Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tattvasamāsasūtravṛtti or Kramadīpikā · Verses 21-17

21

trividho mokṣaḥ

22

trividhaṃ pramāṇam

23

trividhaṃ duḥkham

1

etat paramparayā yāthātathyametat samyag jñātvā kṛtakṛtyaḥ syānna punastrividhena duḥkhenābhibhūyate |
iti tattvasamāsākhyasāṅkhyasūtrāṇi ||
[aṣṭau prakṛtayaḥ

2

]
atha kā aṣṭau prakṛtaya ityatrocyate |
avyaktaṃ buddhirahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇītyetā aṣṭau prakṛtayaḥ |
tatrāvyaktaṃ tāvaducyate yathā loke vyajyante ghaṭapaṭakuḍyaśayanakādyā na tathā vyajata ityavyaktam | śrotrādibhirindriyairna gṛhyata ityarthaḥ |
kasmāt anādimadhyāntatvānniravayavatvācca ||
aśabdamasparśamarūpamavyayaṃ tathā ca nityaṃ rasagandhavarjitam /
anādimadhyaṃ mahataḥ paraṃ dhruvaṃ pradhānametat pravadanti sūrayaḥ //
sūkṣmamaliṅgamacetanamanādinidhanaṃ tathāprasavadharmi niravayavamekameva hi sādhāraṇametadavyaktam |
avyaktasyāmī paryāyaśabdā bhavanti |
avyaktaṃ pradhānaṃ brahma paraṃ dhruvaṃ bahudhānakamakṣaraṃ kṣetraṃ tamaḥprasūtamiti |
kā buddhiratrocyate |
adhyavasāyo buddhiḥ |
soyamadhyavasāyo gavādiṣu dravyeṣu yasmāt pratipattiḥ |
evametannānyathā |
gaurevāyaṃ nāśvaḥ |
sthāṇurevāyaṃ na puruṣaḥ |
ityeṣā buddhiḥ |
asyāstu buddheraṣṭau rūpāṇi bhavanti dharmo jñānaṃ vairāgyamaiśvaryamiti |
tatra dharmo nāmādharmaviparyayaḥ śrutismṛtivihitaḥ śiṣṭācārāviruddhaḥ śubhalakṣaṇaḥ |
jñānaṃ nāmājñānaviparyayastattvabhāvabhūtānāṃ sambodhaḥ |
vairāgyaṃ nāmāvairāgyaviparyayaḥ śabdādiviṣayeṣvaprasaktiḥ |
aiśvaryaṃ nāmānaiśvaryaviparyayo 'ṇimādayo 'ṣṭaguṇāḥ |
etāni sāttvikāni catvāri |
adharmo 'jñānamavairāgyamanaiśvaryamiti adharmo nāma dharmaviparyayaḥ śrutismṛtiviruddhaḥ śiṣṭācāraviruddho 'śubhalakṣaṇaḥ |
ajñānaṃ nāma jñānaviparyayastattvabhāvabhūtānāmanavabodhaḥ |
avairāgyaṃ nāma vairāgyaviparyaḥ śabdādiviṣayeṣvabhiṣaṅgaḥ |
anaiśvaryaṃ nāmaiśvaryaviparyayo 'ṇimādirahitatvam |
etāni tāmasāni catvāri |
tatra dharmeṇa nimittenordhvagamanam |
jñānena nimittena mokṣaḥ |
vairāgyeṇa nimittena prakṛtilayaḥ |
aiśvaryanimittenā 'pratihatagatirbhavati |
evameṣāṣṭarūpā buddhirvyākhyātā |
buddheramī paryāyaśabdā bhavanti |
mano matirmahān brahmā khyātiḥ prajñā śrutirdhṛtiḥ /
prajñānaṃ santatiḥ smṛtirdhīrbuddhiḥ parikathyate //
atrāha ko 'haṅkāra ityucyate |
abhimāno 'haṅkāraḥ |
ahaṃ śabde ahaṃ sparśe ahaṃ rūpe ahaṃ rase /
ahaṃ gandhe ahaṃ svāmī dhanavānahamīśvaraḥ // 1 //
ahaṃ bhogī ahaṃ dharme 'bhiṣikto 'sau mayā hataḥ /
ahaṃ haniṣye balibhiḥ parairityevamādikaḥ // 2 //
yo 'yamabhimānapratyayo so 'haṅkāraḥ |
ahaṅkārasyā 'mī paryāyaśabdāḥ |
ahaṅkāro vaikārikastaijaso bhūtādiḥ sānumāno niranumānaśceti ||
atrāha kāni pañcatanmātrāṇītyucyate |
ahaṅkārānvitāni pañcatanmātrāṇi śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātraṃ ceti pañcatanmātrāṇi |
tatra tāvacchabdatanmātrāṇi śabdeṣvevopalabhyante udāttānudāttasvaritakampitaṣaḍjarṣabhagāndhāramadhyamapañcamadhaivataniṣādādayaḥ śabdaviśeṣādupalabhyante |
tasmācchabdatanmātre 'viśeṣaḥ |
atha sparśatanmātrāṇi sparśeṣvevopalabhyante tatra mṛdukaṭhinakarkaśapicchilaśītoṣṇādayaḥ sparśaviśeṣā upalabhyante |
tasmāt sparśatanmātre 'viśeṣaḥ |
rūpatanmātrāṇi rūpeṣvevopalabhyante |
tatra śuklaraktakṛṣṇaharitapītahāridramāñjiṣṭhādayo rūpaviśeṣā upalabhyante |
tasmādrūpatanmātre 'viśeṣaḥ |
tathā rasatanmātrāṇi raseṣvevopalabhyante |
tatra kaṭutiktakaṣāyakṣāramadhurāmlalavaṇādayo rasaviśeṣā upalabhyante |
tasmādrasatanmātre 'viśeṣaḥ |
atha gandhatanmātrāṇi gandha evopalabhyante |
tatra surabhirasurabhiśca gandhaviśeṣā upalabhyante |
tasmād gandhatanmātre 'viśeṣaḥ |
evametatpañcatanmātrāṇi sūcitāni |
athaiṣāṃ paryāyaśabdāḥ |
tanmātrāṇyaviśeṣāṇi mahābhūtaprakṛtayo bhogyānyaṇavaḥ śāntaghoramūḍhānīti |
evametā avyaktabuddhyahaṃkāratanmātrasañjñitā aṣṭau prakṛtayo vyākhyātāḥ |
atha kasmāt prakṛtayaḥ |
prakurvantīti prakṛtayaḥ |
[ṣoḍaśa vikārāḥ

3

]
atha te ke ṣoḍaśavikārā ityatrocyate |
ekādaśendriyāṇi pañcamahābhūtānyete ṣoḍaśavikārāḥ |
tatrendriyāṇi tāvaducyante |
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇamiti pañca buddhīndriyāṇi |
śrotraṃ svaviṣayaṃ śabdaṃ gṛhṇāti tvaksparśaviṣayaṃ cakṣū rūpaviṣayaṃ rasanā rasaviṣayaṃ ghrāṇaṃ gandhaviṣayamiti |
vākpāṇipādapāyūpasthākhyāni pañca karmendriyāṇi svaṃ svaṃ karma kurvanti |
tatra vāgvacanamuccarati |
hastau karma kurutaḥ |
pādau viharaṇam |
pāyurvisargam |
upasthamānandam |
ubhayātmakaṃ manaḥ |
svasaṃkalpavikalpavṛttī kurute |
evanekādaśendriyāṇi vyākhyātāni |
athaiṣāṃ paryāyāḥ |
indriyāṇi karaṇāni vaikārikāṇi khāni niyatāni padāni avadhṛtāni aṇūni akṣāṇīti |
atha kāni pañcamahābhūtānītyatrocyate |
pṛthivyaptejovāyvākāśānīti mahābhūtāni |
tatra pṛthivī dhāraṇabhāvena pravartamānā caturṇāmupakāraṃ karoti |
āpo jalāni saṃgrahabhāvena pravarttamānāścaturṇāmupakāraṃ kurvanti |
tejaḥ pācakabhāvena pravartamānaṃ caturṇāmupakāraṃ karoti |
vāyurvāhanabhāvena pravartamānaścaturṇāmupakāraṃ karoti |
ākāśamavakāśadānena pravartamānaṃ caturṇāmupakāraṃ karoti |
śabdasparśarūparasagandhavatī pañcaguṇā pṛthivī |
śabdasparśarūparasavatyaścaturguṇā āpaḥ |
śabdasparśarūpavat triguṇaṃ tejaḥ |
śabdasparśavān dviguṇo vāyuḥ |
śabdavadekaguṇamākāśam |
evamākhyātāni pañca mahābhūtāni |
athaiṣāṃ paryāyāḥ |
bhūtāni bhūtaviśeṣāḥ vikārāḥ ākṛtayaḥ tanavaḥ vigrahāḥ śāntāḥ ghorāḥ mūḍhāḥ ityete ṣoḍaśavikārā vyākhyātāḥ |
[puruṣaḥ

4

]
athāha kaḥ puruṣa ityucyate |
puruṣo 'nādiḥ sūkṣmaḥ sarvagataścetano 'guṇo nityo draṣṭā bhoktā 'karttā kṣetravidamalo 'prasavadharmī ceti |
athāha kasmāt puruṣaḥ purāṇāt puriśayanāt purohitavṛttitvācca puruṣaḥ |
atha kasmādanādiḥ |
nāsyādiranto madhyo vā vidyata ityanādiḥ |
kasmāt sūkṣmaḥ |
niravayavatvādatīndriyatvāt sūkṣmaḥ |
kasmāt sarvagataḥ |
sarvaṃ prāptamanena nāsya gaganamastīti sarvagataḥ |
kasmāccetanaḥ |
sukhaduḥkamohopalabdhimattvāt |
kasmādaguṇaḥ |
sattvarajastamāṃsyasminna santyato 'guṇaḥ |
kasmānnityaḥ akṛtakatvādanutpādakatvācca |
kasmād draṣṭā |
prakṛtivikārānupalambhena iti |
kasmādbhoktā |
cetanabhāvāt sukhaduḥkhaparijñānācca |
kasmādakartā |
udāsīnatvādaguṇatvācca |
kasmāt kṣetravid |
kṣetrebhyo guṇān vettīti kṣetravid |
atha kasmādamalaḥ |
śubhāśubhakarmāṇyasmin puruṣe na santītyamalaḥ |
kasmādaprasavadharmī |
nirbījatvāt |
na kiñcidutpādayatītyarthaḥ |
evameṣa sāṃkhyapuruṣo vyākhyātaḥ |
athāsya puruṣasya paryāyāḥ |
puruṣaḥ ātmā pumān puṃguṇaḥ bahulaḥ jantuḥ jīvaḥ kṣetrajñaḥ naraḥ kaviḥ brahma akṣaraḥ prāṇaḥ ajaḥ yaḥ kaḥ saḥ eṣaḥ |
evametāni pañcaviṃśatitattvāni vyākhyātāni |
aṣṭau prakṛtayaḥ ṣoḍaśavikārāḥ puruṣaśceti ||
pañcaviṃśatitattvajño yatra kutrāśrame rataḥ /
jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ //
atrāha puruṣaḥ kiṃ kartā akarttā veti |
yadi karttā puruṣaḥ syāt tadā śubhāni kuryāt |
nanu vṛttitrayaṃ loke dṛṣṭaṃ puruṣasya tataḥ kiṃ guṇānāṃ kartṛtā 'siddhā ?
dharmākhyaṃ sauhityaṃ yamaniyamaniṣevaṇaṃ prakhyānam /
jñānaiśvaryavirāgāḥ prakāśanamiti sāttvikī vṛttiḥ //
rāgaḥ krodho lobhaḥ paraparivādo 'tiraudratā 'tuṣṭiḥ /
vikṛtākṛtipāruṣyaṃ prakhyātaiṣā tu rājasī vṛttiḥ //
pramādamadaviṣādā nāstikyaṃ strīprasaṅgitā nidrā /
ālasyaṃ nairghṛṇyamaśaucamiti tāmasī vṛttiḥ //
etadvṛttitrayaṃ dṛṣṭvā loke guṇānāṃ kartṛtvaṃ siddhamiti cākarttā puruṣaḥ siddho bhavati ||
pravarttamānān prakṛterimān guṇān rajastamobhyāṃ viparītadarśanāt /
ahaṃ karomītyabudho 'bhimanyate tṛṇasya kubjīkaraṇe 'pyanīśvaraḥ //
sarvamidaṃ mayā kṛtaṃ mamedamiti vadannabhimānādabudha unmattaḥ kartṛvadbhavati atrāha |
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ /
ahaṅkāravimūḍhātmā kartāhamiti manyate //
anāditvānnirguṇatvāt paramātmā 'yamavyayaḥ /
śarīrastho 'pi kauntaya na karoti na lipyate //
evam |
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ /
yaḥ paśyati tathātmānamakartāraṃ sa paśyati //
tatrāha kimayamekaḥ puruṣo bahavo vetyucyate /
sukhaduḥkhamohasaṅkaraviśuddhakaraṇapāṭavajanmamaraṇakaraṇānāṃ nānātvāt puruṣabahutvaṃ siddhaṃ lokāśramavarṇabhedācca |
