Tattvopaplavasiṃha · Verses p110878-p116438

tad yadi tāttvikaṃ, na tarhi guṇatrayopādānapūrvakaṃ, tato bhinnatvād ātmasvarūpavat / na ca guṇatrayeṇa sahānyatamo 'pi sambandhopapadyate tadbhinnakāryasya / na mātrāmātrikasambandho nāpi sahacarasahacaritabhāvo nāpi nimittanaimittikabhāvopakāryopakārakabhāvo vā / athātāttvikaṃ, kathaṃ tena guṇatrayaṃ pratīyate guṇatrayeṇa saha sambandhānupapatteḥ? na ca sadasatoḥ sambandhopapadyatātmakharaviṣāṇayor iva / tadabhāvān nānumānād guṇatrayapratipattiḥ / nāpi pratyakṣeṇa guṇāvadhāraṇaṃ svayam anabhyupagamāt / tad uktaṃ

guṇānāṃ paramaṃ rūpaṃ na dṛṣṭipatham ṛcchati/ yat tu dṛṣṭipathaprāptaṃ tan māyeva sutucchakam//

tadanavagame ca na bhogyena bhoktur anumānam / tataś ca nātmā na guṇatrayam /

athāvyatiriktaṃ, tat kiṃ tāttvikam atāttvikaṃ vā?

yadi tāttvikaṃ, tadā kāryāṇām aparisaṅkhyeyatve guṇānām apy aparisaṅkhyeyatā / tataś ca trayo guṇeti na vaktavyam / atha guṇānāṃ tritvaṃ, tadā kāryasyāpi tritvaṃ prāpnoty, ānantyaṃ hīyate / tathā kāryasya pratyakṣatve guṇānām api pratyakṣatvam / kiṃviṣayaṃ pradhānānumānam? guṇa

tathātmānumānaṃ sukhadveṣajñānādinā na saṃbhavati, tena saha sambandhānavagamāt, tadanavagatau cānumānānarthakyam / kiṃ cātra sādhyate ?

kiṃ jñānasukhādīnām āśritatvam, āhosvid āśrayāśritaṃ vāḷjñānasvarūpam ? athāśritatvaṃ sādhyate / tadātmāḷnaivāvabodhitaḥ tato 'nyatvād āśritatvasya /

athātmāḷsādhyate / tad evaṃ bhavati asty ātmāḷvijñānāt, na ca vyadhikaraṇasya gamakatvaṃ vidyate /

athāśritaṃ jñānasvarūpaṃ sādhyate / tac ca pratyakṣeṇāvagatam / anyo 'numānasya viṣayo vaktavyaḥ / kathaṃ jñānasukhādy ātmasambandhitvena vyapadiśyate kiṃ sattāmātreṇāho tajjanyatayā tajjanakatvana vā tatsamavāyitvena vā tatsvarūpatādātmyād vā ?

tad yadi sattāmātreṇa sukhaṃ vijñānaṃ vātmano 'padiśyate tadātmavat sarve bhāvāś cetanāḥ syur vijñānasattāviśeṣāt / tathā sarve sukhino bhaveyur ānandasattāviśeṣāt /

atha tajjanyatayāḷvijñānam ātmano 'padiśyate ; tadā nayanālokapaṭāś cetanāḥ syus tair janyamānāviśeṣāt /

atha tajjanakatvena tasyeti cet, tad ayuktaṃ na vijñānenātmotpādyate bhavatāṃ pakṣe, utpādena vā smaraṇānupapattiḥ /

athātmasamavāyitvena vijñānam ātmano 'padiśyate na tadabhāvāt / bhavatu vā samavāyo hy akhaṇḍitātmā sarvātmavastrādisādhāraṇaḥ / tataḥ sarve cetanāḥ syuḥ / atha vijñānopalakṣitasya nānyatra saṃbhavo 'sti tad ayuktaṃ tad upalakṣitasyānyatra saṃbhavāt tatsaṃbhavaś ca tasyaikatvāt / asaṃbhave vā samavāyānekatvaprasaṅgaḥ asamavāyitvaṃ vānyeṣām /

tathā vijñānasamavāyātmanaḥ samavāyaḥ kiṃ sattāmātreṇāhosvid ātmajanakatvena tajjanyatvena tatsamavāyitvenātmasvarūpatādātmyād vā ?

tad yadi sattāmātreṇātmanaḥ samavāyo 'padiśyate ; tadā jñānasamavāyasattāviśeṣāt sarveṣāṃ jñānasamavāyitvaprasaṅgaḥ / atha tajjanyatvena ; tad ayuktaṃ na hy ātmanā samavāyotpādanaṃ kriyate nityatvābhyupagamāt / atha tajjanakatvenātmanaḥ samavāyaḥ ; tad anupapannam ātmano nityatvāt / athātmani samavetas tenātmasamavāyo 'bhidhīyate / tad ayuktam / samavāyāntarānabhyupagamāt / athātmatādātmyena vartatety ātmasamavāyaḥ ucyate /
tadātmā vidyate nānyaḥ samavāyo 'sti tatsvabhāvānupraveśāt / evaṃ vijñānānandādīnāṃ samavāyasambandhena na niyatātmavyapadeśopapadyate /

athātmatādātmyenopajāyamānaṃ vijñānānandādikam ātmano 'padiśyate tadā vikārī prāpnoty anayā bhaṅgyātmā / tataś ca smaraṇānumānapratyabhijñānānupapattiḥ /

ito 'py ātmā sukhādikāryādhikaraṇo 'vagantuṃ na pāryate / kiṃ tenātmanānupajātātiśayena tāpādi kāryāṃ kriyatāhosvid upajātātiśayenāpi, kiṃ vyatiriktopajātātiśayena, avyatiriktopajātātiśayena vā? tad yady anupajātātiśayenotpādyate tāpādi kāryaṃ, tadā sarvadā kuryād, anupajātabalasya kāryakāraṣābhyupagamān, na tāpādivikalaḥ syāt, samaṃ sukhādi kāryaṃ prasajyate / athāvyatiriktopajātātiśayenotpādyate tāpādi kāryaṃ, tadāvyatiriktopajātātiśayeti kiṃ bhaṇitaṃ bhavati? ātmopajāyate / tataś ca smaraṇānumānapratyabhijñānānupapattiḥ / atha vyatiriktopajātātiśayena janyate tāpādi kāryaṃ, sa tenātmanā saha sambaddho vā, na vā / yadi na sambaddhaḥ, sa tasyātiśayaḥ katham? atha sambaddhaḥ, kiṃ janakatvenātha janyatvena tatsamavāyitvena vā? tad yadi janakatvena sambaddhas, tadātmā tenātiśayenotpadyateti smaraṇānupapattiḥ / atha janyatvena, so 'pi tena katham utpādyate? kim anupajātātiśayena vyatiriktopajātātiśayena veti prāptā praśnaparamparā / atha tatsamavāyitvena, na, tasya sarvasādhāraṇatvāt, tadabhāvāc ca / athaikakāryajanakatvena sambaddhas, tad evedaṃ cintayitum ārabdhaṃ kim idaṃ janakatvaṃ nāmeti / kiṃ ca yad evānupajāte 'tiśayātmano rūpaṃ tad eva jāte 'pi, tat kathaṃ kāryaṃ kuryāt? atha pūrvarūpasyātadavasthyaṃ, susthitaṃ nityatvam! atha tādavasthyaṃ, tathāpi na karoti kāryam / evaṃ naiyāyikādimatenātmanopabhogasmaraṇādikaṃ na jāghaṭīti /

tathā mīmāṃsakamatenāpy ātmānumānaṃ na pravartate pramāṇāntarānavadhāritārthaviṣayatvābhyupagamāt pramāṇānām / niyataviṣayāṇi hi pramāṇāni pratipadyante pratyakṣāvaseye nānumānaṃ pravartata, anumānāvaseye ca na pratyakṣaṃ pravartate / tataś cetaretaravyāvṛttiviśeṣaviṣayāṇi / tad ayuktaṃ (read: uktaṃ) ``viśeṣe 'nugamābhāvaḥ / " viśeṣo niyatapramāṇagrāhyo 'rthaḥ / tathābhūte 'rthe 'ṅgīkriyamāṇe 'numānasyānugamābhāvaḥ / anugamaḥ sambandhas, tadgrahaṇānupapattiḥ / arthe (read: atha) pratyakṣādyavadhārite 'py 'rthe 'numānaṃ pravartate; nanv evaṃ pratyakṣānumānasādhāraṇo 'rthaḥ prasaktaḥ / sādhāraṇatā samānatā / ``sāmānye siddhasādhyatā'' pratyakṣāvagatatvāt / anadhigatārthagantṛviśeṣaṇaṃ cāpārthakam / athavā sāmānye
siddhe sādhanam ityanyo 'rthaḥ / sāmānyayor gamyagamakabhāvo 'bhyupagamyate mīmāṃsakena / na ca tat
sāmānyaṃ vidyate / yathā ca na vidyate tathā prāg evoditam / tataś ca siddhasya sādhanaṃ vidyamānasya sādhanam / na cāgnitvam asti / tadabhāve kasyedaṃ jñāpakam? athavā siddhaṃ sādhanaṃ siddhasādhanam ity anyo 'rthaḥ / vidyamānaṃ sādhanam / na ca dhūmatvasāmānyam asti / tac ca vidyamānaṃ (Sukhlal: tattva; read: tac cāvidyamānaṃ) sāmānyaṃ kathaṃ sāmānyaṃ (read: sāmānye) sādhanaṃ bhavitum arhati? athavā siddhasādhanaṃ jñātam anumānaṃ sādhanaṃ bhavati / na ca dhūmatvaṃ jñātaṃ svayamasattvāt, athavā grahaṇopāyābhāvāt, tasyānusyūtaṃ rūpam / na ca tad ātmany anusyūtam / nāpy ekasyāṃ vyaktāv, api tu bahvīṣu vyaktiṣu / na ca bahvyo vyaktayopalabhyante / api tv ekaiva dhūmavyaktir upalabhate / na caikasyāṃ vyaktāv anugatātmatayā sāmānyasaṃvittir asti / na cākārāntarasāmānyam
(perhaps: ākārāntaraṃ sāmānyasya) /