Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 81100

tadvāraṇarūpaṃ prayojanaṃ na sambhavati/ asambhavagrastasya ekaśaphavattvādeḥ
lakṣyatāvacchedakagotvaśūnyāśvavṛttitayā
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvasyābhāvāt ativyāptyaprasakteriti cet -
atrāhuḥ/ atrāsambhavagrastapadaṃ gaganarūpasyāsambhavagrastasya tātparyeṇa
bodhakam/ goḥ gaganaṃ lakṣaṇamuktaṃ cet tadasambhavi/ gaganasya
avṛttipadārthatayā kutrāpi gavi asattvāt/ tathā cāsambhavagraste gagane
avṛttipadārthatvādeva
lakṣyatāvacchedakagotvaśūnyamahiṣādyavṛttitvamapyastīti
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvamātroktau tatrātivyāptiḥ syāditi
tadvāraṇāya lakṣyatāvacchedakavyāpakatve satītyuktamiti/ ativyāptasya
vāraṇāya viśeṣyamiti/ lakṣyatāvacchedakavyāpyatvarūpaviśeṣyadalābhāve
lakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ lakṣaṇalakṣaṇaṃ syāt/ tathā sati
ativyāptiduṣṭasya
śṛṅgitvasya gotvavyāpakatvamastīti tatrātivyāptiḥ syāt/
tadvāraṇāya lakṣyatāvacchedakavyāpyatvopādānam/ śṛṅgitvasya
gotvaśūnyamahiṣādivrṛttitayā lakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ nāstīti
nātivyāptiriti bhāvaḥ/
atredaṃ bodhyam --
lakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ nāma
lakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvanniṣṭhātyantābhāvāprat iyogitvam/
tatrādheyatāyāṃ lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ
niveśyam/ anyathā gotvasya kālikasambandhena adhikaraṇe mahiṣādau
vartamānasya sāsnādimattvābhāvasya pratiyogyeva sāsnādimattvamiti
lakṣaṇe sāsnādimattvādau asambhavāpatteḥ/ evaṃ pratiyogitāyāṃ
lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā samavāyena
gotvavati gavi yaḥ saṃyogasambandhāvacchinnasāsnādimattvābhāvaḥ
tatpratiyogitvasyaiva sāsnādimattve sattvena asaṃbhavāpatteḥ/ evaṃ
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ na lakṣyatāvacchedakābhāvavadavṛttitvam,
padārthasya abhidheyatvaṃ lakṣaṇamityādau
lakṣyatāvacchedakapadārthatvābhāvavato 'prasiddhyā abhidheyatvādirūpe
lakṣaṇe avyāptyāpatteḥ/ kiṃ tu svavyāpakatatkatvam/ svaṃ - lakṣaṇam,
tat - lakṣyatāvacchedakam/ lakṣyatāvacchedakasya padārthatvasya
lakṣaṇībhūtābhidheyatvavyāpakatvamastīti na pūrvoktadoṣaḥ/
anayorvyāpakatvavyāpyatvayordvidhā niveśe gauravāt sakṛnniveśya
svavyāpakalakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvamiti
pariṣkāro yuktaḥ/ svavyāpakatvaṃ ca
svaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvanniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvam/
tatrādheyatāyāṃ lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/
anyathā sāsnādimattvasya kālikasambandhenādhikaraṇe mahiṣādau vartate
yo 'tyantābhāvaḥ gotvābhāvaḥ tatpratiyogitvasyaiva gotve sattvena

asambhavāpatteḥ/ evaṃ pratiyogitāyāṃ
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā
samavāyena sāsnādimati gavi yaḥ saṃyogasambandhāvacchinnagotvābhāvaḥ
tatpratiyogitvasyaiva gotve sattvena pūrvoktadoṣāpatteḥ/
1tathā ca
lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnasva (lakṣaṇa)
niṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvanniṣṭhātyantābhāvanirūpitalakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitvā-
bhāvavallakṣyatāvacchedakaniṣṭhalakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatāvanniṣṭhātyantā-
bhāvanirūpitalakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitvābhāvaḥ
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvamiti phalati/ evaṃ ca
svavyāpakatatkatvarūpalakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ
gaganarūpe 'saṃbhavagraste 'pi na bhavati gaganādhikaraṇasyaivāprasiddheḥ/ tathā
ca
avyāptyāsambhavagrastayorvāraṇāyetyatra asambhavagrastapadaṃ
tacchūnyāvṛttitvarūpavyāpyatvaniveśamabhipretyetyavadheyam/
1. tathā cetyādi/
golakṣaṇe sāsnādimattve evaṃ samanvayaḥ - lakṣaṇatāvacchedakasambandhaḥ
samavāyaḥ tadavacchinnā yā sāsnādimattvaniṣṭhādheyatā
tannirūpitādhikaraṇatāvatī gauḥ tanniṣṭho yo 'bhāvaḥ na samavāyena
gotvābhāvaḥ api tu samavāyena
ghaṭatvābhāvaḥ
tannirūpitasamavāyasambandhāvacchinnapratiyogitvaṃ ghaṭe,
tādṛśapratiyogitvābhāvavat gotvarūpaṃ lakṣyatāvacchedakaṃ tanniṣṭhā yā
samavāyasambandhāvacchinnā ādheyatā tinnarūpitādhikaraṇatāvatī gauḥ
tanniṣṭhātyantābhāvaḥ na samavāyena sāsnādyabhāvaḥ api tu ghaṭatvābhāvaḥ
tannirūpitasamavāyāvacchinnapratiyogitvaṃ ghaṭatve
tādṛśapratiyogitvābhāvaḥ sāsnādimatve 'stīti/
adhikamanyato 'vaseyamiti/ sarvamidaṃ manasikṛtyaiva
prakāśikāyām 'dharmapadaṃ lakṣaṇatāghaṭakasambandhena
vyāpakatvāditātparyagrāhakam' ityuktam/
dūṣaṇatrayarahitadharma
evāsādhāraṇadharma ityucyata iti kathanāt anyatamadoṣavān dharmaḥ
asādhāraṇo na bhavatīti labhyate/ tena
ativyāptyādidoṣāṇāmasādhāraṇyābhāvaprayojakatvaṃ labhyate/
tadevopapādayati-atredaṃ bodhyamityādinā/
etaddoṣāḥ-avyāptyativyāptyasambhavāḥ/ asādhāraṇatvasya
vighaṭakāḥ-asādhāraṇatvābhāvaprayojakāḥ/ ativyāptau satyāmiti śeṣaḥ/
itarayośca satyoriti śeṣaḥ/ tathā ca ativyāptirūpadoṣe sati
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ na bhavati, avyāptirūpadoṣe
asambhavarūpadoṣevāsati lakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ na bhavati iti

rītyādoṣāṇāmasādhāraṇyavighaṭakatvamiti bhāvaḥ/
doṣāstāvat lakṣaṇaṃ dūṣayanti/ kathamiti cet - āha - eteṣāṃ
dūṣakatābījaṃ tviti/ ayamatrāśayaḥ lakṣaṇaṃ tāvat liṅgavidhayā lakṣye
itarabhedavidheyakānumitiṃ janayati/ yathā goḥ itarabhinnā
sāsnādimattvāditi/ liṅgasya vyāptiḥ pakṣadharmatā ceti
rūpadvayamapekṣitam/ kasmiṃścit lakṣaṇe ativyāptirūpo doṣo 'sti
cet tena lakṣaṇena itarabhedaḥ nānumātuṃ śakyatedva
vyabhicāradoṣeṇa vyāpterbhaṅgāt/ tathā hi - gauḥ itarabhinnaṃ
śṛṅgitvāt ityanumānaṃ prayoktavyam/ śṛṅgitvamativyāptaṃ
gobhinnavṛtti iti jñānadaśāyāṃ śṛṅgitvaṃ
1gavetarabhedarūpasādhyābhāvavadvṛtti iti vyabhicārajñānamāvaśyakamiti
tena gavetarabhedābhāvavadavṛtti śṛṅgitvaṃ iti vyāptijñānaṃ
pratibadhyate, tenānumitipratibandhaḥ tathā ca
2vyāptivirodhivyabhicārasampādakatayā ativyāptirlakṣaṇaṃ
1. gavetaretyādi/
gavetarabhedarūpaṃ yat sādhyaṃ tadabhāvavadvṛttītyarthaḥ/
gavetarabhedābhāvaśca gavetaratvarūpaḥ/ tathā ca
gavetarabhedābhāvavavadvṛtti ityasya gavetaratvavadvṛtti
gobhinnavṛttītyevārthaḥ/ tathā cātivyāptatvajñānaṃ
vyabhicārajñānarūpamiti
bhāvaḥ/
2.
vyāptivirodhivyabhicāreti/ vyāptijñānapratibandhakajñānaviṣayo yo
vyābhicāraḥ tatprayojakatayetyarthaḥ
dūṣayati/
vyabhicārākhyadoṣayuktaṃ karotīti yāvat/ evaṃ lakṣaṇe
kvacillakṣyāvṛttitvarūpāvyāptisattve gauḥ itarabhinnaṃ
kapilatvādityanumāne hetoḥ pakṣaikadeśāvṛttitvarūpabhāgāsiddhiḥ
doṣaḥ,
sarvalakṣyāvṛttitvarūpāsaṃbhavasattvekṛtsnapakṣāvṛttitvarūpasvarūpās iddhirdeṣaḥ/
tābhyāṃ ca hetoḥ pakṣadharmatā bhajyate/ tathā ca
pakṣadharmatājñānapratibandhakajñānaviṣayabhāgāsiddhisvarūpāsiddhisampādakatayā
avyāptyasambhavayorlakṣaṇūdaṣakatvamiti/
dīpikāyām
vyāvartakasyaiva lakṣaṇatve ityadi/ yat lakṣye
itarabhedamanumāpayati tat vyāvartakam, tadeva lakṣaṇamiti
kecit/ yat na vyāvartakam api tu śabdaprayogarūpavyavahārasya
nimittaṃ tadapi lakṣaṇamityante/ tatra vyāvartakameva lakṣaṇamiti mate
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvarūpasya pūrvoktasya lakṣaṇalakṣaṇasya
vyāvartakaṃ lakṣyaṃ bhavati/ vyāvartakabhinnā vyāvṛttiḥ abhidheyatvādikaṃ

cālakṣyaṃ bhavati/ tatrāpi lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvasattvāt
lakṣaṇalakṣaṇasyātivyāptirdeṣaḥ/ tadvāraṇāya lakṣaṇalakṣaṇe
vyāvṛttibhinnatvaṃ abhidheyatvādibhinnatvaṃ ca viśeṣaṇaṃ deyam/ kathaṃ
vyāvṛttau abhidheyatvādau ca lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvamastīti
cet - śrū yatām - vyāvṛttirnāma itarabhedaḥ, prakṛte
gavetarabhedaḥ/ saḥ lakṣyatāvacchedakagotvavyāpakaḥ gotvavatīṣu
sarvāsu goṣu gavetarāpekṣayā bhedasya sattvāt/ evaṃ
lakṣyatāvacchedakavyāpyaśca; gotvaśūnyeṣu mahiṣādiṣu gavetareṣu
gavetarabhedasyāvṛtteḥ/ evaṃ abhidheyatvādikaṃ
lakṣyatāvacchedakapadārthatvavyāpakam, padārthatvavatsu sarveṣu padārtheṣu
abhidheyatvādeḥ sattvāt/ evaṃ padārthatvavyāpyaṃ ca/ yadyapi
tacchūnyāvṛttitvarūpaṃ padārthatvavyāpyatvaṃ na sambhavati,
padārthatvaśūnyasyāprasiddheḥ/ tathāpi svavyāpakatatkatvarūpaṃ vyāpyatvaṃ
sambhavati/ svam - abhidheyatvam, tadvyāpakaṃ - padārthatvaṃ
tatkatvasyābhidheyatve sadbhāvāt/ evaṃ ca yadi vyāvartakameva
lakṣaṇalakṣaṇalakṣyaṃ syāt tadā alakṣyeṣu vyāvṛttāvabhidheyatvādiṣu
ca
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvasattvādativyāptiriti tadvāraṇāya
tattadbhinnatvaṃ lakṣaṇe niveśanīyamiti dīpikāgranthasya bhāvaḥ/
vyāvartakasyetyasya sāmānyataḥ itarabhedajñānajanakasyetyartho yadi
syāt tadā jñānapadena pratyakṣasya vā śābdabodhasya vā vivakṣāyāṃ
tajjanakatvaṃ viṣayādividhayā vyāvṛtterapyastīti tasyāḥ alakṣyatvaṃ na
syāditi paryālocya prakāśikāyām
itarabhedānamitijanakasyetyartha uktaḥ/ siddhasādhanadoṣeṇa vyāvṛtteḥ
itarabhedānumitijanakatvaṃ nāstīti paścādupapādayiṣyati/
nanu
vyāvartakasyetyasya itarabhedānumitijanakasyetyartho na saṅcchete,
liṅgajñānamevānumitijanakam, na tu liṅgam iti mate
lakṣaṇarūpasya hetoḥ anamitijanakatvābhāvāt/ na ca vyāvartakasyetyasya
itarabhedavidheyakānumitijanakajñānaviṣayasyetyarthaḥ, tathā ca
noktadoṣa iti vācyam/ anumitijanake 1samūhālambanaparāmarśe
ghaṭādīnāmapi viṣayatayā teṣāmapi vyāvartaṅkatvāpatteḥ/ na
cetarabhedavidheyakānumitijanakatāvacchedakaviṣayatāśrayasyetyarthaḥ,
gavetarabhedavyāpyasāsnādimān ghaṭaśceti samūhālambanaparāmarśe
ghaṭādeḥ viṣayatve 'pi ghaṭādiniṣṭhaviṣayatāyā na
2janakatāvacchedakatvamiti vācyam/
itarabhedaniṣṭhaviṣayatānirūpitavyāptiniṣṭhaviṣayatānirūpitasāsnādihetun iṣṭhaviṣayatānirūpitagavādipakṣaniṣṭhaviṣaya-
tāśālijñānatvena
parāmarśasya janakatayā itarabhedaniṣṭhaviṣayatāyā api
janakatāvacchedakatayā tadāśrayasyetarabhedasyāpi vyāvartakatvāpatteḥ/

evaṃ pakṣādīnāmapi vyāvartakatvāpatteśca/ ato niṣkṛṣya vyācaṣṭe -
itarabhedavidheyaketi/ viṣayatāviśeṣapadena hetuniṣṭhaviṣayataiva
gṛhyate, tadāśrayatvaṃ ca sādhyapakṣādernāstīti na teṣāṃ
vyāvartakatvāpattiriti hṛdayam/
itarabhedavidheyakānumitijanakatāvacchedikā
1. gauḥ
gavetarabhedavyāpyavān ghaṭaścetyākārakaparāmarśe ityarthaḥ/
2. na
janakatāvacchedakatvamiti/ gauritarabhinnetyākārakāranumiti prati
gavetarabhedaniṣṭhaprakāratānirūpitavyāptiniṣṭha-
prakāratānirūpitasāsnādiniṣṭhaprakāratānirūpitagoniṣṭhaviśeṣyatāśālijñānatvenaiva
kāraṇatayā ghaṭaniṣṭhaviṣayatāyā kāraṇatāvacchedakāghaṭakatayā na
kāraṇatāvacchedakatvamiti bhāvaḥ/
yā
parāmarśīyapakṣaniṣṭhaviṣayatānirūpitatvāvacchinnā
vyāptiniṣṭhaviṣayatānirūpitā viṣayatā tadāśrayaḥ vyāvartakapadena
vivakṣita iti tu
tattvam/ vyāvartakasyaiva gavādilakṣaṇatve 'pi prakṛtalakṣaṇalakṣaṇe
nānupapattirityato vyācaṣṭe - uktalakṣaṇalakṣaṇalakṣyatva iti/ uktaṃ yat
lakṣaṇasya lakṣaṇaṃ lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvarūpaṃ tannirūpitalakṣyatvaṃ
ityarthaḥ/ atiyāptimupapādayati - gavādītarabheda iti/
nanu lakṣaṇaṃ hi
vyāvartakam vyāvahārikam ceti dvividham/ tatra vyāvartakalakṣaṇameva
lakṣyamiti pakṣe alakṣye vyāvahārike 'tivyāptiḥ, tadvāraṇāya
vyāvahārikabhinnatvaṃ niveśyamityevocyatām/ vyāvahārikapadenaiva
vyāvṛtterabhidheyatvādeśca saṅgrahāt tayoḥ pṛthak pṛthak
abhidhānasya vyarthatvāt ityāśaṅkate - yadyapīti/ vakṣyamāṇatayeti/
'vyāvṛtterapi vyavahārasādhanatayā' iti grantheneti śeṣaḥ/
saṃgrahasaṃbhavāditi/ ekaśabdabodhyatvasaṃbhavādityarthaḥ/ pṛthagabhidhānam
- bhinnabhinnaśabdairnirdeśaḥ/ samādhatte - tathāpīti/ ayamatrāśayaḥ -
lakṣyetarabhedarūpāyāḥ vyāvṛtteḥ
lakṣyoddeśyaketarabhedavidheyakānumitijanakatvaṃ sādhyasaṃśayaḥ pakṣatā
iti prācīnamate na saṃbhavati/ tathā hi - itarabhedaḥ
itarabhedānumitijanaka ityukte sādhyahetvoraikyaṃ bhavati, 'gauḥ
itarabhinnā itarabhedāt' ityevānumānasya prayoktavyatvāt/
tatra ca 'gauḥ itarabhinna' ityākārakānumitiṃ prati 'gauḥ
itarabhedavyāpyetarabhedavatī' ityākārakaparāmarśaḥ kāraṇam/ sa
ca parāmarśaḥ gavi itarabhedamavagāhamānaḥ
pakṣaviśeṣyakasādhyaniścayarūpo bhavati/ tatkāle ca gauḥ
itarabhedavatī vā na veti sādhyasaṃśayarūpāṃ pakṣatā na

bhavitumarhati, sādhyasaṃśayaṃ prati sādhyaniścayasya
pratibandhakatvāt/
pakṣatāyā abhāve cānumitirna bhavitumarhati/ itthaṃ ca
itarabhedarūpavyāvṛtteḥ
itarabhedavidheyakānumitijanakatvarūpavyāvartakatvābhāvāt
alakṣyatayā tatra pūrvoktarītyā lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvarūpasya
lakṣaṇalakṣaṇasya sattvādativyāptiḥ iti/
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvaḥ pakṣatā iti navīnamate tu
sādhyaniścayarūpasiddhisattve 'pi 'pakṣe sādhyamanuminuyām'
ityākārakasiṣādhayiṣāsattve tadviraharūpaviśeṣaṇābhāvāt
viśiṣṭābhāvarūpapakṣatāsattvāt anumitirbhavatyeva/ itthaṃ ca 'gavi
itarabhedaṃ anuminuyām' itīcchābalāt 'gauḥ
itarabhedavyāpyetarabhedavatī' iti
parāmarśātmakasādhyaniścayasattve 'pi 'gauritarabhinna'
ityanumiterudayena itarabhedānumitijanakatvarūpavyāvartakatvaṃ
itarabhedarūpavyāvṛtterastīti tasyāḥ lakṣyatayā lakṣye
lakṣaṇasattvasyeṣṭatayā nātivyāptiḥ ityamuṃ
vyāvṛttāvābhidheyatvāpekṣayā vidyamānaṃ viśeṣaṃ sūcayituṃ
'vyāvahārike 'tivyāptiḥ' ityanuktvā vyāvṛttau abhidheyatvādau
cātivyāptiḥ' ityuktaṃ dīpikāyāmiti/
nanu kimidamityādi/
ayamatra praghaṭṭakārthaḥ - vyāvartaṅkasyaiva lakṣaṇasya
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvaṃ lakṣaṇamiti pūrvamuktatvāt
vyāvartakatvaṃ lakṣaṇalakṣaṇasya lakṣyatāvacchedakamiti labhyate/ tatra kiṃ
nāma vyāvartakatvam? na tāvat bhedatvena sāmānyarūpeṇa
bhedavidheyakānumitijanakatvam/ vyāvṛttyabhidheyatvāderapi
bhedātumitijanakatvena vyāvartakatvena lakṣyatvāpattyā
tatrātivyāptikathanāsaṅgateḥ/ gauḥ goghaṭobhayabhinnā
gavetarabhedāt, padārthaḥ ghaṭapaṭobhayabhinnaḥ abhidheyatvāt ityevaṃ
bhedatvākrāntayatkiñcidubhayabhedavidheyakānumitijanakatvasya
vyāvṛttyabhidheyatvādāvapi sattvāt/ kiṃ ca sarveṣāmapi 1vyatirekiṇāṃ
atyantābhāvapratiyogināṃ dharmāṇāṃ
yatkicidbhedānumāpakatvāt avyāptigrastānāṃ
kapilatvādidharmāṇāmapi kapilagauḥ śvetagobhinnā kapilatvāt
ityeva bhedavidheyakānumitijanakatvena vyāvartakatayā lakṣyatvena
2tatrātivyāptyaprasaktyā tadvārakasya
1. vyatirekiṇāmiti/
ayaṃ paṭabhinnaḥ ghaṭatvādityādirītyā ghaṭatvādīnāṃ
bhedānumāpakatvāt iti bhāvaḥ/ kevalānvayināṃ dharmāṇāṃ tu
yadapekṣayā bhedaḥ sādhayitumiṣyate tatrāpi sattvena bhedānumāpakatvaṃ

nāstīti vaktuṃ śakyetāpītyāśayena vyatirekiṇāmityuktam/ tathā ca
kapilatvādayo 'pi vyatirekiṇa iti bhedānumāpakāḥ
bhavitumarhantīti bhāvaḥ/
2.
ativyāptyaprasaktyeti/ alakṣye lakṣaṇasattvaṃ hyativyāptiḥ, na tu lakṣye
iti bhāvaḥ/
samanaiyatyaghaṭakavyāpakatvaviśeṣaṇasya, ativyāptasya
śṛṅgitvādeḥ 'gauḥ ghaṭabhinnā śṛṅgitvāt' ityevaṃ
yatkiñcidbhedānumitijanakatvena lakṣyatayā tatrātivyāptyaprasaktyā
tadvārakasya vyāpyatvaviśeṣaṇasya ca vyarthatvaprasaṅgāt/
na ca
tattallakṣaṇalakṣyatāvacchedakā ye ye dharmāḥ
tattaddharmāvacchinnetarabhedatvena viśiṣya bhedānupādāya
tadvidheyakalakṣyoddeśyakānumitijanakatvameva vyāvartakatvamiha
vivakṣitam/ ubhayabhedasya gotvāvacchinnetarabhedatvābhāvena
tadvidheyakānumitijanakatvamādāya vyāvṛttyabhidheyatvādeḥ 1na
vyāvartakatvāpattiḥ/ kapilatvādeśca
gotvāvacchinnoddeśyakagotvāvacchinnetarabhedavidheyakānumitijanakatvaṃ
2na bhavati, 'gauḥ gavetarabhinnā kapilatvāt' ityanumāne
bhāgāsiddheḥ, 'gauḥ gavetarabhinnā śṛṅgitvāt' ityanumāne
vyabhicārācceti vāvyam/ tathā sati
gotvāvacchinnetarabhedānumitijanakasya sāsnādimattvasya
gotvasamaniyatatvaṃ lakṣaṇamiti viśiṣya tattallakṣaṇalakṣaṇasya vaktavyatayā
sāsnādimattvalakṣaṇasya gotvasamaniyatatvasya gavetarabhedarūpavyāvṛttau
sattvena tatrātivyāpteḥ sambhave 'pi
abhidheyatvādāvativyāpterasambhavāt/ abhidheyatve
gotvaśūnyamahiṣādivṛttitayā
gotvaśūnyāvṛttitvarūpagotvavyāpyatvābhāvena gotvasamaniyatatvasya
abhāvāt/ tathā cābhidheyatvādāvativyāptikathanamasaṅgatamiti
pūrvapakṣaḥ/
1. na
vyāvartakatvāpattiriti/ viśiṣya niveśe 'gauḥ gavetarabhinnā
gavetarabhedāt'' 'padārthaḥ padārthetarabhinnaḥ abhidheyatvāt'
ityevānumānaprayogo vācyaḥ/ tatrādye sādhyahetvoraikyāt
tādṛśānumitirna bhavati/ dvitīye padārthetarasyāprasiddhyā
tādṛśānumitirna sambhavati/ ato vyāvṛttyabhidheyatvāderna
vyāvartakatvāpattiṃḥ/ tathā cālakṣyatayā tatrātivyāptikathanaṃ yujyata
iti viśiṣya bhedānumāpakatvaṃ vyāvartakatvamiti vakturāśayaḥ/
2. na bhavatīti/ tathā
cālakṣyatayā tatrātivyāptivāraṇāya

samanaiyatyaghaṭakavyāpakatvādidalasārthakyamiti bhāvaḥ/
siddhāntastu---lakṣaṇena
lakṣye itarabhedaḥ yathā anumīyate 1tathā
lakṣyatāvacchedakamapyanumīyate/ yathā 'ghaṭaḥ pṛthivī gandhavattvāt'
iti ghaṭe gandhavattvena lakṣaṇena pṛthivītvarūpaṃ
lakṣyatāvacchedakamanumīyata iti/ prakṛte sāsnādimattvaṃ lakṣyam/
gotvasamaniyatatvaṃ lakṣaṇam, gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatvarūpaṃ
vyāvartakatvaṃ lakṣyatāvacchedakam, tenaiva rūpeṇa sāsnādimattvasya
lakṣaṇalakṣaṇalakṣyatvāt/ evaṃ ca sāsnādimattvaṃ pakṣīkṛtya tatra
gotvasamaniyatatvena
gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatvaṃ sādhanīyam
'sāsnādimattvaṃ gavetarabhedānumāpakaṃ, gotvasamaniyatatvāt' iti
tatra cānumāne 'yatra gotvasamaniyatatvaṃ tatra
gavetarabhedānumāpakatvam' iti viśiṣya vyāptirvaktuṃ na śakyate,
sādhyahetvoḥ pakṣamātravṛttitvena pakṣātiriktasya dṛṣṭāntasya
daurbhikṣyāt/ ataḥ yatra yaddharmasamaniyatatvaṃ yatra
taddharmāvacchinnetarabhedānumitijanakatvamiti sāmānyarūpeṇa
vyāptirvaktavyā/ pṛthivītvasamaniyataṃ
pṛthivītvāvacchinnetarabhedānumāpakaṃ gandhavattvaṃ dṛṣṭāntaḥ/
sāmānyamukhavyāptau ca prakṛtahetoḥ prakṛtahetutulyasya hetorvā
sattve prakṛtasādhyasya prakṛtasādhyatulyasya vā sādhsyāsattve vyabhicāro
doṣaḥ/ tathā ca gevatarabhedarūpavyāvṛttai
gavetarabhedānumitijanakatvaṃ nāsti, sādhyahetvoraikyena
pūrvoktarītyā siddhasādhanāt/ tathā ca
gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatvarūpaṃ sādhyaṃ tatra nāsti/
gotvasamaniyatatvarūpaheturastīnti tatra vyabhicāraḥ syāt/
abhidheyatvādau prakṛtahetutulyaḥ padārthatvasamaniyatatvarūpo
heturasti, prakṛtasādhyatulyaṃ
1. tathā
lakṣyatāvacchedakamapyanumīyata iti/ prakāśikāyāṃ sāsnādimattvaṃ
pakṣīkṛtya gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatve sādhye iti kathaṃ
saṃgacchate? lakṣaṇena hītarabhedaḥ sādhyate na tvitarabhedānumāpakatvam
ityāśaṅkāṃ manasi nidhāyaivamuktam/ atha vā evaṃ tātparyaṃ
varṇanīyam lakṣaṇena lakṣye lakṣyatāvacchedakāvacchinnetarabhedaḥ kila
sādhanīyaḥ/ prakṛte gotvasamaniyatatvarūpasya lakṣaṇalakṣaṇasya
lakṣyatāvacchedakaṃ gotvāvacchinnaterabhedānumāpakatvam/
tadavacchinnetarabhedaḥ gotvasamaniyatatvena hetunā lakṣye
sāsnādimatve sādhanīyaḥ/ tadavacchinnetarabhedaśca
gavetarabhedānumāpakabhinnabhedaḥ gavetarabhedānumāpakatve
paryavasyanītyāśayena prakāśikāyāṃ

gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatve sādhye ityuktagiti/
padārthatvāvacchinnetarabhedānumāpakatvarūpaṃ sādhyaṃ nāsti
padārthetarasyāprasiddheriti vyabhicāraḥ syāt/ tadvāraṇāya
yaddharmasamaniyatatva rūpahetau vyāvṛttibhinnatve sati
abhidheyatvādibhinnatve sati iti viśeṣaṇaṃ dātavyam/ tena yatra
vyāvṛttibhinnatve sati abhidheyatvādibhinnatve sati yaddharmaṃsamaniyatatvaṃ
tatra taddharmāvacchinnetarabhedānumitijanakatvamiti sāmānyamukhī
vyāptiḥ paryavasyati tatra ca na ko 'pi doṣa ityabhiprāyo
dīpikāgranthasyeti/
atha kramaśaḥ
paṅktīnāmartha ucyate/ sāmānyato bhedānumāpakatvamiti/
pratiyogiviśeṣanirdeśamantarā bhedatvena bhedaṃ niveśya
kevalabhedavidheyakānumitijanakatvaṃ vyāvartakatvamiti vaktuṃ na
śakyata ityarthaḥ/ vyāvṛttyabhidheyatvāderapīti/ 'gauḥ
goghaṭobhayabhinna gavetarabhedāt', 'padārthaḥ ghaṭapaṭobhayabhinnaḥ
abhidheyatvāt' ityanumāne atra vivakṣite/
ativyāptikathanāsaṅgateriti/ lakṣye lakṣaṇasattvasyeṣṭatvāditi bhāvaḥ/
vyatirekidharmāṇāmiti/ kevalānvayidharmāṇāmabhidheyatvādīnāṃ
itarabhedānumāpakatvaṃ na sambhavati, abhidheyatvaśūnyasya
itarasyābhāvāt 'ghaṭaḥ itarabhinnaḥ abhidheyatvāt' ityapi
prayoktuṃ na śakyate, padārthetarasyaivāprasiddheriti bhāvaḥ/
asādhāraṇyaghaṭaketi/ lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvarūpāsādhāraṇyaghaṭakaṃ
yat vyāpakatvaṃ vyāpyatvaṃ ca tayorvaiyarthyaprasaṅgāt ityarthaḥ/
nāpi viśiṣyeti/ viśiṣyetyasya bhede 'nvayaḥ/ atra
lakṣyatāvacchedakagotvādyavacchinne ityadhyāhṛtya
gotvādyavacchinnoddeśyakagotvādyavacchinnetarabhedavidheyakānumitijanakatvamiti
vyākhyātavyam/ anyathā 'kapilagauḥ gavetarabhinnā kapilatvāt'
ityanumānasambhavena pūrvoktadoṣasattvenāsya pakṣāntaratvānupapatteḥ/
tādṛśalakṣaṇe niveśanīyamiti/ tādṛśalakṣaṇarūpe hetau
niveśanīyamityarthaḥ/
nanu lakṣaṇasya
vyavahāro 'pītyādi/ yathā lakṣaṇasya itarabhedānumitiḥ prayojanaṃ
tathā śabdaprayogarūpo vyavahāro 'pi prayojanam/ kathamiti cet-
ittham/ purovarti govyaktau 'iyaṃ gauḥ'
ityākārakagotvāvacchinnāvacakaśabdaprayogaṃ prati 'iyaṃ gauḥ'
ityākārakaṃ gotvaprakārakaṃ goviśeṣyakaṃ jñānaṃ kāraṇam/
taddharmāvacchinnabodhakaśabdaprayogarūpavyavahāraṃ prati
taddharmaprakārakavyavahartavyaviśeṣyakajñānasya kāraṇatvāt/ 'iyaṃ gauḥ'
ityākārakaṃ jñānaṃ ca gotvaparicāyakalakṣaṇajñānaṃ vinā na
sambhavatīti lakṣaṇasya svaviṣayakajñānajanyavyavahartavyaviṣayakajñānadvārā

vyavahāraḥ prayojanam/ tathā ca lakṣaṇaṃ vyāvahārikamapi bhavatīti
vyāvahārikalakṣaṇasyāpi lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvaṃ lakṣaṇamiti
vyāvahārikamapi lakṣyamiti vyāvṛttyabhidheyatvāderapi lakṣyatvāt tatra
lakṣaṇasattvasyeṣṭatayā ativyāptyabhāvāt tadbhinnatvarūpaṃ viśeṣaṇaṃ na
deyamiti bhāvaḥ/ tena rūpeṇa vyavahartavyajñānamiti/
taddharmaprakārakavyavahartavyaviśeṣyakajñānamityarthaḥ/
gotvādiprakārakagavādiviśeṣyakajñānamiti
yāvat/
vyāvahārikalakṣaṇasyāpi -
vyavahāraprayojanakavyāvṛttyabhidheyatvādirūpalakṣaṇasyāpi/ lakṣyatvāt
-- lakṣaṇalakṣaṇalakṣyatvāt/ tadbhinnatvam --
vyāvṛttyabhidheyatvādibhinnatvam/ dṛṣṭāntalābhāyeti/ yathā
abhidheyatvādikaṃ vyavahārajanakaṃ tathā vyāvṛttirapi vyavahārajanikā
iti jñāpanāya iti bhāvaḥ//
dīpikā
guṇavattvasya
dravyalakṣaṇatvasthāpanam
nanu guṇavattvaṃ na
dravyalakṣaṇam, ādyakṣaṇāvacchinnadravye utpannavinaṣṭadravye cāvyāpteriti
cet - na/ guṇasamānādhikaraṇasattābhinnajātimattvasya vivakṣitatvāt/
nanvevamapi 'ekaṃ rūpaṃ
rasāt pṛthak' iti vyavahārāt rūpādāvativyāptiriti cet -
na/ ekārthasamavāyādeva tādṛśavyavahāropapattau guṇe
guṇānaṅgīkārāt/
prakāśikā
nanu
ādyakṣaṇāvacchinne dravye guṇavattvasyāsattve 'pi kālāntarāvacchinne tatra
tatsattvamakṣatam/ evaṃ ca guṇāśrayatvalakṣaṇaṃ sādhvityata āha -
utpannavinaṣṭeti/ yādṛśadravyārambhakasaṃyogajanakakriyotpatteḥ
tṛtīyakṣaṇe 'vayavāntare tādṛśasaṃyoganāśikā kriyā jātā tādṛśadravya
ityarthaḥ/ navīnāḥ punaḥ asamavāyikāraṇasya kāryasahabhāvena
kāraṇatāmavalambyotpannavinaṣṭaṃ nāṅgīkurvanti/
guṇādāvativyāptivāraṇāya guṇasamānādhikaraṇeti jātiviśeṣaṇam/
sattāmādāyātivyāptivāraṇāya sattābhinneti/
dravyaguṇānyataratvamādāyātivyāpitavāraṇāya jātīti/ samavāyena
tādṛśadharmavattvatātparyagrāhakam/ ataḥ kālikādisambandhena
tadvattvamādāya nātivyāptiriti bhāvaḥ/
evamapīti/ uktavivakṣayā
avyāptivāraṇe 'pi ekārthasamavāyādeveti/ ekasminnarthe samavāyena
sattvādevetyarthaḥ/ guṇānaṅgīkāraditi/ tathā ca kḷptena

samavāyaghaṭitasāmānādhirakaṇyenaiva guṇavattāvyavahāropapattau
tatrākḷptaguṇavattvakalpanaṃ na sambhavati gauravāditi bhāvaḥ/
bālapriyā
dravyatvajātimattvaṃ
guṇavattvaṃ vā dravyalakṣaṇamiti pūrvamuktam/ tatra guṇavattvaṃ lakṣaṇam na
bhavitumarhati, utpattikṣaṇāvacchinne ghaṭe 'utpannaṃ dravyaṃ kṣaṇamaguṇaṃ
akriyaṃ ca tiṣṭhati' iti nyāyena guṇavattvābhāvena avyāptidoṣāt/
evaṃ yaḥ ghaṭaḥ prathamakṣaṇe utpannaḥ dvitīyakṣaṇe ca vinaṣṭaḥ, tatra prathamakṣaṇe
'utpannaṃ dravyaṃ kṣaṇamaguṇam' iti nyāyena guṇo nāsti, dvitīyakṣaṇe
ca guṇinaḥ ghaṭasyavināśāt na guṇaḥ iti
utpannavinaṣṭaghaṭe 'vyāpteśca ityāśaṅkitaṃ dīpikāyām - nanu
guṇavattvaṃ na dravyalakṣaṇamityādinā/ tatra dvitīyasthalānudhāvane
bījamāha - nanvādyakṣaṇāvacchinne dravya iti/ kālāntarāvacchinna iti/
dvitīyādikṣaṇavacchinna ityarthaḥ/ tatra tatsattvam - dravyaguṇasattvam/
guṇaśrayatvamiti/ guṇādhāratvamityarthaḥ/ samavāyena guṇaḥ
lakṣaṇamityukte yadyapyavyāptirasti, tathāpi guṇāśrayatvamityukte
nāvyāptiriti bhāvaḥ/ yādṛśadravyārambhaketyādi/ kriyā, kriyāto
vibhāgaḥ, vibhāgāt pūrvadeśasaṃyoganāśaḥ, tataḥ uttradeśasaṃyogaḥ,
tataḥ dravyotpattiriti kramaḥ/ atra vibhāgaḥ saṃyogaśca avayavānāṃ
pūrvottaradeśānāṃ ca/ ghaṭotpādakaḥ yaḥ caturthakṣaṇotpannaḥ
uttaradeśasaṃyogaḥ tajjanikā kriyā prathamakṣaṇotpanna tasyāḥ tṛtīyakṣaṇaḥ
pūrvadeśasaṃyoganāśakṣaṇaḥ tadānīṃ ārambhakasaṃyoganāśajanakakriyā
jāyate cet utpattyanantarakṣaṇe dravyasya nāśo bhavati/ tathā cāyaṃ kramaḥ
- prathamakṣaṇe ghaṭotpādakakriyā, dvitīyakṣaṇe vibhāgaḥ, tṛtīyakṣaṇe
pūrvadeśāsaṃyoganāśaḥ uttaradeśasaṃyoganāśakakriyā ca, caturthakṣaṇe
uttaradeśasaṃyogaḥ vibhāgaśca, pañcamakṣaṇe ghaṭotpattiḥ
pūrvadeśaseyāṅganāśca, ṣaṣṭhakṣaṇe ghaṭanāśaḥ uttaradeśasaṃyogaśceti
bhāvaḥ/
navīnāḥ punariti/
tathā ca etanmate caturthakṣaṇe eva ghaṭo 'pi uttaradeśasaṃyogātmakena
asamavāyikāraṇena saha utpadyate/ ghaṭanāśaśca tattṛtīyakṣaṇa eveti
ghaṭotpattidvitīyakṣaṇe ghaṭanāśābhāvāt utpannavinaṣṭaghaṭo 'prāmāṇika
iti bhāvaḥ/
dīpikāyām -
guṇasamānādhikaraṇeti/ guṇasamānādhikaraṇā guṇādhikaraṇavṛttiḥ yā
sattānyā jātiḥ tadvattvaṃ dravyasya lakṣaṇam/ bhavati hi dravyatvarūpā jātiḥ
guṇādhikaraṇapṛthivyādivṛttiḥ sattāto 'nyā ceti tadvattvamādāya dravye
lakṣaṇasamanvayaḥ/
ādyakṣaṇāvacchinnaghaṭe utpannavinaṣṭaghaṭe ca guṇābhāve 'pi
tatsamānādhikaraṇadravyatvajātisattvāt nāvyāptiḥ/ jātau

guṇasamānādhikaraṇeti viśeṣaṇānupādāne
sattābhinnaguṇatvajātimattvasya guṇe sattvāt tatrātivyāptiḥ/
guṇasamānādhikaraṇeti
viśeṣaṇe upātte tu guṇe guṇānaṅgīkārāt guṇādhikaraṇaṃ na
guṇaḥ, kiṃ tu dravyameva tadvṛttitvaṃ guṇatve nāstīti jātipadena
guṇatvagrahaṇāsambhavāt nātivyāptiḥ/ guṇādhikaraṇadravyavṛttiḥ yā
sattājātiḥ tadvattvasya guṇe 'pi sattvādativyāptiḥ/ tadvāraṇāya jātau
sattābhinneti viśeṣaṇam/ jātipadasthāne dharmapadaṃ
nikṣipya
guṇasamānādhikaraṇasattābhinnadharmavattvaṃ dravyalakṣaṇamityukte
dravyaguṇānyataratvarūpo dharmo 'pi guṇādhikaraṇadravyavṛttiḥ
sattābhinnaśceti tadvattvasya guṇe 'pi sattvādativyāptiḥ/ tadvāraṇāya
jātītyuktam/ anyataratvaṃ tu na jātiḥ/ nanu jātipade upātte 'pi
kālikasambandhena tādṛśadravyatvarūpajātimattvasya guṇe 'pi
sattvādativyāptiḥ/ samavāyasambandhena tādṛśajātimattvavivakṣāyāṃ tu
jātipadaṃ vyartham/ samavāyasambandhena
guṇasamānādhikaraṇasattābhinnadharmavattvaṃ lakṣaṇamityuktyaiva
sāmañjasyāt/ dravyaguṇānyataratvarūpadharmasya svarūpameva sambandha iti
samavāyena tadvattvasya guṇe virahāditi cet - na/ samavāyasambandhena
tādṛśadharmavattvamatravivakṣitamiti dyotanāyaiva jātipadopādānāditi/
tadāha prakāśikāyām - guṇādāvativyāptivāraṇāyetyādinā/
dīpikāyām -
nanvevamapīti/"ekaṃ rūpam' iti vyavahārāt rūpe
ekatvasaṅkhyārūpo guṇo 'stītyavagamyate; 'rūpaṃ rasāt pṛthaka'
iti vyavahārāt rūpe pṛthaktvaguṇo 'stītyavagamyate/ tathā ca
guṇādhikaraṇaṃ rūpaṃ tadvṛttiryā sattābhinnā jātiḥ guṇatvaṃ tadvattvasya
guṇe sattvāt tatra dravyalakṣaṇasyātivyāptiriti śaṅkiturāśayaḥ/
samādhatte - ekārthasamavāyāditi/ ekasminnarthe samavāyādityarthaḥ/
ekatvarūpayoḥ pṛthaktvarūpayośca ekasminnarthe ghaṭādau samavāyāt 'ekaṃ
rūpam', 'rūpaṃ rasāt pṛthak' iti vyavahāra upapadyate/ 'ekaṃ rūpam'
ityasya svāśrayasamavāyasambandhena rūpam ekatvavat ityarthaḥ, na tu
samavāyasambandhena ekatvavat iti/ evaṃ ca uktaparamparāsambandhena rūpe
ekatvapṛthaktvaviṣayakatayaiva tādṛśavyavahārasyopapatteḥ guṇe
samavāyasambandhena guṇo nāṅgīkriyate/
guṇasamānādhikaraṇetyādilakṣaṇe ca guṇādhikaraṇatvaṃ
samavāyasambandhena vivakṣitam/ ato rūpādaiṃ nātivyāptiriti bhāvaḥ/
prakāśikāyām -
samavāyaghaṭitasāmānādhikaraṇyeneti/ svāśrayasamavāyeneti yāvat/
svaniṣṭhasamavāyasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatānirūpitasamavāyasambandhāvacchinnādheyatvaṃ
samavāyasambandhaghaṭitasāmānādhikaraṇyam/ tasya śodhane

svāśrayasamavāya ityeva paryavasyati/ akḷptaguṇavattvakalpanamiti/
akḷptasya samavāyasambandhena guṇavattvasya kalpanamityarthaḥ/
tarkasaṃṅgrahaḥ
guṇavibhāgaḥ
AnTs_4 rūparasagandhasparśasaṃkhyāparimāṇapṛthaktvasaṃyogavibhāgaparatvāparatvagurutvadravatvasnehaśabdabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmasaṃskārāś caturviṃśati guṇāḥ //
rūpa-rasa-gandha-sparśa-saṅkhyā-parimāṇa-pṛthaktva-saṃyoga-vibhāga-paratva-aparatva-gurutva-dravatva-sneha-śabda-buddhi
-sukha - duḥkha - icchā-dveṣa - prayatna-dharma-adharma-saṃskārāḥ
caturviṃśatirguṇāḥ/
dīpikā
guṇān vibhajate -
rūpeti/ dravyakarmabhinnatve sati sāmānyavān guṇaḥ/
guṇatvajātimānvā/
nanu
laghutva-kaṭhinatva-mṛdutvādīnāṃ vidyamānatvāt kathaṃ
catuviṃśatirguṃṇāḥ iti cet - na/ ladhutvasya gurutvābhāvarūpatvāt
mṛdutvakaṭhinatvayoḥ avayavasaṃyogaviśeṣarūpatvāt/
prakāśikā
sāmānyavāniti/
samavāyena sāmānyavattvaṃ bodhyam/ tena kālikādisambandhena tadvati
dhvaṃse nātivyāptiḥ/ guṇa iti lakṣyanirdeśaḥ/ lāghavādāha -
guṇatvajātimānveti/ yadyapi lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabhedaḥ tathāpi
lakṣaṇenetarabhede sādhye hetau sādhyasāmānādhikaraṇyaniśce 'pi
hetudharmitāvacchedakakasādhyaniścayasya aniyatatvābhiprayeṇedaṃ
lakṣaṇamiti saṅkṣepaḥ/ ekamagre 'pi bodhyam/ guṇatvajātisiddhistu
guṇapadaśakyatāvacchedakatayeti guṇadīdhitau bhaṭṭācāryāḥ/ na caivaṃ
vibhupadaśakyatāvacchedakatayā vibhutvajātiḥ
sidhyediti vācyam/
bhūtatvasaṅkarasya bādhakasya sattvena tasya jātitvāsambhavāt
jātitvābhimatasaṅkarasyaiva jātitvabādhakatvāt/ tathā coktam
dravyakiraṇāvalyām udayanācāryaiḥ-
"vyakterabhedastulyatvaṃ
saṅkāro 'thānavasthitiḥ/
rūpahānirasambandho
jātibādhakasaṅgrahaḥ//"
iti/ vyakterabhedaḥ
svāśrayavyakteraikyaṃ ākāśatvāderjātitve bādhakam/ vyaktestulyatvaṃ
anyūnānatiriktavyaktikatvaṃ
ghaṭatvakalaśatvādyorbhinnajātitve/ saṅkaraḥ
parasparātyantābhāvasamānādhikaraṇayordharmayorekatra samāveśaḥ
bhūtatvamūrtatvāderjātitve/ anavasthitiḥ- anāvasthā jāteḥ

jātimattve/ rūpahāniḥ svatāvyāvartakatvātmakarūpahāni viśeṣasya
jātimattve/ asambandha asamavetatvam abhāvāderjātimattve iti
saṃkṣepaḥ/
laghutvādīnāṃ
prāmāṇikatve 'pi kḷpteṣvantarbhāvo nyāyya iti
samādhatte---laghutvasyeti/
bālapriyā
tadvati dhvaṃsa
iti/ sāmānyaviśeṣasamavāyānāṃ
prāgabhāvānyonyābhāvātyantābhāvānāṃ cājanyatvāt janyamātrasyaiva
kālopādhitayā teṣu
kālikasambandhena sāmānyavattvāsambhavāt ativyāptirna śakyate
vaktumityālocya dhvaṃse 'tivyāptiruktā/ yadyapi
lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabheda iti/ guṇasya guṇatvajātimattvaṃ yadi
lakṣaṇaṃ tadā guṇatvaṃ lakṣaṇam, lakṣyatāvacchedakamapi tadeveti
lakṣaṇalakṣyatāvacchadakayorabhadaḥ syāt/ astu ko doṣa iti cet -
ucyate/ lakṣaṇaṃ hi vyāvartakam/
lakṣyaviśeṣyakalakṣyetarabhedavidheyakānumitijanakam/ tathā ca
guṇatvasya guṇalakṣaṇatve 'guṇaḥ itarabhinnaḥ guṇatvāt'
ityanumānaprayogaḥ kartavyaḥ/ tatra
guṇatvavyāpaketarabhedasamānādhikaraṇaguṇatvavān guṇa iti
parāmarśo vācyaḥ/ tatra guṇatve itarabhedasāmānādhikaraṇye
bhāsamāne 1tulyavittivedyatayā kadācit itarabhede
guṇatvasāmānādhikaraṇyamati bhāsitumarhati/ tathā ca
guṇatvarūpapakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyasya itarabhedarūpasādhye
bhānāt anumitiviṣayasya sādhye pakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyasya
parāmarśenaiva viṣayīkṛtatayā siddhasādhanaṃ doṣaḥ prasajatīti
śaṅkiturāśayaḥ/ samādhatte - tathāpīti/ hetau
sādhyasāmānādhikaraṇye bhāsamāne niyamena sādhye
hetusāmānādhikaraṇyabhānaṃ na sambhavati/ ato na siddhasādhnaprasaktiriti
guṇatvajātimattvaṃ guṇalakṣaṇaṃ bhavitumarhatīti bhāvaḥ/
guṇapadaśakyatāvacchedakatayeti/ 'guṇaniṣṭhā guṇapadaśakyatā
kiñciddharmāvacchinnā śakyatātvāt ghaṭaniṣṭhaghaṭapadaśakyatāvat'
ityanumānena guṇatvajātiḥ sidhyatīti bhāvaḥ/
bhūtatvasaṅkarasyeti/ bhūtatvena sākamekatra samāveśasyetyarthaḥ/ nanu
bhūtatvasyāpi jātitvābhāvāt katha tatsaṅkaraḥ vibhutvasya jātitve
bādhaka ityāśaṅkya na jātisaṅkaraḥjātitvabādhakaḥ, kiṃ tu
jātitvābhimatadharmasaṅkara eva tathā/ bhūtatvasya jātitvābhāve 'pi
jātitvābhimānaviṣayatvamastīti tatsaṅkaro jātitvabādhaka iti
samādhatte - jātitvābhimatasaṅkarasyaiveti/ vyakterabhedatulyatvaṃ

saṅkaraśca jātimattve bādhakāni/ anavasthā rūpahāniḥ asambandhaśca
jātitve bādhakāḥ/ jātibādhakasaṅgraha ityasya
jātitvajātimattvānyataraviṣayakajñānapratibandhakajñānaviṣayaviṣayakasaṅkṣiptaśabdaḥ
ityarthaḥ/
vyakterabhedaḥ ityasya
svāśrayaikavyaktikatvamityarthaḥ/
svapratiyogivṛttitvasvānuyogivṛttitvobhayasambandhena
bhedaviśiṣṭānyatvamiti yāvat/ yasyāśrayabhūtā vyaktayaḥ anekāḥ sa
uktobhayasambandhena bhedaviśiṣṭo bhavati yathā ghaṭatnavaṃ
nīlaghaṭabhedaviśiṣṭam/ svaṃ nīlaghaṭabhedaḥ, svapratiyogī nīlaghaṭaḥ,
tadvṛttitvaṃ ghaṭatve, eva svaṃ nīlaghaṭabhedaḥ,
1.
tulyavittivedyatayeti/ ekajñānaviṣayatayetyarthaḥ/
tadanuyogī raktaghaṭaḥ
tadvṛttitvaṃ ca ghaṭatve iti ghaṭatvam uktobhayasambandhena
nīlaghaṭabhedaviśiṣṭam/ ākāśatvaṃ tu na tathā/ bhedapadena
ākāśabhedopādāne svapratiyogī ākāśaḥ, tadvṛttitvaṃ
yadyapyākāśe 'sti, tathāti ākāśabhedānuyogighaṭādivṛttitvaṃ nāsti/
ghaṭabhedopādāne svānuyogyākāśavṛttitvaṃ yadyapyakāśatve 'sti,
tathāpi spapratiyogighaṭavṛttitvaṃ nāstīti/ tathā ca
ākāśatvamuktobhayasambandhena bhedaviśiṣṭānyaditi tat
svāśrayaikavyaktikam, atastat na jātiḥ/ jātitvaṃ hi nityatve
satyanekasamavetatvam/ anekasamavetatvaṃ ca uktobhayasambandhena
bhedaviśiṣṭatvam/ atra ca ākāśatvaṃ jātiḥ (uktobhayasambandhena
bhedaviśiṣṭam) iti buddhiṃ prati ākāśatvaṃ svāśrayaikavyaktikam
(uktobhayasambandhena bhedaviśiṣṭānyat) iti jñānasya tadvattābuddhiṃ
prati tadabhāvavattājñānaṃ pratibandhakamiti rītyā pratibandhakatvāt
jātitvaviṣayakajñānapratibandhakajñānaviṣayatbasya vyakterabhede sattvāt
jātibādhakatvamityavadheyam/
vyaktestulyatvam
anyūnānatiriktavyaktikatvamiti/ anyūnānatiriktāśrayakatvamityarthaḥ/
ghaṭatvakalaśatvayorīdṛśatulyatvasattvāt tayorna bhinnajātitvam/
vastutastu
svabhinnajātyāśrayavyaktiniṣṭhasaṅkhyānyūnānatiriktasaṅkhyākavyaktikatvaṃ
svasamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitānavacchekadakasvabhinnajātisamānādhikaraṇanyonyābhāvapratiyogitānavaccheda-
katvarūpam
tulyatvamityarthaḥ/ idaṃ kambugrīvādimattvasya jātitve bādhakam/
svam - kambugrīvādimattvaṃ,
tatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitāvacchedikā svabhinnajātiḥ
ghaṭatvajātiḥ

tatsamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitānavacchedakatvaṃ
kambugrīvādimattve asti/ yatraitādṛśaṃ tulyatvamasti 1tatra jātitvaṃ
nāsti/ evaṃ caitādṛśatulyatvajñānasya
jātitvābhāvavyāpyavattājñānavidhayā jātitvajñānapratibandhakatvam/
1. tatra jātitva
nāstīti/ yathā pṛthivyādimano 'ntānyatamatve/ svaṃ
pṛthivyādimanontānyatamatvaṃ, tadbhinnā jātiḥ dravyatvaṃ
tatsamaniyatatvaṃ pṛthivyādimanontānyatamatve 'stīti tanna jātiḥ/
tathā ca svabhinnajātisamaniyatatvaṃ tulyatvam/
svabhinnajātisamavaniyatatvaṃ ca
svasamānādhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitānavacchedakasvabhinnajātisamānā-
dhikaraṇānyonyābhāvapratiyogitānavacchedakatvamiti bhāvaḥ/
saṅkaro nāma
parasparaṃ vihāya vartamānayordharmayorekatra vṛttiḥ/
parasparātyantābhāvasamānādhikaraṇayordharmayorekatra
vṛttiriti yāvat ayaṃ
bhūtatvamūrtatvayorjātitve bādhakaḥ, bhūtatvaṃ vihāya mūrtatvaṃ
manasi, mūrtatvaṃ vihāya bhūtatvaṃ ākāśe, ubhayoḥ
pṛthivyādicatuṣṭaye samāveśa iti dvayoḥ saṅkarāt na
jātitvam/ 1svādhikaraṇavṛttitva-svābhāvavadvṛttitva -
svādhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitva-etattritayasambandhena
kiñciddharmaviśiṣṭatvaṃ saṅkara iti phalitam/ etādṛśasāṅkaryasya
kathaṃ jātitvabādhakatvamiti cet - ucyate/ liṅgavidhayaiva tasya
jātitvabādhakatvam/ tathā hi - bhūtatvaṃ na jātiḥ uktatritayasambandhena
mūrtatvavattvāt yat uktatritayasambandhena mūrtatvavat tanna jātiḥ yathā
2gaganamanassaṃyoga ityanumānāt bhūtatvasya jātitvābhāvasiddhau
bādhajñānavidhayā jātitvajñānapratibandhikā yā niruktānumitiḥ
tajjanakavyāptyādijñāne niruktasāṅkaryasya viṣayatvāt
sākṣātpratibandhakajñānaviṣayasyeva
1. svādhikaraṇetyādi/
svaṃ bhūtatvaṃ svādhikaraṇaṃ pṛthivyādicatuṣṭayaṃ tadvṛttitvaṃ
mūrtatve 'sti/ evaṃ svaṃ bhūtatvaṃ svābhāvaḥ bhūtatvābhāvaḥ tadvat manaḥ
tadvṛttitvaṃ mūrtatve 'sti/ evaṃ svaṃ bhūtatvaṃ tadadhikaraṇamākāśaṃ
tadvṛttiryo 'tyantābhāvaḥ mūrtatvābhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ mūrtatve 'sti/
evaṃ coktatritayasambandhena bhūtatvaviśiṣṭatvaṃ yat mūrtatvasya tadeva
saṃkara ityarthaḥ/
2. gaganamanassaṃyoga
iti/ gaganamanassaṃyogasya mūrtatvādhikaraṇamanovṛttitvāt
mūrtatvābhāvādhikaraṇagaganavṛttitvāt
mūrtatvādhikaraṇapṛthivyādicatuṣṭayavṛttiḥ yaḥ

gaganamanassaṃyogābhāvaḥ tatpratiyogitvācca uktatritayasambandhena
mūrtatvavaiśiṣṭyamiti heturasti jātitvābhāvarūpasādhyaṃ cāstīti
gaganamanassaṃyogasya dṛṣṭāntatvam/
pratibandhakajñānajanakajñānaviṣayasyāpi jātibādhakapadārthatvena
1tasya sāṅkarye 'kṣatatvāt/ atha vā
2jātitvābhāvānumitijanakajātitvābhāvavyāpyaniruktatritayasambandhena
mūrtatvaparāmarśasya tadabhāvavyāpyavattāniścayatvena
jātitvaprakārakajñānapratibandhakatvāt niruktasāṅkaryasya tadviṣayatvena
sākṣājjātitvajñānapratibandhakajñānaviṣayatvamakṣatamityāhuḥ/
anavasthā -
aprāmāṇikāttarottarakalpanāyāḥ viśrāntyabhāvaḥ/ iyaṃ jāteḥ
jātimattve bādhikā/ 3tarkavidhayā bādhakatvamasyāḥ/
rūpahāniḥ -
4svatovyāvartakatvarūpalakṣaṇasya bhaṅgaḥ/ iyaṃ viśeṣasya jātimattve
bādhikā/ viśeṣo hi svatovyāvartakatvena lakṣitaḥ/ viśeṣo yadi
jāmimān syāt tarhi jātereva
viśeṣasyetaravyāvṛttihetutvasambhavāt svatovyāvartakatvarūpaṃ
lakṣaṇaṃ bhagnaṃ syāt/ ato viśeṣo na jātimān/ evaṃ ca
rūpahānirapi tarkavidhayaiva
jātimattvabādhikā/
asambandhaḥ -
pratiyogitvānuyogitvānyatarasambandhena samavāyaśūnyatvam/ ayaṃ ca
samavāyābhāvayorjātimattve bādhakaḥ/ yatra yatra jātimattvaṃ vartate tatra
pratiyogitvānuyogitvānyatarasambandhena 5samavāyo 'sti/ samavāye
abhāve
1. tasyeti/
pratibandhakajñānajanakajñānaviṣayatvasyetyarthaḥ/
2.
jātitvābhāvānumitīti/ bhūtatvaṃ na jātirityākārikā yā
jātitvābhāvānumitiḥ tajjanakaḥ ya parāmarśaḥ bhūtatvaṃ
jātitvābhāvavyāpyamūrtatvavat ityākārakaḥ tasyetyarthaḥ/ tathā
coktatritayasambandhena mūrtatvavattvarūpasya saṃkarasya
jātitvānumitipratibandhakaparāmarśaviṣayatayā
jātitvaviṣayakajñānapratibandhakajñānaviṣayatvarūpaṃ jātibādhakatvamiti
bhāvaḥ/
3. tarkavidhayeti/ yadi
jātirjātimatī syāt tarhi uttarottarajātikalpanāyāḥ viśrāntirna
syāditi tarko 'tra vivakṣitaḥ/
4. svatovyāvartakatvaṃ
ca

svabhinnaliṅgakasvaviśeṣyakasvasajātīyetarabhedānumityaviṣayatvam/
5. samavāyo 'stīti/
yathā ghaṭe jātimatvamasti, tatra pratiyogitvasambandhena
ghaṭasamavāyo 'sti kapāle yo ghaṭasamavāyaḥ tatpratiyogitvāt
ghaṭasya, evam anuyogitāsambandhena ghaṭatvasamavāyo 'sti ghaṭe yo
ghaṭatvasamavāyaḥ tadanuyogitvāt ghaṭasyeti/
ca 1tadabhāvāt ta
jātimattvaṃ tayoḥ/ uktānyatarasambandhena samavāyābhāvaḥ
jātimattvābhāvavyāpyaḥ/ ataḥ asambandhajñānaṃ
tadabhāvavyāpyavattājñānavidhayā jātimattvajñānapratibandhakama
tarkasaṅgrahaḥ
karmavibhāgaḥ
AnTs_5 utkṣepaṇāvakṣepaṇākuñcanaprasāraṇagamanāni pañca karmāṇi //
utkṣepaṇa - apakṣepaṇa
- ākuñcana - prasāraṇa - gamanāni pañcakarmāṇi/
dīpikā
karma vibhajate -
utkṣepaṇeti/ saṃyogabhinnatve sati saṃyogasamavāyikāraṇaṃ karma
karmatvajātimadvā/ nanu bhramaṇāderapyatiriktasya karmaṇaḥ sattvāt
pañcetyanupapannamiti cet - na/ bhramaṇādīnāmapigamane 'ntarbhāvāt na
pañcatvavirodhaḥ/
prakāśikā
saṃyogāsamavāyikāraṇe saṃyoge 'tivyāptivāraṇāya
saṃyogabhinnatve satīti/ saṃyogasamavāyikāraṇa
dravye 'tivyāptivāraṇāya asamavāyīti/
bhramaṇādīnām
ityādinā recanasyandanordhvajvalanatiryaggamanānāṃ saṃgrahaḥ/
gamane 'ntarbhāvāditi/ na cotkṣepaṇādīnāmapi
gamane 'natarbhāvo 'stviti śaṅkyam/ svatantrecchasya
niyogaparyanuyogānarhasya munesaṃmatatvāditi bhāvaḥ/
1. tadabhāvāditi/
samavāyo 'bhāvo vānyatra samavāyasambandhena nāsti, ataḥ
pratiyogitāsambandhena samavāyavattvaṃ samavāyābhāvayerna bhavati/ evaṃ
samavāye 'bhāve vā anyat kimapi samavāyasambandhena nāsti, ataḥ
anuyogitāsambandhena samavāyavattvaṃ tayorna bhavatīti bhāvaḥ/
bālapriyā
saṃyogabhinnatve
sati saṃyogāsamavāyikāraṇaṃ karmeti karmaṇo lakṣaṇamuktam/
saṃyogabhinnatve satītyanuktau saṃyogasya
saṃyogo 'pyasamavāyikāraṇam; kāyapustakasaṃyogaṃ prati

hastapusatakasaṃyogasyāsamavāyikāraṇatvāt; ataḥ
saṃyoge 'tivyāptiḥ/
tadvāraṇāya saṃyogabhinnatve satītyuktam/
saṃyogakāraṇamityetāvanmātroktau saṃyogasamavāyikāraṇe
dravye 'tivyāptiḥ, tadvāraṇāya kāraṇe asamavāyīti viśeṣaṇam/
tadāhasaṃyogāsamavāyikāraṇa iti/
svatantrecchasyeti/
svatantreccho muniḥ niyogaparyanuyogānarha iti sarvasaṃmata
ityarthaḥ/ niyogaḥ - ājñā/ paryanuyogaḥ - praśnaḥ/
tarkasaṃṅgrahaḥ
sāmānyavibhāgaḥ
AnTs_6 param aparaṃ ceti dvividhaṃ sāmānyam //
sāmānyaṃ dvividham - param aparam ceti/
dīpikā
sāmānyaṃ vibhajate
- paramiti/ param - adhikadeśavṛtti/ aparam - nyūnadeśavṛtti/
sāmānyādicatuṣṭaye jātirnāsti/
prakāśikā
paramityādi/
sāmānyalakṣaṇaṃ agre mūlakṛtaiva vakṣyata iti na nyūnateti dhyeyam/
sattāyā dravyatvādyapekṣayā adhikadeśavṛttitvena paratvameva/
ghaṭatvādīnāṃ nyūnadeśavṛttitvena aparatvameva/ dravyatvādīnāṃ
sattāto 'paratvam ghaṭatvāditaḥ paratvamiti vivekaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
viśeṣavibhāgaḥ
AnTs_7 nityadravyavṛttayo viśeṣās tv anantā eva //
dīpikā
viśeṣaṃ vibhajate -
nityeti/ pṛthivyādicatuṣṭayaparamāṇavaḥ ākāśādipañcakaṃ ca
nityadravyāṇi/
tarkasaṅgrahaḥ
samavāyalakṣaṇam
AnTs_8 samavāyas tv eka eva //
dīpikā
samavāyasya bhedo nāstītyāha -
samavāyastu iti/
prakāśikā
samavāyasya bhedo
nāstīti/ na ca samavāyasyābhede sparśasamavāyavati vāyau
rūpavattāpratītiḥ syāditi śaṅkyam/ rūpasamavāyasattve 'pi rūpābhāvena

tathā pratīterabhāvāditi dik/
bālapiyā
rūpavattāpratītiḥ syāditi/
sparśasamavāyasattvena tadabhinnasya rūpasamavāyasyāpi sattvāt
rūpasamavāyasyaiva rūpavattāpratītiniyāmakatvāditi bhāvaḥ/
rūpasamavāyo na rūpavattāpratītiniyāmakaḥ, api tu samavāyasambandhena
rūpam/
vāyau tu na rūpamasti,
ato na rūpavattāpratītiprasaṅga ityāśayena samādhatte -
rūpasamavāyasattve 'pīti/ nanu vāyau rūpasamavāyasattve rūpaṃ nāstīti
vaktuṃ na śakyate sambandhasattāyāḥ sambandhisattāvyāpyatvādityāśaṅkyāha
- digiti/ ayamāśayaḥ - vāyvanuyogikatvaviśiṣṭaḥ
rūpapratiyogikatvaviśiṣṭaśca samavāyaḥ vāyau
rūpavattāpratītiniyāmakaḥ/ vāyvanuyogikatvaviśiṣṭasamavāye
rūpapratiyogikatvābhāvāt vāyū rūpavāniti pratītiḥ nāpādayituṃ
śakya iti/ adhikaṃ muktāvalīmañjūṣādau draṣṭavyam/
tarkasaṅgrahaḥ
abhāvavibhāgaḥ
AnTs_9 abhāvaś caturvidhaḥ / prāgabhāvaḥ pradhvaṃsābhāvo 'tyantābhāvo 'nyonyābhāvaś ceti //
abhāvaḥ caturvidhaḥ - prāgabhāvaḥ, pradhvaṃsābhāvaḥ, atyantābhāvaḥ, anyonyābhāvaśceti/
dīpikā
abhāvaṃ vibhajate -
abhāva iti/
tarkasaṅgrahaḥ
pṛthivīnirūpaṇam
AnTs_10[1] gandhavatī pṛthivī / sā dvividhā nityānityā ca / nityā paramāṇurūpā / anityā kāryarūpā / punas trividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt / śarīram asmadādīnām / indriyaṃ gandhagrāhakaṃ ghrāṇaṃ nāsāgravarti / viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ //
tatra gandhavatī pṛthivī/
dīpikā
tatroddeśakramānusārāt prathamaṃ pṛthivyāḥ lakṣaṇamāha - tatreti/
nāmnā padārthasaṅkīrtanamuddeśaḥ/ uddeśakrame ca sarvatra icchaiva
niyāmikā/
nanu
surabhyasurabhyavayavārabdhe dravye parasparavirodhena
gandhānutpādādavyāptiḥ/ na ca tatra gandhapratītyanupapattiriti vācyam/
avayavagandhasyaiva tatra pratītisambhavena citragandhānaṅgīkārāt/ kiṃ
cotpannavinaṣṭaghaṭādāvavyāptiriti cet - na/
gandhasamānādhikaraṇadravyatvāparajātimattvasya vivakṣitatvāt/
nanu jalādāvapi
gandhapratīterativyāptiriti cet - na/ anvayavyatirekābhyāṃ
pṛthivīgandhasyaiva tatra bhānāṅgīkārat/ nanu tathāpi kālasya

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc