તત્ત્વસમાસસૂત્રવૃત્તિ · શ્લોક 21-17

ત્રિવિધો મોક્ષઃ

ત્રિવિધં પ્રમાણમ્

ત્રિવિધં દુઃખમ્

એતત્ પરમ્પરયા યાથાતથ્યમેતત્ સમ્યગ્ જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યઃ સ્યાન્ન પુનસ્ત્રિવિધેન દુઃખેનાભિભૂયતે ।
ઇતિ તત્ત્વસમાસાખ્યસાઙ્ખ્યસૂત્રાણિ ॥
[અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ

]
અથ કા અષ્ટૌ પ્રકૃતય ઇત્યત્રોચ્યતે ।
અવ્યક્તં બુદ્ધિરહઙ્કારઃ પઞ્ચ તન્માત્રાણીત્યેતા અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ।
તત્રાવ્યક્તં તાવદુચ્યતે યથા લોકે વ્યજ્યન્તે ઘટપટકુડ્યશયનકાદ્યા ન તથા વ્યજત ઇત્યવ્યક્તમ્ । શ્રોત્રાદિભિરિન્દ્રિયૈર્ન ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ ।
કસ્માત્ અનાદિમધ્યાન્તત્વાન્નિરવયવત્વાચ્ચ ॥
અશબ્દમસ્પર્શમરૂપમવ્યયં તથા ચ નિત્યં રસગન્ધવર્જિતમ્ ।
અનાદિમધ્યં મહતઃ પરં ધ્રુવં પ્રધાનમેતત્ પ્રવદન્તિ સૂરયઃ ॥
સૂક્ષ્મમલિઙ્ગમચેતનમનાદિનિધનં તથાપ્રસવધર્મિ નિરવયવમેકમેવ હિ સાધારણમેતદવ્યક્તમ્ ।
અવ્યક્તસ્યામી પર્યાયશબ્દા ભવન્તિ ।
અવ્યક્તં પ્રધાનં બ્રહ્મ પરં ધ્રુવં બહુધાનકમક્ષરં ક્ષેત્રં તમઃપ્રસૂતમિતિ ।
કા બુદ્ધિરત્રોચ્યતે ।
અધ્યવસાયો બુદ્ધિઃ ।
સોયમધ્યવસાયો ગવાદિષુ દ્રવ્યેષુ યસ્માત્ પ્રતિપત્તિઃ ।
એવમેતન્નાન્યથા ।
ગૌરેવાયં નાશ્વઃ ।
સ્થાણુરેવાયં ન પુરુષઃ ।
ઇત્યેષા બુદ્ધિઃ ।
અસ્યાસ્તુ બુદ્ધેરષ્ટૌ રૂપાણિ ભવન્તિ ધર્મો જ્ઞાનં વૈરાગ્યમૈશ્વર્યમિતિ ।
તત્ર ધર્મો નામાધર્મવિપર્યયઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિહિતઃ શિષ્ટાચારાવિરુદ્ધઃ શુભલક્ષણઃ ।
જ્ઞાનં નામાજ્ઞાનવિપર્યયસ્તત્ત્વભાવભૂતાનાં સમ્બોધઃ ।
વૈરાગ્યં નામાવૈરાગ્યવિપર્યયઃ શબ્દાદિવિષયેષ્વપ્રસક્તિઃ ।
ઐશ્વર્યં નામાનૈશ્વર્યવિપર્યયો ઽણિમાદયો ઽષ્ટગુણાઃ ।
એતાનિ સાત્ત્વિકાનિ ચત્વારિ ।
અધર્મો ઽજ્ઞાનમવૈરાગ્યમનૈશ્વર્યમિતિ અધર્મો નામ ધર્મવિપર્યયઃ શ્રુતિસ્મૃતિવિરુદ્ધઃ શિષ્ટાચારવિરુદ્ધો ઽશુભલક્ષણઃ ।
અજ્ઞાનં નામ જ્ઞાનવિપર્યયસ્તત્ત્વભાવભૂતાનામનવબોધઃ ।
અવૈરાગ્યં નામ વૈરાગ્યવિપર્યઃ શબ્દાદિવિષયેષ્વભિષઙ્ગઃ ।
અનૈશ્વર્યં નામૈશ્વર્યવિપર્યયો ઽણિમાદિરહિતત્વમ્ ।
એતાનિ તામસાનિ ચત્વારિ ।
તત્ર ધર્મેણ નિમિત્તેનોર્ધ્વગમનમ્ ।
જ્ઞાનેન નિમિત્તેન મોક્ષઃ ।
વૈરાગ્યેણ નિમિત્તેન પ્રકૃતિલયઃ ।
ઐશ્વર્યનિમિત્તેના ઽપ્રતિહતગતિર્ભવતિ ।
એવમેષાષ્ટરૂપા બુદ્ધિર્વ્યાખ્યાતા ।
બુદ્ધેરમી પર્યાયશબ્દા ભવન્તિ ।
મનો મતિર્મહાન્ બ્રહ્મા ખ્યાતિઃ પ્રજ્ઞા શ્રુતિર્ધૃતિઃ ।
પ્રજ્ઞાનં સન્તતિઃ સ્મૃતિર્ધીર્બુદ્ધિઃ પરિકથ્યતે ॥
અત્રાહ કો ઽહઙ્કાર ઇત્યુચ્યતે ।
અભિમાનો ઽહઙ્કારઃ ।
અહં શબ્દે અહં સ્પર્શે અહં રૂપે અહં રસે ।
અહં ગન્ધે અહં સ્વામી ધનવાનહમીશ્વરઃ ॥ 1 ॥
અહં ભોગી અહં ધર્મે ઽભિષિક્તો ઽસૌ મયા હતઃ ।
અહં હનિષ્યે બલિભિઃ પરૈરિત્યેવમાદિકઃ ॥ 2 ॥
યો ઽયમભિમાનપ્રત્યયો સો ઽહઙ્કારઃ ।
અહઙ્કારસ્યા ઽમી પર્યાયશબ્દાઃ ।
અહઙ્કારો વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિઃ સાનુમાનો નિરનુમાનશ્ચેતિ ॥
અત્રાહ કાનિ પઞ્ચતન્માત્રાણીત્યુચ્યતે ।
અહઙ્કારાન્વિતાનિ પઞ્ચતન્માત્રાણિ શબ્દતન્માત્રં સ્પર્શતન્માત્રં રૂપતન્માત્રં રસતન્માત્રં ગન્ધતન્માત્રં ચેતિ પઞ્ચતન્માત્રાણિ ।
તત્ર તાવચ્છબ્દતન્માત્રાણિ શબ્દેષ્વેવોપલભ્યન્તે ઉદાત્તાનુદાત્તસ્વરિતકમ્પિતષડ્જર્ષભગાન્ધારમધ્યમપઞ્ચમધૈવતનિષાદાદયઃ શબ્દવિશેષાદુપલભ્યન્તે ।
તસ્માચ્છબ્દતન્માત્રે ઽવિશેષઃ ।
અથ સ્પર્શતન્માત્રાણિ સ્પર્શેષ્વેવોપલભ્યન્તે તત્ર મૃદુકઠિનકર્કશપિચ્છિલશીતોષ્ણાદયઃ સ્પર્શવિશેષા ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માત્ સ્પર્શતન્માત્રે ઽવિશેષઃ ।
રૂપતન્માત્રાણિ રૂપેષ્વેવોપલભ્યન્તે ।
તત્ર શુક્લરક્તકૃષ્ણહરિતપીતહારિદ્રમાઞ્જિષ્ઠાદયો રૂપવિશેષા ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માદ્રૂપતન્માત્રે ઽવિશેષઃ ।
તથા રસતન્માત્રાણિ રસેષ્વેવોપલભ્યન્તે ।
તત્ર કટુતિક્તકષાયક્ષારમધુરામ્લલવણાદયો રસવિશેષા ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માદ્રસતન્માત્રે ઽવિશેષઃ ।
અથ ગન્ધતન્માત્રાણિ ગન્ધ એવોપલભ્યન્તે ।
તત્ર સુરભિરસુરભિશ્ચ ગન્ધવિશેષા ઉપલભ્યન્તે ।
તસ્માદ્ ગન્ધતન્માત્રે ઽવિશેષઃ ।
એવમેતત્પઞ્ચતન્માત્રાણિ સૂચિતાનિ ।
અથૈષાં પર્યાયશબ્દાઃ ।
તન્માત્રાણ્યવિશેષાણિ મહાભૂતપ્રકૃતયો ભોગ્યાન્યણવઃ શાન્તઘોરમૂઢાનીતિ ।
એવમેતા અવ્યક્તબુદ્ધ્યહંકારતન્માત્રસઞ્જ્ઞિતા અષ્ટૌ પ્રકૃતયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
અથ કસ્માત્ પ્રકૃતયઃ ।
પ્રકુર્વન્તીતિ પ્રકૃતયઃ ।
[ષોડશ વિકારાઃ

]
અથ તે કે ષોડશવિકારા ઇત્યત્રોચ્યતે ।
એકાદશેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચમહાભૂતાન્યેતે ષોડશવિકારાઃ ।
તત્રેન્દ્રિયાણિ તાવદુચ્યન્તે ।
શ્રોત્રં ત્વક્ ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણમિતિ પઞ્ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ।
શ્રોત્રં સ્વવિષયં શબ્દં ગૃહ્ણાતિ ત્વક્સ્પર્શવિષયં ચક્ષૂ રૂપવિષયં રસના રસવિષયં ઘ્રાણં ગન્ધવિષયમિતિ ।
વાક્પાણિપાદપાયૂપસ્થાખ્યાનિ પઞ્ચ કર્મેન્દ્રિયાણિ સ્વં સ્વં કર્મ કુર્વન્તિ ।
તત્ર વાગ્વચનમુચ્ચરતિ ।
હસ્તૌ કર્મ કુરુતઃ ।
પાદૌ વિહરણમ્ ।
પાયુર્વિસર્ગમ્ ।
ઉપસ્થમાનન્દમ્ ।
ઉભયાત્મકં મનઃ ।
સ્વસંકલ્પવિકલ્પવૃત્તી કુરુતે ।
એવનેકાદશેન્દ્રિયાણિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
અથૈષાં પર્યાયાઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ કરણાનિ વૈકારિકાણિ ખાનિ નિયતાનિ પદાનિ અવધૃતાનિ અણૂનિ અક્ષાણીતિ ।
અથ કાનિ પઞ્ચમહાભૂતાનીત્યત્રોચ્યતે ।
પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશાનીતિ મહાભૂતાનિ ।
તત્ર પૃથિવી ધારણભાવેન પ્રવર્તમાના ચતુર્ણામુપકારં કરોતિ ।
આપો જલાનિ સંગ્રહભાવેન પ્રવર્ત્તમાનાશ્ચતુર્ણામુપકારં કુર્વન્તિ ।
તેજઃ પાચકભાવેન પ્રવર્તમાનં ચતુર્ણામુપકારં કરોતિ ।
વાયુર્વાહનભાવેન પ્રવર્તમાનશ્ચતુર્ણામુપકારં કરોતિ ।
આકાશમવકાશદાનેન પ્રવર્તમાનં ચતુર્ણામુપકારં કરોતિ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધવતી પઞ્ચગુણા પૃથિવી ।
શબ્દસ્પર્શરૂપરસવત્યશ્ચતુર્ગુણા આપઃ ।
શબ્દસ્પર્શરૂપવત્ ત્રિગુણં તેજઃ ।
શબ્દસ્પર્શવાન્ દ્વિગુણો વાયુઃ ।
શબ્દવદેકગુણમાકાશમ્ ।
એવમાખ્યાતાનિ પઞ્ચ મહાભૂતાનિ ।
અથૈષાં પર્યાયાઃ ।
ભૂતાનિ ભૂતવિશેષાઃ વિકારાઃ આકૃતયઃ તનવઃ વિગ્રહાઃ શાન્તાઃ ઘોરાઃ મૂઢાઃ ઇત્યેતે ષોડશવિકારા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પુરુષઃ

]
અથાહ કઃ પુરુષ ઇત્યુચ્યતે ।
પુરુષો ઽનાદિઃ સૂક્ષ્મઃ સર્વગતશ્ચેતનો ઽગુણો નિત્યો દ્રષ્ટા ભોક્તા ઽકર્ત્તા ક્ષેત્રવિદમલો ઽપ્રસવધર્મી ચેતિ ।
અથાહ કસ્માત્ પુરુષઃ પુરાણાત્ પુરિશયનાત્ પુરોહિતવૃત્તિત્વાચ્ચ પુરુષઃ ।
અથ કસ્માદનાદિઃ ।
નાસ્યાદિરન્તો મધ્યો વા વિદ્યત ઇત્યનાદિઃ ।
કસ્માત્ સૂક્ષ્મઃ ।
નિરવયવત્વાદતીન્દ્રિયત્વાત્ સૂક્ષ્મઃ ।
કસ્માત્ સર્વગતઃ ।
સર્વં પ્રાપ્તમનેન નાસ્ય ગગનમસ્તીતિ સર્વગતઃ ।
કસ્માચ્ચેતનઃ ।
સુખદુઃકમોહોપલબ્ધિમત્ત્વાત્ ।
કસ્માદગુણઃ ।
સત્ત્વરજસ્તમાંસ્યસ્મિન્ન સન્ત્યતો ઽગુણઃ ।
કસ્માન્નિત્યઃ અકૃતકત્વાદનુત્પાદકત્વાચ્ચ ।
કસ્માદ્ દ્રષ્ટા ।
પ્રકૃતિવિકારાનુપલમ્ભેન ઇતિ ।
કસ્માદ્ભોક્તા ।
ચેતનભાવાત્ સુખદુઃખપરિજ્ઞાનાચ્ચ ।
કસ્માદકર્તા ।
ઉદાસીનત્વાદગુણત્વાચ્ચ ।
કસ્માત્ ક્ષેત્રવિદ્ ।
ક્ષેત્રેભ્યો ગુણાન્ વેત્તીતિ ક્ષેત્રવિદ્ ।
અથ કસ્માદમલઃ ।
શુભાશુભકર્માણ્યસ્મિન્ પુરુષે ન સન્તીત્યમલઃ ।
કસ્માદપ્રસવધર્મી ।
નિર્બીજત્વાત્ ।
ન કિઞ્ચિદુત્પાદયતીત્યર્થઃ ।
એવમેષ સાંખ્યપુરુષો વ્યાખ્યાતઃ ।
અથાસ્ય પુરુષસ્ય પર્યાયાઃ ।
પુરુષઃ આત્મા પુમાન્ પુંગુણઃ બહુલઃ જન્તુઃ જીવઃ ક્ષેત્રજ્ઞઃ નરઃ કવિઃ બ્રહ્મ અક્ષરઃ પ્રાણઃ અજઃ યઃ કઃ સઃ એષઃ ।
એવમેતાનિ પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વાનિ વ્યાખ્યાતાનિ ।
અષ્ટૌ પ્રકૃતયઃ ષોડશવિકારાઃ પુરુષશ્ચેતિ ॥
પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞો યત્ર કુત્રાશ્રમે રતઃ ।
જટી મુણ્ડી શિખી વાપિ મુચ્યતે નાત્ર સંશયઃ ॥
અત્રાહ પુરુષઃ કિં કર્તા અકર્ત્તા વેતિ ।
યદિ કર્ત્તા પુરુષઃ સ્યાત્ તદા શુભાનિ કુર્યાત્ ।
નનુ વૃત્તિત્રયં લોકે દૃષ્ટં પુરુષસ્ય તતઃ કિં ગુણાનાં કર્તૃતા ઽસિદ્ધા ?
ધર્માખ્યં સૌહિત્યં યમનિયમનિષેવણં પ્રખ્યાનમ્ ।
જ્ઞાનૈશ્વર્યવિરાગાઃ પ્રકાશનમિતિ સાત્ત્વિકી વૃત્તિઃ ॥
રાગઃ ક્રોધો લોભઃ પરપરિવાદો ઽતિરૌદ્રતા ઽતુષ્ટિઃ ।
વિકૃતાકૃતિપારુષ્યં પ્રખ્યાતૈષા તુ રાજસી વૃત્તિઃ ॥
પ્રમાદમદવિષાદા નાસ્તિક્યં સ્ત્રીપ્રસઙ્ગિતા નિદ્રા ।
આલસ્યં નૈર્ઘૃણ્યમશૌચમિતિ તામસી વૃત્તિઃ ॥
એતદ્વૃત્તિત્રયં દૃષ્ટ્વા લોકે ગુણાનાં કર્તૃત્વં સિદ્ધમિતિ ચાકર્ત્તા પુરુષઃ સિદ્ધો ભવતિ ॥
પ્રવર્ત્તમાનાન્ પ્રકૃતેરિમાન્ ગુણાન્ રજસ્તમોભ્યાં વિપરીતદર્શનાત્ ।
અહં કરોમીત્યબુધો ઽભિમન્યતે તૃણસ્ય કુબ્જીકરણે ઽપ્યનીશ્વરઃ ॥
સર્વમિદં મયા કૃતં મમેદમિતિ વદન્નભિમાનાદબુધ ઉન્મત્તઃ કર્તૃવદ્ભવતિ અત્રાહ ।
પ્રકૃતેઃ ક્રિયમાણાનિ ગુણૈઃ કર્માણિ સર્વશઃ ।
અહઙ્કારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમિતિ મન્યતે ॥
અનાદિત્વાન્નિર્ગુણત્વાત્ પરમાત્મા ઽયમવ્યયઃ ।
શરીરસ્થો ઽપિ કૌન્તય ન કરોતિ ન લિપ્યતે ॥
એવમ્ ।
પ્રકૃત્યૈવ ચ કર્માણિ ક્રિયમાણાનિ સર્વશઃ ।
યઃ પશ્યતિ તથાત્માનમકર્તારં સ પશ્યતિ ॥
તત્રાહ કિમયમેકઃ પુરુષો બહવો વેત્યુચ્યતે ।
સુખદુઃખમોહસઙ્કરવિશુદ્ધકરણપાટવજન્મમરણકરણાનાં નાનાત્વાત્ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધં લોકાશ્રમવર્ણભેદાચ્ચ ।
યદ્યેકઃ પુરુષઃ સ્યાદેકસ્મિન્ સુખિનિ સર્વ એવ સુખિનઃ સ્યુઃ ।
એકસ્મિન્ દુઃખિનિ સર્વ એવ દુઃખિનઃ સ્યુઃ ।
એકસ્મિન્ કરણપાટવે સર્વેષામેવ કરણપાટવં સ્યાત્ ।
એકસ્મિઞ્જાતે સર્વ એવ જાયેરન્ ।
એકસ્મિન્ મૃતે સર્વ એવ મ્રિયેરન્નિતિ ।
ન ચૈવમ્ ઇતશ્ચ બહવઃ પુરુષાઃ સિદ્ધાઃ ।
આકૃતિગર્ભાશયભાવસઙ્ગતિશરીરવિભાગે લિઙ્ગબહુત્વાત્ ।
એવં તાવત્ સાંખ્યાચાર્યાઃ કપિલાસુરિપઞ્ચશિખપતઞ્જલિપ્રભૃતયો બહૂન્ પુરુષાન્ વર્ણયન્તિ ।
વેદાન્તવાદિન આચાર્યા હરિહરહિરણ્યગર્ભવ્યાસાદય એકમેવાત્માનં વર્ણયન્તિ ।
કસ્માદેવં તદાહ ।
પુરુષ એવેદં સર્વં ભૂતં યચ્ચ ભાવ્યમ્ ।
ઉતામૃતત્વસ્યેશાનો યદન્યેનાતિરોહતિ ॥
તદેવાગ્નિસ્તદાદિત્યસ્તદ્વાયુસ્તદ્ધિ ચન્દ્રમાઃ ।
તદેવ શુક્રં તદ્બ્રહ્મ તદાપઃ સઃ પ્રજાપતિઃ ॥
તદેવ સત્યમમૃતં સ મોક્ષઃ સા પરા ગતિઃ ॥
તદક્ષરં તત્ સવિતુર્વરેણ્યં
યસ્માત્પરં નાપરમસ્તિ કિઞ્ચિત્ ॥
યસ્માન્નાણીયો ન જ્યાયો ઽસ્તિ કશ્ચિદ્ વૃક્ષ ઇવ સ્તબ્ધો દિવિ તિષ્ઠત્યેકસ્તેનેદં પૂર્ણં પુરુષેણ સર્વમ્ ।
સર્વતઃ પાણિપાદાન્તં સર્વતોક્ષિશિરોમુખમ્ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમલ્લોકે સર્વમાવૃત્ત્ય તિષ્ઠતિ ॥
સર્વેન્દ્રિયગુણાભાસં સર્વેન્દ્રિયવિવર્જિતમ્ ।
સર્વેષાં પ્રભુમીશાનં સર્વસ્ય શરણં મહત્ ॥
સર્વતઃ સર્વતત્ત્વાનિ સર્વાત્મા સર્વસમ્ભવઃ ।
સર્વં વિલીયતે યસ્મિન્ તદ્બ્રહ્મ મુનયો વિદુઃ ॥
એક એવ હિ ભૂતાત્મા દેહે દેહે વ્યવસ્થિતઃ ।
એકધા બહુધા ચૈવ દૃશ્યતે જલચન્દ્રવત્ ॥
સ હિ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ ।
વસત્યેકો મહાનાત્મા યેન સર્વમિદં તતમ્ ॥
એકોયમાત્મા જગતામેકેન બહુધા કૃતઃ ।
પૃથગ્ વદન્તિ ચાત્માનં જ્ઞાનાદિકપ્રવર્તને ॥
બ્રાહ્મણે કૃમિકીટેષુ શ્વપાકે શુનિ હસ્તિનિ ।
પશુગોદંશમશકે સમં પશ્યન્તિ પણ્ડિતાઃ ॥
એક એવ યથા સૂત્રં સુવર્ણે વર્તતે પુનઃ ।
મુક્તામણિપ્રવાલેષુ મૃણ્મયે રજતે તથા ॥
તદ્વદ્ ગોષુ મનુષ્યેષુ તદ્વદ્ધસ્તિમૃગાદિષુ ।
એકોયમાત્મા વિજ્ઞેયઃ સર્વત્રૈવ વ્યવસ્થિતઃ ॥
[ત્રૈગુણ્યમ્

]
અત્રાહ કિં ત્રૈગુણ્યં નામોચ્યતે ।
સત્ત્વરજસ્તમાંસીતિ ત્રિગુણા એવ ત્રૈગુણ્યમ્ ।
સત્ત્વં નામ પ્રસાદલાઘવપ્રસન્નતાભિષઙ્ગપ્રીતિતુષ્ટિતિતિક્ષાસન્તોષાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતઃ સુખાત્મકમ્ ।
રજો નામ શોકતાપસ્વેદસ્તમ્ભોદ્વેગરોષમાનાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો દુઃખાત્મકમ્ ।
તમો નામા ઽ; ઽચ્છાદનાવરણબીભત્સદૈન્યગૌરવાલસ્યનિદ્રાપ્રમાદાદિલક્ષણમનન્તભેદં સમાસતો મોહાત્મકમ્ ।
એતત્ ત્રૈગુણ્યં વ્યાખ્યાતમ્ ।
સત્ત્વં પ્રકાશકં વિદ્યાદ્રજો વિદ્યાત્ પ્રવર્તકમ્ ।
તમો ઽપ્રકાશકં વિદ્યાત્ત્રૈગુણ્યન્નામ સંજ્ઞિતમ્ ॥
[સઞ્ચરઃ

]
[પ્રતિસઞ્ચરઃ

]
અત્રાહ કઃ સઞ્ચરઃ પ્રતિસઞ્ચરશ્ચ ।
અત્રોચ્યતે ।
ઉત્પત્તિઃ સઞ્ચરઃ પ્રલયઃ પ્રતિસઞ્ચરઃ ।
તત્રોત્પત્તિર્નામાવ્યક્તાત્ પ્રાગુપદિષ્ટાત્ સર્વતઃ પુરુષેણ પરેણાધિષ્ઠિતા બુદ્ધિરુત્પદ્યતે ।
અષ્ટગુણા બુદ્ધિઃ ।
બુદ્ધિતત્ત્વાદહઙ્કાર ઉત્પદ્યતે ।
સ ચાહંકારસ્ત્રિવિધો વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિરિતિ ।
તત્ર વૈકારિકાદહંકારાદેવ ઇન્દ્રિયાણિ ચોત્પદ્યન્તે ।
ભૂતાદેસ્તન્માત્રાણિ ।
તૈજસાદુભયમ્ ।
તન્માત્રેભ્યો ભૂતાનીતિ સઞ્ચરઃ ।
પ્રતિસઞ્ચરો નામ ભૂતાનિ તન્માત્રેષુ લીયન્તે ।
તન્માત્રાણીન્દ્રિયાણિ ચાહંકારે ।
અહંકારો બુદ્ધૌ ।
બુદ્ધિરવ્યક્તે ।
તદવ્યક્તં ક્વચિન્ન લીયતે ।
કસ્માદનુત્પદ્યમાનત્વાત્ પ્રકૃતિં પુરુષઞ્ચૈવ વિદ્ધ્યનાદિ ઇત્યેવં પ્રતિસઞ્ચરો વ્યાખ્યાતઃ ।
[અધ્યાત્મમ્ અધિભૂતમ્ અધિદૈવતં ચ

]
તત્રાહ કિં તદધ્યાત્મમધિભૂતમધિદૈવતં ચેતિ ।
તત્રોચ્યતે ।
બુદ્ધિરધ્યાત્મમ્ બોદ્ધવ્યમધિભૂતં બ્રહ્મા તત્રાધિદૈવતમ્ ।
અહંકારો ઽધ્યાત્મં મન્તવ્યમધિભૂતં રુદ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
મનો ઽધ્યાત્મં સંકલ્પિતવ્યમધિભૂતં ચન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
શ્રોત્રમધ્યાત્મં શ્રોતવ્યમધિભૂતમાકાશસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ત્વગધ્યાત્મં સ્પર્શયિતવ્યમધિભૂતં વાયુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ચક્ષુરધ્યાત્મં દ્રષ્ટવ્યમધિભૂતમાદિત્યસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
જિહ્વાધ્યાત્મં રસયિતવ્યમધિભૂતં વરુણસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ઘ્રાણમધ્યાત્મં ઘ્રાતવ્યમધિભૂતં પૃથ્વી તત્રાધિદૈવતમ્ ।
વાગધ્યાત્મં વક્તવ્યમધિભૂતં અગ્નિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાણી અધ્યાત્મં ગ્રહીતવ્યમધિભૂતમિન્દ્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાદાવાધ્યાત્મં ગન્તવ્યમધિભૂતં વિષ્ણુસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
પાયુરધ્યાત્મમુત્સ્રષ્ટવ્યમધિભૂતં મિત્રસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
ઉપસ્થમધ્યાત્મમાનન્દયિતવ્યમધિભૂતં પ્રજાપતિસ્તત્રાધિદૈવતમ્ ।
એવમેતત્ ત્રયોદશવિધસ્ય કરણસ્યાધ્યાત્મમધિભૂતમધિદૈવતં વ્યાખ્યાતમ્ ।
તત્ત્વાનિ યો વેદયતે યથાવદ્ ગુણસ્વરૂપાણ્યધિદૈવતં ચ ।
વિમુક્તપાપ્મા ગતદોષસઙ્ઘો ગુણાંસ્તુ ભુઙ્ક્તે ન ગુણૈઃ સ ભજ્યતે ॥
[પઞ્ચાભિબુદ્ધયઃ

]
અથ કાસ્તાઃ પઞ્ચાભિબુદ્ધય ઉચ્યતે ।
વ્યવસાયો ઽભિમાનેચ્છા કર્તવ્યતા ક્રિયેતિ ।
અભિમુખી બુદ્ધિરિદં કરણીયં મયેતિ વ્યવસાયો બુદ્ધિક્રિયા ।
આત્મપરાત્મસ્વરૂપપ્રત્યયાભિમુખો ઽભિમાનો ઽહંકારો બુદ્ધેઃ ક્રિયા ।
ઇચ્છા વાઞ્છા સઙ્કલ્પો મનસો બુદ્ધિક્રિયા ।
શબ્દાદિવિષયાલોચનશ્રવણાદિલક્ષણકર્તવ્યતા બુદ્ધીન્દ્રિયાણાં બુદ્ધિક્રિયા ।
વચનાદિલક્ષણબુદ્ધિક્રિયા કર્મેન્દ્રિયાણાં સા ક્રિયેતિ ।
એવમેતાઃ પઞ્ચાભિબુદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પઞ્ચકર્મયોનયઃ

]
અથ કાસ્તાઃ પઞ્ચકર્મયોનય ઉચ્યન્તે ।
ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા ઽવિવિદિષા વિવિદિષા ચ પઞ્ચકર્મયોનયઃ ।
બાહ્યકર્માણિ સંકલ્પ્ય પ્રતીતં યો ઽભિરક્ષતિ ।
તન્નિષ્ઠસ્તત્પ્રતિષ્ઠશ્ચ ધૃતેરેતદ્ધિ લક્ષણમ્ ॥
સ્વાધ્યાયો બ્રહ્મચર્યં ચ યજનં યાજનં તપઃ ।
દાનં પ્રતિગ્રહો હોમઃ શ્રદ્ધાયા લક્ષણં સ્મૃતમ્ ॥
સુખાર્થં યસ્તુ સેવેત બ્રહ્મકર્મતપાંસિ ચ ।
પ્રાયશ્ચિત્તપરો નિત્યં સુખેયં પરિકીર્તિતા ॥
વિષયમધુમિશ્રિતાન્તઃકારણત્વમવિવિદિષા ।
વિવિદિષા ચ ધ્યાનિનાં પ્રજ્ઞાનયોનિઃ ।
એકત્વં ચ પૃથક્ત્વં ચ નિત્યં ચૈવમચેતનમ્ ।
સૂક્ષ્મં સત્કાર્યમક્ષોભ્યં જ્ઞેયા વિવિદિષા ચ સા ॥
કાર્યકારણક્ષયકરી વિવિદિષા પ્રાકૃતિકી વૃત્તિઃ ।
ધૃતિઃ શ્રદ્ધા સુખા ઽવિવિદિષા ચતસ્રો બન્ધાય વિદિષૈકા મોક્ષાય ।
એવમેતા પઞ્ચ કર્મયોનયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પઞ્ચવાયવઃ

]
અત્રાહ કે પઞ્ચવાયવ ઉચ્યન્તે ।
પ્રાણોપાનઃ સમાનશ્ચ ઉદાનો વ્યાન એવ ચ ।
ઇત્યેતે વાયવઃ પઞ્ચ શરીરેષુ શરીરિણામ્ ।
તત્ર પ્રાણો નામ વાયુર્મુખનાસિકાધિષ્ઠાતા પ્રણયનાત્પ્રક્રમણાચ્ચ પ્રાણ ઇત્યભિધીયતે ।
અપાનો નામ વાયુર્નાભ્યધિષ્ઠિતાપનયનાદધોગમનાચ્ચાપાન ઇત્યભિધીયતે ।
સમાનો નામ વાયુર્હૃદધિષ્ઠાતા સમનયનાત્ સઙ્ગમનાચ્ચ સમાન ઇત્યભિધીયતે ।
ઉદાનો નામ વાયુઃ કણ્ઠાધિષ્ઠાતા ઊર્ધ્વગમનાદુત્ક્રમણાચ્ચોદાન ઇત્યભિધીયતે ।
વ્યાનો નામ વાયુઃ સન્ધ્યધિષ્ઠાતા વિક્ષેપણાદ્વિજૃમ્ભણાચ્ચ વ્યાન ઇત્યભિધીયતે ।
ઇતિ પઞ્ચવાયવો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પઞ્ચકર્માત્માનઃ

]
અત્રાહ કે તે પઞ્ચકર્માત્માન ઇત્યુચ્યતે ।
વૈકારિકસ્તૈજસો ભૂતાદિઃ સાનુમાનો નિરનુમાનશ્ચ ।
તત્ર વૈકારિકઃ શુભકર્મકર્તા ।
તૈજસો ઽશુભકર્મકર્તા ।
ભૂતાદિર્મૂઢકર્મકર્તા ।
સાનુમાનઃ શુભમૂઢકર્મકર્તા ।
નિરનુમાનો ઽશુભમૂઢકર્મકર્તા ચૈવં પઞ્ચકર્માત્માનો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[પઞ્ચપર્વાવિદ્યા

]
અત્રાહ કા સા પઞ્ચપર્વાવિદ્યેત્યુચ્યતે ।
તમો મોહો મહામોહસ્તામિશ્રો ઽન્ધતમિસ્રશ્ચેતિ ।
તત્ર તમોમોહાવુભાવષ્ટાત્મકૌ ।
મહામોહો દશાત્મકઃ ।
તામિસ્રોન્ધતામિસ્રશ્ચાષ્ટાદશાત્મકૌ ।
તમો નામાષ્ટસુ પ્રકૃતિષ્વવ્યક્તબુદ્ધ્યહંકારપઞ્ચતન્માત્રસંજ્ઞિતાસ્વનાત્મસ્વાત્માભિમાનસ્તમ ઇત્યભિધીયતે ।
મોહો નામાણિમાદ્યષ્ટૈશ્વર્યપ્રાપ્તયે યો ઽભિમાન ઉત્પદ્યતે સ મોહ ઇત્યભિધીયતે ।
મહામોહો નામ દૃષ્ટાનુશ્રવિકેષુ શબ્દાદિવિષયેષુ દશસુ વૃત્તિષુ મુક્તોહમિતિ મન્યતે સ મહામોહ ઇત્યભિધીયતે ।
તામિસ્રો નામાષ્ટગુણૈશ્વર્યે ઽણિમાદ્યે દશવિધે ચ વિષયે યો દ્વેષો ઽપ્રતિહતસ્તત્ર યદ્ દુઃખમુત્પદ્યતે ઽસૌ તામિસ્ર ઇત્યભિધીયતે ।
અન્ધતામિસ્રો નામાષ્ટગુણૈશ્વર્યે ઽણિમાદ્યે દશવિધે ચ વિષયે સિદ્ધે મરણકાલે યો વિષાદ ઉત્પદ્યતે સો ઽન્ધતામિસ્ર ઇત્યભિધીયતે ।
એવમેષા પઞ્ચપર્વા ઽવિદ્યા દ્વિષષ્ટિભેદા વ્યાખ્યાતાઃ ।
[અષ્ટાવિંશતિધાશક્તિઃ

]
અત્રાહ કા સાષ્ટાવિંશતિધાશક્તિરત્રોચ્યતે ।
એકાદશેન્દ્રિયવધાઃ સપ્તદશ તુષ્ટિસિદ્ધિ(બુદ્ધિ)વધાઃ ।
એષાષ્ટાવિંશતિધાશક્તિરિતિ ।
તત્રેન્દ્રિયવધાસ્તાવદુચ્યન્તે ।
શ્રોત્રે બાધિર્યં જિહ્વાયાં જડત્વં ત્વચિ કુષ્ઠિત્વં ચક્ષુષ્યરૂપત્વં નાસિકાયામઘ્રાણત્વં વાચિ મૂકત્વં હસ્તયોઃ કુણિત્વં પાદયોઃ પઙ્ગુત્વં વાગિન્દ્રિય ઉદાવર્ત ઉપસ્થેન્દ્રિયે ક્લૈબ્યં મનસ્યુન્માદ ઇત્યેકાદશેન્દ્રિયવધાઃ ।
[નવધા તુષ્ટિઃ

]
[અષ્ટધા સિદ્ધિઃ

]
સપ્તદશતુષ્ટિસિદ્ધિવધા નામ વિપર્યયાસ્તુષ્ટિસિદ્ધીનામ્ ।
તુષ્ટિવિપર્યયાસ્તાવદુચ્યન્તે ।
તત્ર નાસ્તિ પ્રધાનમિતિ યા પ્રતિપત્તિરનન્તા ।
એવમહમિત્યાત્મજ્ઞાને તામસલીના તથાહંકારસ્યાદર્શનમવિદ્યા ।
નૈવ સન્તિ તન્માત્રાણિ ભૂતકારણાનીત્યવૃષ્ટિઃ ।
વિષયાણામર્જને પ્રવૃત્તિરસુતારા ।
રક્ષણે તુ પ્રવૃત્તિરસુપારા ચ ।
ક્ષયદોષમદૃષ્ટ્વા ઽર્થે પ્રવૃત્તિરસુનેત્રા ।
ભોગા શક્તિરસુમરીચિકા ।
હિંસાદોષમપશ્યતો ભોગારમ્ભો ઽનુત્તમામ્ભસિકા ।
ઇતિ તુષ્ટિવિપર્યયા નવધા ઽતુષ્ટયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
અથ સિદ્ધિવિપર્યયા અસિદ્ધયો ઽષ્ટૌ ચાભિધીયન્તે ।
નાનાત્વં ભૂતમાત્રસ્યૈકાત્વમાવિર્ભૂતમતારમુચ્યતે ।
શબ્દમાત્રશ્રવણાદ્વિપરીતગ્રહણમાસુતારં યથા નાનાત્વજ્ઞો મુક્ત ઇતિ શ્રુત્વા વિપરીતં પ્રતિપન્નો નાનાત્વજ્ઞો હ્યમુક્ત ઇતિ ।
અધ્યયનશ્રવણાભિનિવિષ્ટસ્યાપિ જડત્વાદસચ્છાસ્ત્રોપહતબુદ્ધિત્વાદ્વા પઞ્ચવિંશતિતત્ત્વજ્ઞાનસિદ્ધિર્ન ભવતિ તદા ઽતારતારં તદજ્ઞાનમ્ ।
કસ્યચિદાધ્યાત્મિકેન દુઃખેનાભિભૂતસ્યાપિ સંસારે ઽનુદ્વેગાદજિજ્ઞાસોર્ન જ્ઞાનં તત્પ્રમાદમ્ ।
એવમપ્રમુદિતાપ્રમોદમાનયોશ્ચાન્યોન્યયોર્દ્વયમપરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
સુહૃદુપદિષ્ટે ઽપ્યનિશ્ચયબુદ્ધેરજ્ઞાનમ્ પરસ્પરમસમ્પા ।
અસમ્પાવચનાદથવા પરાઙ્મુખે ગુરૌ દુર્ભાગ્યસ્ય જ્ઞાનાસિદ્ધિસ્તદજ્ઞાનમસત્પ્રમુદિતમિતિ ।
એવમેતે સિદ્ધિવિપર્યયા અસિદ્ધયો ઽષ્ટૌ વ્યાખ્યાતાઃ ।
એવમેષા ઽષ્ટવિંશતિધા ઽશક્તિર્વ્યાખ્યાતા ।
અત્રાહ કા સા નવધા તુષ્ટિરત્રોચ્યતે ।
પ્રકૃતિં પરમાર્થત્વેન પરિકલ્પ્ય પરિતુષ્ટે માધ્યસ્થં લભતે તસ્ય તુષ્ટ્યા સા તાન્ત્રિકી સંજ્ઞા ઽમ્ભ ઇતિ ।
અપરો બુદ્ધિં પરમાર્થવેન પ્રતિપદ્ય પરિતુષ્ટસ્તસ્યાસ્તુષ્ટેઃ શલિલા ઇતિ સંજ્ઞા ।
અન્યો ઽહંકારં પરમાર્થત્વેનાભ્યુપગમ્ય પરિતુષ્ટસ્તસ્યાતુષ્ટેઃ રોધ ઇતિ સંજ્ઞા ।
ઇતરસ્તન્માત્રાણિ ભોગ્યાનિ પરમાર્થત્વેન વિનિશ્ચિત્ય પરિતુષ્ટસ્તસ્ય તુષ્ટેર્વૃષ્ટિરિતિ સંજ્ઞા ।
એવમાધ્યાત્મિક્યશ્ચતસ્રસ્તુષ્ટયો ભવન્તિ ।
ચતસૃષ્વપિ તુષ્ટિષુ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનસ્યાસમ્ભવાત્ ।
વાહ્યાર્થાર્જનરક્ષણક્ષયસઙ્ગહિંસાદિદોષદર્શનાદ્વિષયોપરમે પઞ્ચતુષ્ટયો ભવન્તિ ।
અર્થાનામર્જને દોષદર્શનાત્ તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્યાપિ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ ।
સા પઞ્ચમી તુષ્ટિઃ સુતારેત્યભિધીયતે ।
અન્યોર્થાનાં રક્ષણે દોષદર્શનાત્ તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્યાપિ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ સા ષષ્ઠી તુષ્ટિઃ સુપારેત્યુષ્યતે ।
અન્યોર્થાનાં ક્ષયદોષદર્શનાત્ તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્યાપિ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ સા સપ્તમી તુષ્ટિઃ સુનેત્રેત્યભિધીયતે ।
અન્યોર્થાનાં સઙ્ગદોષદર્શનાત્ તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્યાપિ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ સાષ્ટમી તુષ્ટિઃ સુમરીચિકેત્યભિધીયતે ।
અન્યો ભૂતાનામર્થનિમિત્તં હિંસાદિદોષદર્શનાન્નિવૃત્તસ્તુષ્ટઃ પ્રવ્રજિતસ્યાપિ નાસ્તિ મોક્ષસ્તત્ત્વજ્ઞાનાભાવાત્ સા નવમી તુષ્ટિરુત્તમામ્ભસિકેત્યભિધીયતે ।
ઇત્યેતા નવતુષ્ટયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
અત્રાહ કાષ્ટૌ સિદ્ધય ઇત્યત્રોચ્યતે ।
યદૂહને જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા પ્રથમા સિદ્ધિસ્તારેયભિધીયતે ।
યચ્છબ્દમાત્રેણ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા સિદ્ધિઃ સુતારેત્યભિધીયતે ।
યદધ્યયનેન જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા તૃતીયા સિદ્ધિસ્તારયન્તીત્યભિધીયતે ।
યદાધ્યાત્મિકસ્ય દુઃખસ્યાપનોદનં કૃત્વા જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા ચતુર્થી સિદ્ધિઃ પ્રમુદિતેત્યભિધીયતે ।
યદાધિભૌતિકસ્ય દુઃખસ્યાપનોદનં કૃત્વા જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા પઞ્ચમી સિદ્ધિઃ પ્રમુદિતેત્યભિધીયતે ।
યદાધિદૈવિકસ્ય દુઃખસ્યાપનોદનં કૃત્વા જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા ષષ્ઠી સિદ્ધિઃ પ્રમોદમાનેત્યભિધીયતે ।
યત્તુ સ્નિગ્ધસંસર્ગાવ્યપયાજ્જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ સા સપ્રમી સિદ્ધિઃ રમ્યકેત્યભિધીયતે ।
યત્ પરિચર્યાદાનેન જ્ઞાનમુત્પદ્યતે તત્ત્વભાવભૂતેષુ પરિતોષિતે ગુરૌ સિદ્ધિઃ સત્પ્રમુદિતેત્યભિધીયતે ।
ઇત્યેતા અષ્ટસિદ્ધયો વ્યાખ્યાતાઃ ।
[દશધા મૂલિકાર્થાઃ

]
અત્રાહ કે દશમૂલિકાર્થા ઇત્યત્રોચ્યતે ।
અસ્તિત્વમેકત્વમથાર્થવત્ત્વં પરાર્થમન્યત્વમકર્તૃતા ચ ।
યોગો વિયોગો વહવઃ પુમાંસઃ સ્થિતિઃ શરીરસ્ય ચ શેષવૃત્તિઃ ॥
ઇત્યેતે દશમૂલિકાર્થાઃ ।
સઙ્ઘાતપરાર્થત્વાદિતિ પુરુષાસ્તિત્વં સિદ્ધમ્ ।
ભેદાનાં પરિમાણાત્ કારણમસ્ત્યવ્યક્તમિતિ પર્યાયદ્વયેન પ્રધાનસ્યાસ્તિત્વં સિદ્ધમ્ ।
હેતુમદનિત્યમિત્યેકત્વં સિદ્ધમ્ ।
પ્રીત્યપ્રીતિવિષાદાત્મકા ઇત્યર્થવત્ત્વં સિદ્ધમ્ ।
નાનાવિધૈરુપાયૈરિતિ પરાર્થત્વં સિદ્ધમ્ ।
ત્રિગુણમવિવેકિ વિષય ઇત્યન્યત્વં સિદ્ધમ્ ।
તસ્માચ્ચ વિપર્યાસાદિત્યકર્તૃત્વં સિદ્ધમ્ ।
પુરુષસ્ય દર્શનાર્થં કૈવલ્યાર્થં તથા પ્રધાનસ્યાપીતિ યોગસિદ્ધિઃ ।
પ્રાપ્તે શરીરભેદે ચરિતાર્થત્વાદિતિ વિયોગસિદ્ધિઃ ।
જન્મમરણકરણાનામિતિ પુરુષબહુત્વં સિદ્ધમ્ ।
ચક્રભ્રમિવદિતિ શેષવૃત્તિઃ સિદ્ધા ।
એતે દશમૂલિકાર્થા વ્યાખ્યાતાઃ ।
એતેષાં દશાનાં પ્રાગુપદિષ્ટાનાં ચ પઞ્ચાશત્પ્રત્યયાઃ ।
એતે ચ ષષ્ટિપદાર્થાઃ ષષ્ટિતન્ત્રમિત્યુચ્યતે ।
[અનુગ્રહસર્ગઃ