Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 6180

bodha iti
tṛtīyātatpuruṣatayā vyākhyātamityāha - ṣaṣṭhītatpuruṣeti/ anyataḥ
siddhatveneti/ bhāṣyādigranthāntarapaṭhanādapi siddhatvenetyarthaḥ//
tarkasaṃṅgrahaḥ
padārthavibhāgaḥ
AnTs_2 dravyaguṇakarmasāmānyaviśeṣasamavāyābhāvāḥ sapta padārthāḥ //
dīpikā
padārthān
vibhajate - dravye ti/ padasyārthaḥ padārtha iti vyutpattyā
abhidheyatvaṃ padārthasāmānyalakṣaṇam/ nanu vibhāgādeva saptatve siddhe
saptapadagrahaṇaṃ vyarthamiti cet - na/
adhikasaṅkhyāvyavacchedārthakatvāt/ nanu atiriktaḥ padārthaḥ pramito
vā na vā/ nādyaḥ; pramitasya niṣedhāyogāt/ na dvitīyaḥ;
pratiyogipramitiṃ vinā niṣedhānupapatteriti cet - na/ padārthatvaṃ
dravyādisaptānyatamatvavyāpyamiti/ vyavacchedārthakatvāt/ nanu
saptānyatamatvaṃ saptabhinnabhinnatvam/ saptabhinnasyāprasiddhyā kathaṃ
saptānyatamatvavyāptiniścaya iti cet - na/ dravyādisaptānyatamatvaṃ
nāma dravyādibhedasaptakābhāvavattvam/ ato doṣavirahāt/
evamagre 'pi draṣṭavyam//
prakāśikā
mūlai saptapadārthā iti/ dravyatvādirūpāye
padārthavibhājakāḥ saptopādhayaḥ tadanyatamavantaḥ padārthā ityarthaḥ/
tatra saptatvamapekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvam/ evamagrimagranthasyāpi atraiva
paryavasānamavadheyam/
nanu
sāmānyadharmajñānasya viśeṣavijñāsāṃ prati hetutvāt
sāmānyalakṣaṇakathanānantarameva vibhāgo yuktaḥ/ tathā ca mūle
kathamādau vibhāga iti nyūnatāṃ pariharati-- padasye ti/ padasyārthaḥ abhidheyaḥ iti vyutpattyā
padasambandhyabhidhāviṣayatvasya lābhe 'pi
padasambandhitvāṃśasyāvyāvartakatvādāha--- abhidheyatvam iti/
lakṣaṇaṃ labhyata iti śeṣaḥ/ tathā ca na nyūnateti bhāvaḥ/ vibhāgādeve ti/ padārthatvāvāntaradharmapuraskāreṇa
dharmipratipādanādevetyarthaḥ/ adhikasaṅkhyāvyavacchedārthakatvād iti/
tādṛśasaṅkhyāniṣedhasiddhiphalakatvādityarthaḥ/ uddeśyavidheyabhāvasthale
uddeśyatāvacchedake
vidheyavyāpyatvabhānamautsargikamityāśayenāha-- padārthatvam iti/ iti vyavacchedārthakatvād iti/ iti etadrūpo yo
vyavacchedonirṇayastadarthakatvādityarthaḥ/ saptabhinnabhinnatvam iti/
dravyādayo ye saptapadārthāḥ tadbhedakūṭaviśiṣṭabhinnatvaṃ
vaktavyamityarthaḥ/ dravyādibhedasaptakābhāvavattvam iti/ dravyādibhedānāṃ pratyekaṃ prasiddhānāṃ saptānāṃ
kutrāpyasattvena tādṛśabhedasaptakatvāvacchinnābhāvasya sarvatra sattvāt na
doṣa iti bhāvaḥ/ vastutastu"padārthatvaṃ

dravyādisaptānyatamatvavyāpyam"
ityasya padārthatvaṃ
dravyatvādisaptopādhyanyatamavattvavyāpyamityarthaḥ/ tena bahuṣu
pustakeṣu saptānyatamatvāprasiddhiśaṅkātatsamādhānaparasya"nanu
saptānyatamatvam"ityādigranthasyāsattve 'pi na kṣatiriti
dhyeyam/ evamagre 'pā ti/ evaṃ rītyā dravyāṇītyādāvapītyarthaḥ//
bālapriyā
nanu saptapadārthā
iti yathāśrutamūlāt padārthāḥ saptatvasaṅkhyāvanta iti labhyate/
tanna yuktam/ dravyaguṇādīnāṃ pratyekamanekatvāt āhatya
saptādhikasaṅkhyāyā eva padārtheṣu sattvāt padārtheṣu
saptādhikasaṅkhyāvyavacchedasya saptapadena kartumaśakyatvādityāśayena
prakārāntareṇa mūlaṃ vyācaṣṭe---
dravyatvādirūpā ityādinā/ tathā ca 1bhāvapradhānanirdeśāt
dravyādipadāni dravyatvādiparāṇi/ antimasya abhāvapadasya
1.
bhāvapradhānanirdeśāditi/ bhāvaḥ prakṛtyarthaprakārībhūto dharmaḥ pradhānaḥ
tātparyaviṣayo yasya śabdasya saḥ bhāvapradhānanirdeśaḥ/ tathā ca
dravyādipadānāṃ svārthaprakārībhūtadravyatvādidharmatātparyakatvāt
bhāvapradhānanirdeśatvam/
dravyatvādyanyatamavati
lakṣaṇā/ dravyatvādiṣu saptatvānvayaḥ/ dravyatvādirūpāḥ ye
padārthatvavyāpyāḥ dharmāḥ sapta tadanyatamavantaḥ padārthā iti sapta
padārthā iti vākyāt bodhaḥ/ dravyādipadārthānāṃ 1anekatve 'pi
dravyatvādayaḥ padārthavibhājakadharmāḥ saptaiveti nānupapattiriti
bhāvaḥ/
nanu saptatvaṃ
saṅkhyārūpo guṇaḥ tadāśrayatvaṃ dravyatvaguṇatvādiṣu nāsti,
saṅkhyāyāḥ guṇasya dravyamātravṛttitvāt ityāśaṅkya prakṛte
saptatvaṃ na saṅkhyāviśeṣarūpam, kiṃ tu
apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvamiti vyācaṣṭe - atra saptatvam iti/
'idamekam', 'idamekam' iti yā buddhiḥ sā apekṣābuddhiḥ
tadviṣayatvamityarthaḥ/ agrimagranthasyāpī ti/
rūpādayaḥ 'caturviṃśatirguṇāḥ', utkṣepaṇādīni 'pañca karmāṇi'
ityādivakṣyamāṇagranathasyāpītyarthaḥ/ atraiva paryavasānamavadheyam iti/ caturviṃśatitvādeḥ apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatva eva
tātparyaṃ
niśceyamityarthaḥ/
dravyaguṇakarmetyādivākyaṃ padārthavibhāgavākyam/ vibhāgo
nāma
2sāmānyadharmaprakārakajñānaviśeṣyabhūtapadārthaviśeṣyakapadārthatvavyāpyaparasparāsamānādhikaraṇadharmaprakārakajñānajanaka-

śabdaḥ/
etādṛśaśabdātmakavibhāgaśca padārthaḥ katividha iti śiṣyasya
viśeṣadharmaprakārakajijñāsāyāṃ satyāmeva kartuṃ śakyaḥ/ anyathā
ajijñāsitārthakathanarūpārthāntaradoṣāpatteḥ/ viśaiśajijñāsāṃ prati
sāmānyadharmaprakārakajñānaṃ kāraṇam/ vibhāgāt pūrvaṃ mūle
padārthasāmānyalakṣaṇasyākathanāt sāmānyadharmaprakārakajñānaṃ śiṣyasya na
jātamiti na
padārthatvavyāpyadharmaprakārakajñānecchārūpaviśeṣajijñāsāyāḥ anutpatteḥ
vibhāgakaraṇamanucitam iti śaṅkāparihārārthaḥ 'padasyārthaḥ'
ityādi dīpikā grantha ityāha - nanu
sāmānyadharmajñānasye ti/ hetutvād iti/ 3sāmānyajñānasya viśeṣajijñāsāyāṃ svātantryeṇa,
iṣṭasādhanatājñānadharmitāvacchedakajñajñanasampādakatayā vā
hetutvamiti
1. anekatve 'pīti/
saptādhikasaṃkhyākatve 'pītyarthaḥ/
2. sāmānyadharmaḥ
padārthatvaṃ tatprakārakajñānaviśeṣyaḥ padārthaḥ tadviśeṣyakaṃ yat
padārthatvavyāpyāḥ parasparāsamānādhikaraṇāḥ ye dharmāḥ
dravyatvaguṇatvādayaḥ tatprakārakaṃ jñānaṃ 'padārthāḥ
dravyatvaguṇatvādimantaḥ' ityākārakaṃ tajjanakaśabda ityarthaḥ/
3. sāmānyajñānasya -
sāmānyadharmaprakārakajñānasya,
viśeṣajijñāsāyām---viśeṣadharmaprakārakajñānecchāṃ prati/
savyabhicāragranthe
gadādharabhaṭṭācāryāḥ prāhuḥ/
sāmānyadharmajñānasattve viśeṣajijñāsā tadabhāve tadabhāve iti
svatantrānvayavyatirekaśālitayā hetutvaṃ sāmānyajñānasya/ athavā
1svaprakārakatvasambandhena viśeṣadharmaviśiṣṭajñānaviṣayakecchāṃ prati
viśeṣadharmaviśiṣṭajñānamiṣṭasādhanamityākārakaṃ
viśeṣadharmaviśiṣṭajñānadharmikeṣṭasādhanatāprakārakajñānaṃ kāraṇam/
tādṛśeṣṭasādhanatājñānaṃ prati
dharmitāvacchedakībhūtaviśeṣadharmaprakārakaṃ jñānaṃ kāraṇam/ viśiṣṭe
vaiśiṣṭyāvagāhibuddhiṃ prati viśeṣyatāvacchedakaprakārakajñānasya
hetutāyāḥ 2 rājapuruṣavāde
vyavasthāpitatvāt/
viṃśeṣadharmaprakārakajñāne ca sāmānyadharmajñānaṃ kāraṇamiti paramparayā
sāmānyadharmajñānasya viśeṣadharmajijñāsāyāṃ hetutvamiti gadādharā śayaḥ/ tathā ca sāmānyadharmajñānaṃ vinā viśeṣajijñāsā
notpattumarhatīti bhāvaḥ/ sāmānyalakṣaṇakathanānantaram iti/ padārthānāṃ sāmānyalakṣaṇe kathite
tādṛśalakṣaṇātmakasāmānyadharmajñānāt padārthaḥ katividha iti
viśeṣadharmajijñāsā bhavitumarhatīti bhāvaḥ/ nyūnatām iti/