yadyekaḥ puruṣaḥ syādekasmin sukhini sarva eva sukhinaḥ syuḥ |
ekasmin duḥkhini sarva eva duḥkhinaḥ syuḥ |
ekasmin karaṇapāṭave sarveṣāmeva karaṇapāṭavaṃ syāt |
ekasmiñjāte sarva eva jāyeran |
ekasmin mṛte sarva eva mriyeranniti |
na caivam itaśca bahavaḥ puruṣāḥ siddhāḥ |
ākṛtigarbhāśayabhāvasaṅgatiśarīravibhāge liṅgabahutvāt |
evaṃ tāvat sāṃkhyācāryāḥ kapilāsuripañcaśikhapatañjaliprabhṛtayo bahūn puruṣān varṇayanti |
vedāntavādina ācāryā hariharahiraṇyagarbhavyāsādaya ekamevātmānaṃ varṇayanti |
kasmādevaṃ tadāha |
puruṣa evedaṃ sarvaṃ bhūtaṃ yacca bhāvyam /
utāmṛtatvasyeśāno yadanyenātirohati //
tadevāgnistadādityastadvāyustaddhi candramāḥ /
tadeva śukraṃ tadbrahma tadāpaḥ saḥ prajāpatiḥ //
tadeva satyamamṛtaṃ sa mokṣaḥ sā parā gatiḥ //
tadakṣaraṃ tat saviturvareṇyaṃ
yasmātparaṃ nāparamasti kiñcit //
yasmānnāṇīyo na jyāyo 'sti kaścid vṛkṣa iva stabdho divi tiṣṭhatyekastenedaṃ pūrṇaṃ puruṣeṇa sarvam |
sarvataḥ pāṇipādāntaṃ sarvatokṣiśiromukham /
sarvataḥ śrutimalloke sarvamāvṛttya tiṣṭhati //
sarvendriyaguṇābhāsaṃ sarvendriyavivarjitam /
sarveṣāṃ prabhumīśānaṃ sarvasya śaraṇaṃ mahat //
sarvataḥ sarvatattvāni sarvātmā sarvasambhavaḥ /
sarvaṃ vilīyate yasmin tadbrahma munayo viduḥ //
eka eva hi bhūtātmā dehe dehe vyavasthitaḥ /
ekadhā bahudhā caiva dṛśyate jalacandravat //
sa hi sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca /
vasatyeko mahānātmā yena sarvamidaṃ tatam //
ekoyamātmā jagatāmekena bahudhā kṛtaḥ /
pṛthag vadanti cātmānaṃ jñānādikapravartane //
brāhmaṇe kṛmikīṭeṣu śvapāke śuni hastini /
paśugodaṃśamaśake samaṃ paśyanti paṇḍitāḥ //
eka eva yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ /
muktāmaṇipravāleṣu mṛṇmaye rajate tathā //
tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvaddhastimṛgādiṣu /
ekoyamātmā vijñeyaḥ sarvatraiva vyavasthitaḥ //
[traiguṇyam

5

]
atrāha kiṃ traiguṇyaṃ nāmocyate |
sattvarajastamāṃsīti triguṇā eva traiguṇyam |
sattvaṃ nāma prasādalāghavaprasannatābhiṣaṅgaprītituṣṭititikṣāsantoṣādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsataḥ sukhātmakam |
rajo nāma śokatāpasvedastambhodvegaroṣamānādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsato duḥkhātmakam |
tamo nāmā '; 'cchādanāvaraṇabībhatsadainyagauravālasyanidrāpramādādilakṣaṇamanantabhedaṃ samāsato mohātmakam |
etat traiguṇyaṃ vyākhyātam |
sattvaṃ prakāśakaṃ vidyādrajo vidyāt pravartakam /
tamo 'prakāśakaṃ vidyāttraiguṇyannāma saṃjñitam //
[sañcaraḥ

6

]
[pratisañcaraḥ

7

]
atrāha kaḥ sañcaraḥ pratisañcaraśca |
atrocyate |
utpattiḥ sañcaraḥ pralayaḥ pratisañcaraḥ |
tatrotpattirnāmāvyaktāt prāgupadiṣṭāt sarvataḥ puruṣeṇa pareṇādhiṣṭhitā buddhirutpadyate |
aṣṭaguṇā buddhiḥ |
buddhitattvādahaṅkāra utpadyate |
sa cāhaṃkārastrividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti |
tatra vaikārikādahaṃkārādeva indriyāṇi cotpadyante |
bhūtādestanmātrāṇi |
taijasādubhayam |
tanmātrebhyo bhūtānīti sañcaraḥ |
pratisañcaro nāma bhūtāni tanmātreṣu līyante |
tanmātrāṇīndriyāṇi cāhaṃkāre |
ahaṃkāro buddhau |
buddhiravyakte |
tadavyaktaṃ kvacinna līyate |
kasmādanutpadyamānatvāt prakṛtiṃ puruṣañcaiva viddhyanādi ityevaṃ pratisañcaro vyākhyātaḥ |
[adhyātmam adhibhūtam adhidaivataṃ ca

8

]
tatrāha kiṃ tadadhyātmamadhibhūtamadhidaivataṃ ceti |
tatrocyate |
buddhiradhyātmam boddhavyamadhibhūtaṃ brahmā tatrādhidaivatam |
ahaṃkāro 'dhyātmaṃ mantavyamadhibhūtaṃ rudrastatrādhidaivatam |
mano 'dhyātmaṃ saṃkalpitavyamadhibhūtaṃ candrastatrādhidaivatam |
śrotramadhyātmaṃ śrotavyamadhibhūtamākāśastatrādhidaivatam |
tvagadhyātmaṃ sparśayitavyamadhibhūtaṃ vāyustatrādhidaivatam |
cakṣuradhyātmaṃ draṣṭavyamadhibhūtamādityastatrādhidaivatam |
jihvādhyātmaṃ rasayitavyamadhibhūtaṃ varuṇastatrādhidaivatam |
ghrāṇamadhyātmaṃ ghrātavyamadhibhūtaṃ pṛthvī tatrādhidaivatam |
vāgadhyātmaṃ vaktavyamadhibhūtaṃ agnistatrādhidaivatam |
pāṇī adhyātmaṃ grahītavyamadhibhūtamindrastatrādhidaivatam |
pādāvādhyātmaṃ gantavyamadhibhūtaṃ viṣṇustatrādhidaivatam |
pāyuradhyātmamutsraṣṭavyamadhibhūtaṃ mitrastatrādhidaivatam |
upasthamadhyātmamānandayitavyamadhibhūtaṃ prajāpatistatrādhidaivatam |
evametat trayodaśavidhasya karaṇasyādhyātmamadhibhūtamadhidaivataṃ vyākhyātam |
tattvāni yo vedayate yathāvad guṇasvarūpāṇyadhidaivataṃ ca /
vimuktapāpmā gatadoṣasaṅgho guṇāṃstu bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhajyate //
[pañcābhibuddhayaḥ

9

]
atha kāstāḥ pañcābhibuddhaya ucyate |
vyavasāyo 'bhimānecchā kartavyatā kriyeti |
abhimukhī buddhiridaṃ karaṇīyaṃ mayeti vyavasāyo buddhikriyā |
ātmaparātmasvarūpapratyayābhimukho 'bhimāno 'haṃkāro buddheḥ kriyā |
icchā vāñchā saṅkalpo manaso buddhikriyā |
śabdādiviṣayālocanaśravaṇādilakṣaṇakartavyatā buddhīndriyāṇāṃ buddhikriyā |
vacanādilakṣaṇabuddhikriyā karmendriyāṇāṃ sā kriyeti |
evametāḥ pañcābhibuddhayo vyākhyātāḥ |
[pañcakarmayonayaḥ

10

]
atha kāstāḥ pañcakarmayonaya ucyante |
dhṛtiḥ śraddhā sukhā 'vividiṣā vividiṣā ca pañcakarmayonayaḥ |
bāhyakarmāṇi saṃkalpya pratītaṃ yo 'bhirakṣati /
tanniṣṭhastatpratiṣṭhaśca dhṛteretaddhi lakṣaṇam //
svādhyāyo brahmacaryaṃ ca yajanaṃ yājanaṃ tapaḥ /
dānaṃ pratigraho homaḥ śraddhāyā lakṣaṇaṃ smṛtam //
sukhārthaṃ yastu seveta brahmakarmatapāṃsi ca /
prāyaścittaparo nityaṃ sukheyaṃ parikīrtitā //
viṣayamadhumiśritāntaḥkāraṇatvamavividiṣā /
vividiṣā ca dhyānināṃ prajñānayoniḥ |
ekatvaṃ ca pṛthaktvaṃ ca nityaṃ caivamacetanam /
sūkṣmaṃ satkāryamakṣobhyaṃ jñeyā vividiṣā ca sā //
kāryakāraṇakṣayakarī vividiṣā prākṛtikī vṛttiḥ /
dhṛtiḥ śraddhā sukhā 'vividiṣā catasro bandhāya vidiṣaikā mokṣāya |
evametā pañca karmayonayo vyākhyātāḥ |
[pañcavāyavaḥ

11

]
atrāha ke pañcavāyava ucyante |
prāṇopānaḥ samānaśca udāno vyāna eva ca |
ityete vāyavaḥ pañca śarīreṣu śarīriṇām |
tatra prāṇo nāma vāyurmukhanāsikādhiṣṭhātā praṇayanātprakramaṇācca prāṇa ityabhidhīyate |
apāno nāma vāyurnābhyadhiṣṭhitāpanayanādadhogamanāccāpāna ityabhidhīyate |
samāno nāma vāyurhṛdadhiṣṭhātā samanayanāt saṅgamanācca samāna ityabhidhīyate |
udāno nāma vāyuḥ kaṇṭhādhiṣṭhātā ūrdhvagamanādutkramaṇāccodāna ityabhidhīyate |
vyāno nāma vāyuḥ sandhyadhiṣṭhātā vikṣepaṇādvijṛmbhaṇācca vyāna ityabhidhīyate |
iti pañcavāyavo vyākhyātāḥ |
[pañcakarmātmānaḥ

12

]
atrāha ke te pañcakarmātmāna ityucyate |
vaikārikastaijaso bhūtādiḥ sānumāno niranumānaśca |
tatra vaikārikaḥ śubhakarmakartā |
taijaso 'śubhakarmakartā |
bhūtādirmūḍhakarmakartā |
sānumānaḥ śubhamūḍhakarmakartā |
niranumāno 'śubhamūḍhakarmakartā caivaṃ pañcakarmātmāno vyākhyātāḥ |
[pañcaparvāvidyā

13

]
atrāha kā sā pañcaparvāvidyetyucyate |
tamo moho mahāmohastāmiśro 'ndhatamisraśceti |
tatra tamomohāvubhāvaṣṭātmakau |
mahāmoho daśātmakaḥ |
tāmisrondhatāmisraścāṣṭādaśātmakau |
tamo nāmāṣṭasu prakṛtiṣvavyaktabuddhyahaṃkārapañcatanmātrasaṃjñitāsvanātmasvātmābhimānastama ityabhidhīyate |
moho nāmāṇimādyaṣṭaiśvaryaprāptaye yo 'bhimāna utpadyate sa moha ityabhidhīyate |
mahāmoho nāma dṛṣṭānuśravikeṣu śabdādiviṣayeṣu daśasu vṛttiṣu muktohamiti manyate sa mahāmoha ityabhidhīyate |
tāmisro nāmāṣṭaguṇaiśvarye 'ṇimādye daśavidhe ca viṣaye yo dveṣo 'pratihatastatra yad duḥkhamutpadyate 'sau tāmisra ityabhidhīyate |
andhatāmisro nāmāṣṭaguṇaiśvarye 'ṇimādye daśavidhe ca viṣaye siddhe maraṇakāle yo viṣāda utpadyate so 'ndhatāmisra ityabhidhīyate |
evameṣā pañcaparvā 'vidyā dviṣaṣṭibhedā vyākhyātāḥ |
[aṣṭāviṃśatidhāśaktiḥ

14

]
atrāha kā sāṣṭāviṃśatidhāśaktiratrocyate |
ekādaśendriyavadhāḥ saptadaśa tuṣṭisiddhi(buddhi)vadhāḥ |
eṣāṣṭāviṃśatidhāśaktiriti |
tatrendriyavadhāstāvaducyante |
śrotre bādhiryaṃ jihvāyāṃ jaḍatvaṃ tvaci kuṣṭhitvaṃ cakṣuṣyarūpatvaṃ nāsikāyāmaghrāṇatvaṃ vāci mūkatvaṃ hastayoḥ kuṇitvaṃ pādayoḥ paṅgutvaṃ vāgindriya udāvarta upasthendriye klaibyaṃ manasyunmāda ityekādaśendriyavadhāḥ |
[navadhā tuṣṭiḥ

15

]
[aṣṭadhā siddhiḥ

16

]
saptadaśatuṣṭisiddhivadhā nāma viparyayāstuṣṭisiddhīnām |
tuṣṭiviparyayāstāvaducyante |
tatra nāsti pradhānamiti yā pratipattiranantā |
evamahamityātmajñāne tāmasalīnā tathāhaṃkārasyādarśanamavidyā |
naiva santi tanmātrāṇi bhūtakāraṇānītyavṛṣṭiḥ |
viṣayāṇāmarjane pravṛttirasutārā |
rakṣaṇe tu pravṛttirasupārā ca |
kṣayadoṣamadṛṣṭvā 'rthe pravṛttirasunetrā |
bhogā śaktirasumarīcikā |
hiṃsādoṣamapaśyato bhogārambho 'nuttamāmbhasikā |
iti tuṣṭiviparyayā navadhā 'tuṣṭayo vyākhyātāḥ |
atha siddhiviparyayā asiddhayo 'ṣṭau cābhidhīyante |
nānātvaṃ bhūtamātrasyaikātvamāvirbhūtamatāramucyate |
śabdamātraśravaṇādviparītagrahaṇamāsutāraṃ yathā nānātvajño mukta iti śrutvā viparītaṃ pratipanno nānātvajño hyamukta iti |
adhyayanaśravaṇābhiniviṣṭasyāpi jaḍatvādasacchāstropahatabuddhitvādvā pañcaviṃśatitattvajñānasiddhirna bhavati tadā 'tāratāraṃ tadajñānam |
kasyacidādhyātmikena duḥkhenābhibhūtasyāpi saṃsāre 'nudvegādajijñāsorna jñānaṃ tatpramādam |
evamapramuditāpramodamānayoścānyonyayordvayamaparaṃ draṣṭavyam |
suhṛdupadiṣṭe 'pyaniścayabuddherajñānam parasparamasampā |
asampāvacanādathavā parāṅmukhe gurau durbhāgyasya jñānāsiddhistadajñānamasatpramuditamiti |
evamete siddhiviparyayā asiddhayo 'ṣṭau vyākhyātāḥ |
evameṣā 'ṣṭaviṃśatidhā 'śaktirvyākhyātā |
atrāha kā sā navadhā tuṣṭiratrocyate |
prakṛtiṃ paramārthatvena parikalpya parituṣṭe mādhyasthaṃ labhate tasya tuṣṭyā sā tāntrikī saṃjñā 'mbha iti |
aparo buddhiṃ paramārthavena pratipadya parituṣṭastasyāstuṣṭeḥ śalilā iti saṃjñā |
anyo 'haṃkāraṃ paramārthatvenābhyupagamya parituṣṭastasyātuṣṭeḥ rodha iti saṃjñā |
itarastanmātrāṇi bhogyāni paramārthatvena viniścitya parituṣṭastasya tuṣṭervṛṣṭiriti saṃjñā |
evamādhyātmikyaścatasrastuṣṭayo bhavanti |
catasṛṣvapi tuṣṭiṣu nāsti mokṣastattvajñānasyāsambhavāt |
vāhyārthārjanarakṣaṇakṣayasaṅgahiṃsādidoṣadarśanādviṣayoparame pañcatuṣṭayo bhavanti |
arthānāmarjane doṣadarśanāt tuṣṭaḥ pravrajitasyāpi nāsti mokṣastattvajñānābhāvāt |
sā pañcamī tuṣṭiḥ sutāretyabhidhīyate |
anyorthānāṃ rakṣaṇe doṣadarśanāt tuṣṭaḥ pravrajitasyāpi nāsti mokṣastattvajñānābhāvāt sā ṣaṣṭhī tuṣṭiḥ supāretyuṣyate |
anyorthānāṃ kṣayadoṣadarśanāt tuṣṭaḥ pravrajitasyāpi nāsti mokṣastattvajñānābhāvāt sā saptamī tuṣṭiḥ sunetretyabhidhīyate |
anyorthānāṃ saṅgadoṣadarśanāt tuṣṭaḥ pravrajitasyāpi nāsti mokṣastattvajñānābhāvāt sāṣṭamī tuṣṭiḥ sumarīciketyabhidhīyate |
anyo bhūtānāmarthanimittaṃ hiṃsādidoṣadarśanānnivṛttastuṣṭaḥ pravrajitasyāpi nāsti mokṣastattvajñānābhāvāt sā navamī tuṣṭiruttamāmbhasiketyabhidhīyate |
ityetā navatuṣṭayo vyākhyātāḥ |
atrāha kāṣṭau siddhaya ityatrocyate |
yadūhane jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā prathamā siddhistāreyabhidhīyate |
yacchabdamātreṇa jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā siddhiḥ sutāretyabhidhīyate |
yadadhyayanena jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā tṛtīyā siddhistārayantītyabhidhīyate |
yadādhyātmikasya duḥkhasyāpanodanaṃ kṛtvā jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā caturthī siddhiḥ pramuditetyabhidhīyate |
yadādhibhautikasya duḥkhasyāpanodanaṃ kṛtvā jñānam utpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā pañcamī siddhiḥ pramuditetyabhidhīyate |
yadādhidaivikasya duḥkhasyāpanodanaṃ kṛtvā jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā ṣaṣṭhī siddhiḥ pramodamānetyabhidhīyate |
yattu snigdhasaṃsargāvyapayājjñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu sā sapramī siddhiḥ ramyaketyabhidhīyate |
yat paricaryādānena jñānamutpadyate tattvabhāvabhūteṣu paritoṣite gurau siddhiḥ satpramuditetyabhidhīyate |
ityetā aṣṭasiddhayo vyākhyātāḥ |
[daśadhā mūlikārthāḥ

17

]
atrāha ke daśamūlikārthā ityatrocyate |
astitvamekatvamathārthavattvaṃ parārthamanyatvamakartṛtā ca /
yogo viyogo vahavaḥ pumāṃsaḥ sthitiḥ śarīrasya ca śeṣavṛttiḥ //
ityete daśamūlikārthāḥ |
saṅghātaparārthatvāditi puruṣāstitvaṃ siddham |
bhedānāṃ parimāṇāt kāraṇamastyavyaktamiti paryāyadvayena pradhānasyāstitvaṃ siddham |
hetumadanityamityekatvaṃ siddham |
prītyaprītiviṣādātmakā ityarthavattvaṃ siddham |
nānāvidhairupāyairiti parārthatvaṃ siddham |
triguṇamaviveki viṣaya ityanyatvaṃ siddham |
tasmācca viparyāsādityakartṛtvaṃ siddham |
puruṣasya darśanārthaṃ kaivalyārthaṃ tathā pradhānasyāpīti yogasiddhiḥ |
prāpte śarīrabhede caritārthatvāditi viyogasiddhiḥ |
janmamaraṇakaraṇānāmiti puruṣabahutvaṃ siddham |
cakrabhramivaditi śeṣavṛttiḥ siddhā |
ete daśamūlikārthā vyākhyātāḥ |
eteṣāṃ daśānāṃ prāgupadiṣṭānāṃ ca pañcāśatpratyayāḥ |
ete ca ṣaṣṭipadārthāḥ ṣaṣṭitantramityucyate |
[anugrahasargaḥ

Original text: Tattvasamāsasūtravṛtti or Kramadīpikā (cf. final verse), a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy in (23-) 25 sūtras. · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāmkhyasaṅgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50,1 [fasc. 286], pp. 117-140) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc