Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 101120
sarvādhāratayā sarveṣāṃ lakṣaṇānāṃ kāle 'tivyāptiriti cet - na/
sarvādhāratāprayojakasambandhabhinnasambandhena lakṣaṇasya vivakṣitatvāt/
prakāśikā
pṛthivīlakṣaṇasya
prāthamye bījamāha - tatreti/ pṛthivyādiṣu madhya ityarthaḥ/
gandhasamavāyikāraṇatāvacchedakatayā pṛthivītvajātisiddhiriti
bodhyam/ nāmneti/ tṛtīyārthaḥ abhedaḥ/ saṅkīrtanapadārthe
pratipādakaśabde 'nveti/ tathā ca vastupratipādakanāmamātramuddeśa
iti lakṣaṇaṃ paryavasyati/ atra ghaṭa iti pade 'tivyāptivāraṇāya
vastupadaṃ lakṣaṇīyavastuparam/ lakṣaṇīyasya pṛthivyādeḥ sāmānyataḥ
pratipādakaprameyapade 'tivyāpitavāraṇāya nāmapadaṃ
lakṣyatāvacchedakāvacchinnaparam/ lakṣaṇavākye nāmasattvāt
ativyāptivāraṇāya mātrapadamiti dhyeyam/
ārabdhe - janye/
parasparavirodheneti/ surabhigandhaṃ prati asurabhigandhasya
asurabhigandhaṃ prati surabhigandhasya pratibandhakatvenetyarthaḥ/
pratītyanupapattiriti/ ataścitragandha evāpratibadhyaḥ svīkārya iti
bhāvaḥ/ avayavagandhasyaiveti/ svāśrayasamavetatvasambandhenetyādiḥ/
tuṣyatu durjana iti nyāyenāṅgīkṛtyāha - kiṃ ceti/
jalatvādikamādāya ativyāptivāraṇāya gandhasamānādhikaraṇeti/
sattāvāraṇāya dravyatvāpareti dravyatvanyūnavṛttītyarthakam/ teda
dravyatvavyudāsaḥ/
gandhapratīteriti/
surabhi jalamityādipratīterityarthaḥ/ pṛthivīgandhasyaiveti/
svāśrayasaṃyuktatvasambandhenetyādiḥ/
tatra - jalādau/
yathāśrutagrāhī śaṅkate - nanviti/ anugatarūpeṇa
lakṣaṇatāghaṭakasambandhān niveśya kālādāvativyāptiṃ vārayati -
sarvādhāreti/ vassutastu samavāyādīnāṃ samavāyatvādinaiva
saṃsargatayā tenaiva rūpeṇa tattatsambandhasya tattallakṣaṇaghaṭakatvaṃ
bodhyam/
bālapriyā
gandhasamavāyikāraṇatāvacchedakatayeti/
'samavāyasambandhāvacchinnagandhatvāvacchinnagandhāniṣṭhakāryatānirūpitatādātmyasambandhāvacchinnapṛthivīniṣṭhakāraṇatā
kiṃyiddharmāvacchinnā kāraṇatātvāt kapālaniṣṭhaghaṭakāraṇatāvat'
ityanumānaprayogo 'tra vivakṣitaḥ/ nāmnā padārthasaṅkīrtanamuddeśa
iti mūlam/ padārthasya saṅkīrtanaṃ padārthasaṅkīrtanam/
saṅkīrtanaśabdasya pratipādakaśabda ityarthaḥ/
padārthaviṣayakajñānakaśabdaḥ padārthasaṅkīrtanamiti yāvat/
padārthaśabdo vastuparaḥ/ nāmneti tṛtīyārthasya abhedasya
śabde 'nvayāt nāmābhinnaḥ vastuviṣayakajñānajanakaśabdaḥ uddeśaḥ iti
phalati/ pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsītyatra
pṛthivyādiśabdānāṃ pṛthivyādivastupratipādakatvāt nāmatvācca
uddeśalakṣaṇasamanvayaḥ/ ghaṭa iti padasyāpi vastupratipādakatvāt
nāmatvācca tatroddeśalakṣaṇasyātivyāptiḥ/
tadvāraṇāya vastupadaṃ
lakṣaṇīyavastuparaṃ vaktavyam/ ghaṭādipadaṃ ca na tādaśamiti
nātivyāptiḥ/ prameyamiti padasyāpi
lakṣaṇīyapṛthivyādipratipādakatvāt tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya
vastupadaṃ lakṣyatāvacchedakāvacchinnavastuparaṃ vācyam/ prameyapadasya
prameyatvāvacchinnapṛthivyādibodhakatve 'pi
lakṣyatāvacchedakapṛthivītvādyavacchinnapṛthivyādibodhakatvābhāvānnātivyāptiḥ/
'tatra gandhavatī pṛthivī' ityādilakṣaṇavākyaghaṭakapṛthivīpadasyāpi
pṛthivītvāvacchinnabodhakatvāt nāmatvācca tasyoddeśatvāpattiḥ/
tadvāraṇāya nāmamātramityapi vaktavyam/ mātrapadena
lakṣaṇādivācakapadāsamabhivyāhṛtatvamucyate/ tathā ca
lakṣyatāvacchedakaprakārakalakṣyaviśeṣyakajñānajanaka -
lakṣaṇādivācakapadāsamabhivyāhṛtanāmābhinnaḥ śabdaḥ uddeśaḥ iti
niṣkarṣaḥ/ tadāha - tṛtīyārtho 'bheda ityādinā/ saṅkīrtane
ityasya vivaraṇaṃ pratipādakaśabde iti/ sāmānyata iti/
prameyatvarūpasāmānyadharmeṇetyarthaḥ/ tṛtīyāyāḥ pratipattyanvayi
1prakāratvamarthaḥ/
gandhavattvasya
pṛthivīlakṣaṇatve
surabhigandhayuktāvayavāsurabhigandhayuktāvayavābhyāmutpanne dravye
kasyāpi gandhasyānutpādādavyāptiḥ/ na ca
avayavagatagandharūpasyāsamavāyikāraṇasya sattvāt kuto gandho
notpadyata iti śaṅkanīyam/ surabhigandhasya asurabhigandhaṃ prati
asurabhigandhasya surabhigandhaṃ prati pratibandhakatvena kasyāpi gandhasya
tatrotpattyasambhavāt/ na ca yadi tatra gandho notpadyate, tarhi kathaṃ tatra
gandhaḥ pratīyeta, atastatra parasparaṃ pratibandhāt
1. prakāratvamarya
iti/ tathā ca
prameyatvarūpasāmānyavarmaprakārakapṛthivyādiviśeṣyakajñānajanake
prameyapade ityarthaḥ/
surabhigandhaḥ
asurabhigandho vā notpadyatām, citragandha utpadyatām, tena
gandhapratītirupadyate, gandhavattāsattvādavyāptiśca neti vācyam/
avayavagatagandhasyaiva svāśrayasamavetatvasambandhena avayavini
pratītisambhave citragandhasyānaṅgīkārāt/ tathā ca
tatrāvyāptitādavasthyam/ kiṃ ca yo ghaṭaḥ prathamakṣaṇe utpannaḥ atha
dvitīyakṣaṇe vinaṣṭaḥ tasmin ghaṭe avyāptiḥ, prathamakṣaṇe 'utpannaṃ dravyaṃ
kṣaṇamaguṇam' iti nyāyena gandhavirahāt/ dvitīyakṣaṇe dharmiṇa eva
nāśāt ityāśayena śaṅkate - dīpikāyām nanu
surabhyasurabhīti/
gandhasamānādhikaraṇeti/ gandhādhikaraṇavṛttiḥ dravyatvavyāpyā ca
yā jātiḥ tadvattvaṃ pṛthivyāḥ lakṣaṇam/ gandhādhikaraṇaṃ puṣpāditadvṛttiḥ
dravyatvavyāpyā jātiḥ pṛthivītvajātiḥ tadvattvaṃ
surabhyasurabhyavayavārabdhe dravye utpannavinaṣṭaghaṭe cāstīti
nāvyāptiḥ/ dravyatvavyāpyajātimattvamātroktau dravyatvavyāpyā yā
jalatvajātiḥ tadvattvasya jale sattvāt tatrātivyāptiḥ/ ato
gandhasamānādhikaraṇeti/ jalatvasya gandhādhikaraṇavṛttitvābhāvāt na
doṣaḥ/ gandhasamānādhikaraṇajātimattvamātroktau
gandhādhikaraṇapṛthivīvṛttiḥ yā sattājātiḥ tadvattvasya jalādau sattvāt
ativyāptiḥ/ tadvāraṇāya dravyatvavyāpyeti jātiviśeṣaṇam/ nanu
dravyatvavyāpyeti viśeṣaṇe datte 'pi
dravyatvajātimādāyajalādiṣvativyāptiḥ durvārā/ dravyatvasya
gandhādhikaraṇapṛthivīvṛttitvāt dravyatvaśūnyavṛttitvācceti cet -
na/ prakṛte dravyatvavyāpyatvaṃ na dravyatvaśūnayāvṛttitvam kiṃ tu
dravyatvanyūnavṛttitvarūpam/ dravyatvaṃ ca na dravyatvanyūnavṛtti
ityāśayāt/ dravyatvanyūnavṛttitvaṃ ca
1dravyatvasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvam/ tadāha -
prakāśikāyām jalatvādikamādāyetyādi/
1.