avaśyavaktavyārthākathanaṃ labhyate/ katham abhidheyatvaṃ labhyata iti
mūloktaṃ saṅgacchata ityāśaṅkyāha - padasyārthe 'bhidheya iti/ yadyapi śabdataḥ padasambandhyabhidhāviṣayatvaṃ labhyate,
tathāpi samagraṃ na lakṣaṇam, abhidhāviṣayatvasyaiva
padārthasāmānyalakṣaṇatvasambhavena padasambandhitvāṃśsya vyarthatvāt/
1. svaṃ viśeṣadharmaḥ
dravyatvaguṇatvādiḥ tatprakārakatvasambandhena dravyatvādiviśiṣṭaṃ yat
jñānaṃ tadviṣayakecchā 'dravyatvādiprakārakajñānaṃ mama bhavatu'
ityākārikā tāṃ prati 'dravyatvādiprakārakajñānaṃ madiṣṭasādhanam'
ityākāraka jñānaṃ kāraṇam/ tādṛśajñānaṃ prati dharmitāvacchedakānāṃ
dravyatvādīnāṃ jñānaṃ kāraṇam/ dravyatvādijñāne
padārthatvarūpasāmānyadharmajñānaṃ kāraṇamityarthaḥ/
2. vyutpattivāde
prathamākārake rājapuruṣavākyārthavicārāvasare 'rājasvatvābhāvavān
puruṣaḥ sundaraḥ' ityākārake rājasvatvābhāvaviśiṣṭe puruṣe
sundaratvavaiśiṣṭyāvagāhijñāne 'rājasvatvābhāvavān puruṣaḥ'
ityākārakaṃ viśeṣyatāvacchedakībhūtarājasvatvābhāvaprakārakaṃ jñānaṃ
kāraṇamiti nirūpitam/ tadatra anusaṃhitam/
ataḥ
padārthaśabdalabhyārthaikadeśabhūtaṃ abhidheyatvameva lakṣaṇatvena
vivakṣitamityāśayaḥ/ avyāvartakatvād iti/
avyāptyativyāptyādivāraṇarūpaprayojanaśūnyatvādityarthaḥ/
atredaṃ cintyam -
dīpikoktaḥ vibhāgavākyaghaṭakapadārthapadena sāmānyalakṣaṇalābhaprakāraḥ
na śobhate/
sāmānyalakṣaṇakathanānantaraṃ tataḥ śiṣyasya sāmānyadharmajñānena
padārthaḥ katividha iti viśeṣajijñāsāyāṃ vibhāgavākyasya pravṛtteḥ
vibhāgavākyāghaṭakapadena sāmānyadharmasūcanasyaivocitatvāt
vibhāgavākyaghaṭakena padena
vibhāgavākyaprayojakaviśeṣajijñāsājanakasāmānyadharmajñānotpādane 'nyonyaśrayādidoṣeṇaucityavirahāt/
tasmāt maṅgalaślokasthatarkapadena jñeyatvarūpaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ
sūcitam/ tato viśaiṣajijñāsāyāṃ
dravyaguṇetyādivibhāgavākyamavatīrṇamiti kathanameva yuktam/ tathaiva
nirvyūḍhaṃ ca niruktyādigrantha
iti/
padārthatvāvāntaradharmapuraskāreṇa
dharmipratipādanādeve ti/
padārthatvavyāpyadravyatvādidharmaṃviśiṣṭadravyādidharmipratipādakadravyādiśabdādityarthaḥ/
nanu dravyaguṇetyādiśabdamātrāt dravyatvādiviśiṣṭadravyādīnāṃ
bodhe 'pi teṣu saptatvasaṅkhyāyāḥ kathaṃ bodha iti cet - atrāhuḥ/
vibhāgādeveti mūlasya

dravyaguṇetyādidvandvasamabhivyāhṛtabahuvacanādevetyarthaḥ/ tathā
ca dvandvasamabhivyāhṛbahuvacanasya
dvandvapratipādyatāvadarthaparyāptasaṅkhyāvācakatvaniyamaḥ
avaśyamaṅgīkaraṇīyaḥ/ anyathā rāmalakṣmaṇabharataśatrughnā ityatra
bahuvacanena tritvādibodhāpattyā anubhavavirodhāpatteḥ/ evaṃ ca
prakṛte
dvandvapratipādyadravyādyabhāvāntasamudāyaparyāptasaṅkhyāvācakatāyāḥ
tādṛśadvandvasamabhivyāhṛtabahuvacanasyāvaśyaṃ svīkaraṇīyatayā
tādṛśasaṅkhyā saptatvasaṅkhyaṃveti bahuvacanena tatsiddhiriti/ nīlakaṇṭhaprakāśikāyā api kathañcidatraiva tātparyaṃ bodhyam/
mūle
adhikasaṅkhyāvyavacchedārthakatvād iti/ adhikasaṅkhyāyāḥ saptatvādhikāṣṭatvasaṅkhyāyāḥ vyavacchedaḥ
niṣedhanirṇayaḥ arthaḥ prayojanaṃ yasya tattvādityarthaḥ/ tadāha - tādṛśasaṅkhye ti/ evaṃ ca saptapadena
aṣṭamapadārthanāstitvaṃ bodhyata iti phalitam/ aṣṭamapadārthasya
bhrāntisiddhatve tasya niṣedhasambhavena niṣedhāyogāditi
khaṇḍanaṃ na yujyata
ityāśayena jñāta ityanuktvā pramita iti mūle uktam/ pramita
ityasya pramāviṣaya ityarthaḥ/ pramāviṣayasya sattāniyamena
niṣedhāyogāt iti vaktu śakyata iti bhāvaḥ/ tatraiva pratiyogipramiti vine ti/ yadyapyabhāvabuddhau pratiyogijñānameva
kāraṇam na tu pratiyogipramā, gaganādyabhāvabuddhau
pratiyogigaganādiprakārakapramāyāḥ kāraṇatvāsambhavāt,
gaganāderavṛttitayā tatprakārikāyāḥ 'idaṃ gaganavat'
ityākārakapramāyāḥ asambhavāt/ tathāpi prakṛte
pratiyogipramāpadena na pratiyogiprakārakapramā vivakṣitā api tu
pratiyogitāvacchedakaprakārakapratiyogiviśeṣyakapramaiva 1vivakṣitā/
'idaṃ gaganam' ityākārikā
gaganatvaprakārakagaganaviśeṣyakapramāprasiddhaiveti tadbalāt
gaganābhāvabuddhiḥ sambhavati/ prakṛte saptapadārthātiriktapadārthaṃsya pramā
nāstīti tanniṣedho nopapadyata iti dīpikā śayaḥ/
dravyaguṇetyādivākyena padārthānuddiśya
dravyādisaptānyatamatvaṃ vidhīyate/ uddeśyavidheyabhāvasthale ca
uddeśyatāvacchedake vidheyavyāpyatvaṃ bhāsata iti sāmānyaniyamaḥ/
yathā dhanavān sukhītyatra dhanavanvamuddiśya sukhasya vidhāne
uddeśyatāvacchedake dhane sukhavyāpyatvaṃ bhāsate yatra yatra dhanaṃ tatra
sukhamiti, tathā prakṛte 'pi uddeśyatāvacchedake padārthantve
dravyādisaptānyatamatvavyāpyatvaṃ bhāsate yatra yatra padārthatvaṃ tatra tatra
dravyādisaptānyatamatvamiti/ tathā ca siddhyasiddhibhyāṃ vyāghāto
netyarthaḥ/ tadetadāha - uddeśyavidheyabhāvasthala iti/ autsargikami
ti/ sāmānyanyāyasiddhamityarthaḥ/
'adhikasaṅkhyāvyavacchedārthakatvāt' iti pūrvatanamūlagranthe
vyavacchedaśabdasya yathā niṣedhor'thaḥ tathā 'saptānyatamatvavyāpyamiti

vyavacchedārthakatvāt' iti
1. tathā ca 'abhāvabuddhau
pratiyogijñānaṃ kāraṇam' iti pravādasyāpi pratiyogitā
vacchedakaprakārakapratiyogiviśeṣyakajñānaṃ kāraṇamityevārthaḥ/ na tu
pratiyogiprakārakajñānamiti bhāvaḥ/
prakṛttamūlasthavyavacchedapadasyāpi niṣedhor'tha iti na
bhramitavyamiti bodhayituṃ vyācaṣṭe - etadrūpa iti/ tadarthakatvād iti/ saptagrahaṇasyeti śeṣaḥ/
nanu saptānyatamatvaṃ
nāma saptabhinnabhinnatvam/ saptapadārthabhinnasyāprasiddhyā
tadbhinnatvarūpamanyatamatvamaprasiddhamiti tannirūpitavyāpyatvaṃ padārthe na
niścetuṃ śakyata iti tādṛśaniścayaphalakatvaṃ
saptagrahaṇasya na yujyata
ityāśaṅkitaṃ 'nanu saptānyatamatvam' ityādinā dīpikāyām / tatrāprasiddhiśaṅkāna na yujyate, ye
dravyādayaḥ saptapadārthāḥ pratyekaṃ tadbhinnabhinnatvasya pratyekaṃ sattvāt/
dravyabhinnaguṇādibhinnatvasya dravye, guṇabhinnadravyādibhinnatvasya guṇe
satatvamiti rītyā saptasvapi padārtheṣu tadbhinnabhinnatvasya
sattvādityāśaṅkya vyācaṣṭe - dravyādayo ye sapte ti/
evaṃ ca dravyādayo ye sapta padārthāḥ tadbhedakūṭaviśiṣṭaṃ -
tadbhedasaptakaviśiṣṭaṃ yat tadbhinnatvaṃ saptānyatamatvam/ tatra bhedasaptakaviśiṣṭamaprasiddham, dravye
guṇādipratiyogikabhedaṣaṭkasya sattve 'pi dravyabhedasyāsattvena
tadghaṭitasaptabhedasamudāyasyāsambhavāt, evaṃ guṇādāvapi/ tathā ca
bhedasaptakaviśiṣṭātmakasya saptabhinnasyāprasiddhatayā tadbhinnatvarūpaṃ
saptabhinnabhinnatvamaprasiddhamiti śaṅkiturāśaya iti bhāvaḥ/ dravye
guṇabhedaḥ guṇe dravyabheda ityevaṃ pratyekaṃ prasiddhā ye bhedāḥ sapta
tatsamudāyatvāvacchinnābhāvo 'tra saptānyatamatvam/ padārthatvaṃ yatra
yatrāsti tatra
tādṛśasamudāyatvāvacchinnābhāvo 'sti ataḥ vyāptiniścayaḥ sukara
ityāśayamāha - dravyādibhedānām iti/
bahuṣu grantheṣu
saptānyatametvamaprasiddhamiti śaṅkātatsamādhānaparo grantho na
dṛśyate/ ataḥ padārthatvaṃ dravyādisaptānyatamatvavyāpyamiti dīpikāyāḥ
yādṛśārthavarṇane 'prasiddhiśaṅkā nodiyāt tādṛśamarthaṃ kathayati -
vastutastv iti/
yatra yatra padārthatvaṃ
tatra tatra dravyatvādayaḥ ye sapta upādhayaḥ dharmāstadanyatamavattvamiti
vyāptiḥ prakṛte vivakṣitā/ padārthatvaṃ dravye 'sti, tatra
dravyatvādisaptānyatamabhūtadravyatvavattvamastīti/ dravyādau vyāptiḥ
sugrahā/ anyatamatvaṃ ca tadbhinnabhinnatvameva/ dravyatvādayaḥ ye sapta
dharmāḥ tadbhinnāḥ ghaṭatvādayaḥ tadbhinnatvaṃ dravyatvādiṣvastīti
nāprasiddhiśaṅkāvakāśa iti bhāvaḥ/ evaṃ rītyeti/ dravyatvaṃ

pṛthivyādyanyatamatvavyāpyamiti nirṇayārthaṃ navagrahaṇamiti
rītyetyarthaḥ//
tarkasaṅgrahaḥ
dravyavibhāgaḥ
AnTs_3 tatra dravyāṇi pṛthivyaptejovāyvākāśakāladigātmamanāṃsi navaiva //
dīpikā
dravyaṃ vibhajate -
tatre ti/ tatra - dravyādimadhye/ dravyāṇi navaivetyanvayaḥ/
kāni tāni ityata āha - pṛthivī ti//
prakāśikā
dravyam iti/ jātyekavacanam/
bālapriyā
nanu 'dravyaṃ
vibhajate tatreti' iti dīpikā grantho 'nupapannaḥ/ tathā hi - dravyapadottaraikavacanasya
ekatvamarthaḥ/ tasya prakṛtyarthe dravye 'nvayaḥ/ tasya dvitīyārthe viśeṣyatve
ādheyatāsambandhenānvayaḥ/ viśeṣyatāyāḥ nirūpakatāsambandhena
dhātvarthaikadeśajñāne anvayaḥ/ vipūrvakabhajadhātoḥ
dravyatvavyāpyaparasparaviruddhanānādharmaprakārakapramātmakajñānajanakaśabdor'thaḥ/,
tasyānukūlatāsambandhena ākhyātārthakṛtau, tasyāḥ āśrayatāsambandhena
annambhaṭṭe anvaya iti
ekatvaviśiṣṭadravyaviśeṣyakadravyatvavyāpyaparasparāsamānādhikaraṇa-
nānādharmaprakārakapramātmakajñānajanakaśabdānukūlakṛtyāśrayo 'nnambhaṭṭa
iti 'dravyaṃ vibhajata' iti vākyāt bodhaḥ/ tatra ekadravyaviśeṣyakaṃ
dravyatvavyāpyapṛthivītvādinānādharmaviśeṣaṇakaṃ pramātmakaṃ jñānaṃ na
sambhavati/ pṛthivyādi rūpaikadravyaviśe 'tiriktatve
anantāvayavatatprāgabhāvādikalpanāgauravam ata
āvaśyakatejo 'bhāvarūpatvaṃ sidhyatītyapi bodhyam//
bālapriyā
'tamaḥ daśamadravyam,
kḷptadravyānantarbhūtatve sati dravyatvāt' iti pariśeṣānumānena
tamasaḥ daśamadravyatvaṃ siṣādhayiṣitam/ tatra hetau
dravyatvarūpaviśeṣyāsiddhiparihārāya 'tamaḥ dravyam, rūpavattvāt
kriyāvattvācca'
ityanumānena
tamaso dravyatvaṃ sādhanīyam/ tatrāpi hetvasiddhiśaṅkā na kāryā;
'nīlaṃ tamaḥ,' 'calati tamaḥ' ityākārikayā abādhitayā pratyakṣarūpayā
pratītyā tamasaḥ rūpavattvasya kriyāvattvasya ca siddheḥ/ tadāha dīpikāyāṃ 'nīlaṃ tama' ityādinā/ pratītibalād iti
1pañcamyantasya rūpādhāratve kriyādhāratve cānvayaḥ/
bādhitapratīterviṣayāsādhakatvāt abādhitetyuktam/
jñānasāmānyavācakapratītiśabdaḥ prakṛte pratyakṣātmakajñānaparaḥ,

prathamopasthitaparityāge mānābhāvāt/ pratyakṣāsambhavasthala
evānumānaparatvāt jñānasāmānyavācakapadasyetyāśayenāha - prakāśikāyāṃ
prātyakṣikapratītibalād iti/
nanu 'tamo dravyam, nīlarūpādhāratvāt
kriyādhāratvācca' ityanumānaṃ vyabhicāri, dravyatvābhāvavati
2janyaguṇādāvapi kālikasambandhana rūpādhāratvasya kriyādhāratvasya ca
sattvādityāśaṅkyāha - samavāyena nīlarūpavatteyetyartha iti/ tathā ca
samavāyasambandhāvacchinnanīlarūpaniṣṭhādheyatānirūpitādhāratvaṃ
tādṛśakriyāniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatvaṃ ca prakṛte hetutayā
vivakṣitam/ janyaguṇādau kālikasambandhāvacchinna
1. pratītibalāditi
pañcamyantasya 'tamaso dravyatvaṃ siddham' ityanenānvaya iti
bhramavāraṇāya rūpādhāratve kriyādhāratve cānvaya ityuktam/
2. nityapadārtheṣu
kālikasambandhena kimapi nāsti, nityeṣu kālikāyogāditi
siddhāntāt/ tathā ca nityaguṇādeḥ kālikasambandhena rūpādhāratvaṃ na
sambhavatītyamipretya janyaguṇādāvityuktam/
1rūpakriyāniṣṭhādheyatānirūpitādhāratvamevāstīti na
vyabhicāra iti bhāvaḥ/ kālikasambandhena tasye ti/ kālikasambandhāvacchinnarūpakriyādhāratvasyetyarthaḥ/ atiprasaktatve 'pi - dravyātiriktavṛttitve 'pi/ na kṣatiḥ - navyabhicāraḥ/ evamagre 'pi bodhyam iti/'tamaso nākāśādipañcake 'ntarbhāvaḥ
rūpavattvāt' ityatrāpi rūpavattvādityasya samavāyena
rūpavattvādityartho bodhya iti bhāvaḥ/
etāvatā 'tamo
daśamadravyam, kḷptadravyānantarbhūtatve sati dravyatvāt' iti
pariśeṣānumāne hetughaṭakaṃ dravyatvaṃ sādhitam/ atha hetughaṭakaṃ
kḷptadravyānantarbhūtatvaṃ sādhyate dīpikāyām tatra tamasa ityādinā/ nanu rūpavattvahetunaiva tamasaḥ vāyāvanantarbhāve
siddhe punaḥ tatsādhakatayā sparśābhāvasyopanyāso vyartha
ityāśaṅkyāha - sambandhabhedābhiprāyeṇe ti/rūpavattvaṃ samavāyasambandhena hetuḥ/
sparśābhāvastu svarūpasambandhena hetuḥ/ samavāyasambandhena hetumuktvā
svarūpasambandhena hetumāhetyarthaḥ/ yadi tamo vāyāvantarbhavet
rūpavat na syāt sparśaśūnyaṃ ca na syāt/ yataḥ tamaḥ rūpavat
sparśaśūnyaṃ ca ato vāyau nāntarbhavatīti bhāvaḥ/
nanu 'tamaḥ
vāyubhinnam, sparśābhāvāt' ityanumānaṃ phalitam/ tatra
vāyubhedarūpasādhyābhāvavati vāyau
sparśaniṣṭhasaṃyogasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvarūpasya
sparśābhāvasya sattvāt vyabhicāraḥ/ na ca
sparśaniṣṭhasamavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvo hetutvena
vivakṣitaḥ/ sa ca na vāyāvasti, tatra samavāyena sparśasya sattvāt
tadabhāvāsambhavāditi vācyam/
samavāyasambandhāvacchinnasparśaniṣṭhapratiyogitākābhāvasya

kālikasambandhena vāyau sattvāt vyabhicāratādavasthyāt/ na ca
samavāyāvacchinnasparśābhāvasya svarūpasambandhena hetutāyāḥ
vivakṣitatvāt na vyabhicāra iti vācyam/ evamapi
utpattikālāvacchinnavāyau 'utpannaṃ dravyaṃ kṣaṇamaguṇamakriyaṃ ca tiṣṭhati'
iti nyāyena sparśasyābhāvaḥ
1. rūpaniṣṭhā
kriyāniṣṭhā ca yā ādheyatā tannirūpitādhāratvamityarthaḥ/
svarūpasambandhenāstīti
vyabhicārasya durvāratvādityāśaṅkyāha idaṃ ca dhvaṃsaprāgabhāvādhikaraṇa iti/ tathā ca sparśaprāgabhāvavati
utpattikṣaṇāvacchinnavāyau sparśātyantābhāvo nāstīti hetoḥ
prācīnamate na vyabhicāra iti bhāvaḥ/ anyathe ti/
dhvaṃsaprāgabhāvādhikaraṇe 'tyantābhāvo 'ṅgīkriyata iti navīnamata
ityarthaḥ/ navyamate 'pi vyabhicāraṃ vārayitumāha - vastutastu iti/ tathā ca vāyau sparśātyantābhāvaḥ
utpattikālāvacchinnadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhenaiva
vartate, na tu
niravacchinnadaiśikaviśeṣaṇatāsambandheneti na vyabhicāra iti bhāvaḥ/
daiśikaviśeṣaṇatāpadena svarūpasambandhaḥ kālikaviśeṣaṇatāpadena
kālikasambandhaśca navyanyāyagrantheṣu vyavahriyate/
viṣamavyāptahetum iti/ sādhyamātranirūpitavyāptimān hetuḥ
viṣamavyāpta iti,
hetunirūpitavyāptimatsādhyanirūpitavyāptimān hetuḥ samavyāpta
iti cocyate/ 'tamaḥ vāyubhinnam, rūpavattvāt'
ityanumānaprayoge yatra yatra rūpavattvaṃ tatra vāyubheda iti
vāyubhedanirūpitā vyāptiḥ hetau rūpavattve 'sti/ yatra yatra vāyubhedaḥ
tatra tatra rūpavattvamiti rūpavattvanirūpitā vyāptistu vāyubhede na
sambhavati, vāyubhedavatyākāśādau rūpavattvābhāvena vyabhicārāt/
ato rūpavattvaṃ viṣamavyāpto hetuḥ/ evaṃ sparśābhāvo 'pi/ yatra yatra
sparśābhāvaḥ tatra tatra vāyubheda iti vyāptisattve 'pi yatra yatra
vāyubhedaḥ tatra tatra sparśābhāva iti vyāptyabhāvāt vāyubhedavati
ghaṭādau sparśasyaiva sattvāt/ 'tamaḥ vāyubhinnam,
sadāgatimattvābhāvāt' ityatra sadāgatimattvābhāvastu samavyāpto
hetuḥ/ yatra yatra vāyubhedaḥ tatra tatra sadāgatimattvābhāva iti
sadāgatimattvābhāvanirūpitavyāpteḥ vāyubhede, yatra yatra
sadāgagimattvābhāvaḥ tatra tatra vāyubheda iti
vāyubhedanirūpitavyāpteḥ sadāgatimattvābhāve ca sattvāditi/ vijātīyakriye ti/ vāyumātravṛttirvilakṣaṇakriyetyarthaḥ/
dīpikāyāṃ nāpi tejasī ti/ 'tamaḥ tejasi nāntarbhavati
(tejobhinnam), bhāsvararūpābhāvāt uṣṇasparśābhāvācca'
ityanumānam/ tatra bhāsvararūpābhāvaḥ viṣamavyāptaḥ, uṣṇasparśābhāvaḥ
samavyāptaḥ/ evaṃ 'tamaḥ jalabhinnam śītasparśābhāvāt nīlarūpavattvācca'
ityanumāne śītasparśābhāvaḥ samavyāptaḥ, nīlarūpavattvaṃ

viṣamavyāptam/ 'tamḥ pṛthivībhinnam, gandhābhāvāt
sparśarahitatvācca' ityatra gandhābhāvaḥ samavyāptaḥ, sparśarahitatvaṃ
viṣamavyāptamiti ūhyam/
tamasaḥ dravyatvameva
nāsti, kuto daśamadravyatvam/ tamastvabhāvākhye
saptamapadārtheṃ'ntarbhūtamiti matvā tamasastejo 'bhāvarūpatvāt ityuktaṃ dīpikāyām
/ tatra tejo 'bhāvapadena
tejaḥpratiyogikābhāvavivakṣāyāṃ sūryāditejasvatyapi deśe
tejo 'ntarapratiṃyogikābhāvasattvena tama iti pratītiprasaṅgaḥ/
tejastvāvacchinnapratiyogitākābhāvavivakṣāyāṃ tamasvatyapi deśe
tejaḥparamāṇvādisattvena tejassāmānyābhāvasyāsattvena tama iti
pratītyanupapattiḥ/ prakāśakaṃ yattejaḥ
tattvāvacchinnapratiyogitākābhāvavivakṣaṇena tejaḥparamāṇvādīnāṃ
prakāśakatvābhāvāt pūrvoktadoṣavāraṇe 'pi
prakāśakatejastryaṇukakhadyotādimati pradeśe tamaḥpratītyanupapattiḥ/ ataḥ
prauḍhaṃ prākaśakaṃ ca yattejaḥ tattvāvacchinnapratiyogitākābhāvo
vivakṣaṇīyaḥ/ prauḍhatvaṃ ca prakṛṣṭamahatvavattvam/
tryaṇukādetādṛśaprauḍhatvābhāvāt tatsattve 'pi
tamaḥpratīternānupapattiḥ/ tadetatsarvaṃ manasikṛtyāha - prauḍhaprakāśake ti/ prakāśakapadaprayojanamāha - ata iti/
prauḍhaprakāśakatejastvāvacchinnapratiyogitākābhāvastama
ityuktau prakāśakapadaṃ vayartham/ tejaḥparamāṇūnāṃ
prakṛṣṭamahattvarūpaprauḍhatvābhāvādeva vāraṇasambhavāt/ ataḥ
hiraṇyāditejovāraṇāya prakāśakapadamiti vaktavyam/ evamapi
cakṣurāditejasvati
pradeśe tamaḥpratītyanupapattiḥ/ tadvāraṇāya udbhūtarūpavattvamapi tejasi
viśeṣaṇaṃ deyam/ tathā ca
prakṛṣṭamahattvavatprakāśakodbhūtarūpavattejastvāvacchinnapratiyogi tākābhāvastamaḥ/
atha vā pauḍhatvaṃ mahāprabhāvattvam/ tenaiva paramāṇūnāṃ hiraṇyādeśca
vāraṇasambhavāt prakāśakapadamanupādeyam/
mahāprabhāvattvāvacchinnapratiyogitākābhāvastama iti phalitam/
tadetadabhisandhāyāha - digi
ti/
nanu tamaso
rūpavattvena dravyatvasya pūrvaṃ prasādhitatvāt
kathamabhāvarūpatvamityāśaṅkya dīpikāyāṃ 'tamaḥ na
rūpidravyam' ityādyuktam/ atra tamaso rūpavattvābhāvaḥ dravyatvābhāvaśca
siṣādhayiṣitaḥ/ tamo yadi rūpavat dravyaṃ vā bhavet, tadā
ālokasahakṛtenaiva cakṣuṣā gṛhyeta, yataḥ ālokāsāhakṛtena cakṣuṣā
gṛhyate ataḥ tamo na rūpavat na vā dravyamiti/ yatra yatra
ālokāsahakṛtacakṣurgrāhyatvaṃ tatra tatra rūpavadbhinnatvaṃ dravyabhinnatvaṃ ca

yathā ālokābhāve iti vyāptisadbhāvāt/ hetau
ālokāsahakṛteti viśeṣaṇānupādāne sādhyābhāvavati rūpavaddravye
ghaṭādaucakṣurgrāhyatvarūpahetusattvāt vyabhicāraḥ syāditi
tadupādānam/ ghaṭādirālokasahakṛtacakṣurgrāhyaḥ na
tadasahakṛtacakṣurgrāhya iti na vyabhicāraḥ/ tadāha - ghaṭādāv iti/
nanu cakṣurgrāhyatvaṃ nāma
cakṣurjanyapratyakṣaviṣayatvam/
ālokāsahakṛtacakṣurjanyatamoviṣayakapratyakṣe yatra
jñānalakṣaṇapratyāsattyā
ghaṭo 'pi bhātaḥ, tatpratyakṣaviṣaye ghaṭādau vyabhicāra iti
śaṅkāyāmāha - cakṣurgrāhyatvaṃ
cakṣurjanyajñānīyalaukikaviṣayatvam iti/ tamasaścākṣuṣa iti/ tamoviṣayake cakṣurjanyapratyakṣa
ityarthaḥ/ upanayamaryādaye
ti/ jñānalakṣaṇapratyāsattyetyarthaḥ/
keṣucit kośeṣu"tena tamasaścākṣuṣe tamovān ghaṭa iti
ghaṭādināmupanayamaryādayā bhāne 'pi na kṣatiḥ"iti
pāṭho dṛśyate/ tatra 'tamovān ghaṭa iti' iti bhāgaḥ aprāmāṇikaḥ,
upanītaṃ viśeṣaṇatayaiva bhāsate na tu viśeṣyatayeti
siddhāntavirodhāt/ atastadbhāgarahitaḥ pāṭhaḥ eva kvacit dṛśyamānaḥ
sādhuḥ/ atha vā 'ghaṭavattamaḥ iti' iti śodhayitvā paṭhanīyam/
nanu
tejassāmānyābhāvasya pakṣatayā tadantargatasya ālokābhāvasya
dṛṣṭāntatvakathanaṃ na yuktam, pakṣātiriktasyaiva dṛṣṭāntatvāt ityata
āha - viśeṣābhāvam iti/
sāmānyadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ pakṣaḥ, tadatiriktaḥ
viśeṣadharmāvacchinnābhāvo dṛṣṭāntaḥ/ ato nānupapattiriti bhāvaḥ/
nanu
ālokāsahakṛtacakṣurgrāhyatvarūpaheturastu rūpavaddravyabhedarūpasādhyaṃ
māstu ityaprayojakaśaṅkāyāmuktaṃ dīpikāyām - rūpidravyacākṣuṣapramāyāmityā di/ yadi rūpidravyabhedo na syāt tarhi
ālokāsahakṛtacakṣurgrāhyaṃ na syāt/ arthāt yadi rūpidravyaṃ syāt
tarhi ālokasahakṛtacakṣurgrāhyaṃ syāditi tarkaḥ
aprayojakaśaṅkānivārakaḥ vaktavyaḥ/ sa ca tarkaḥ
rūpavattvaprakārakadravyaviśeṣyakacakṣurjanyapramātmakapratyakṣe ālokaḥ
kāraṇamiti kāryakāraṇabhāve sati syādityāśayena kāryakāraṇabhāvaḥ
pradarśitaḥ/ tatra pramāpadasya prayojanamāha - ālokaṃ vine ti/ tathā
ca pramāpadānupādāne ālokābhāve 'pi
rūpavattvaprakārakatamoviśeṣyakabhramātmakapratyakṣotpattyā
vyatirekavyabhicāraḥ syāt/ tadvāraṇāya pramāpadamiti bhāvaḥ/ anyathe ti/ rū pidravyacākṣuṣapramāyāmālokasya
kāraṇatvābhāve ityarthaḥ/
nanu

rūpidravyaviṣayakacākṣuṣapramāyāmālokasya kāraṇatvaṃ na sambhavati,
ālokaṃ vināpi rūpavatastejodravyasya
cākṣuṣapramāyāḥ utpattyā
vyatirekavyabhiñcārāt/ na ca tejobhinnaṃ yat rūpidravyaṃ
tadviṣayakacākṣuṣapramāyāmevālokasya kāraṇatvam, ato na
vyatirekavyabhicāra iti vācyam/ tejobhinnatvavat
tamobhinnatvamityapi viśeṣaṇaṃ dattvā tamobhinnaṃ tejobhinnaṃ ca yat
dravyaṃ
tadviṣayakacākṣuṣapramāyāmeva ālokaḥ kāraṇamiti svīkāreṇa ālokaṃ
vināpi tamasaścākṣuṣatvasambhavāt/ tathā ca
ālokāsahakṛtacakṣurgrāṃhyatve 'pi kṣatyabhāvāt tamaso 'tiriktadravyatvaṃ
niṣpratyūhamevetyata āha-digiti/ sarvāṃnūbhūyamānoṣṇasparśāśrayatayā
tejodravyasyāvaśyaṃ svīkāryatayā tatpratyakṣanirvāhāya
kāryatāvacchedakakoṭau tejobhinnatvaniveśe 'pi
tamaso 'bhāvarūpatve 'pi kṣatyabhāvāt tadbhinnatvaniveśo 'nucitaḥ/
tathā ca
tamaso dravyatve
ālokāsahakṛtacakṣurgrāhyatvānupapattyā tamo na rūpidravyamiti
suṣṭhūktamiti bhāvaḥ//
dīpikā
dravyalakṣaṇam
dravyatvajātimattvaṃ guṇavattvaṃ vā dravyasāmānyalakṣaṇam/
prakāśikā
muktisādhanībhūtapadārthatattvajñānaṃ lakṣaṇajñānaṃ vinā nopapadyata
ityata āha - dravyatve ti/ saṃyogajanakatāvacchedakatayā
dravyatvajātisiddhiriti bhāvaḥ/
nanu
lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabheda ityata āha - guṇavattvam iti/ dravyasāmānyalakṣaṇami
ti/ evaṃ ca sāmānyadharmākathanena na
nyūnateti bhāvaḥ/
bālapriyā
mūle
dravyatvajātimattvaṃ dravyasya lakṣaṇamuktam/ tatra dravyatvajātau kiṃ
mānamityāśaṅkyāha - saṃyogajanakatāvacchedakataye ti/ anena dravyatvajātau anumānaṃ pramāṇamuktaṃ bhavati/ tathā hi
- dravyayoreva saṃyoga iti saṃyogaṃ prati dravyaṃ samavāyikāraṇam/
samavāyasambandhena saṃyogaṃ prati tādātmyasambandhena dravyaṃ kāraṇam/
samavāyasambandhāvacchinnasaṃyoganiṣṭhakāryatānirupitatādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatā
dravye vartate/ tāṃ kāraṇatāṃ pakṣīkṛtya tatra kiñciddharmāvacchinnatvaṃ
kāraṇatātvena hetunā sādhanīyam/
samavāyasambandhāvacchinnasaṃyoganiṣṭhakāryatānirūpitādātmyasambandhāvacchinnadravyaniṣṭhakāraṇatā

kiñciddharmāvacchinnā kāraṇatātvāt, yā yā kāraṇatā sā sā kāraṇatā
kiñciddharmāvacchinnā yathā ghaṭaniṣṭhakāryatānirūpitadaṇḍaniṣṭhakāraṇatā
daṇḍatvāvacchinnā tadvat ityanumānena dravyaniṣṭhoktakāraṇatāyāṃ
dravyatvarūpakiñciddharmāṃvacchinnatvasiddhau sidhyato dharmasya jātitve
lāghavamiti lāghavajñānasahakāreṇa dravyatvākhyajātisiddhiriti bhāvaḥ/
dravyasya guṇavattvaṃ
lakṣaṇāntaramuktaṃ mūle/ tatkathate bījamāha - lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabhe da iti/ dravyasya dravyatvaṃ lakṣaṇamitmukte lakṣyaṃ dravyam
lakṣyatāvacchedakaṃ dravyatvam, lakṣaṇamapi dravyatvameveti
lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabhedaḥ syāt/ nanvastu nāma tayorabhedaḥ,
tāvatā ko doṣa iti cet - śrūyatām/ lakṣaṇasya hi lakṣye
itarabhedānumitiḥ prayojanam/ lakṣaṇaṃ
lakṣyoddeśyaketarabhedavidheyakānumitijanakamiti yāvat/ yathā goḥ
sāsnāvattvaṃ lakṣaṇaṃ cet 'gauḥ svetarabhinnā, sāsnāvattvāt'
ityanumānena goḥ itarabhinnatvaṃ sidhyati/ tathā prakṛte 'pi
dravyasya yadi dravyatvaṃ lakṣaṇaṃ tadā 'dravyam itarabhinnam, dravyatvāt'
ityanumānaṃ prayoktavyam/ tatra 'dravyam itarabhinnam'
ityanumitiḥ/
tāṃ prati itarabhedavyāpyadravyatvavat dravyamiti parāmarśaṃḥ kāraṇam/
vyāptiśca hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyarūpā/ tathā ca
dravyatvavyāpaketarabhedasamānādhikaraṇadravyatvavat dravyamiti
parāmarśasya ākāraḥ sampannaḥ/ tatra dravyatve
itarabhedasāmānādhikaraṇye bhāsamāne tulyavittivedyatayā
itarabhede dravyatvasāmānādhikaraṇyamapi bhāsate/ tulyavittivedyatā
nāma ekajñānaviṣayatvam/ anumittau ca pakṣavṛttitvātmakaṃ
pakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyaṃ sādhye bhāsate/ evaṃ ca
anumitiviṣayasya itarabhededravyavṛttitvasya parāmarśena
viṣayīkṛtatayā parāmarśasiddhasyaiva viṣayasya anumityā sādhanāt
siddhasādhanākhyo doṣaḥ prasajati/ anumiteḥ pūrvaṃ pakṣe
sādhyaniścayasattve siddhasādhanadoṣaḥ bhavati/ ato dravyasya yadi
dravyatvajātimattvaṃ lakṣaṇaṃ tadā siddhasādhanākhyadoṣaḥ prasajatīti
paryālocya lakṣaṇāntarānudhāvanaṃ kṛtamiti bhāvaḥ/
sāmānyadharmajñānaṃ
vinā viśeṣadharmavijñāsāyā anudayāt vibhāgakaraṇamanucitamiti
śaṅkāparihārāyā mūle dravyasāmānyalakṣaṇamuktamityāha - evañce ti/ nyūnate ti/ lakṣaṇākathanarūpā nyūnatetyarthaḥ/
dīpikā
avyāptyādilakṣaṇam/
1lakṣaṇasya trīṇi
dūṣaṇāni/ lakṣyaikadeśāvṛttitvamavyāptiḥ/ yathā goḥ kapilatvam/
alakṣye lakṣaṇasya vartanamativyāptiḥ/ yathā goḥ śṛṅgitvam/
lakṣyamātrāvṛttitvamasambhavaḥ/ yathā gorekaśaphavattvam/

prakāśikā
dūṣaṇatrayarahitadharmasyaiva lakṣaṇatvasya vakṣyamāṇatayā tajjñānaṃ
viśeṣaṇībhūtadūṣaṇatrayarahitatvajñānaṃ vinā na sambhavati/
dūṣaṇatrayarahitatvajñānaṃ tu viśiṣya dūṣaṇatrayajñānādhīnam/
abhāvabuddhiṃ prati pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭapratiyogijñānasya
tantratvādityāśayena dūṣaṇatrayaṃ darśayati - lakṣyaikadeśāvṛttitvam iti/ lakṣaṇatāvacchedakatvābhimatasambandhena
kiñcillakṣyāvṛttitvamityarthaḥ/ lakṣyamātre ti/ mātrapadaṃ
kṛtsnārthakaṃ
sambandhaviśeṣāvacchinnalakṣyavṛttitvasāmānyābhāvasphorakam/ ekaśaphavattvam iti/ na cātra
alakṣyavṛttitvarūpātivyāpterapi sattvāt saṅkara iti vācyam/
duṣṭasaṅkare 'pi doṣāsaṅkara iti nyāyāt/
bālapriyā
dravyasāmānyalakṣaṇamiti dīpikā granthaśravaṇānantaraṃ lakṣaṇaśabdārthaḥ kaḥ? kiṃ nāma lakṣaṇasya lakṣaṇam
iti śiṣyasya jijñāsā jāyate/ tacchāntaye lakṣaṇasya lakṣaṇaṃ vaktavyam/
tataḥ prāk avyāptyādīnāṃ lakṣaṇakathanamasaṅgatamityata āha - dūṣaṇatraye tyādinā/ dūṣaṇatrayarahitadharmatvaṃ lakṣaṇasya lakṣaṇam/
dūṣaṇatrayarahitatvaṃ ca dūṣaṇatrayābhāvavattvam/ tathā ca
dūṣaṇatrayābhāvaviśiṣṭadharmatvaṃ lakṣaṇalakṣaṇamiti paryavasitam/ tatra
viśiṣṭabuddhau viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvāt
dūṣaṇatrayābhāvarūpaviśeṣaṇajñānaṃ kāraṇam/ tādṛśaviśeṣaṇajñānaṃ ca
dūṣaṇatrayajñānaṃ vinā na sambhavati, abhāvabuddhau pratiyogijñānasya
kāraṇatvāt/ ataḥ dūṣaṇatrayaṃ
1. lakṣaṇasya trīṇi
dūṣaṇānīti nṛsiṃhaprakāśikānumataḥ pāṭhaḥ/
lakṣaṇato darśaṃnīyam
ityāśayena dīpikāyāṃ avyāptyādidūṣaṇatrayasya lakṣaṇamuktamiti
bhāvaḥ/
viśiṣya dūṣaṇatrayajñānādhīnam iti/ atrāyamāśayaḥ - dūṣaṇatrayarahitatvaṃ
nāma na dūṣaṇatrayatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ/ tathā sati
avyāptyādyekatamadūṣaṇavati kapilatvādidharme ekasattve 'pi trayaṃ
nāstīti nyāyena dūṣaṇatrayābhāvasattvena tadvataḥ kapilatvādeḥ dharmasya
lakṣaṇatvāpatteḥ/ kiṃ tu avyāptyativyāptyasambhavarūpadūṣaṇāni
avyāptitvādinā viśiṣyopādāya tadavacchinnapratiyogitākābhāvatrayaṃ
dūṣaṇatrayarahitatvamiti vaktavyam/ tathā ca
avyāptitvāvacchinnapratiyogitākābhāva -
ativyāptitvāvacchinnapratiyogitākābhāva -
asambhavatvāvacchinnapratiyogitākābhāva - etattrayaviśiṣṭo dharmo
lakṣaṇamiti phalitam/
tatra abhāvabuddhau pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭapratiyogijñānasya
kāraṇatvāt avyāptitvādiviśiṣṭāvyāptyādijñānaṃ kāraṇamiti
tādṛśajñānotpādanāya ādau avyāptyādīnāṃ svarūpamāha dīpikāyām iti/

lakṣyaikadeśāvṛttitvamavyāptir iti/ kiñcillakṣyanirūpitādheyatvābhāvaḥ
lakṣyatāvacchedakādhikaraṇakiñcinnirūpitavṛttitvābhāvaḥ
avyāptisvarūpamityarthaḥ/ goḥ kapilatvaṃ lakṣaṇam ityukte lakṣyā
gauḥ lakṣyatāvacchedakaṃ
gotvam, tadadhikaraṇaṃ śvetagauḥ tannirūpitavṛttitvābhāvaḥ
kapilatve 'stīti avyāpte dharme lakṣaṇasamanvayaḥ/ nanu gotvādhikaraṇe
śvetagavi kapilatvasya kālikasambandhena vartamānatayā
lakṣyatāvacchedakādhikaraṇanirūpitavṛttitvābhāvo nāstīti avyāptadharme
avyāptalakṣaṇāsambhava ityāśaṅkyāha - lakṣaṇatāvacchedakatvābhimatasambandhene ti/ vṛttitvānvayi avacchinnatvaṃ
tṛtīyārthaḥ/ tathā ca lakṣyatāvacchedakādhikaraṇanirūpita
1lakṣaṇatāvacchedakasambanghāvacchinnavṛttitvābhāvaḥ avyāptasya lakṣaṇam,
avyāpteḥ svarūpam/ kapilatvaṃ kapilagavi samavāyena astīti
samavāyasambandhaḥ lakṣaṇatāvacchedakasambandhaḥ/
1. lakṣaṇaṃ yena
sambandhena lakṣye vartate sa sambandhaḥ lakṣaṇatāvacchedakasambandhaḥ/
gotvādhikaraṇaśvetagonirūpitakālikasambandhāvacchinnavṛttitvasya
kapilatve sattve 'pi tannirūpitasamavāyasambandhāvacchinnavṛttitvābhāvāt
kapilatve lakṣaṇasamanvayaḥ/ lakṣyatāvacchedakādhikaraṇatvaṃ ca
lakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitādhiṅkaraṇatvam, tatrādheyatāyāṃ
1lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā
sallakṣaṇe sāsnāvattvādau kālikasambandhena
lakṣyatāvacchedakagotvādhikaraṇaṃ yat mahiṣādi tadvṛttitvābhāvasattvena
avyāptalakṣaṇasyātivyāpteḥ/ evaṃ lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇatve
satītyapi avyāptalakṣaṇe viśeṣaṇaṃ deyam/ anyathā asambhavagraste
ekaśaphavattvādau avyāptalakṣaṇasyātivyāpteḥ/,
gotvādhikaraṇanirūpitavṛttitvābhāvasya tatrāpi sattvāt/ tasmin
viśeṣaṇe datte tu ekaśaphavattvādau nātivyāptiḥ, tasya
gotvādhikaraṇavṛttitvābhāvāt/
lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇatvaṃ ca
lakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvannirūpitavṛttitvam/
tatra lakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatāyāṃ
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā
lakṣyatāvacchedakasya gotvasya kālikasambandhena adhikaraṇe aśve
ekaśaphavattvasya sattvena asambhavagrastadharme avyāptalakṣaṇasyātivyāpteḥ/
tanniveśe tu tādṛśasamavāyasambandhena gotvādhikaraṇarṃ gaureva,
tannirūpitavṛttitvaṃ ekaśaphavattve nāstīti nātivyāptiriti/ evaṃ
vṛttitve lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā
ekaśaphavattvasya kālikasambandhena govṛttitayā pūrvoktadoṣāpatteḥ/ evaṃ
ca
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambanghāvacchinnalakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvannirūpitalakṣaṇatāvacche-

dakasambandhāvacchinnavṛttitve sati
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnalakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitā-
dhikaraṇatāvanniyapitalakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnavṛttitvābhāvaḥ
avyāptasya lakṣaṇamiti phalitam/ adhikaṃ
paṭṭābhirāmaṭippaṇyā dau draṣṭavyam/
1.
lakṣyatāvacchedakadharmaḥ yena sambandhena lakṣye vartate sa sambandhaḥ
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhaḥ/
dīpikāyām - alakṣye lakṣaṇasya
vartanamativyāptir iti/
alakṣyamityasya lakṣyaniṣṭhapratiyogitākabhedavadityarthaḥ/ saptamyāḥ
nirūpitatatvamarthaḥ/ tasya vartanaśabdārthe ādheyatve 'nvayaḥ/
lakṣyaniṣṭhapratiyogitākabhedavannirūpitavṛttitvamativyāptirityuktaṃ
bhavatiṃ/ yathā goḥ śṛṅgitvaṃ lakṣaṇamuktaṃ cet idaṃ
lakṣaṇamativyāptiduṣṭaṃ bhavati, lakṣyā gauḥ
tanniṣṭhapratiyogitānirūpakabhedavati mahiṣādau śṛṅgitvasya
vartanāt/ atra lakṣyaniṣṭhapratiyogitāyāṃ lakṣyatāvacchedakāvacchinnatvaṃ
niveśanīyam/ anyathā goniṣṭhapratiyogitākabheda ityanena
śvetagobhedasyāpi grahītuṃ śakyatayā tadvati kapilagavi kapilatvasya
vartamānatayā avyāptadharme ativyāptalakṣaṇasyātivyāpteḥ/ tanniveśe tu
lakṣyā gauḥ, lakṣyatāvacchedakaṃ gotvaṃ,
tadavacchinnagoniṣṭhapratiyogitākabhedaḥ 'gaurna' iti pratītisiddhaḥ
gosāmānyabhedaḥ tadvān kapilagaurna bhavati, kiṃ tu mahiṣādikameva
tadvṛttitvaṃ kapilatve nāstīti nātivyāptiḥ/
evaṃ vṛttitāyāṃ
lakṣṇatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā gobhinne
mahiṣādāvapi kālikasambandhena kapilatvasya vartamānatayā
pūrvoktadoṣāpatteḥ/ tanniveśe tu lakṣaṇaṃ yena sambandhena lakṣye
vartate se eva sambandhaḥ lakṣaṇatāvacchedakasambandha iti prakṛte
samavāyasyaiva tādṛśatayā
mahiśādinirūpitasamavāyasambandhāvacchinnavṛttitvasya
kapilatve 'bhāvāt na tatrātivyāptiḥ/ evamapi asambhavagraste
ekaśaphavattvādau lakṣyagobhinnāśvavṛttitvasattvāt
ativyāptalakṣṇasyātivyāptiriti tadvāraṇāya
lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇatve satīti viśeṣaṇamatrāpi deyam/
ekaśaphavattvasya lakṣyatāvacchedakagotvādhikaraṇavṛttitvābhāvānna doṣaḥ/
tathā ca
lakṣyatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnalakṣyatāvacchedakasambandhāvacchinnalakṣyatāvacchedakaniṣṭhādheyatānirūpitā-
dhikaraṇatāvannirūpitalakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnavṛttitve sati
lakṣyatāvacchedakāvacchinnalakṣyaniṣṭhapratiyogitānirūpakabhedavannirūpitalakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnavṛttitvam

ativyāptasya
lakṣaṇamiti phalitam/
lakṣyamātrāvṛttitvamasambhava iti/ sarvatra lakṣye avartanamasambhavaḥ/
kvacillakṣye avartanamavyāptadharme 'pyastīti sarvatretyuktam/ goḥ
ekaśaphavattvam lakṣaṇamuktaṃ cet tatsarvāsu govyaktiṣu nāstīti
asambhavadoṣadūṣitaṃ bhavati/
lakṣyanirūpitavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākābhāvo 'tra vivakṣitaḥ, na
tu lakṣyavṛttitvapratiyogiko 'bhāvaḥ/ kapilatvādyavyāpyadharme 'pi
yatkiñcillakṣyaśvetagovṛttitvābhāvasya lakṣyavṛttitvapratiyogikasya
sattvenātivyāptyāpatteḥ/ tadvivakṣaṇe tu govṛttitvaṃ nāstīti
pratītisiddhasya govṛttitvasāmānyābhāvasyaiva
lakṣyanirūpitavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākatayā tasya kapilatve
kapilagovṛttau virahāt nātivyāptiriti sūcanāya kṛtsnārthakaṃ
mātrapadam/ evaṃ lakṣyanirūpitavṛttitve
lakṣṇatāvacchedakasambanghāvacchinnatvamapi niveśanīyam/ anyathā
ekaśaphavattvāderapi kālikasambandhena govṛttitvena
tadvṛttitvābhāvavirahāt asambhavalakṣaṇe asambhavadoṣaḥ syāditi/ tathā
ca
lakṣyanirūpitalakṣṇatāvacchedakasambandhāvacchinnavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ
asambhava iti phalitam/ sarvamidamabhisandhāyāha prakāśikāyām mātrapadaṃ
kṛtsnārthakam iti/ sambandhaviśeṣa ti/ lakṣaṇatāvacchedakasambandhetyarthaḥ/ lakṣyavṛttitvasāmānyābhāve ti/
lakṣyavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākābhāvetyarthaḥ/
nanu asambhavagraste
ekaśaphavattve alakṣyāśvṛttitvasattvena ativyāptyākhyadoṣasyāpi sattvāt
ekatra anekadoṣasāṅkaryaṃ prasajatīti śaṅkate - na cātretyādi nā/ śaṅkeyaṃ
yathāśrutātivyāptilakṣaṇābhiprāyeṇa/
lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇatve satīti viśeṣaṇaviśiṣṭasya
pūrvoktapariṣkṛtātivyāptisvarūpasya ekaśaphavattve virahāt/
doṣabhedāt/ duṣṭasyāpi bhedena bhavitavyamiti śaṅkiturbhāvaḥ/
samādhatte - duṣṭasaṅkare 'pī
ti/ duṣṭasyaikatve 'pi doṣasya ekatvaṃ
netyarthaḥ/ ekasmin anekadoṣāṇāṃ samāveśasambhavena doṣabhedāt
tadāśrayaduṣṭabhedāpattirneti samādhāturāśayaḥ/
'upadheyasaṅkare 'pyupādherasaṅkaraḥ' iti
maṇikāravacanasyāpyayamevārthaḥ/
dīpikā
lakṣaṇalakṣaṇavicāraḥ
etaddūṣaṇatrayarahitadharmo lakṣaṇam/ yathā goḥ sāsnādimattvam/
sa evāsādhāraṇadharma ityucyate/
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvamasādhāraṇatvam/ vyāvartakasyaiva lakṣaṇatve

vyāvṛttāvabhidheyatvādau cātivyāptiḥ ataḥ tadvāraṇāya tadbhinnatvaṃ
dharmaviśeṣaṇaṃ deyam/ vyavahārasyāpi lakṣaṇaprayojanatve tu tat na
deyam/ vyāvṛtterapi vyavahārasādhanatvāt/
prakāśikā
etaddūṣaṇatrayarahita iti/ uktadūṣaṇābhāvatrayaviśiṣṭa
ityarthaḥ/ nanvasādhāraṇadharmo lakṣaṇamiti hi siddhāntaḥ/ tasmāt
kāraṇāt kathaṃ dūṣaṇatrayarahito dharmo lakṣaṇamityata āha - sa eve ti/ ityucyata iti/ abhiyuktairiti śeṣaḥ/ nanu
sādhāraṇyasya lakṣyālakṣyavṛttitvarūpatayā
tadabhāvarūpāsādhāraṇyasyāvyāptyādidoṣagrastadharme 'pi sattvāt kathaṃ
doṣatrayarahita evāsādhāraṇadharma ityāśaṅkāṃ parijihīrṣuḥ
asādhāraṇatvamanyādṛśaṃ nirvakti - lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvam iti/ lakṣyatāvacchedakavyāpakatve sati
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvamityarthaḥ/ avyāptyasambhavagrastayorvāraṇāya
satyantam/ ativyāptasya vāraṇāya viśeṣyam/ dharmapadaṃ
lakṣaṇatāghaṭakasambandhena vyāpakatvāditātparyagrāhakamiti bhāvaḥ/
atredaṃ bodhyam -
etaddoṣā asādhāraṇatvasya vighaṭakāḥ/ ativyāptau
vyāpyatvasyetarayośca vyāpakatvasya bhaṅgāt/ eteṣāṃ dūṣakatābījaṃ
lakṣaṇena lakṣaṇena itarabhedasādhane 'tivyāptau vyabhicāraḥ,
itarayośca bhāgāsiddhisvarūpāsiddhī iti/ nanu
lakṣyatāvacchedakasamaniyatatvasya lakṣaṇalakṣaṇatve lakṣaṇasya vyāvṛttireva
prayojanamiti mate vyāvartakasyaiva lakṣaṇalakṣaṇalakṣyatayā
vyāvṛttyādāvativyaptirityāśaṅkāṃ tanmatānusāreṇa nirākaroti -
vyāvartakasyaive ti/ itarabhedānumitijanakasyaivetyarthaṃḥ/
itarabhedavidheyakānumitijanaka
tāvacchedakaviṣayatāviśeṣāśrayasyaivetiyāvat/ etena
vyāvahārikavyavacchedaḥ/ lakṣaṇatve gavādilakṣaṇatve uktalakṣaṇalakṣaṇalakṣyatva iti yāvat/ lakṣyatva iti pāṭhe 'pyayamevārtho bodhyaḥ/ vyāvṛttāv iti/
gavādītarabhede gotvādirūpalakṣyatāvacchedakasamaniyatatvasya
abhidheyatvaprameyatvādau padārthatvasamaniyatatvasya ca
sattvenātivyāptivāraṇāya vyāvṛttibhinnatvamabhidheyatvādibhinnatvaṃ ca
lakṣaṇalakṣaṇe niveśanīyamityarthaḥ/ yadyapi vyāvṛtterapi
vyāvahārikatvasya vakṣyamāṇatayā tenaiva rūpeṇa vyāvahārikatvena
sarveṣāṃ saṅgrahasambhavāt pṛthagabhidhānamanucitam, tathāpi
hetusādhyayoraikye hetumattāniścayakāle sādhyasaṃśayarūpapakṣatāyā
asattvena
tānumitiriti
prācīnamate itarabhedasya vyāvartakatvābhāvena tatrātivyāptiḥ/
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvaḥ pakṣatā iti siddhāntimate
tu vyāvṛtterapi vyāvartakatvena lakṣyatayā tatra
lakṣaṇasaṅgamanasyeṣṭatvena nātivyāptirityāvedayituṃ
pṛthakkathanamiti dhyeyam/

nanu kimidaṃ nāma
lakṣaṇalakṣaṇalakṣyatāvacchedakaṃ vyāvartakatvam/ na tāvat sāmānyato
bhedānumāpakatvam/ vyāvṛttyabhidheyatvāderapi
yatkiñcidubhayatvāvacchinnapratiyogitākabhedānumāpakatayā
tatrātivyāptikathanāsaṅgateḥ/ sarveṣāmapi vyatirekadharmāṇāṃ
yatkiñcidvyāvartakatayā
asādhāraṇyādighaṭakavyāpakatvādivairthyāpātācca/ nāpi viśiṣya
tattaddharmāvacchinnetarabhedānumāpakatvam/ tathā sati
gotvāvacchinnetarabhedānumāpakasya sāsnādimattvasya
gotvasamaniyatatvaṃ lakṣaṇam ityevaṃ rītyā viśiṣya tattallakṣaṇasya
vaktavyatayā gotvādirūpalakṣyatāvacchedakatattaddharmasamanaiyatyasya
gotvāvacchinnetarabhedādirūpavyāvṛttau sattvenātivyāpteḥ
sambhave 'pyabhidhayatvādāvativyāptyalagnakatāpatteḥ duvaritvāt
gotvādisamanaiyatyasya tatrāsattvāditi cet -
maivam - yataḥ
sāsnādimattvaṃ pakṣīkṛtya gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatve sādhye
viśeṣavyāptau anvayadṛṣṭāntālābhena yadyaddharmasamaniyataṃ
tattandavacchinnavyāvartakamiti rītyā sāmānyamukhena
vyāpterabhyupagantavyatayā tatra
siddhasādhanāprasiddhibhyāmavyāvartaṅkayorvyāvṛttyabhidheyatvayoḥ
tattaddharmasamanaiyatyarūpaprakṛtahetostattulyasya vā hetoḥ sattvena
prakṛtasādhyasya tattulyasya vā sādhyasyāsattvena vyabhicāraḥ syāt/
atastaddoṣavāraṇāya
tattaddharmāvacchinnetarabhedarūpavyāvṛttibhinnatvamabhidheyatvādibhinnatvaṃ
ca tādṛśalakṣaṇe niveśanīyamityabhiprāyako 'yaṃ grantha iti na
pūrvoktadoṣāvasaraḥ/ adhikavicārastu anyatrānusandheyaḥ/
nanu lakṣaṇasya
vyavahāro 'pi prayojanam/ tena rūpeṇa vyavahartavyajñānaṃ vinā
tadrūpāvacchinnabodhakaśabdarūpavyavahārāsambhavāt/ evaṃ ca
vyāvahārikalakṣaṇasyāpi lakṣyatvāt tadbhinnatvaṃ viśeṣaṇaṃ na
deyamityāha - vyavahārasyāpīti/ nanu vyāvṛttāvativyāptivāraṇāya
tadbhinnatvamāvaśyakam/ vyāvṛttervyāvahārikatvābhāvāditi bhramaṃ
vārayati - vyāvṛtterapīti/ apinā abhidheyatvādiparigraho
dṛṣṭāntalābhāya/
bālapriyā
nanvetaddūṣaṇatrayarahitadharmo lakṣaṇam ityasya
avyāptyativyāptyasambhavarūpadoṣatrayābhāvaviśiṣṭo dharmo
lakṣaṇamityarthaḥ/ tathā ca 1ekadoṣavatyapi kapilatvādau doṣatrayaṃ
nāstīti 2lakṣaṇatvāpattirityāśaṅkya vyācakṣṭe -
uktadūṣaṇābhāvatrayaviśiṣṭa iti/ pratiyogini tritvaṃ na vivakṣitam,

kiṃ tu abhāve iti bhāvaḥ/ ekadoṣavati
itaradoṣābhāvadvayasattve 'pi doṣābhāvatrayaṃ nāstīti na
3pūrvoktāpattiriti dhyeyam/
1. ekadoṣavatyapīti/
avyāptirūpakaidoṣaviśiṣṭe 'pītyarthaḥ/
2. lakṣaṇatvāpattiriti/
golakṣaṇatvaprasaṅgaḥ ityarthaḥ/
3. pūrvoktāpattiriti/
kapiṃlatvādergolakṣaṇatvāpattirityarthaḥ/
nanu na sādhāraṇaḥ
asādhāraṇa iti karmadhārayasamāsāt asādhāraṇa ityasya
sādhāraṇabhinna ityarthaḥ/ sādhāraṇa ityasya ca lakṣyavṛttitve sati
alakṣyavṛttirityarthaḥ/ lakṣyavṛttitvaviśiṣṭālakṣyavṛttitvavāniti
yāvat/ asādhāraṇa ityasya ca
lakṣyavṛttitvaviśiṣṭālakṣyavṛttitvābhāvavānityarthaḥ/ avyāptigraste
kapilatvādau alakṣyavṛttitvarūpaviśeṣyābhāvāt viśiṣṭābhāvo 'sti/
asambhavagrastaḥ ekaśaphavattvādiḥ lakṣyavṛttitvarūpaviśeṣaṇābhāvāt
viśiṣṭābhāvavān/ tatathā ca ubhayoḥ asādhāraṇatayā lakṣaṇatvāpattiḥ,
doṣavato 'pi asādhāraṇatayā doṣatrayarahita evāsādhāraṇa
ityasaṅgatiśca ityāśaṅkya asādhāraṇaśabdārthaḥ
prakārāntareṇocyate dīpikāyāmityāha - nanu sādhāraṇyasyeti/
anyādṛśamiti/ lakṣyavṛttitvaviśiṣṭālakṣyavṛttitvābhāvāt
anyavidhamityarthaḥ/ lakṣyatāvacchedakavyāpakatve satīti/ lakṣyatāvacchadakaṃ
yatra yatra vartate tatra sarvatra vartamānatvaṃ lakṣyatāvacchedakavyāpakatvam/
lakṣyatāvacchedakaṃ yatra nāsti tatrāvartamānatvaṃ
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvam/ lakṣyā gauḥ, lakṣyatāvacchedakaṃ gotvam,
tatra yatra yatra govyaktau vartate tatra sarvatra sāsnādimattvamasti, gotvaṃ
yatra nāsti mahiṣādau tatra sāsnādimattvaṃ nāstīti
lakṣyatāvacchedakavyāpakatve sati
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvāt sāsnādimattvaṃ asādhāraṇadharmoṃ
bhavati, atastat goḥ lakṣaṇamiti bhāvaḥ/ tathā ca
lakṣyatāvacchedakavyāpakatve sati lakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ lakṣaṇasya
lakṣaṇamityuktaṃ bhavati/ satyantasya prayojanamāha -
avyāptyasambhavagrastayorvāraṇāyeti/ avyāptigraste kapilatve
lakṣaṇabhinne lakṣyatāvacchedakagotvaśūnyamahiṣādyavṛttitvarūpaṃ
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvamastīti tatra lakṣaṇalakṣaṇasyātivyāptiḥ,
tadvāraṇāya lakṣyatāvacchedakavyāpakatve satītyuktam/ gotvavati
śvetagavikapilatvābhāvāt lakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ tatra nāstīti
nātivyāptiḥ/ nanu uktarītyā
avyāptigraste 'tivyāptivāraṇarūpaprayojanasambhave 'pi asambhavagraste

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc