Tattvasamāsasūtravṛtti or Kramadīpikā · Verses 18-23
]
atrāha ko 'nugrahasargaḥ atrocyate |
bāhyān pañcatanmātrebhyaścotpādyānugrahasargadhyānotpannenādhāravarjitān putrān dṛṣṭvā tebhyastanmātrebhyo 'nugrahasargamasṛjadbrahmā |
[caturdaśavidho bhūtasargaḥ
]
atrāha kaścaturdaśavidho bhūtasarga ityatrocyate |
aṣṭavikalpo daivaḥ paiśāco rākṣaso yākṣo gāndharva aindraḥ prājāpatyo brāhma ityaṣṭau devayonayaḥ |
pañcadhā tiryagyonaśca paśupakṣimṛgasarīsṛpasthāvarā iti |
gavādimūṣakāntāḥ paśavaḥ |
garuḍādimaśakāntāḥ pakṣiṇaḥ |
siṃhādiśṛgālāntāḥ mṛgāḥ |
śeṣādikīṭāntāḥ sarīsṛpāḥ |
parvatāditṛṇāntāḥ sthāvarāḥ |
mānuṣyaṃ caikavidhaṃ brāhmaṇādicāṇḍālāntam |
aṣṭavikalpo daivastiryagyonaśca pañcadhā bhavati |
mānuṣyaścaikavidhaḥ samāsato bhautikaḥ sargaḥ ||
[trividho dhātusargaḥ
]
samāsato ye tridhāḥ sargāḥ tatrāha kastrividho dhātusargaḥ atrocyate sūkṣmāḥ mātāpitṛjāḥ prabhūtā iti |
jñānendriyapañcaprāṇabuddhimanasāṃ gaṇaḥ sūkṣmaḥ |
liṅgaśarīrāṇītyarthaḥ |
mātāpitṛjā ṣāṭkauśikāḥ tatra mātṛto lomalohitamāṃsāni pitṛtaḥ snāyvasthimajjāna iti ṣaṭko gaṇaḥ |
prabhūtāḥ pañcamahābhūtāni mahābhūte ghaṭādīnāṃ niveśa iti trividho dhātusargo vyākhyātaḥ |
etatsaṃsāramaṇḍalamuktam ||
[trividho bandhaḥ
]
atrāha kastrividho bandya ityatrocyate |
prakṛtibandho vaikārikabandho dakṣiṇābandhaśceti |
tatra prakṛtibandho nāmāṣṭau prakṛtayastāḥ paratenābhimanyamānasya prakṛtilayaḥ prakṛtibandha ityucyate |
tatra vaikārikabandho nāma pravrajitānāṃ laukikānāṃ vaikārikairindriyairvaśīkṛtānāṃ śabdādiviṣaye praśaktānāmajitendriyāṇāmajñānināṃ kāmamohitānāṃ vaikārikabandha ityucyate |
dakṣiṇābandho nāma brahmacārigṛhasthabhikṣuvaikhānasānāṃ kāmamohopahatacetasāmabhimānapūrvikāṃ dakṣiṇāṃ prayacchatāṃ dakṣiṇābandha ityucyate |
iti trividho bandho vyākhyātaḥ |
uktaṃ ca |
prākṛtena tu bandhena tathā vaikārikeṇa ca /
dakṣiṇābhistṛtīyena bandhoyaṃ ca nigadyate //
[trividho mokṣaḥ
]
atrāha kastrividho mokṣa ityatrocyate |
jñānodrekādindriyarāgopaśamāt kṛtsnakṣayācceti |
jñānodrekādindriyarāgopaśamāt svadharmādharmakṣayo bhavati dharmādharmakṣayācca kaivalyamiti |
uktaṃ ca |
ādyo hi mokṣo jñānena dvitīyo rāgasaṃkṣayāt /
kṛtsnakṣayāt tṛtīyastu vyākhyātaṃ mokṣalakṣaṇam //
[trividhaṃ pramāṇam
]
kiṃ trividhaṃ pramāṇamityatrocyate |
dṛṣṭamanumānamāptavacanaṃ ceti etat trividhaṃ pramāṇam |
dṛṣṭaṃ tāvadvyākhyāyate yāvadindriyāṇāṃ pañcendriyārthāḥ pratyakṣā eva dṛṣṭam |
anumānam pramāṇaṃ liṅgadarśane jāyamānaṃ jñānam |
yathā meghodayena vṛṣṭiḥ sādhyate bakapaṅktibhiḥ salilam dhūmenāgniḥ tadanumānam |
pratyakṣeṇānumānena vā yortho na sādhyate sa āptavacanāt sādhyate |
yathendro devānāṃ rājā uttarāḥ kuravaḥ sauvarṇo meruḥ svarge 'psarasa iti |
ta indrādayaḥ pratyakṣānumānāsādhyāśca vasiṣṭādayo munayo vadanti santīndrādayaḥ āgamopyasti |
svakarmaṇyabhiyukto yo rāgadveṣavivarjitaḥ /
jñānavān śīlasampanna āpto jñeyastu tādṛśaḥ //
evametat trividhaṃ pramāṇamabhihitam |
atrāha tena trividhena pramāṇena kiṃ sādhyate atrocyate |
yathā loke mānena prasthādinā dhānyāni mīyante |
tulayā candanādīni dravyāṇi |
evamanena tattvabhāvabhūtāni pramīyante |
trividhena duḥkhenābhibhūto brāhmaṇaḥ kapilamaharṣiśaraṇamupāgataḥ atrāha |
[trividhaṃ duḥkham
Original text: Tattvasamāsasūtravṛtti or Kramadīpikā (cf. final verse), a commentary on the Tattvasamāsa, an abstract of Sāṃkhya philosophy in (23-) 25 sūtras. · Edition: Vindhyesvari Prasada Dvivedin in: Sāmkhyasaṅgrahaḥ (Chowkhamba Sanskrit Series, 50,1 [fasc. 286], pp. 117-140) · Data entry Dhaval Patel · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0