dravyatvasamānādhikaraṇeti/ dravyatvādhikaraṇaṃ jalaṃ tadvṛttiryo bheda
pṛthivībhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvāt pṛthivītvasya
dravyatvanyūnavṛttitvam/ dravyatvaṃ tu na
dravyatvādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitāvacchedakaṃ dravyabhedasya
dravyatvādhikaraṇāvṛttitvāditi dravyatvaṃ na dravyatvanyūnavṛttīti bhāvaḥ/
dīpikāyām nanu
jalādāvapi gandhapratīteriti/ tathā ca gandhavattvarūpasya pṛthivīlakṣaṇasya
jalādau ativyāptiriti bhāvaḥ/ anvayavyatirekābhyāmiti/ jalādau
gandhavatpṛthivīsaṃyogasattve gandhapratītiḥ tadabhāve tadabhāva
ityanvayavyatirekābhyāmityarthaḥ/
prakāśikāyām
svāśrayasaṃyuktatvasambandheneti/ svaṃ pṛthivīgandhaḥ, svāśrayaḥ pṛthivī,
tatsaṃyuktatvaṃ jalādau/
yathāśrutagrāhī -
sambandhaviśeṣānavacchinnaṃ gandhavattvameva lakṣaṇamityabhimānavān/
anugatarūpeṇasarvādhāratāprayojakasambandhabhinnasambanghatvenetyarthaḥ/
kālikādisambandhaḥ sarvādhāratāprayojakaḥ tadbhinnasambandhatvaṃ
samavāyādau/ lakṣaṇatāghaṭakasambandhāt lakṣaṇatāvacchedakasambandhān
samavāyādīn/ samavāyādīnāṃ samavāyatvādinaiva saṃsargatayeti/
spaṣṭaṃ cedam vyadhikaraṇagādādharyām/
tarkasaṅgrahaḥ
pṛthivīvibhāgaḥ
AnTs_10[2] sā dvividhā nityānityā ca / nityā paramāṇurūpā / anityā kāryarūpā / punas trividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt / śarīram asmadādīnām / indriyaṃ gandhagrāhakaṃ ghrāṇaṃ nāsāgravarti / viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ //
sā dvividhā -
nityā anityā ceti/ nityā paramāṇurūpā/ anityā kāryarūpā/
punastrividhā - śarīra-indriya-viṣayabhedāt/ śarīraṃ
asmadādīnām/ indriyaṃ gandhagrāhakaṃ ghrāṇam/ tacca nāsāgravarti/
viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ/
dīpikā
pṛthivīṃ vibhajate -
sā dvividheti/ nityatvaṃ dhvaṃsāpratiyogitvam/ anityatvam
dhvaṃsapratiyogitvam/ prakārāntareṇa vibhajate - punariti/ ātmano
bhogāyatanaṃ śarīram/ yadavacchinnātmani bhogo jāyate
tadbhogāyatanam/ sukhaduḥkhānyatarasākṣātkāro bhogaḥ/
śabdetarodbhūtaviśeṣaguṇānāśrayatve sati
jñānakāraṇamanassaṃyogāśrayatvaṃ indriyatvam/ śarīrendriyabhinno
viṣayaḥ/ evaṃ ca gandhavaccharīraṃ pārthivaśarīram, gandhavadindriyaṃ
pārthivendriyam, gandhavān viṣayaḥ pārthivaviṣaya iti tattallakṣaṇaṃ
bodhyam/ pārthivaśarīraṃ darśayati-śarīramiti/ pārthivendriyaṃ
darśayati - indriyamiti/ gandhagrāhakamiti prayojanakathanam/
ghrāṇamiti saṃjñā/ nāsogretyāśrayoktiḥ/ evamuttaratra jñeyam/
pārthivaviṣayaṃ darśayati - mṛtpāṣāṇādi iti/
prakāśikā
nityapṛthivītvādirūpalakṣaṇagataṃ nityatvādi darśayati -
nityatvamiti/ prakārāntareṇeti/ pṛthivīmityanuṣajyate/ atra
nityapṛthivyāḥ śarīrendriyabhinnatvarūpaviṣayalakṣaṇākrāntatvena
viṣayāntargatatvamiti pṛthivyāstrividhatvam/ ata eva mūle
punastrividhetyuktiḥ saṅgacchate iti dhyeyam/
kecittu -
anityapṛthivyā eva traividhyaṃ varṇayanti/ uddeśakramānusāreṇa prathamaṃ
śarīralakṣaṇamāha - ātmana iti/ āyatanaṃ avacchedakam/ tathā ca
militaṃ yādṛśaṃ lakṣaṇaṃ sampannaṃ tādṛśamāha - yadavacchinneti/
sukhaduḥkhānyatarasākṣātkārāvacchedakam iti yāvat/ atra
antyāvayavitve satīti viśeṣaṇaṃ deyam/ tena pādādīnāṃ
avacchedakatve 'pi tatra na ativyāptiḥ/ yathā śarīratvaṃ na jātiḥ,
pṛthivītvādinā saṅkarāt tathā indriyatvaṃ na
jātirityāśayenāha - śabdetarodbhūteti/
ātmādāvativyāptivāraṇāya satyantam/ śrotre 'vyāptivāraṇāya
śabdetareti/ cakṣurādau viśeṣaguṇasyānudbhūtarūpādeḥ
sattvenāvyaptivāraṇāya udbhūteti/ udbhūtatvaṃ na jātiḥ
śuklatvādinā sāṃkaryāt/ na ca śuklatvādivyāpyaṃ
nānaivodbhūtatvamiti vācyam/ cākṣuṣādau udbhūtarūpatvādinā
kāraṇatvānupapatteḥ/ kiṃ tu śuklatvādivyāpyaṃ anudbhūtatvaṃ nānā
tadabhāvakūṭavattvamudbhūtatvam/ tacca saṃyogādāvapi/ tathā ca
śabdetarodbhūtaguṇaṃ saṃyogamādāya asambhavavāraṇāya viśeṣeti/
kālādāvativyāptivāraṇāya viśeṣyadalam; tatraiva
ativyāptivāraṇāya jñānakāraṇeti/ prācīnamate
viṣayāvayavendriyāvayavasaṃyogasya pratyakṣakāraṇatayā tadāśrayasya
indriyāvayavasya, navīnamate kālādau rūpābhāvapratyakṣe
sannikarṣaghaṭakatayā kāraṇībhūtacakṣussaṃyogāśrayasya kālādeśca
vāraṇāya manaḥ padam/ na ca ātmānyatve sati ityanenaiva ātmani
ativyāptivāraṇasambhave kiṃ
gurutaraśabdetarodbhūtetyādiviśeṣaṇeneti vācyam/ tathā sati
carmamanassaṃyogasya jñānamātraṃ prati hetutvamate
tatrātivyāpterityalaṃ vistareṇa/ evaṃ ceti/ tattadarthaṃsya
śarīrādisāmānyalakṣaṇatve cetyarthaḥ/ nanu gandhavattvapraveśenaiva
tallakṣaṇasya sāmañjasye gandhagrāhakatvaniveśanamanucitam/ evaṃ ca
indriyaṃ gandhagrāhakam iti mūlamanucitaṃ ityāśaṅkāṃ
parijihīrṣuḥ tanmūlaṃ tatprayojanakathanaparatayā
vyācaṣṭe-gandhagrāhakamiti/ uttaratra indriyaṃ rasagrāhakam ityādau/
bālapriyā
nanu 'punaḥ
trividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt' iti ganthena kiṃ
pṛthivīsāmānyasya tredhā vibhāga ucyate kiṃ vā anityapṛthivyāḥ/ nādyaḥ,
pṛthivīsāmānyasya yadyayaṃ vibhāgaḥ syāt tarhi nityapṛthivyā api
śarīrendriyaviṣayeṣu kvacidantarbhāvo vācyamaḥ/ sa ca na sambabhavati/
tathā hi - na tāvat nityapṛthivyāḥ śarīre 'ntarbhāvaḥ sambhavati, nāpi
indriye/
tayorubhayorapyanityatvāt/ nāpi viṣaye, mṛtpāṣāṇādirūpasya
viṣayasya nityatvābhāvāt/ na dvitīyaḥ, punastrividheti punaḥśabdena
pūrvaṃ vibhaktasyaiva vibhāgāntaraṃ kriyata iti sūcanāt
ityāśaṅkya āha-atra nityapṛthivyā ityādinā/ evaṃ ca
pṛthivīsāmānyasyaiva punastredhā vibhāgaḥ/ nityapṛthivyāḥ
śarīrendriyabhinnatvāt viṣaye antarbhāṃva iti nānupapattiriti
bhāvaḥ/
nanu kathañcidatra
nirvāhe 'pi tejaḥ prakaraṇe punastrividhamiti na saṅgacchate/
nityatejasaḥ paramāṇurūpasya bhaumadivyodaryākarajeṣu caturṣu
viṣayeṣvantarbhāvāsambhavāt/ janyatvaghaṭitabhaumatvādeḥ
nityayejasyasaṃbhavāt/ ataḥ anityapṛthivyā evāyaṃ vibhāgaḥ/
punaḥśabdaśca vākyālaṅkāra iti nānupapattirityāśayānānāṃ
matamāha - kecittu iti/ kecidityasvarasodbhāvanam/ tadbījaṃ
tu punaḥśabdāsvārasyāt nānityapṛthivyā ayaṃ vibhāgaḥ/ na ca sa
vākyālaṅkāra iti
vācyam/ vākyādau
prayuktasya punaḥśabdasya vākyālaṅkāratāyāḥ kutrāpyadṛṣṭacaratvāt/
yatkiñcitpadottaraṃ prayujyamānasyaiva punaḥśabdasya
vākyālaṅkāratāyāstatra tatra dṛṣṭatvāt/ kiṃ ca punaśśabdasya
prakārāntaraparatvameva annambhaṭṭasyāpi saṃmatam/ 'prakārāntareṇa
vibhajate - punastrividheti' ityavataraṇikādānāt/ na ca
pṛthivīsāmānyasyātra vibhāga iti kathañcit upapādane 'pi
tejaḥprakaraṇe 'nupapattiriti vācyam/ tatra bhaumādiśabdānāṃ
bhūmisambandhi ityādyevārthaḥ, na tu bhūmijanyamiti/ tathā ca
paramāṇurūpatejaso 'pi bhūmisambandhitvāderakṣatatayā
viṣayāntarbhāvo yujyata iti/
ātmano bhogāyatanaṃ
śarīramiti śarīralakṣaṇam/ ātmapadottaraṣaṣṭhyāḥ samavetatvamarthaḥ/
tasya bhoge 'nvayaḥ/ bhogo nāma sukhaduḥkhānyatarasākṣātkāraḥ/
āyatanamavacchedakam/ tathā ca
ātmasamavetasukhaduḥkhānyatarasākṣatkārāvacchedakaṃ śarīramityuktaṃ
bhavati/ idaṃ lakṣaṇaṃ hastapādādau śarīrāvayave 'tivyāptam/
hastapādādyavacchedenāpi ātmani
sukhaduḥkhānyatarasākṣātkārasyotpādāt/ ataḥ antyāvayavitve satīti
viśeṣaṇaṃ deyam/ antyāvayavitvaṃ nāma dravyānārambhakatve sati
avayavitvam/ hastādeḥ śarīrārambhakatayā satyantābhāvāt
nātivyāptiḥ/ tadāha - sukhaduḥkhānyatarasākṣātkārāvacchedakamiti
yāvadityādinā pṛthivītvādinā saṅkarāditi/ śarīratvaṃ vihāya
pṛthivītvaṃ ghaṭādau, pṛthivītvaṃ vihāya śarīratvaṃ jalīyādiśarīre/
ubhayoḥ pārthivaśarīre samāveśāt saṅkara iti bhāvaḥ/ tathā
indriyatvaṃ na jātiriti/ pṛthivītvaṃ vihāya indriyatvaṃ
rasanādau / indriyatvaṃ vihāya pṛthivītvaṃ ghaṭādau, ubhayoḥ
samāveśaḥ ghrāṇendriyo ityevaṃ pṛthivītvādinā saṅkarāt
indriyatvaṃ na jātiriti bhāvaḥ/ ātmādāvativyāptivāraṇāya
satyantamiti/
jñānakāraṇamanassaṃyogāśrayatvamindriyatvamityetāvanmātroktau
jñānakāraṇībhūto yaḥ manassaṃyogaḥ ātmamanassaṃyogaḥ tadāśrayatvaṃ
ātmanyapyastīti tatrātivyāptiḥ syāt/ tadvāraṇāya satyantam/
tanniveśe ca śabdetaro yaḥ udbhūtaviśeṣaguṇaḥ jñānasukhādiḥ
tadāśrayatvasyaivātmani sattvāt nātivyāptiḥ ityarthaḥ/
udbhūtaviśaṣaguṇe śabdetara iti viśeṣaṇādāne śabdarūpaḥ yaḥ
udbhūtaviśeṣaguṇaḥ tadāśrayatvameva śrotrendriye 'sti na
tadanāśrayatvamityavyāptiḥ/ syāt/ tadvāraṇāya śabdetareti
viśeṣaṇam/ viśeṣaguṇe udbhūteti viśeṣaṇādāne cakṣurādau
śabdetaraḥ yaḥ viśeṣaguṇaḥ anudbhūtarūpādiḥ
tadāśrayatvamevāstītyavyāptiḥ syāt/ tadvāraṇāya udbhūteti
viśeṣaṇam/ viśeṣapadamanupādāya
śabdetarodbhūtaguṇānāśrayatvamityetāvanmātroktau śabdetaraḥ yaḥ
saṃyogākhyaḥ sāmānyaguṇaḥ tadāśrayatvasyaiva sattvāt
cakṣurādīndriyeṣvasabhbhavaḥ syāt; tadvāraṇāya viśeṣapadam/
nanu
viśeṣapadānupādāne 'pi saṃyogo nopādātu śakyate/
tasyodbhūtatvābhāvāt udbhūtapadenaiva tadvāraṇāt
ityāśaṅkyāha - udbhūtatvaṃ na jātirityādinā/ udbhūtatvaṃ
vihāya śuklatvaṃ anudbhūtaśukle, śuklatvaṃ vihāya udbhūtatvaṃ
udbhūtanīle, ubhayoḥ udbhūtatvaśuklatvayoḥ udbhūtaśukle samāveśa
iti sāṃkaryāt udbhūtatvaṃ na jātiḥ/
na ca śuklatvavyāpyam
udbhūtatvamanyat nīlatvavyāpyamudbhūtatvamānyat ityevaṃ
śuklatvādivyāpyaṃ udbhūtatvaṃ nānaiva/ tathā ca śuklatvaṃ vihāya
udbhūtatvaṃ nāstīti na saṃkara iti vācyam/ udbhūtatvasya
nānātve cākṣuṣādipratyakṣaṃ prati
udbhūtarūpaṃ
kāraṇamityevamanugatakāryakāraṇabhāvasya bhaṅgaprasaṅgāt/ ataḥ
śuklādibhedena tadvṛtti anudbhūtatvaṃ nānā/
anudbhūtatvābhāvakūṭavattvameva codbhūtatvam/ tadeva ca lakṣaṇe
niveśitam/ tacca sayoge 'pyasti/ saṃyogo hi nānudbhūta iti
anudbhūtatvābhāvakūṭavattvasya tatra sattvāt/ tathā ca
1niruktodbhūtatvāśrayasaṃyogāśrayatvamevendriyeṣvastītyasaṃbhavavāraṇāya
viśeṣapadamiti bhāvaḥ/
kālādāvativyāptivāraṇāya viśeṣyadalamiti/
jñānakāraṇamanassaṃyogāśrayatvamiti viśeṣyadalasyānupādāne kāle
kasyāpi viśeṣaguṇasyābhāvāt
śabdetarodbhūtaviśeṣaguṇānāśrayatvamastīti ativyāptiḥ syāt/
viśeṣyadale upātte tu jñānakāraṇībhūto yaḥ manassaṃyogaḥ
ātmamanassaṃyogaḥ manaindriyasaṃyogo vā tadāśrayatvaṃ kāle
nāstīti nātivyāptiḥ iti bhāvaḥ/ manassaṃyoge jñānakāraṇeti
viśeṣaṇasya prayojanamaha - tatraiveti/ kālasya vibhutayā vibhutvasya
sarvamūrtadravyasaṃyogitvarūpatayā manassaṃyogāśrayatvamastīti kāle
ativyāptivāraṇāya jñānakāraṇetyuktam/ kālānuyogikasya
manassaṃyogasya jñānakāraṇatvābhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/
manaḥpadasya matabhedena
prayojanamāha - prācīnamata iti/ manaḥpadamanupādāya
jñānakāraṇasaṃyogāśrayatvamityetāvanmātroktau prācīnamate viṣayasya
indriyāvayavasya ca yaḥ saṃyogaḥ tasyāpi jñānakāraṇatayā
tadāśrayatvasya indriyāvayave sattvāt tatra ativyāptiḥ/ navīnamate
viṣayendriyasaṃyogasyaiva jñānakāraṇatvamiti yadyapi
indriyāvayave 'tivyāptiḥ na sambhavati/ tathāpi kāle rūpaṃ nāstīti
kālaviśeṣaṇakarūpābhāvaviśeṣyakapratyakṣe
cakṣussaṃyuktakālanirūpitaviśeṣyatāyāḥ saṃnikarṣavidhayā
kāraṇatvāt
tadghaṭakacakṣussaṃyogasyāpi kāraṇatvāt jñānakāraṇībhūto yaḥ
cakṣussaṃyogaḥ tadāśrayatvaṃ kāle 'stītyativyāptiḥ syāt/ tadvāraṇāya
manaḥpadam/ tathā sati viṣayendriyāvayavasaṃyogasya vā
kālacakṣussaṃyogasya vā manassaṃyogatvaṃ nāstīti na tāvādāya
pūrvoktātivyāptiriti bhāvaḥ/ pūrvaṃ satyantānupādāne ātmani
ativyāptirityuktam/ sā ca
1.
niruktodbhūtatveti/ anudbhūtatvābhāvakūṭavattvarūpaṃ yat
udbhūtatvaṃ tadāśrayetyarthaḥ/
ativyāptiḥ
ātmānyatve satīti vaśeṣaṇadāne 'pi vārayituṃ śakyeti kimarthaṃ
śabdetaretyādigurutaraviśeṣaṇamiti śaṅkate - na ceti/ samādhatte -
tathā satīti/ ātmānyatve sati
jñānakāraṇamanassaṃyogāśrayatvamityuktau carmaṇaḥ ātmānyatvāt
jñānakāraṇībhūtaḥ yaḥ carmamanassaṃyogaḥ tadāśrayatvācca
carmaṇyativyāptiḥ syāt/ tadvāraṇāya śabdetaretyādigurutaraṃ
viśeṣaṇaṃ deyamityarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
jalanirūpaṇama
AnTs_11 śitasparśavatya āpaḥ / tā dvividhāḥ nityā anityāś ca / ntyāḥ paramāṇurūpāḥ / anityāḥ kāryarūpāḥ. / punas trividhāḥ. śarīrendriyaviṣayabhedāt / śarīraṃ varuṇaloke / indriyaṃ rasagrāhakaṃ rasanaṃ jihvāgravarti / viṣayaḥ saritsamudrādiḥ //
śītasparśavatya
āpaḥ/ tāśca dvividhāḥ/ nityā anityāśceti/ nityāḥ paramāṇurūpāḥ/
anityāḥ kāryarūpāḥ/ punastrividhāḥ - śarīraindriya - viṣayabhedāt/
śarīraṃ varuṇaloke/ indriyaṃ rasagrāhakaṃ rasanam/ tacca
jihvāgravarti/ viṣayaḥ saritsamudrādiḥ/
dīpikā
apāṃ lakṣaṇamāha -
śīteti/ utpannavinaṣṭajale 'vyāptivāraṇāya
śītasparśasamānādhikaraṇadravyatvāparajātimattvaṃ vivakṣitam/ 'śītaṃ
śilātalam' ityādau jalasambandhādeva śītasparśabhānamiti
nātivyāptiḥ/ anyatsarvaṃ pūrvarītyā vyākhyeyam/
prakāśikā
śītasparśasamānādhikaraṇeti/ tatra viśeṣaṇaprayojanaṃ
pūrvoktarītyā ūhyam/ jalatvajātisiddhistu
snehajanakatāvacchedakatayeti dhyeyam/ anyatsarve pūrvarītyeti/
nityatvādikaṃ śarīrādilakṣaṇaṃ ca gandhavattvasthāne śītasparśavattvaṃ
niveśya pṛthivīnirūpaṇoktarītyerthaḥ/ evamagre 'pyūhyam/
bālapriyā
pūrvoktarītyā
ūhyamiti/ dravyatvavyāpyajātimattvamātroktau
dravyatvavyāpyapṛthivītvajātimatyāṃ pṛthivyāmativyāptiḥ/ tadvāraṇāya
śītasparśasamānādhikaraṇeti jātiviśeṣaṇam/
śītasparśavajjalavṛttisattājatimādāya pṛthivyādāvativyāptivāraṇāya
dravyatvavyāpyeti/ dravyatvavyāpyatvaṃ ca dravyatvanyūnavṛttitvam na tu
tacchūnyāvṛttitvam/ ato dravyatvajātimādāya noktadoṣa iti
bhāvaḥ/ snehajanakatāvacchedakatayeti/
'samavāyasambandhāvacchinnasnehatvāvacchinnasnehaniṣṭhakāryatānirūpitatādātmyasambandhāvacchinnajalaniṣṭhakāraṇatā
kiñciddharmāvacchinnā kāraṇatātvāt' ityanumānena
jalatvajātisiddhirityarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
tejonirūpaṇam
AnTs_12 uṣṇasparśavat tejaḥ / tad dvividhaṃ nityam anityaṃ ca / niyyaṃ paramāṇurūpam / anityaṃ kāryarūpam / punas trividhaṃ śarīrendriyaviṣayabhedāt / śarīram ādityaloke / indriyaṃ rūpagrāhakaṃ cakṣuḥ kṛṣṇatārāgravarti / viṣayaś caturvidhaḥ / bhaumadivyaudaryākarajabhedāt / bhaumaṃ vahnyādikam / abindhanaṃ divyaṃ vidyudādi / bhuktasya pariṇāmahetur audaryam. ākarajaṃ suvarṇādi //
uṣṇasparśavat
tejaḥ/ tat dvividham - nityam anityam ceti/ nityaṃ
paramāṇurūpam/ anityaṃ kāryarūpam/ punastrividham - śarīraindriya
- viṣayabhedāt/ śarīramādityaloke/ indriyaṃ rūpagrāhakaṃ cakṣuḥ/
tacca kṛṣṇatārāgravarti/
viṣayaścaturvidhaḥ -
bhauma-divya-udarya-ākaraja-bhedāt/ bhaumaṃ vahnyādi/ divyamabindhanaṃ
vidyudādi/ bhuktasya pariṇāmaheturudaryam/ ākarajaṃ suvarṇādi/
dīpikā
tejaso lakṣaṇamāha - uṣṇasparśavaditi/
'uṣṇaṃ jalam' ityādipratīteḥ tejassaṃyogānuvidhāyitvāt
nātivyāptiḥ/ viṣayaṃ vibhajate - bhaumeti/
suvarṇataijasatvavādaḥ
nanu suvarṇaṃ
pārthivaṃ pītatvāt gurutvāt haridrāvat iti cet - na/
atyantānalasaṃyoge sati ghṛtādau dravatvanāśadarśanena,
jalamadhyasthaghṛtādau tannāśādarśanena ca asati pratibandhake
pārthivadravatvanā śāgnisaṃyogayoḥ kāryakāraṇabhāvāvadhāraṇāt
suvarṇasya atyantānalasaṃyoge sati anucchidyamānadravatvādhikaraṇatvena
pārthivatvānupapatteḥ pītadravyadravatvanāśapratibandhakatayā
dravadravyāntarasiddhau naimittikadravatvādhikaraṇatayā jalatvānupapatteḥ
rūpavattayā vāyvādiṣu anantarbhāvāt taijasatvasiddhiḥ/
tasyoṣṇasparśabhāsvararūpayoḥ upaṣṭambhakapārthivarūpasparśābhyāṃ
pratibandhādanupalabdhiḥ/ tasmāt suvarṇaṃ taijasamiti siddham/
prakāśikā
mūle
abindhanamiti/ adbhiḥ indhanaṃ dīpanaṃ yasya tadityarthaḥ/ bhuktasyeti/
bhuktasyaudanādeḥ pariṇāmaḥ paripākaḥ, tatra heturityarthaḥ/
ākarajamiti/ ākaraḥ khaniḥ tatra jātamityarthaḥ/
suvarṇasya taijasatvaṃ
vyavasthāpayituṃ śaṅkate - dīpikāyām nanviti/ pārthivatvasādhakaṃ
pītatvahetumuktvā taijasatvābhāvasādhakaṃ hetumāha - gurutvāditi/
etena suvarṇarūpatejasi vijātīyapītarūpaṃ svīkriyate/ 'pītaṃ
suvarṇaṃ' ityabādhitapratyakṣapratītibalāt/ evaṃ ca taijasatvasya
nirbādhatayā pṛthivītvaṃ na sidhyatīti kasyacit bhrāntirnirastā/
gurutvasyāpratyakṣatvena tathā vaktumaśakyatvāditi dik/ suvarṇasya
pītimagurutvāśrayato 'tiriktatvaṃ vyavasthāpayituṃ anumāne
aprayojakaśaṅkāvāraṇāya kāryakāraṇabhāvamanukūlatarkaṃ vyavasthāpayati
- atyantānaleti/ suvarṇasyetyādiḥ/ anumānaprayogastu
itthamavaseyaḥ - suvarṇaṃ apārthivam asati pratibandhake
atyantānalasaṃyoge sati anucchidyamānadravatvādhikaraṇatvāt yannaivaṃ
tannaivam/ yathā pṛthivī/ jalamadhyasthaghṛtādau vyabhicāravāraṇāya asati
pratibandhaka iti/ agnisaṃyogāsamānādhikaraṇadravatvavatighṛtādau
vyabhicāravāraṇāya atyantānalasaṃyoge sati iti/
dravadravyāntarasiddhāviti/ 'atyantānalasaṃyogī pītimāśrayaḥ
dravatvanāśapratibandhakadravadravyāntarasaṃyuktaḥ atyantānalasaṃyoge 'pi
anucchidyamānadravatvādhikaraṇatve sati gurutvāta
jalamadhyasthaghṛtādivat' ityanumānena tatsiddhirdraṣṭavyā/
jalādikamādāyānumānaparyavasānaṃ vārayati - naimittiketi/ nanu
uṣṇasparśabhāsvararūpayoḥ upalabdhyabhāvena suvarṇasya taijasatvaṃ
anupapannaṃ ityata āha - tasyeti/ pratibandhāditi/
doṣavidhayetyādiḥ/
bālapriyā
suvarṇaṃ pārthivaṃ
pītatvāt gurutvāt haridrāvat iti mūle pītatvagurutvābhyāṃ
dvābhyāṃ hetubhyāṃ suvarṇasya pārthivatvaṃ
pūrvapakṣiṇā
sādhitam/ tatra pītatvarūpeṇa aikena hetunaiva
pṛthivītvasādhanasambhavāt gurutvarūpadvitīyahetūpanyāso vyartha
ityāśaṅkyāha - pārthivatvasādhakamiti/ tathā ca pītatvaṃ
pārthivatvasādhakam/ gurutvaṃ tu tejobhinnatvasādhakam/ na ca
dvitīyānumānaṃ vyarthamiti vācyam/ paramatanirākaraṇapūrvakaṃ
svasiddhāntasya kathanīyatayā parābhimatataijasatvanirākaraṇāya
dvitīyānumānasya āvaśyakatvāditi bhāvaḥ/
nanu suvarṇasya
pārthivatvasādhananaiva arthāt taijasatvābhāvanirṇaye
anumānāntarapraṇayanavaiyarthyam/ ekenaiva pītatvahetunā
pārthivatvataijasabhinnatvayoḥ sādhanasambhavāditi cet - atrāhuḥ/
'suvarṇaṃ pārthivam' ityādyanumāne suvarṇatvaṃ na pakṣatāvacchedakam/
tathā sati rajatasya pakṣatāvacchedakānākrāntatayā tatra
pārthivatvāsiddhiprasaṅgāt/ tadarthamanumānāntarapraṇayane gauravācca/
nāpi rajatasādhāraṇaṃ hiraṇyatvaṃ pakṣatāvacchedakam/ tathā sati
pakṣatāvacchedakāśrayarajate pītatvarūpahetvabhāvena
bhāgāsiddhiprasaṅgāt/ tasmāt gurutvahetvanusaraṇam/ gurutvaṃ tu
rajate 'pyastīti na bhāgāsiddhiriti/
vastutastu atra
pūrvapakṣiṇaḥ suvarṇasya pārthivatvasādhane na nirbharaḥ/ suvarṇe
pārthivatvābhāvasya kenāpyanuktatayā tadabhāvarūpapṛthivītvamevāstu
iti pūrvapakṣasyāprasarāt/ 'ākarajaṃ suvarṇādi' iti granthakṛtā
pūrvasuvarṇasya tejastvakathanāt tadupari suvarṇaṃ tejo na bhavatīti
pūrvapakṣasyaiva yuktatvāt/ ata eva 'tasmāt suvarṇaṃ taijasam' iti
siddhānte upasaṃhāro 'pi saṅgacchate/ evaṃ ca suvarṇasya
tejobhinnatvamapyatra pūrvapakṣiṇā siṣādhayiṣitam/ suvarṇasya
tejobhinnatvaṃ tu pītatvena hetunā na sādhayituṃ śakyate 'suvarṇaṃ
pītam' ityākārakābādhitapratyakṣabalāt suvarṇasya tejastve 'pi
tatra pītatvasyopapatteḥ/ ato gurutvāditi dvitīyahetūpanyāsaḥ/
'suvarṇaṃ guru' iti pratyakṣābhāvena suvarṇasya tejastve 'pi
gurutvamupapadyata iti vaktumaśakyam/ ato gurutvaṃ
tejobhinnatvasādhane samarthamiti bhāvo 'tra pratīyate/ spaṣṭīkṛtaśca
ayaṃ bhāvaḥ 'etane' ityādigrantheneti/
dīpikāyām -
atyantānalasaṃyoge satītyādi/ ayamarthaḥ - ghṛtādipṛthivyāṃ yat
dravatvaṃ tasyātyantāgnisaṃyoge sati nāśo bhavati/ tena
pārthivagatadravatvanāśaṃ prati atyantāgnisaṃyogaḥ kāraṇamiti
kāryakāraṇabhāvo labhyate/ paraṃ tu tulamadhyasthaghṛtadravatvasya
atyantāgnisaṃyoge satyapi nāśo na
bhavatītyanvayavyabhicāraśaṅgāvāraṇāya uktakāryakāraṇabhāve 'asati
pratibandhake' iti viśeṣaṇaṃ deyam/ tena
pratibandhakāsamavadhānakālīnaḥ atyantāgnisaṃyogaḥ pārthivadravatvanāśasya
hetuḥ iti kāryakāraṇabhāvaḥ phalati/ jalamadhyasthaghṛte tu jalasya
pratibandhakatvāt na dravatvanāśaḥ/ tathā ca
pratibandhakāsamavahitāgnisaṃyogarūpakāraṇābhāvāt tatra
dravatvanāśarūpakāryābhāva iti na pūrvoktānvayavyabhicāraḥ/ suvarṇe
tu atyantāgnisaṃyoge satyapi tatra vidyamānapārthivabhāgasya yat
dravatvaṃ tannāśo na bhavati/ ataḥ taddravatvanāśapratibandhakaṃ kiñcit
dravyaṃ suvarṇe 'stīti vaktavyam/ tadeva tejaḥ/ tathā ca suvarṇe
pṛthivyasādhāraṇānubhūyamānapītarūpagurutvayorāśrayabhūtaḥ
pārthivabhāgaḥ tadgatadravatvapratibandhakatejobhāga iti
bhāgadvayamaṅgīkāryam/ tathā anaṅgīkāre suvarṇasya kṛtsnasyāpi
pārthivatve tadgatadravatvaṃ naśyet/ evaṃ ca atyantāgnisaṃyoge
pītimāśrayabhāgaḥ duvatvanāśapratibandhakadravadravyāntarasaṃyuktaḥ
atyantānalasaṃyoge satyapi avināśidravatvavattvāt
jalamadhyasthaghṛtavat ityanumānena pratibandhakadravadravyāntarasiddhau
'tat dravyam na pārthivam asati pratibandhake 'tyantāgnisaṃyoge sati
anucchidyamānadravatvavattvāt yannaivaṃ tannaivaṃ yathā pṛthivī'
ityanumānena tādṛśadravyāntarasya pṛthivībhinnatve siddhe tasya
'tādṛśadravyāntaraṃ na jalam taimitikadravatvavattvāt' ityanumānena
jalatvābhāve siddhe 'tādṛśadravyāntaraṃ na vāyvādikam rūpavattvāt'
ityanumānena vāyvāditvābhāve ca sati tādṛśadravyaṃ taijasaṃ
pṛthivyādyaṣṭakānyatve sati dravyatvāt iti pariśeṣānumānena tasya
taijasatvaṃ sidhyatīti/ na ca tādṛśadravyasya rūpavattvamasiddhamiti kathaṃ
tena hetunā vāyvādibhedaḥ sādhya iti vācyam/ tasya rūpaśūnyatve
vāyvādivat dravatvanāśapratibandhakatvānupapattyā rūpavattvasvīkārasya
āvaśyakatvāt ityāśayāt/ vastuto naimittikadravatvavattvenaiva
hetunā vāyvādibhedo 'pi śakyaḥ sādhayitum/ tathā ca tejastvena
nirṇītaṃ pratibandhakaṃ dravyameva suvarṇaṃ hiraṇyamityādibhiḥ
viśeṣaśabdaiḥ sāmānyaśabdaiśca vyavahriyata iti sidhyati/
atredaṃ tattvam -
pratibandhakābhāvaviśiṣṭaḥ atyantāgnisaṃyogaḥ pārthivadravatvanāśaṃ
iti heturiti
kāryakāraṇabhāvaḥ
āvaśyakaḥ/ tatra suvarṇasthapārthivabhāgagatadravatvanāśarūpakāryābhāvaḥ
pratibandhakābhāvaviśiṣṭātyantāgnisaṃyogarūpakāraṇābhāvaprayukta iti
nirvivādam/ tatra tādṛśaviśiṣṭābhāvarūpaḥ kāraṇābhāvaḥ na
viśeṣyābhāvāt, atyantāgnisaṃyogarūpasya viśeṣyasya tatra sattvāt/
kiṃ tu pratibandhakābhāvarūpasya viśeṣaṇasyābhāvādeva vaktavya iti
pratibandhakaṃ kiñcit dravadravyāntaraṃ tatrāstīti vaktavyam/ tasyāpi
pṛthivītve taddravatvanāśapratibandhakaṃ dravyāntaraṃ tasyāpi
tathetyanavasthā syāt/ ataḥ pratibandhakāntaraṃ vinā
avinaśyaddravatvādeva tanna pṛthivī iti/ ayaṃ dīpikāgranthaḥ
pārthivabhāgasyāpi dravatvaṃ tejobhāgasyāpi dravatvamityaṅgīkṛtya
pravṛtta iti pratīyate 'pītadravyadravatvanāśa' 'dravadravyāntara' iti
padayoḥ svārasyāt/ muktāvalyāṃ tu 'jalamadhyasthamaṣīkṣodavat
tasyādrutatvāta' iti granthena pārthivabhāgasya dravatvābhāva eva
pratipāditaḥ/ tanmate suvarṇasya taijasatvasādhakānumānamanyadeveti/
prakāśikāyām -
suvarṇasya pītimagurutvāśrayato 'tiriktatvamiti/ suvarṇaśabdavācyasya
bhāgaviśeṣasya pṛthivībhāgādatiriktatvamityarthaḥ/
anumāne 'prayojakaśaṅkāvāraṇāyeti/ suvarṇaśabdavācyasya
bhāgaviśeṣasya pṛthivyatiriktatvasādhake 'suvarṇam apārthivam
atyantāgnisaṃyoga sati anucchidyamānadravatvādhikaraṇatvāt'
ityanumāne atyantāgnisaṃyoge sati
anucchidyamānadravatvādhikaraṇatvarūpaheturastu apārthivatvarūpasādhyaṃ
māstu ityaprayojakaśaṅkāyāṃ tadvāraṇāya yadi suvarṇasya
pārthivatvaṃ syāt tarhi atyantāgnisaṃyoge sati
ucchidyamānadravatvādhikaraṇameva syāt; pārthivadravatvanāśaṃ prati
atyantāgnisaṃyogasya kāraṇatvāt
ityevaṃrūpamanukūlatarkamāhetyarthaḥ/ asati pratibandhake ityasya
pratibandhakābhāvaviśiṣṭamityarthaḥ/ tasya dravatve 'nvayaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
saṃyogasamavāyaghaṭita ekakālāvacchinnaikādhikaraṇavṛttitvarūpasāmānādhi karaṇyasambandhena/
atyantānalasaṃyoge sati ityasyāpi
samavāyaghaṭitoktasāmānādhikaraṇyasambandhena
atyantāgnisaṃyogaviśiṣṭamityarthaḥ/ anvayaśca tasya dravatve eva/
jalamadhyasthaghṛtādau vyabhicāravāraṇāyeti/
apārthivatvarūpasādhyābhāvavati tatra
anucchidyamānadravatvarūpahetusattvāditi bhāvaḥ/
agnisaṃyogāsamānādhikaraṇadravatvavati ghṛtādāviti/
śikyasthaghṛtādau ityarthaḥ/
atyantānalasaṃyogītyādi/ pītimāśrayatvamātrasya
pakṣatāvacchedakatve tadavacchedena ca anumiteruddeśyatve
agnisaṃyogarahitasyāpi pītimāśrayasya pakṣatāvacchedakākrāntatayā
tatrāgnisaṃyogaghaṭitasya hetorabhāvāt bhāgāsiddhiḥ syāt iti
tadvāraṇāya atyantānalasaṃyogīti pakṣaviśeṣaṇam/
atyantānalasaṃyoginaḥ taijasabhāgasya sādhyaśūnyatvāt bādhaḥ syāt
iti tadvāraṇāya pītimāśraya iti/ dravadravyāntarasya apratibandhakatve
tatkalpane 'pi prakṛte nopayoga iti sūcanāya
dravatvanāśapratibandhaketi sādhyaviśeṣaṇam/ jalamadhyasthaghṛtādau
pārthivadravatvanāśaṃ prati dravadravyasyaiva pratibandhakatvadarśanāt
prakṛte 'pi pratibandhakaṃ dravyaṃ dravameva syādityabhipretya draveti
viśeṣaṇam/ anumānaparyavasānamiti/
ajijñāsitārthaṃsiddhirūpamarthāntaraṃ vārayitumityarthaḥ/
nanu yadi suvarṇaṃ
taijasaṃ bhavet tarhi tejoguṇayoḥ uṣṇasparśabhāsvaraśuklarūpayoḥ
suvarṇe upalabdhiḥ syāt/ yataḥ na tayoḥ suvarṇe upalabdhiḥ ataḥ suvarṇaṃ
na taijasamiti śaṅkānirāsārthaḥ tasyeti grantha ityāha---nanu
uṣṇasparśeti/ vastutaḥ suvarṇe vidyamānayorapi uṣṇasparśaśuklarūpayoḥ
pratyakṣaṃ prati pārthivagatasparśarūpe pratibandhake iti
dīpikāyāmuktam/ tacca pratibandhakatvaṃ doṣavidhayā na tu tadvattābuddhiṃ
prati tadabhāvavattājñānavidhayetyabhipretyāha ---
doṣavidhayetyādiriti/
tarkasaṅgrahaḥ
vāyunirūpaṇam
AnTs_13 rūparahitasparśavān vāyuḥ / sa dvividho nityo 'nityaś ca / nityaḥ paramāṇurūpaḥ / anityaḥ kāryarūpaḥ / punas trividhaḥ śarīrendriyaviṣayabhedāt / śarīraṃ vāyuloke / indriyaṃ sparśagrāhakaṃ tvaksarvaśarīravarti / viṣayo vṛkṣādikampanahetuḥ // śarīrāntaḥsaṃcārī vāyuḥ prāṇaḥ / sa caiko 'py upādhibhedāt prāṇāpānādisaṃjñā labhate //
rūparahitasparśavān vāyuḥ/ saḥ dvividhaḥ/ nityaḥ anityaśca
iti/ nityaḥ paramāṇurūpaḥ/ anityaḥ kāryarūpaḥ/ punastrividhaḥ ---
śarīra - indriya - viṣayabhedāt/ śarīram vāyuloke/ indriyaṃ
sparśagrāhakaṃ tvak/ sarvaśarīravṛttiḥ/ viṣayo vṛkṣādikampanahetuḥ
vāyuḥ/ śarīrāntassañcārī vāyuḥ prāṇaḥ/ sa caiko 'pi upādhibhedāt
prāṇāpānādisaṃjñāṃ labhate/
dīpikā
vāyuṃ lakṣayati -
rūparahiteti/ ākāśādau ativyāptivāraṇāya sparśavāniti/
pṛthivyādau ativyāptivāraṇāya rūparahiteti/ prāṇasya kutrāntarbhāva
ityata āha - śarīreti/ sa ceti/ eka eva prāṇaḥ sthānabhedāt
prāṇāpānādiśabdaiḥ vyavahriyata ityarthaḥ/
sparśānumeyo vāyuḥ/
tathā hi - yo 'yaṃ vāyaiṃ vāti sati anuṣṇāśītasparśaṃ upalabhyate sa
kvacidāśritaḥ guṇatvāt rūpavat/ na cāsya āśrayaḥ pṛthivī,
udbhūtasparśaṃvatpārthivasya udbhūtarūpavattvaniyamāt/ na jalatejasī,
anuṣṇāśītasparśavattvāt/ na vibhucatuṣṭayam,
sarvatropalabdhiprasaṅgāt/ na manaḥ, paramāṇusparśasya atīndriyatvāt/
tasmāt ya. pratīyamānasparśāśrayaḥ sa vāyuḥ (eva)/
nanu vāyuḥ pratyakṣaḥ
pratyakṣasparśāśrayatvāt ghaṭavat iti cet - na/
udbhūtarūpavattvasyopādhitvāt/ 'yatra dravyatve sati
bahirindriyajanyapratyakṣatvam, tatra udbhūtarūpavattvam' iti
sādhyavyāpakatvam/ pakṣe sādhanāvyāpakatvam/ na caivaṃ
taptavāristhatejaso 'pi apratyakṣatvāpattiḥ iṣṭatvāt/ tasmāt
rūparahitatvāt vāyuḥ apratyakṣaḥ/
prakāśikā
śarīreti iti/
tathā ca prāṇasya viṣaye antarbhāva iti bhāvaḥ/ sthānabhedāditi/ 'hṛdi
prāṇa' ityādikośoktasthānabhedādityarthaḥ/ mukhanāsikābhyāṃ
niṣkramaṇapraveśanāt prāṇaḥ/ malādīnāmadhonayanāt apānaḥ/ āhāreṣu
pākārthaṃ vahneḥ samunnayanāt samānaḥ/ ūrdhvanayanāt udānaḥ/
nāḍīmukheṣu vitananāt vyānaḥ/
svamataṃ darśaṃyati - sparśānumeya iti/
asya - upalabhyamānasparśasya āśrayaḥ pṛthivī na ca ityanvayaḥ/
catuṣṭayamiti/ idaṃ ākāśādipratyekabhedasādhanābhiprāyeṇa/
sarvatropalabdhiprasaṅgāditi/ sparśasyetyādiḥ/ ākāśādīnāṃ
vibhutvāditi bhāvaḥ/
pratyakṣaḥ - bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayaḥ/
anudbhūtasparśāśraye tvagindriye vyabhicāravāraṇāya pratyakṣeti/
upādhitvāditi/ tathā ca hetau upādhivyabhicāreṇa
sādhyavyabhicāronnayanasambhavāt na pratyakṣatvasiddhiriti bhāvaḥ/ nanu
tādṛśapratyakṣatvasya guṇādāvapi sattvena tatrodbhūtarūpābhāvena
sādhyāvyāpakatvāt kathaṃ tasyopādhikatvamityata āha - yatreti/ tathā
ca pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpako 'yaṃ upādhiriti bhāvaḥ/
evaṃ-pratyakṣasparśāśrayasyāpi udbhetarūpābhāvena pratyakṣatvānaṅgīkāre '
apratyakṣatvāpattiriti/ udbhūtarūpābhāvāditi bhāvaḥ/
bālapriyā
na vibhucatuṣṭayam
ityasya vibhucatuṣṭayatvāvacchinnapratiyogitākabhedavāniti nārthaḥ;
vibhāvapi pratyekaṃ taccatuṣṭayabhedasambhavenābhimatāsiddheḥ/ api tu
upalabhyamānasparśāśrayaḥ ākāśādyātmāntānyatamabhinna iti artho
vivakṣita ityāśayenāha -
idamākāśādipratyekabhedasādhanābhiprāyeṇeti/
tathā ca hetāviti/ 'pratyakṣasparśāśrayatvaṃ
pratyakṣatvavyabhicāri pratyakṣatvavyāpakodbhūtarūpavyabhicāritvāt;
yat yadvyāpakavyabhicāri tat tadvyabhicāri' iti prayogo 'tra
vivakṣitaḥ/ nanu 'vāyuḥ bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayaḥ
pratyakṣasparśāśrayatvāt' ityanumāne udbhūtarūpasya upādhitvaṃ na
sambhavati/ upādheḥ udbhūtarūpasya sādhyavyāpakatvābhāvāt
bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvavati guṇādau udbhūtarūpābhāvāt
ityāśaṅkate - nanu tādṛśapratyakṣatvasyetyādinā/
bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvasyetyarthaḥ/ tathā ceti/ pakṣaḥ vāyuḥ
tadgatadharmaḥ dravyatvam tadavacchinnaṃ sāmānādhikaraṇyasambandhena
tadviśiṣṭaṃ sādhyaṃ bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvaṃ tadvyāpaka
ityarthaḥ/ evaṃ ca dravyatvaviśiṣṭabahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvaṃ
guṇādau nāsti tatra dravyatvarūpaviśeṣaṇābhāvāt/ api tu dravye
ghaṭādāvevāsti/ tatra ca udbhūtarūpamastīti udbhūtarūpasya
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakatvādupādhitvamupapadyata iti/ upādhirhi
kevalasādhyavyāpakaḥ, pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakaḥ,
sādhanāvacchinnasādhyavyāpaka iti trividhaḥ/ tatra
madhyamo 'yamupādhiriti bhāvaḥ/ evamiti vyākhyeyaṃ padam/ tasya
vyākhyānaṃ pratyakṣasparśāśrayasyāpyudbhūtarūpābhāvena
pratyakṣatvānaṅgīkāra iti/ udbhūtarūpasya sādhyavyāpakasya
vāyāvabhāvena vyāpakābhāvāt vyāpyābhāva iti rītyā
pratyakṣatvābhāvasya siddheriti bhāvaḥ/
dīpikā
sṛṣṭisaṃhāraprakriyā
idānīṃ
kāryarūpapṛthivyādicatuṣṭayasya utpattivināśakramaḥ kathyate/ īśvarasya
cikīrṣāvaśāt paramāṇuṣu kriyā
jāyate/ tataḥ
paramāṇudvayasaṃyoge sati dvyaṇukamutpadyate/ tribhireva dvyaṇukaiḥ
tryaṇukaṃ utpadyate/ evaṃ caturaṇukādikrameṇa mahatī pṛthivī, mahatya
āpaḥ, mahattejaḥ, mahāvāyuḥ utpadyate/ evamutpannasya kāryadravyasya
saṃjihīrṣāvaśāt kriyayā paramāṇudvayavibhāge dvyaṇukanāśa
ityevaṃ pṛthivyādināśaḥ/ asamavāyikāraṇanāśāt dvyaṇukanāśaḥ/
samavāyikāraṇanāśāt tryaṇukānāśa iti saṃpradāyaḥ/
sarvatrāsamavāyikāraṇanāśāt dravyanāśa iti navīnāḥ/
kiṃ punaḥ
paramāṇusadbhāve pramāṇam? ucyate - jālasūryamarīcisthaṃ sarvataḥ
sūkṣmatamaṃ yat dravyaṃ upalabhyate tatsāvayavam cākṣuṣadravyatvāt
ghaṭavat/ tryaṇukāvayavo 'pi sāvayavaḥ mahadārambhakatvāt kapālavat/
yaḥ dvyaṇukāvayavaḥ sa eva paramāṇuḥ/ sa ca nityaḥ, tasyāpi kāryatve
anavasthāprasaṅgāt/ sṛṣṭipralayasadbhāve 'dhātā yathāpūrvaṃ
akalpayat' ityādi śrutireva pramāṇam/
'sarvakāryadravyadhvaṃso 'vāntarapralayaḥ, sarvabhāvakāryadhvaṃso
mahāpralayaḥ' iti vivekaḥ/
prakāśikā
nanu paramāṇupuñjasyaiva ghaṭādirūpatvena
atiriktāvayavinaḥ asattvāt pṛthivyādicatuṣṭayasya
nityatvānityatvābhyāṃ vibhāgakathanamanupapannaṃ ityāśaṅkāṃ
vārayati -- idānīmiti/ pṛthivyādicatuṣṭayanirūpaṇānantaram
ityarthaḥ/ vdyaṇukanāśa ityasya paramāṇudvayasaṃyoganāśādityādiḥ/
sarvatreti/ janyadravyasāmānya ityarthaḥ/ sarvatra ekarītirevocitā
iti bhāvaḥ/
cākṣuṣadravyatvāditi/
cākṣuṣatve sati dravyatvādityarthaḥ/ rūpādau ātmani ca
vyabhicāravāraṇāya viśeṣyaviśeṣaṇe/ na ca idaṃ aprayojakamiti
śaṅkyam/ cākṣuṣaṃ prati kāraṇasya mahattvasya truṭāvapekṣitatayā
sāvayavatvaṃ vinā avayavasaṅkhyājanyasya tasya svīkartumaśakyatvādinti
saṅkṣepaḥ/ yatkiciñjjanyadravyadhvaṃsasya idānīmapi sattvāt sarveti/
nityadravyāṇāṃ dhvaṃsāsambhavāt kāryeti/ paramāṇuniṣṭharūpādīnāṃ
tadānīmapi sattvāt dravyeti/ dhvaṃsānāṃ dhvaṃsāṃsaṃbhavena
mahāpralaye 'pi sattvāt bhāvetīti dik/
bālapriyā
paramāṇupuñjasyaiveti/ paramāṇusamūhasyaivetyarthaḥ/
atiriktāvayavina iti/ paramāṇubhinnasya avayavina ityarthaḥ/
vibhāgakathanamanupapannamiti/ anityasya pṛthivyādicatuṣṭayasyābhāvāt
iti bhāvaḥ/ mūle cikīrṣāvaśāditi/ sisṛkṣāvaśādityarthaḥ/
tribhireva vdyaṇukairiti/ dvābhyāṃ dvyaṇukābhyāṃ tryaṇukotpattiḥ na
bhavati/ tryaṇukamiti
1tritvasaṅkhyākāṇvavayavakatvapravṛttinimittakatryaṇukaśabdānupapatteriti
matvā evamuktam/ kāryadravyasya saṃjihīrṣāvaśāditi/
kāryandravyaviṣayakeśvarakartṛkasaṃhārecchāvaśādityarthaḥ/
asamavāyikāraṇanāśāditi/ dvyaṇukasya asamavāyikāraṇaṃ yaḥ
paramāṇudvayasaṃyogaḥ
tasya nāśāt dvyaṇukasya nāśa ityarthaḥ/ samavāyikāraṇanāśāt
tryaṇukanāśa iti tryaṇukasya yat samavāyikāraṇaṃ dvyaṇukaṃ tasya
nāśāt tryaṇukanāśa ityarthaḥ/ dvyaṇukasya tu
samavāyikāraṇanāśāt nāśo na vaktuṃ śakyate/ samavāyikāraṇasya
paramāṇoḥ nāśāsambhavāditi bhāvaḥ/ jālasūryetyādi/ prathamānumānaṃ
dvyaṇukasādhakam, dvitīyānumānaṃ paramāṇusādhakamiti vivekaḥ/
cākṣuṣadravyatvādityasya
cākṣuṣaṃ ca tat dravyatvaṃ ceti samāse ghaṭādau cākṣuṣaṃ yat dravyatvaṃ
tasyaiva ātmani sattvena sāvayavatvābhāvavati tatra hetoḥ vyabhicāraḥ
syāt/ ataḥ cākṣuṣaṃ ca tat dravyaṃ ca cākṣuṣadravyaṃ tasya bhāvaḥ iti
1. tritvasaṃkhyāketi/
trīṇi aṇūni yasya tat tryaṇukamiti vigrahaḥ/ tathā ca
tritvaṃsaṃkhyāviśiṣṭāṇvavayavakatvaṃ tryaṇukaśabdasya pravṛttinimittam/
tatra tribhirdvyaṇukaiḥ tryaṇukotpattāveva saṃgacchata iti bhāvaḥ/
cākṣuṣadravyaṃ tasya
bhāvaḥ iti samāso 'tra vivakṣitaḥ/ tena cākṣuṣatvaviśiṣṭadravyatvaṃ
heturiti phalati/ vaiśiṣṭyaṃ ca sāmānādhikaraṇyasambandhena/ ātmani
cākṣuṣatvarūpaviśeṣaṇābhāvāt viśiṣṭadravyatvarūpo hetuḥ nāstīti
na vyabhicāra
ityāśayenāha -
cākṣuṣatve sati dravyatvādityartha iti/ cākṣuṣatvamātroktau
sāvayavatvarūpasādhyābhāvavati rūpādau cākṣuṣatvasattvāt vyabhicāra
iti tadvāraṇāya dravyatvopādānam/ dravyatvamātroktau ātmani
vyabhicāra iti tadvāraṇāya dravyatvopādānam/ dravyatvamātroktau
ātmani vyabhicāra iti tadvāraṇāya
cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayatvarūpacākṣuṣatvopādānam/
viśeṣyaviśeṣaṇe iti/ viśeṣyaṃ dravyatvam/ viśeṣaṇaṃ
cākṣuṣatvam/
na
cedamaprayojakamiti/ cākṣuṣadravyatvarūpaheturastu,
sāvayavatvarūpasādhyaṃ māstu ityāśaṅkāyāṃ
tadvārakatarkābhāvādityarthaḥ/ aprayojakam ityasya
vyabhicāraśaṅkānivartakatarkaṃśūnyamityarthaḥ/ tryaṇukarūpe pakṣe
sāvayavatvaṃ nāsti cet cākṣuṣadravyatvarūpaheturapi na syāt/
cākṣuṣapratyakṣaṃ prati mahattvasya kāraṇatayā tryaṇuke mahattvaṃ yadi syāt
tadaiva cākṣuṣatvaṃ tasya bhavet/ tryaṇuke mahattvaṃ tu
avayavagatabahutvasaṅkhyājanyamiti tryaṇukaṃ sāvayavamiti
aṅgīkāryam/ tathā ca sāvayavatvasya mahattvadvārā
tryaṇukacākṣuṣatvaprayojakatvāt sāvayavatvacākṣuṣatvayoḥ
prayojyaprayojakabhāvarūpānukūlatarkasadbhāvāt
nedamanumānaṃ aprayojakam ityāśayaḥ/
nanu
tryaṇukagatamahattvasya nityatvasvīkāreṇa avayavasaṅkhyājanyatvasya
anāvaśyakatvāt sāvayavatvaṃ vināpi cākṣuṣatvopapatteḥ
aprayojakameva dvyaṇukasādhakatvenopanyastamanumānam
ityāśaṅkyāha - saṅkṣepa iti/
aṇuvyavahārasyāṇuparimāṇanibandhanatayā
tadāśrayadvyaṇukākhyāṇuvastunaḥ avaśyāṅgīkaraṇīyatvāditi bhāvaḥ/
sarvabhāvakāryadhvaṃsaḥ
mahāpralaya iti/ mahāpralayānantaraṃ punaḥ sṛṣṭyanabhyupagamenedam/
tadabhyupagame tu punaḥ sṛṣṭyupayogidharmādharmayorāvaśyakatvāt
sarvaṃbhāvakāryadhvaṃsarūpo mahāpralaya eva na syāt ityavadheyam/
'dhātā yathāpūrvamakalpayat' iti śrutistu
avāntarapralayānantarasṛṣṭiviṣayeti teṣāmāśayaḥ/ mahāpralaye 'pi
sattvāditi/ tathā ca sarvakāryāntargatadhvaṃsasya dhvaṃsābhāvāt
sarvakāryadhvaṃsarūpalakṣaṇāsambhavaḥ syāt iti tadvāraṇāya
bhāvapadamiti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
ākāśanirūpaṇam
AnTs_14 śabdaguṇam ākāśam / tac caikaṃ vibhu nityaṃ ca //
śabdaguṇakamākāśam/ tacca ekam, vibhu, nityam ca/
dīpikā
ākāśaṃ lakṣayati -
śabdaguṇakamiti/ nanu ākāśamapi pṛthivyādivannānā kiṃ? netyāha -
taccaikamiti/ bhede pramāṇābhāvāt ityarthaḥ/ ekatvādeva sarvatra
śabdopalabdheḥ vibhutvaṃ aṅgīkartavyamityāha- vibhviti/
sarvamūrtadravyasaṃyogitvam vibhutvam/ mūrtatvam
paricchinnaparimāṇavattvaṃ, kriyāvattvam vā/ vibhutvādeva ātmavat
nityaṃ ityāha - nityaṃ ceti/
prakāśikā
śabdaguṇakamityatra
śabdavaditi vaktavye tathākathanaṃ 'ākāśe śabda eva viśeṣaguṇa' iti
dyotanāya/ ghaṭākāśo maṭhākāśa ityādivyavahārasyopādhikṛtatvena
asādhakatvāt ākāśasya anekatve pramāṇaṃ netyāha - bheda iti/
ekatvāditi/
ākāśasyetyādiḥ/
nanvekatve 'pi avibhutvaṃmastu ityata āha - sarvatreti/
sarvadigavacchedenetyarthaḥ/ paricchinnaparimāṇavattvamiti/ yadi
paricchinnasya apakarṣāśrayatvātmakatayā paramaṇoraṇutaratvena
dvyaṇukaparimāṇāpekṣayā paramāṇuparimāṇasya apakṛṣṭatvābhāvāt
paramāṇuṣu avyāptamidaṃ lakṣaṇamityucyate tadāpyāhakriyāvattvamiti/
vastutastu lāghavamevottarakalpānusaraṇe bījam iti dhyeyam/
bālapriyā
nanu ghaṭākāśaḥ
maṭhākāśa ityādivyavahārāt ākāśe 'pi bhedo 'stītyavagamyate/
tathā ca bhede pramāṇābhāvāditi dīpikoktiḥ na saṅgacchate/
uktavyavahārasyaiva ākāśasyānekatve pramāṇatvāt ityāśaṅkya
ghaṭamaṭhādirūpo ya ākāśasya avacchedakaḥ padārthaḥ tadgataṃ
bhedamāśritya ghaṭākāśo maṭhākāśa ityādivyavahāraḥ, na tu
ākāśagataṃ bhedam/ ataḥ sa na bhede pramāṇamiti samādhānaṃ abhiprayan
āha - ghaṭākāśa iti/ upādhikṛtatveneti/
ghaṭamaṭhajñadirūpāvacchedakagatabhedānimittakatvenetyarthaḥ/
asādhakatvāditi/ ākāśabhedāsādhakatvādityarthaḥ/
aṇutaratveneti/
utkarṣāśrayāṇuparimāṇavattvenetyarthaḥ/
nanu paricchinnatvaṃ
nāpakarṣāśrayatvam/ api tu paramamahatparimāṇabhinnatvam,
ākāśādicatuṣṭayānyatamāsamavetatvaṃ vā/ tathā ca
paramamahatparimāṇānyaparimāṇavattvaṃ
ākāśādicatuṣṭayānyatamāsamavetaparimāṇavattvaṃ vā mūrtatvam, tacca
paramāṇuṣvapi vartata iti na tatrāvyāptiḥ/ ato
dvitīyalakṣaṇānusaraṇe nāvyāptirheturityāśaṅkyāha - vastutasatu
iti/
tarkasaṅgrahaḥ
kālanirūpaṇam
AnTs_15 atītādivyavahārahetuḥ kālaḥ / sa caiko vibhur nityaś ca //
atītādivyavahārahetuḥ kālaḥ/ sa ca ekaḥ vibhuḥ nityaśca/
dīpikā
kālaṃ lakṣayati -
atīteti/ sarvādhāraḥ kālaḥ sarvaṅkāryanimittakāraṇam/
prakāśikā
atītādivyavahārahetuḥ kāla iti mūle ādinā
anāgatādiparigrahaḥ/ atītatvaṃ ca vartamānadhvaṃsapratiyogitvam/
varnamānatvam iha
śabdaprayogādhikaraṇakālavṛttivam/ bhaviṣyatvaṃ ca
vartamānaprāgabhāvapratiyogitvaṃ/ atra sarvatra kālasya ghaṭakatayā
śabdaprayogarūpātītādivyavahāre hetutvaṃ tasya iti dhyeyam/ na ca
tādṛśavyavahāraḥ sūryaparispandopādhimādāya sambhavatīti vācyam/
anugatasya vyavahārasya anugataviṣayaṃ vinā asambhavena
atiriktakālasvīkārāditi dik/ sarvādhāra iti/
kālikasambandhenetyādiḥ/ atra vibhinnakālikayoḥ
ādhārādheyabhāvavirahāt kriyādeḥ sarvādhāratvaśaṅkaiva
nāvataratīti bhāvaḥ/
bālapriyā
nanu ghaṭaḥ atītaḥ
vartamānaḥ bhaviṣyan ityādiśabdaprayogaḥ kālasya yaḥ upādhiḥ
avacchedakaḥ sūryaparispandaḥ taddhetukaḥ/ tathā ca atīta ityasya
śabdaprayogādhikaraṇasūryaparispandavṛttidhvaṃsapratiyogītyarthaḥ/
vartamāna ityasya śabdaprayogādhikaraṇasūryaparispandavṛttirityarthaḥ/
bhaviṣyannityasya
śabdaprayogādhikaraṇasūryaparispandavṛttiprāgabhāvapratiyogītyarthaḥ/
tathā ca na kālaḥ sidhyati ityāśaṅkate - na ca tādṛśavyavahāra
iti/ samādhatte - anugatasyeti/ ekarūpaḥ atītaḥ ityādiḥ vyavahāraḥ
ekarūpaṃ viṣayaṃ vinā na sambhavati iti ekaḥ kālaḥ svīkaraṇīyaḥ/
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0