તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 81100

તદ્વારણરૂપં પ્રયોજનં ન સમ્ભવતિ। અસમ્ભવગ્રસ્તસ્ય એકશફવત્ત્વાદેઃ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વશૂન્યાશ્વવૃત્તિતયા
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વસ્યાભાવાત્ અતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્તેરિતિ ચેત્ -
અત્રાહુઃ। અત્રાસમ્ભવગ્રસ્તપદં ગગનરૂપસ્યાસમ્ભવગ્રસ્તસ્ય તાત્પર્યેણ
બોધકમ્। ગોઃ ગગનં લક્ષણમુક્તં ચેત્ તદસમ્ભવિ। ગગનસ્ય
અવૃત્તિપદાર્થતયા કુત્રાપિ ગવિ અસત્ત્વાત્। તથા ચાસમ્ભવગ્રસ્તે ગગને
અવૃત્તિપદાર્થત્વાદેવ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વશૂન્યમહિષાદ્યવૃત્તિત્વમપ્યસ્તીતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વમાત્રોક્તૌ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિતિ
તદ્વારણાય લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતીત્યુક્તમિતિ। અતિવ્યાપ્તસ્ય
વારણાય વિશેષ્યમિતિ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વરૂપવિશેષ્યદલાભાવે
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં લક્ષણલક્ષણં સ્યાત્। તથા સતિ
અતિવ્યાપ્તિદુષ્ટસ્ય
શૃઙ્ગિત્વસ્ય ગોત્વવ્યાપકત્વમસ્તીતિ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્।
તદ્વારણાય લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વોપાદાનમ્। શૃઙ્ગિત્વસ્ય
ગોત્વશૂન્યમહિષાદિવ્રૃત્તિતયા લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ --
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં નામ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રત્ ઇયોગિત્વમ્।
તત્રાધેયતાયાં લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશ્યમ્। અન્યથા ગોત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેન અધિકરણે મહિષાદૌ
વર્તમાનસ્ય સાસ્નાદિમત્ત્વાભાવસ્ય પ્રતિયોગ્યેવ સાસ્નાદિમત્ત્વમિતિ
લક્ષણે સાસ્નાદિમત્ત્વાદૌ અસમ્ભવાપત્તેઃ। એવં પ્રતિયોગિતાયાં
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા સમવાયેન
ગોત્વવતિ ગવિ યઃ સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસાસ્નાદિમત્ત્વાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ સાસ્નાદિમત્ત્વે સત્ત્વેન અસંભવાપત્તેઃ। એવં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં ન લક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવવદવૃત્તિત્વમ્,
પદાર્થસ્ય અભિધેયત્વં લક્ષણમિત્યાદૌ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપદાર્થત્વાભાવવતો ઽપ્રસિદ્ધ્યા અભિધેયત્વાદિરૂપે
લક્ષણે અવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ। કિં તુ સ્વવ્યાપકતત્કત્વમ્। સ્વં - લક્ષણમ્,
તત્ - લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્। લક્ષ્યતાવચ્છેદકસ્ય પદાર્થત્વસ્ય
લક્ષણીભૂતાભિધેયત્વવ્યાપકત્વમસ્તીતિ ન પૂર્વોક્તદોષઃ।
અનયોર્વ્યાપકત્વવ્યાપ્યત્વયોર્દ્વિધા નિવેશે ગૌરવાત્ સકૃન્નિવેશ્ય
સ્વવ્યાપકલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વમિતિ
પરિષ્કારો યુક્તઃ। સ્વવ્યાપકત્વં ચ
સ્વનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વમ્।
તત્રાધેયતાયાં લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્।
અન્યથા સાસ્નાદિમત્ત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેનાધિકરણે મહિષાદૌ વર્તતે
યો ઽત્યન્તાભાવઃ ગોત્વાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ ગોત્વે સત્ત્વેન

અસમ્ભવાપત્તેઃ। એવં પ્રતિયોગિતાયાં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા
સમવાયેન સાસ્નાદિમતિ ગવિ યઃ સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નગોત્વાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ ગોત્વે સત્ત્વેન પૂર્વોક્તદોષાપત્તેઃ।
1તથા ચ
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વ (લક્ષણ)
નિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવનિરૂપિતલક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વા-
ભાવવલ્લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠલક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તા-
ભાવનિરૂપિતલક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વાભાવઃ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વમિતિ ફલતિ। એવં ચ
સ્વવ્યાપકતત્કત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં
ગગનરૂપે ઽસંભવગ્રસ્તે ઽપિ ન ભવતિ ગગનાધિકરણસ્યૈવાપ્રસિદ્ધેઃ। તથા
ચ
અવ્યાપ્ત્યાસમ્ભવગ્રસ્તયોર્વારણાયેત્યત્ર અસમ્ભવગ્રસ્તપદં
તચ્છૂન્યાવૃત્તિત્વરૂપવ્યાપ્યત્વનિવેશમભિપ્રેત્યેત્યવધેયમ્।
1. તથા ચેત્યાદિ।
ગોલક્ષણે સાસ્નાદિમત્ત્વે એવં સમન્વયઃ - લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ
સમવાયઃ તદવચ્છિન્ના યા સાસ્નાદિમત્ત્વનિષ્ઠાધેયતા
તન્નિરૂપિતાધિકરણતાવતી ગૌઃ તન્નિષ્ઠો યો ઽભાવઃ ન સમવાયેન
ગોત્વાભાવઃ અપિ તુ સમવાયેન
ઘટત્વાભાવઃ
તન્નિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વં ઘટે,
તાદૃશપ્રતિયોગિત્વાભાવવત્ ગોત્વરૂપં લક્ષ્યતાવચ્છેદકં તન્નિષ્ઠા યા
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના આધેયતા તિન્નરૂપિતાધિકરણતાવતી ગૌઃ
તન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવઃ ન સમવાયેન સાસ્નાદ્યભાવઃ અપિ તુ ઘટત્વાભાવઃ
તન્નિરૂપિતસમવાયાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વં ઘટત્વે
તાદૃશપ્રતિયોગિત્વાભાવઃ સાસ્નાદિમત્વે ઽસ્તીતિ।
અધિકમન્યતો ઽવસેયમિતિ। સર્વમિદં મનસિકૃત્યૈવ
પ્રકાશિકાયામ્ ઽધર્મપદં લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધેન
વ્યાપકત્વાદિતાત્પર્યગ્રાહકમ્ઽ ઇત્યુક્તમ્।
દૂષણત્રયરહિતધર્મ
એવાસાધારણધર્મ ઇત્યુચ્યત ઇતિ કથનાત્ અન્યતમદોષવાન્ ધર્મઃ
અસાધારણો ન ભવતીતિ લભ્યતે। તેન
અતિવ્યાપ્ત્યાદિદોષાણામસાધારણ્યાભાવપ્રયોજકત્વં લભ્યતે।
તદેવોપપાદયતિ-અત્રેદં બોધ્યમિત્યાદિના।
એતદ્દોષાઃ-અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યસમ્ભવાઃ। અસાધારણત્વસ્ય
વિઘટકાઃ-અસાધારણત્વાભાવપ્રયોજકાઃ। અતિવ્યાપ્તૌ સત્યામિતિ શેષઃ।
ઇતરયોશ્ચ સત્યોરિતિ શેષઃ। તથા ચ અતિવ્યાપ્તિરૂપદોષે સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં ન ભવતિ, અવ્યાપ્તિરૂપદોષે
અસમ્ભવરૂપદોષેવાસતિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં ન ભવતિ ઇતિ

રીત્યાદોષાણામસાધારણ્યવિઘટકત્વમિતિ ભાવઃ।
દોષાસ્તાવત્ લક્ષણં દૂષયન્તિ। કથમિતિ ચેત્ - આહ - એતેષાં
દૂષકતાબીજં ત્વિતિ। અયમત્રાશયઃ લક્ષણં તાવત્ લિઙ્ગવિધયા લક્ષ્યે
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિં જનયતિ। યથા ગોઃ ઇતરભિન્ના
સાસ્નાદિમત્ત્વાદિતિ। લિઙ્ગસ્ય વ્યાપ્તિઃ પક્ષધર્મતા ચેતિ
રૂપદ્વયમપેક્ષિતમ્। કસ્મિંશ્ચિત્ લક્ષણે અતિવ્યાપ્તિરૂપો દોષો ઽસ્તિ
ચેત્ તેન લક્ષણેન ઇતરભેદઃ નાનુમાતું શક્યતેદ્વ
વ્યભિચારદોષેણ વ્યાપ્તેર્ભઙ્ગાત્। તથા હિ - ગૌઃ ઇતરભિન્નં
શૃઙ્ગિત્વાત્ ઇત્યનુમાનં પ્રયોક્તવ્યમ્। શૃઙ્ગિત્વમતિવ્યાપ્તં
ગોભિન્નવૃત્તિ ઇતિ જ્ઞાનદશાયાં શૃઙ્ગિત્વં
1ગવેતરભેદરૂપસાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિ ઇતિ વ્યભિચારજ્ઞાનમાવશ્યકમિતિ
તેન ગવેતરભેદાભાવવદવૃત્તિ શૃઙ્ગિત્વં ઇતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનં
પ્રતિબધ્યતે, તેનાનુમિતિપ્રતિબન્ધઃ તથા ચ
2વ્યાપ્તિવિરોધિવ્યભિચારસમ્પાદકતયા અતિવ્યાપ્તિર્લક્ષણં
1. ગવેતરેત્યાદિ।
ગવેતરભેદરૂપં યત્ સાધ્યં તદભાવવદ્વૃત્તીત્યર્થઃ।
ગવેતરભેદાભાવશ્ચ ગવેતરત્વરૂપઃ। તથા ચ
ગવેતરભેદાભાવવવદ્વૃત્તિ ઇત્યસ્ય ગવેતરત્વવદ્વૃત્તિ
ગોભિન્નવૃત્તીત્યેવાર્થઃ। તથા ચાતિવ્યાપ્તત્વજ્ઞાનં
વ્યભિચારજ્ઞાનરૂપમિતિ
ભાવઃ।
2.
વ્યાપ્તિવિરોધિવ્યભિચારેતિ। વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયો યો
વ્યાભિચારઃ તત્પ્રયોજકતયેત્યર્થઃ
દૂષયતિ।
વ્યભિચારાખ્યદોષયુક્તં કરોતીતિ યાવત્। એવં લક્ષણે
ક્વચિલ્લક્ષ્યાવૃત્તિત્વરૂપાવ્યાપ્તિસત્ત્વે ગૌઃ ઇતરભિન્નં
કપિલત્વાદિત્યનુમાને હેતોઃ પક્ષૈકદેશાવૃત્તિત્વરૂપભાગાસિદ્ધિઃ
દોષઃ,
સર્વલક્ષ્યાવૃત્તિત્વરૂપાસંભવસત્ત્વેકૃત્સ્નપક્ષાવૃત્તિત્વરૂપસ્વરૂપાસ્ ઇદ્ધિર્દેષઃ।
તાભ્યાં ચ હેતોઃ પક્ષધર્મતા ભજ્યતે। તથા ચ
પક્ષધર્મતાજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયભાગાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધિસમ્પાદકતયા
અવ્યાપ્ત્યસમ્ભવયોર્લક્ષણૂદષકત્વમિતિ।
દીપિકાયામ્
વ્યાવર્તકસ્યૈવ લક્ષણત્વે ઇત્યદિ। યત્ લક્ષ્યે
ઇતરભેદમનુમાપયતિ તત્ વ્યાવર્તકમ્, તદેવ લક્ષણમિતિ
કેચિત્। યત્ ન વ્યાવર્તકમ્ અપિ તુ શબ્દપ્રયોગરૂપવ્યવહારસ્ય
નિમિત્તં તદપિ લક્ષણમિત્યન્તે। તત્ર વ્યાવર્તકમેવ લક્ષણમિતિ મતે
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વરૂપસ્ય પૂર્વોક્તસ્ય લક્ષણલક્ષણસ્ય
વ્યાવર્તકં લક્ષ્યં ભવતિ। વ્યાવર્તકભિન્ના વ્યાવૃત્તિઃ અભિધેયત્વાદિકં

ચાલક્ષ્યં ભવતિ। તત્રાપિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વસત્ત્વાત્
લક્ષણલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિર્દેષઃ। તદ્વારણાય લક્ષણલક્ષણે
વ્યાવૃત્તિભિન્નત્વં અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વં ચ વિશેષણં દેયમ્। કથં
વ્યાવૃત્તૌ અભિધેયત્વાદૌ ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વમસ્તીતિ
ચેત્ - શ્રૂ યતામ્ - વ્યાવૃત્તિર્નામ ઇતરભેદઃ, પ્રકૃતે
ગવેતરભેદઃ। સઃ લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વવ્યાપકઃ ગોત્વવતીષુ
સર્વાસુ ગોષુ ગવેતરાપેક્ષયા ભેદસ્ય સત્ત્વાત્। એવં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યશ્ચ; ગોત્વશૂન્યેષુ મહિષાદિષુ ગવેતરેષુ
ગવેતરભેદસ્યાવૃત્તેઃ। એવં અભિધેયત્વાદિકં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપદાર્થત્વવ્યાપકમ્, પદાર્થત્વવત્સુ સર્વેષુ પદાર્થેષુ
અભિધેયત્વાદેઃ સત્ત્વાત્। એવં પદાર્થત્વવ્યાપ્યં ચ। યદ્યપિ
તચ્છૂન્યાવૃત્તિત્વરૂપં પદાર્થત્વવ્યાપ્યત્વં ન સમ્ભવતિ,
પદાર્થત્વશૂન્યસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ। તથાપિ સ્વવ્યાપકતત્કત્વરૂપં વ્યાપ્યત્વં
સમ્ભવતિ। સ્વમ્ - અભિધેયત્વમ્, તદ્વ્યાપકં - પદાર્થત્વં
તત્કત્વસ્યાભિધેયત્વે સદ્ભાવાત્। એવં ચ યદિ વ્યાવર્તકમેવ
લક્ષણલક્ષણલક્ષ્યં સ્યાત્ તદા અલક્ષ્યેષુ વ્યાવૃત્તાવભિધેયત્વાદિષુ
ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વસત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિરિતિ તદ્વારણાય
તત્તદ્ભિન્નત્વં લક્ષણે નિવેશનીયમિતિ દીપિકાગ્રન્થસ્ય ભાવઃ।
વ્યાવર્તકસ્યેત્યસ્ય સામાન્યતઃ ઇતરભેદજ્ઞાનજનકસ્યેત્યર્થો યદિ
સ્યાત્ તદા જ્ઞાનપદેન પ્રત્યક્ષસ્ય વા શાબ્દબોધસ્ય વા વિવક્ષાયાં
તજ્જનકત્વં વિષયાદિવિધયા વ્યાવૃત્તેરપ્યસ્તીતિ તસ્યાઃ અલક્ષ્યત્વં ન
સ્યાદિતિ પર્યાલોચ્ય પ્રકાશિકાયામ્
ઇતરભેદાનમિતિજનકસ્યેત્યર્થ ઉક્તઃ। સિદ્ધસાધનદોષેણ વ્યાવૃત્તેઃ
ઇતરભેદાનુમિતિજનકત્વં નાસ્તીતિ પશ્ચાદુપપાદયિષ્યતિ।
નનુ
વ્યાવર્તકસ્યેત્યસ્ય ઇતરભેદાનુમિતિજનકસ્યેત્યર્થો ન સઙ્ચ્છેતે,
લિઙ્ગજ્ઞાનમેવાનુમિતિજનકમ્, ન તુ લિઙ્ગમ્ ઇતિ મતે
લક્ષણરૂપસ્ય હેતોઃ અનમિતિજનકત્વાભાવાત્। ન ચ વ્યાવર્તકસ્યેત્યસ્ય
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકજ્ઞાનવિષયસ્યેત્યર્થઃ, તથા ચ
નોક્તદોષ ઇતિ વાચ્યમ્। અનુમિતિજનકે 1સમૂહાલમ્બનપરામર્શે
ઘટાદીનામપિ વિષયતયા તેષામપિ વ્યાવર્તઙ્કત્વાપત્તેઃ। ન
ચેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકતાવચ્છેદકવિષયતાશ્રયસ્યેત્યર્થઃ,
ગવેતરભેદવ્યાપ્યસાસ્નાદિમાન્ ઘટશ્ચેતિ સમૂહાલમ્બનપરામર્શે
ઘટાદેઃ વિષયત્વે ઽપિ ઘટાદિનિષ્ઠવિષયતાયા ન
2જનકતાવચ્છેદકત્વમિતિ વાચ્યમ્।
ઇતરભેદનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતવ્યાપ્તિનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતસાસ્નાદિહેતુન્ ઇષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતગવાદિપક્ષનિષ્ઠવિષય-
તાશાલિજ્ઞાનત્વેન
પરામર્શસ્ય જનકતયા ઇતરભેદનિષ્ઠવિષયતાયા અપિ
જનકતાવચ્છેદકતયા તદાશ્રયસ્યેતરભેદસ્યાપિ વ્યાવર્તકત્વાપત્તેઃ।

એવં પક્ષાદીનામપિ વ્યાવર્તકત્વાપત્તેશ્ચ। અતો નિષ્કૃષ્ય વ્યાચષ્ટે -
ઇતરભેદવિધેયકેતિ। વિષયતાવિશેષપદેન હેતુનિષ્ઠવિષયતૈવ
ગૃહ્યતે, તદાશ્રયત્વં ચ સાધ્યપક્ષાદેર્નાસ્તીતિ ન તેષાં
વ્યાવર્તકત્વાપત્તિરિતિ હૃદયમ્।
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકતાવચ્છેદિકા
1. ગૌઃ
ગવેતરભેદવ્યાપ્યવાન્ ઘટશ્ચેત્યાકારકપરામર્શે ઇત્યર્થઃ।
2. ન
જનકતાવચ્છેદકત્વમિતિ। ગૌરિતરભિન્નેત્યાકારકારનુમિતિ પ્રતિ
ગવેતરભેદનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપ્તિનિષ્ઠ-
પ્રકારતાનિરૂપિતસાસ્નાદિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતગોનિષ્ઠવિશેષ્યતાશાલિજ્ઞાનત્વેનૈવ
કારણતયા ઘટનિષ્ઠવિષયતાયા કારણતાવચ્છેદકાઘટકતયા ન
કારણતાવચ્છેદકત્વમિતિ ભાવઃ।
યા
પરામર્શીયપક્ષનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતત્વાવચ્છિન્ના
વ્યાપ્તિનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતા વિષયતા તદાશ્રયઃ વ્યાવર્તકપદેન
વિવક્ષિત ઇતિ તુ
તત્ત્વમ્। વ્યાવર્તકસ્યૈવ ગવાદિલક્ષણત્વે ઽપિ પ્રકૃતલક્ષણલક્ષણે
નાનુપપત્તિરિત્યતો વ્યાચષ્ટે - ઉક્તલક્ષણલક્ષણલક્ષ્યત્વ ઇતિ। ઉક્તં યત્
લક્ષણસ્ય લક્ષણં લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વરૂપં તન્નિરૂપિતલક્ષ્યત્વં
ઇત્યર્થઃ। અતિયાપ્તિમુપપાદયતિ - ગવાદીતરભેદ ઇતિ।
નનુ લક્ષણં હિ
વ્યાવર્તકમ્ વ્યાવહારિકમ્ ચેતિ દ્વિવિધમ્। તત્ર વ્યાવર્તકલક્ષણમેવ
લક્ષ્યમિતિ પક્ષે અલક્ષ્યે વ્યાવહારિકે ઽતિવ્યાપ્તિઃ, તદ્વારણાય
વ્યાવહારિકભિન્નત્વં નિવેશ્યમિત્યેવોચ્યતામ્। વ્યાવહારિકપદેનૈવ
વ્યાવૃત્તેરભિધેયત્વાદેશ્ચ સઙ્ગ્રહાત્ તયોઃ પૃથક્ પૃથક્
અભિધાનસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ઇત્યાશઙ્કતે - યદ્યપીતિ। વક્ષ્યમાણતયેતિ।
ઽવ્યાવૃત્તેરપિ વ્યવહારસાધનતયાઽ ઇતિ ગ્રન્થેનેતિ શેષઃ।
સંગ્રહસંભવાદિતિ। એકશબ્દબોધ્યત્વસંભવાદિત્યર્થઃ। પૃથગભિધાનમ્
- ભિન્નભિન્નશબ્દૈર્નિર્દેશઃ। સમાધત્તે - તથાપીતિ। અયમત્રાશયઃ -
લક્ષ્યેતરભેદરૂપાયાઃ વ્યાવૃત્તેઃ
લક્ષ્યોદ્દેશ્યકેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વં સાધ્યસંશયઃ પક્ષતા
ઇતિ પ્રાચીનમતે ન સંભવતિ। તથા હિ - ઇતરભેદઃ
ઇતરભેદાનુમિતિજનક ઇત્યુક્તે સાધ્યહેત્વોરૈક્યં ભવતિ, ઽગૌઃ
ઇતરભિન્ના ઇતરભેદાત્ઽ ઇત્યેવાનુમાનસ્ય પ્રયોક્તવ્યત્વાત્।
તત્ર ચ ઽગૌઃ ઇતરભિન્નઽ ઇત્યાકારકાનુમિતિં પ્રતિ ઽગૌઃ
ઇતરભેદવ્યાપ્યેતરભેદવતીઽ ઇત્યાકારકપરામર્શઃ કારણમ્। સ
ચ પરામર્શઃ ગવિ ઇતરભેદમવગાહમાનઃ
પક્ષવિશેષ્યકસાધ્યનિશ્ચયરૂપો ભવતિ। તત્કાલે ચ ગૌઃ
ઇતરભેદવતી વા ન વેતિ સાધ્યસંશયરૂપાં પક્ષતા ન

ભવિતુમર્હતિ, સાધ્યસંશયં પ્રતિ સાધ્યનિશ્ચયસ્ય
પ્રતિબન્ધકત્વાત્।
પક્ષતાયા અભાવે ચાનુમિતિર્ન ભવિતુમર્હતિ। ઇત્થં ચ
ઇતરભેદરૂપવ્યાવૃત્તેઃ
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વરૂપવ્યાવર્તકત્વાભાવાત્
અલક્ષ્યતયા તત્ર પૂર્વોક્તરીત્યા લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વરૂપસ્ય
લક્ષણલક્ષણસ્ય સત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ ઇતિ।
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવઃ પક્ષતા ઇતિ નવીનમતે તુ
સાધ્યનિશ્ચયરૂપસિદ્ધિસત્ત્વે ઽપિ ઽપક્ષે સાધ્યમનુમિનુયામ્ઽ
ઇત્યાકારકસિષાધયિષાસત્ત્વે તદ્વિરહરૂપવિશેષણાભાવાત્
વિશિષ્ટાભાવરૂપપક્ષતાસત્ત્વાત્ અનુમિતિર્ભવત્યેવ। ઇત્થં ચ ઽગવિ
ઇતરભેદં અનુમિનુયામ્ઽ ઇતીચ્છાબલાત્ ઽગૌઃ
ઇતરભેદવ્યાપ્યેતરભેદવતીઽ ઇતિ
પરામર્શાત્મકસાધ્યનિશ્ચયસત્ત્વે ઽપિ ઽગૌરિતરભિન્નઽ
ઇત્યનુમિતેરુદયેન ઇતરભેદાનુમિતિજનકત્વરૂપવ્યાવર્તકત્વં
ઇતરભેદરૂપવ્યાવૃત્તેરસ્તીતિ તસ્યાઃ લક્ષ્યતયા લક્ષ્યે
લક્ષણસત્ત્વસ્યેષ્ટતયા નાતિવ્યાપ્તિઃ ઇત્યમું
વ્યાવૃત્તાવાભિધેયત્વાપેક્ષયા વિદ્યમાનં વિશેષં સૂચયિતું
ઽવ્યાવહારિકે ઽતિવ્યાપ્તિઃઽ ઇત્યનુક્ત્વા વ્યાવૃત્તૌ અભિધેયત્વાદૌ
ચાતિવ્યાપ્તિઃઽ ઇત્યુક્તં દીપિકાયામિતિ।
નનુ કિમિદમિત્યાદિ।
અયમત્ર પ્રઘટ્ટકાર્થઃ - વ્યાવર્તઙ્કસ્યૈવ લક્ષણસ્ય
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વં લક્ષણમિતિ પૂર્વમુક્તત્વાત્
વ્યાવર્તકત્વં લક્ષણલક્ષણસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકમિતિ લભ્યતે। તત્ર કિં
નામ વ્યાવર્તકત્વમ્? ન તાવત્ ભેદત્વેન સામાન્યરૂપેણ
ભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વમ્। વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેરપિ
ભેદાતુમિતિજનકત્વેન વ્યાવર્તકત્વેન લક્ષ્યત્વાપત્ત્યા
તત્રાતિવ્યાપ્તિકથનાસઙ્ગતેઃ। ગૌઃ ગોઘટોભયભિન્ના
ગવેતરભેદાત્, પદાર્થઃ ઘટપટોભયભિન્નઃ અભિધેયત્વાત્ ઇત્યેવં
ભેદત્વાક્રાન્તયત્કિઞ્ચિદુભયભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વસ્ય
વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદાવપિ સત્ત્વાત્। કિં ચ સર્વેષામપિ 1વ્યતિરેકિણાં
અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિનાં ધર્માણાં
યત્કિચિદ્ભેદાનુમાપકત્વાત્ અવ્યાપ્તિગ્રસ્તાનાં
કપિલત્વાદિધર્માણામપિ કપિલગૌઃ શ્વેતગોભિન્ના કપિલત્વાત્
ઇત્યેવ ભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વેન વ્યાવર્તકતયા લક્ષ્યત્વેન
2તત્રાતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્ત્યા તદ્વારકસ્ય
1. વ્યતિરેકિણામિતિ।
અયં પટભિન્નઃ ઘટત્વાદિત્યાદિરીત્યા ઘટત્વાદીનાં
ભેદાનુમાપકત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ। કેવલાન્વયિનાં ધર્માણાં તુ
યદપેક્ષયા ભેદઃ સાધયિતુમિષ્યતે તત્રાપિ સત્ત્વેન ભેદાનુમાપકત્વં

નાસ્તીતિ વક્તું શક્યેતાપીત્યાશયેન વ્યતિરેકિણામિત્યુક્તમ્। તથા ચ
કપિલત્વાદયો ઽપિ વ્યતિરેકિણ ઇતિ ભેદાનુમાપકાઃ
ભવિતુમર્હન્તીતિ ભાવઃ।
2.
અતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્ત્યેતિ। અલક્ષ્યે લક્ષણસત્ત્વં હ્યતિવ્યાપ્તિઃ, ન તુ લક્ષ્યે
ઇતિ ભાવઃ।
સમનૈયત્યઘટકવ્યાપકત્વવિશેષણસ્ય, અતિવ્યાપ્તસ્ય
શૃઙ્ગિત્વાદેઃ ઽગૌઃ ઘટભિન્ના શૃઙ્ગિત્વાત્ઽ ઇત્યેવં
યત્કિઞ્ચિદ્ભેદાનુમિતિજનકત્વેન લક્ષ્યતયા તત્રાતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્ત્યા
તદ્વારકસ્ય વ્યાપ્યત્વવિશેષણસ્ય ચ વ્યર્થત્વપ્રસઙ્ગાત્।
ન ચ
તત્તલ્લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકા યે યે ધર્માઃ
તત્તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદત્વેન વિશિષ્ય ભેદાનુપાદાય
તદ્વિધેયકલક્ષ્યોદ્દેશ્યકાનુમિતિજનકત્વમેવ વ્યાવર્તકત્વમિહ
વિવક્ષિતમ્। ઉભયભેદસ્ય ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદત્વાભાવેન
તદ્વિધેયકાનુમિતિજનકત્વમાદાય વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેઃ 1ન
વ્યાવર્તકત્વાપત્તિઃ। કપિલત્વાદેશ્ચ
ગોત્વાવચ્છિન્નોદ્દેશ્યકગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વં
2ન ભવતિ, ઽગૌઃ ગવેતરભિન્ના કપિલત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાને
ભાગાસિદ્ધેઃ, ઽગૌઃ ગવેતરભિન્ના શૃઙ્ગિત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાને
વ્યભિચારાચ્ચેતિ વાવ્યમ્। તથા સતિ
ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમિતિજનકસ્ય સાસ્નાદિમત્ત્વસ્ય
ગોત્વસમનિયતત્વં લક્ષણમિતિ વિશિષ્ય તત્તલ્લક્ષણલક્ષણસ્ય વક્તવ્યતયા
સાસ્નાદિમત્ત્વલક્ષણસ્ય ગોત્વસમનિયતત્વસ્ય ગવેતરભેદરૂપવ્યાવૃત્તૌ
સત્ત્વેન તત્રાતિવ્યાપ્તેઃ સમ્ભવે ઽપિ
અભિધેયત્વાદાવતિવ્યાપ્તેરસમ્ભવાત્। અભિધેયત્વે
ગોત્વશૂન્યમહિષાદિવૃત્તિતયા
ગોત્વશૂન્યાવૃત્તિત્વરૂપગોત્વવ્યાપ્યત્વાભાવેન ગોત્વસમનિયતત્વસ્ય
અભાવાત્। તથા ચાભિધેયત્વાદાવતિવ્યાપ્તિકથનમસઙ્ગતમિતિ
પૂર્વપક્ષઃ।
1. ન
વ્યાવર્તકત્વાપત્તિરિતિ। વિશિષ્ય નિવેશે ઽગૌઃ ગવેતરભિન્ના
ગવેતરભેદાત્ઽઽ ઽપદાર્થઃ પદાર્થેતરભિન્નઃ અભિધેયત્વાત્ઽ
ઇત્યેવાનુમાનપ્રયોગો વાચ્યઃ। તત્રાદ્યે સાધ્યહેત્વોરૈક્યાત્
તાદૃશાનુમિતિર્ન ભવતિ। દ્વિતીયે પદાર્થેતરસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા
તાદૃશાનુમિતિર્ન સમ્ભવતિ। અતો વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેર્ન
વ્યાવર્તકત્વાપત્તિંઃ। તથા ચાલક્ષ્યતયા તત્રાતિવ્યાપ્તિકથનં યુજ્યત
ઇતિ વિશિષ્ય ભેદાનુમાપકત્વં વ્યાવર્તકત્વમિતિ વક્તુરાશયઃ।
2. ન ભવતીતિ। તથા
ચાલક્ષ્યતયા તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાય

સમનૈયત્યઘટકવ્યાપકત્વાદિદલસાર્થક્યમિતિ ભાવઃ।
સિદ્ધાન્તસ્તુ---લક્ષણેન
લક્ષ્યે ઇતરભેદઃ યથા અનુમીયતે 1તથા
લક્ષ્યતાવચ્છેદકમપ્યનુમીયતે। યથા ઽઘટઃ પૃથિવી ગન્ધવત્ત્વાત્ઽ
ઇતિ ઘટે ગન્ધવત્ત્વેન લક્ષણેન પૃથિવીત્વરૂપં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકમનુમીયત ઇતિ। પ્રકૃતે સાસ્નાદિમત્ત્વં લક્ષ્યમ્।
ગોત્વસમનિયતત્વં લક્ષણમ્, ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વરૂપં
વ્યાવર્તકત્વં લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્, તેનૈવ રૂપેણ સાસ્નાદિમત્ત્વસ્ય
લક્ષણલક્ષણલક્ષ્યત્વાત્। એવં ચ સાસ્નાદિમત્ત્વં પક્ષીકૃત્ય તત્ર
ગોત્વસમનિયતત્વેન
ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વં સાધનીયમ્
ઽસાસ્નાદિમત્ત્વં ગવેતરભેદાનુમાપકં, ગોત્વસમનિયતત્વાત્ઽ ઇતિ
તત્ર ચાનુમાને ઽયત્ર ગોત્વસમનિયતત્વં તત્ર
ગવેતરભેદાનુમાપકત્વમ્ઽ ઇતિ વિશિષ્ય વ્યાપ્તિર્વક્તું ન શક્યતે,
સાધ્યહેત્વોઃ પક્ષમાત્રવૃત્તિત્વેન પક્ષાતિરિક્તસ્ય દૃષ્ટાન્તસ્ય
દૌર્ભિક્ષ્યાત્। અતઃ યત્ર યદ્ધર્મસમનિયતત્વં યત્ર
તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદાનુમિતિજનકત્વમિતિ સામાન્યરૂપેણ
વ્યાપ્તિર્વક્તવ્યા। પૃથિવીત્વસમનિયતં
પૃથિવીત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકં ગન્ધવત્ત્વં દૃષ્ટાન્તઃ।
સામાન્યમુખવ્યાપ્તૌ ચ પ્રકૃતહેતોઃ પ્રકૃતહેતુતુલ્યસ્ય હેતોર્વા
સત્ત્વે પ્રકૃતસાધ્યસ્ય પ્રકૃતસાધ્યતુલ્યસ્ય વા સાધ્સ્યાસત્ત્વે વ્યભિચારો
દોષઃ। તથા ચ ગેવતરભેદરૂપવ્યાવૃત્તૈ
ગવેતરભેદાનુમિતિજનકત્વં નાસ્તિ, સાધ્યહેત્વોરૈક્યેન
પૂર્વોક્તરીત્યા સિદ્ધસાધનાત્। તથા ચ
ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વરૂપં સાધ્યં તત્ર નાસ્તિ।
ગોત્વસમનિયતત્વરૂપહેતુરસ્તીન્તિ તત્ર વ્યભિચારઃ સ્યાત્।
અભિધેયત્વાદૌ પ્રકૃતહેતુતુલ્યઃ પદાર્થત્વસમનિયતત્વરૂપો
હેતુરસ્તિ, પ્રકૃતસાધ્યતુલ્યં
1. તથા
લક્ષ્યતાવચ્છેદકમપ્યનુમીયત ઇતિ। પ્રકાશિકાયાં સાસ્નાદિમત્ત્વં
પક્ષીકૃત્ય ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વે સાધ્યે ઇતિ કથં
સંગચ્છતે? લક્ષણેન હીતરભેદઃ સાધ્યતે ન ત્વિતરભેદાનુમાપકત્વમ્
ઇત્યાશઙ્કાં મનસિ નિધાયૈવમુક્તમ્। અથ વા એવં તાત્પર્યં
વર્ણનીયમ્ લક્ષણેન લક્ષ્યે લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નેતરભેદઃ કિલ
સાધનીયઃ। પ્રકૃતે ગોત્વસમનિયતત્વરૂપસ્ય લક્ષણલક્ષણસ્ય
લક્ષ્યતાવચ્છેદકં ગોત્વાવચ્છિન્નતેરભેદાનુમાપકત્વમ્।
તદવચ્છિન્નેતરભેદઃ ગોત્વસમનિયતત્વેન હેતુના લક્ષ્યે
સાસ્નાદિમત્વે સાધનીયઃ। તદવચ્છિન્નેતરભેદશ્ચ
ગવેતરભેદાનુમાપકભિન્નભેદઃ ગવેતરભેદાનુમાપકત્વે
પર્યવસ્યનીત્યાશયેન પ્રકાશિકાયાં

ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વે સાધ્યે ઇત્યુક્તગિતિ।
પદાર્થત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વરૂપં સાધ્યં નાસ્તિ
પદાર્થેતરસ્યાપ્રસિદ્ધેરિતિ વ્યભિચારઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય
યદ્ધર્મસમનિયતત્વ રૂપહેતૌ વ્યાવૃત્તિભિન્નત્વે સતિ
અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વે સતિ ઇતિ વિશેષણં દાતવ્યમ્। તેન યત્ર
વ્યાવૃત્તિભિન્નત્વે સતિ અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વે સતિ યદ્ધર્મંસમનિયતત્વં
તત્ર તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદાનુમિતિજનકત્વમિતિ સામાન્યમુખી
વ્યાપ્તિઃ પર્યવસ્યતિ તત્ર ચ ન કો ઽપિ દોષ ઇત્યભિપ્રાયો
દીપિકાગ્રન્થસ્યેતિ।
અથ ક્રમશઃ
પઙ્ક્તીનામર્થ ઉચ્યતે। સામાન્યતો ભેદાનુમાપકત્વમિતિ।
પ્રતિયોગિવિશેષનિર્દેશમન્તરા ભેદત્વેન ભેદં નિવેશ્ય
કેવલભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વં વ્યાવર્તકત્વમિતિ વક્તું ન
શક્યત ઇત્યર્થઃ। વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેરપીતિ। ઽગૌઃ
ગોઘટોભયભિન્ન ગવેતરભેદાત્ઽ, ઽપદાર્થઃ ઘટપટોભયભિન્નઃ
અભિધેયત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાને અત્ર વિવક્ષિતે।
અતિવ્યાપ્તિકથનાસઙ્ગતેરિતિ। લક્ષ્યે લક્ષણસત્ત્વસ્યેષ્ટત્વાદિતિ ભાવઃ।
વ્યતિરેકિધર્માણામિતિ। કેવલાન્વયિધર્માણામભિધેયત્વાદીનાં
ઇતરભેદાનુમાપકત્વં ન સમ્ભવતિ, અભિધેયત્વશૂન્યસ્ય
ઇતરસ્યાભાવાત્ ઽઘટઃ ઇતરભિન્નઃ અભિધેયત્વાત્ઽ ઇત્યપિ
પ્રયોક્તું ન શક્યતે, પદાર્થેતરસ્યૈવાપ્રસિદ્ધેરિતિ ભાવઃ।
અસાધારણ્યઘટકેતિ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વરૂપાસાધારણ્યઘટકં
યત્ વ્યાપકત્વં વ્યાપ્યત્વં ચ તયોર્વૈયર્થ્યપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યર્થઃ।
નાપિ વિશિષ્યેતિ। વિશિષ્યેત્યસ્ય ભેદે ઽન્વયઃ। અત્ર
લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વાદ્યવચ્છિન્ને ઇત્યધ્યાહૃત્ય
ગોત્વાદ્યવચ્છિન્નોદ્દેશ્યકગોત્વાદ્યવચ્છિન્નેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકત્વમિતિ
વ્યાખ્યાતવ્યમ્। અન્યથા ઽકપિલગૌઃ ગવેતરભિન્ના કપિલત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનસમ્ભવેન પૂર્વોક્તદોષસત્ત્વેનાસ્ય પક્ષાન્તરત્વાનુપપત્તેઃ।
તાદૃશલક્ષણે નિવેશનીયમિતિ। તાદૃશલક્ષણરૂપે હેતૌ
નિવેશનીયમિત્યર્થઃ।
નનુ લક્ષણસ્ય
વ્યવહારો ઽપીત્યાદિ। યથા લક્ષણસ્ય ઇતરભેદાનુમિતિઃ પ્રયોજનં
તથા શબ્દપ્રયોગરૂપો વ્યવહારો ઽપિ પ્રયોજનમ્। કથમિતિ ચેત્-
ઇત્થમ્। પુરોવર્તિ ગોવ્યક્તૌ ઽઇયં ગૌઃઽ
ઇત્યાકારકગોત્વાવચ્છિન્નાવચકશબ્દપ્રયોગં પ્રતિ ઽઇયં ગૌઃઽ
ઇત્યાકારકં ગોત્વપ્રકારકં ગોવિશેષ્યકં જ્ઞાનં કારણમ્।
તદ્ધર્માવચ્છિન્નબોધકશબ્દપ્રયોગરૂપવ્યવહારં પ્રતિ
તદ્ધર્મપ્રકારકવ્યવહર્તવ્યવિશેષ્યકજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્। ઽઇયં ગૌઃઽ
ઇત્યાકારકં જ્ઞાનં ચ ગોત્વપરિચાયકલક્ષણજ્ઞાનં વિના ન
સમ્ભવતીતિ લક્ષણસ્ય સ્વવિષયકજ્ઞાનજન્યવ્યવહર્તવ્યવિષયકજ્ઞાનદ્વારા

વ્યવહારઃ પ્રયોજનમ્। તથા ચ લક્ષણં વ્યાવહારિકમપિ ભવતીતિ
વ્યાવહારિકલક્ષણસ્યાપિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વં લક્ષણમિતિ
વ્યાવહારિકમપિ લક્ષ્યમિતિ વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેરપિ લક્ષ્યત્વાત્ તત્ર
લક્ષણસત્ત્વસ્યેષ્ટતયા અતિવ્યાપ્ત્યભાવાત્ તદ્ભિન્નત્વરૂપં વિશેષણં ન
દેયમિતિ ભાવઃ। તેન રૂપેણ વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનમિતિ।
તદ્ધર્મપ્રકારકવ્યવહર્તવ્યવિશેષ્યકજ્ઞાનમિત્યર્થઃ।
ગોત્વાદિપ્રકારકગવાદિવિશેષ્યકજ્ઞાનમિતિ
યાવત્।
વ્યાવહારિકલક્ષણસ્યાપિ -
વ્યવહારપ્રયોજનકવ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદિરૂપલક્ષણસ્યાપિ। લક્ષ્યત્વાત્
-- લક્ષણલક્ષણલક્ષ્યત્વાત્। તદ્ભિન્નત્વમ્ --
વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદિભિન્નત્વમ્। દૃષ્ટાન્તલાભાયેતિ। યથા
અભિધેયત્વાદિકં વ્યવહારજનકં તથા વ્યાવૃત્તિરપિ વ્યવહારજનિકા
ઇતિ જ્ઞાપનાય ઇતિ ભાવઃ॥
દીપિકા
ગુણવત્ત્વસ્ય
દ્રવ્યલક્ષણત્વસ્થાપનમ્
નનુ ગુણવત્ત્વં ન
દ્રવ્યલક્ષણમ્, આદ્યક્ષણાવચ્છિન્નદ્રવ્યે ઉત્પન્નવિનષ્ટદ્રવ્યે ચાવ્યાપ્તેરિતિ
ચેત્ - ન। ગુણસમાનાધિકરણસત્તાભિન્નજાતિમત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
નન્વેવમપિ ઽએકં રૂપં
રસાત્ પૃથક્ઽ ઇતિ વ્યવહારાત્ રૂપાદાવતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ -
ન। એકાર્થસમવાયાદેવ તાદૃશવ્યવહારોપપત્તૌ ગુણે
ગુણાનઙ્ગીકારાત્।
પ્રકાશિકા
નનુ
આદ્યક્ષણાવચ્છિન્ને દ્રવ્યે ગુણવત્ત્વસ્યાસત્ત્વે ઽપિ કાલાન્તરાવચ્છિન્ને તત્ર
તત્સત્ત્વમક્ષતમ્। એવં ચ ગુણાશ્રયત્વલક્ષણં સાધ્વિત્યત આહ -
ઉત્પન્નવિનષ્ટેતિ। યાદૃશદ્રવ્યારમ્ભકસંયોગજનકક્રિયોત્પત્તેઃ
તૃતીયક્ષણે ઽવયવાન્તરે તાદૃશસંયોગનાશિકા ક્રિયા જાતા તાદૃશદ્રવ્ય
ઇત્યર્થઃ। નવીનાઃ પુનઃ અસમવાયિકારણસ્ય કાર્યસહભાવેન
કારણતામવલમ્બ્યોત્પન્નવિનષ્ટં નાઙ્ગીકુર્વન્તિ।
ગુણાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણસમાનાધિકરણેતિ જાતિવિશેષણમ્।
સત્તામાદાયાતિવ્યાપ્તિવારણાય સત્તાભિન્નેતિ।
દ્રવ્યગુણાન્યતરત્વમાદાયાતિવ્યાપિતવારણાય જાતીતિ। સમવાયેન
તાદૃશધર્મવત્ત્વતાત્પર્યગ્રાહકમ્। અતઃ કાલિકાદિસમ્બન્ધેન
તદ્વત્ત્વમાદાય નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
એવમપીતિ। ઉક્તવિવક્ષયા
અવ્યાપ્તિવારણે ઽપિ એકાર્થસમવાયાદેવેતિ। એકસ્મિન્નર્થે સમવાયેન
સત્ત્વાદેવેત્યર્થઃ। ગુણાનઙ્ગીકારદિતિ। તથા ચ કૢપ્તેન

સમવાયઘટિતસામાનાધિરકણ્યેનૈવ ગુણવત્તાવ્યવહારોપપત્તૌ
તત્રાકૢપ્તગુણવત્ત્વકલ્પનં ન સમ્ભવતિ ગૌરવાદિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
દ્રવ્યત્વજાતિમત્ત્વં
ગુણવત્ત્વં વા દ્રવ્યલક્ષણમિતિ પૂર્વમુક્તમ્। તત્ર ગુણવત્ત્વં લક્ષણમ્ ન
ભવિતુમર્હતિ, ઉત્પત્તિક્ષણાવચ્છિન્ને ઘટે ઽઉત્પન્નં દ્રવ્યં ક્ષણમગુણં
અક્રિયં ચ તિષ્ઠતિઽ ઇતિ ન્યાયેન ગુણવત્ત્વાભાવેન અવ્યાપ્તિદોષાત્।
એવં યઃ ઘટઃ પ્રથમક્ષણે ઉત્પન્નઃ દ્વિતીયક્ષણે ચ વિનષ્ટઃ, તત્ર પ્રથમક્ષણે
ઽઉત્પન્નં દ્રવ્યં ક્ષણમગુણમ્ઽ ઇતિ ન્યાયેન ગુણો નાસ્તિ, દ્વિતીયક્ષણે
ચ ગુણિનઃ ઘટસ્યવિનાશાત્ ન ગુણઃ ઇતિ
ઉત્પન્નવિનષ્ટઘટે ઽવ્યાપ્તેશ્ચ ઇત્યાશઙ્કિતં દીપિકાયામ્ - નનુ
ગુણવત્ત્વં ન દ્રવ્યલક્ષણમિત્યાદિના। તત્ર દ્વિતીયસ્થલાનુધાવને
બીજમાહ - નન્વાદ્યક્ષણાવચ્છિન્ને દ્રવ્ય ઇતિ। કાલાન્તરાવચ્છિન્ન ઇતિ।
દ્વિતીયાદિક્ષણવચ્છિન્ન ઇત્યર્થઃ। તત્ર તત્સત્ત્વમ્ - દ્રવ્યગુણસત્ત્વમ્।
ગુણશ્રયત્વમિતિ। ગુણાધારત્વમિત્યર્થઃ। સમવાયેન ગુણઃ
લક્ષણમિત્યુક્તે યદ્યપ્યવ્યાપ્તિરસ્તિ, તથાપિ ગુણાશ્રયત્વમિત્યુક્તે
નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। યાદૃશદ્રવ્યારમ્ભકેત્યાદિ। ક્રિયા, ક્રિયાતો
વિભાગઃ, વિભાગાત્ પૂર્વદેશસંયોગનાશઃ, તતઃ ઉત્ત્રદેશસંયોગઃ,
તતઃ દ્રવ્યોત્પત્તિરિતિ ક્રમઃ। અત્ર વિભાગઃ સંયોગશ્ચ અવયવાનાં
પૂર્વોત્તરદેશાનાં ચ। ઘટોત્પાદકઃ યઃ ચતુર્થક્ષણોત્પન્નઃ
ઉત્તરદેશસંયોગઃ તજ્જનિકા ક્રિયા પ્રથમક્ષણોત્પન્ન તસ્યાઃ તૃતીયક્ષણઃ
પૂર્વદેશસંયોગનાશક્ષણઃ તદાનીં આરમ્ભકસંયોગનાશજનકક્રિયા
જાયતે ચેત્ ઉત્પત્ત્યનન્તરક્ષણે દ્રવ્યસ્ય નાશો ભવતિ। તથા ચાયં ક્રમઃ
- પ્રથમક્ષણે ઘટોત્પાદકક્રિયા, દ્વિતીયક્ષણે વિભાગઃ, તૃતીયક્ષણે
પૂર્વદેશાસંયોગનાશઃ ઉત્તરદેશસંયોગનાશકક્રિયા ચ, ચતુર્થક્ષણે
ઉત્તરદેશસંયોગઃ વિભાગશ્ચ, પઞ્ચમક્ષણે ઘટોત્પત્તિઃ
પૂર્વદેશસેયાઙ્ગનાશ્ચ, ષષ્ઠક્ષણે ઘટનાશઃ ઉત્તરદેશસંયોગશ્ચેતિ
ભાવઃ।
નવીનાઃ પુનરિતિ।
તથા ચ એતન્મતે ચતુર્થક્ષણે એવ ઘટો ઽપિ ઉત્તરદેશસંયોગાત્મકેન
અસમવાયિકારણેન સહ ઉત્પદ્યતે। ઘટનાશશ્ચ તત્તૃતીયક્ષણ એવેતિ
ઘટોત્પત્તિદ્વિતીયક્ષણે ઘટનાશાભાવાત્ ઉત્પન્નવિનષ્ટઘટો ઽપ્રામાણિક
ઇતિ ભાવઃ।
દીપિકાયામ્ -
ગુણસમાનાધિકરણેતિ। ગુણસમાનાધિકરણા ગુણાધિકરણવૃત્તિઃ યા
સત્તાન્યા જાતિઃ તદ્વત્ત્વં દ્રવ્યસ્ય લક્ષણમ્। ભવતિ હિ દ્રવ્યત્વરૂપા જાતિઃ
ગુણાધિકરણપૃથિવ્યાદિવૃત્તિઃ સત્તાતો ઽન્યા ચેતિ તદ્વત્ત્વમાદાય દ્રવ્યે
લક્ષણસમન્વયઃ।
આદ્યક્ષણાવચ્છિન્નઘટે ઉત્પન્નવિનષ્ટઘટે ચ ગુણાભાવે ઽપિ
તત્સમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વજાતિસત્ત્વાત્ નાવ્યાપ્તિઃ। જાતૌ

ગુણસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણાનુપાદાને
સત્તાભિન્નગુણત્વજાતિમત્ત્વસ્ય ગુણે સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
ગુણસમાનાધિકરણેતિ
વિશેષણે ઉપાત્તે તુ ગુણે ગુણાનઙ્ગીકારાત્ ગુણાધિકરણં ન
ગુણઃ, કિં તુ દ્રવ્યમેવ તદ્વૃત્તિત્વં ગુણત્વે નાસ્તીતિ જાતિપદેન
ગુણત્વગ્રહણાસમ્ભવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। ગુણાધિકરણદ્રવ્યવૃત્તિઃ યા
સત્તાજાતિઃ તદ્વત્ત્વસ્ય ગુણે ઽપિ સત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય જાતૌ
સત્તાભિન્નેતિ વિશેષણમ્। જાતિપદસ્થાને ધર્મપદં
નિક્ષિપ્ય
ગુણસમાનાધિકરણસત્તાભિન્નધર્મવત્ત્વં દ્રવ્યલક્ષણમિત્યુક્તે
દ્રવ્યગુણાન્યતરત્વરૂપો ધર્મો ઽપિ ગુણાધિકરણદ્રવ્યવૃત્તિઃ
સત્તાભિન્નશ્ચેતિ તદ્વત્ત્વસ્ય ગુણે ઽપિ સત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
જાતીત્યુક્તમ્। અન્યતરત્વં તુ ન જાતિઃ। નનુ જાતિપદે ઉપાત્તે ઽપિ
કાલિકસમ્બન્ધેન તાદૃશદ્રવ્યત્વરૂપજાતિમત્ત્વસ્ય ગુણે ઽપિ
સત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ। સમવાયસમ્બન્ધેન તાદૃશજાતિમત્ત્વવિવક્ષાયાં તુ
જાતિપદં વ્યર્થમ્। સમવાયસમ્બન્ધેન
ગુણસમાનાધિકરણસત્તાભિન્નધર્મવત્ત્વં લક્ષણમિત્યુક્ત્યૈવ
સામઞ્જસ્યાત્। દ્રવ્યગુણાન્યતરત્વરૂપધર્મસ્ય સ્વરૂપમેવ સમ્બન્ધ ઇતિ
સમવાયેન તદ્વત્ત્વસ્ય ગુણે વિરહાદિતિ ચેત્ - ન। સમવાયસમ્બન્ધેન
તાદૃશધર્મવત્ત્વમત્રવિવક્ષિતમિતિ દ્યોતનાયૈવ જાતિપદોપાદાનાદિતિ।
તદાહ પ્રકાશિકાયામ્ - ગુણાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાયેત્યાદિના।
દીપિકાયામ્ -
નન્વેવમપીતિ।"એકં રૂપમ્ઽ ઇતિ વ્યવહારાત્ રૂપે
એકત્વસઙ્ખ્યારૂપો ગુણો ઽસ્તીત્યવગમ્યતે; ઽરૂપં રસાત્ પૃથકઽ
ઇતિ વ્યવહારાત્ રૂપે પૃથક્ત્વગુણો ઽસ્તીત્યવગમ્યતે। તથા ચ
ગુણાધિકરણં રૂપં તદ્વૃત્તિર્યા સત્તાભિન્ના જાતિઃ ગુણત્વં તદ્વત્ત્વસ્ય
ગુણે સત્ત્વાત્ તત્ર દ્રવ્યલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિરિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ।
સમાધત્તે - એકાર્થસમવાયાદિતિ। એકસ્મિન્નર્થે સમવાયાદિત્યર્થઃ।
એકત્વરૂપયોઃ પૃથક્ત્વરૂપયોશ્ચ એકસ્મિન્નર્થે ઘટાદૌ સમવાયાત્ ઽએકં
રૂપમ્ઽ, ઽરૂપં રસાત્ પૃથક્ઽ ઇતિ વ્યવહાર ઉપપદ્યતે। ઽએકં રૂપમ્ઽ
ઇત્યસ્ય સ્વાશ્રયસમવાયસમ્બન્ધેન રૂપમ્ એકત્વવત્ ઇત્યર્થઃ, ન તુ
સમવાયસમ્બન્ધેન એકત્વવત્ ઇતિ। એવં ચ ઉક્તપરમ્પરાસમ્બન્ધેન રૂપે
એકત્વપૃથક્ત્વવિષયકતયૈવ તાદૃશવ્યવહારસ્યોપપત્તેઃ ગુણે
સમવાયસમ્બન્ધેન ગુણો નાઙ્ગીક્રિયતે।
ગુણસમાનાધિકરણેત્યાદિલક્ષણે ચ ગુણાધિકરણત્વં
સમવાયસમ્બન્ધેન વિવક્ષિતમ્। અતો રૂપાદૈં નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
પ્રકાશિકાયામ્ -
સમવાયઘટિતસામાનાધિકરણ્યેનેતિ। સ્વાશ્રયસમવાયેનેતિ યાવત્।
સ્વનિષ્ઠસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વં
સમવાયસમ્બન્ધઘટિતસામાનાધિકરણ્યમ્। તસ્ય શોધને

સ્વાશ્રયસમવાય ઇત્યેવ પર્યવસ્યતિ। અકૢપ્તગુણવત્ત્વકલ્પનમિતિ।
અકૢપ્તસ્ય સમવાયસમ્બન્ધેન ગુણવત્ત્વસ્ય કલ્પનમિત્યર્થઃ।
તર્કસંઙ્ગ્રહઃ
ગુણવિભાગઃ
અન્ત્સ્_4 રૂપરસગન્ધસ્પર્શસંખ્યાપરિમાણપૃથક્ત્વસંયોગવિભાગપરત્વાપરત્વગુરુત્વદ્રવત્વસ્નેહશબ્દબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મસંસ્કારાશ્ ચતુર્વિંશતિ ગુણાઃ ॥
રૂપ-રસ-ગન્ધ-સ્પર્શ-સઙ્ખ્યા-પરિમાણ-પૃથક્ત્વ-સંયોગ-વિભાગ-પરત્વ-અપરત્વ-ગુરુત્વ-દ્રવત્વ-સ્નેહ-શબ્દ-બુદ્ધિ
-સુખ - દુઃખ - ઇચ્છા-દ્વેષ - પ્રયત્ન-ધર્મ-અધર્મ-સંસ્કારાઃ
ચતુર્વિંશતિર્ગુણાઃ।
દીપિકા
ગુણાન્ વિભજતે -
રૂપેતિ। દ્રવ્યકર્મભિન્નત્વે સતિ સામાન્યવાન્ ગુણઃ।
ગુણત્વજાતિમાન્વા।
નનુ
લઘુત્વ-કઠિનત્વ-મૃદુત્વાદીનાં વિદ્યમાનત્વાત્ કથં
ચતુવિંશતિર્ગુંણાઃ ઇતિ ચેત્ - ન। લધુત્વસ્ય ગુરુત્વાભાવરૂપત્વાત્
મૃદુત્વકઠિનત્વયોઃ અવયવસંયોગવિશેષરૂપત્વાત્।
પ્રકાશિકા
સામાન્યવાનિતિ।
સમવાયેન સામાન્યવત્ત્વં બોધ્યમ્। તેન કાલિકાદિસમ્બન્ધેન તદ્વતિ
ધ્વંસે નાતિવ્યાપ્તિઃ। ગુણ ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ। લાઘવાદાહ -
ગુણત્વજાતિમાન્વેતિ। યદ્યપિ લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદઃ તથાપિ
લક્ષણેનેતરભેદે સાધ્યે હેતૌ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યનિશ્ચે ઽપિ
હેતુધર્મિતાવચ્છેદકકસાધ્યનિશ્ચયસ્ય અનિયતત્વાભિપ્રયેણેદં
લક્ષણમિતિ સઙ્ક્ષેપઃ। એકમગ્રે ઽપિ બોધ્યમ્। ગુણત્વજાતિસિદ્ધિસ્તુ
ગુણપદશક્યતાવચ્છેદકતયેતિ ગુણદીધિતૌ ભટ્ટાચાર્યાઃ। ન ચૈવં
વિભુપદશક્યતાવચ્છેદકતયા વિભુત્વજાતિઃ
સિધ્યેદિતિ વાચ્યમ્।
ભૂતત્વસઙ્કરસ્ય બાધકસ્ય સત્ત્વેન તસ્ય જાતિત્વાસમ્ભવાત્
જાતિત્વાભિમતસઙ્કરસ્યૈવ જાતિત્વબાધકત્વાત્। તથા ચોક્તમ્
દ્રવ્યકિરણાવલ્યામ્ ઉદયનાચાર્યૈઃ-
"વ્યક્તેરભેદસ્તુલ્યત્વં
સઙ્કારો ઽથાનવસ્થિતિઃ।
રૂપહાનિરસમ્બન્ધો
જાતિબાધકસઙ્ગ્રહઃ॥"
ઇતિ। વ્યક્તેરભેદઃ
સ્વાશ્રયવ્યક્તેરૈક્યં આકાશત્વાદેર્જાતિત્વે બાધકમ્। વ્યક્તેસ્તુલ્યત્વં
અન્યૂનાનતિરિક્તવ્યક્તિકત્વં
ઘટત્વકલશત્વાદ્યોર્ભિન્નજાતિત્વે। સઙ્કરઃ
પરસ્પરાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણયોર્ધર્મયોરેકત્ર સમાવેશઃ
ભૂતત્વમૂર્તત્વાદેર્જાતિત્વે। અનવસ્થિતિઃ- અનાવસ્થા જાતેઃ

જાતિમત્ત્વે। રૂપહાનિઃ સ્વતાવ્યાવર્તકત્વાત્મકરૂપહાનિ વિશેષસ્ય
જાતિમત્ત્વે। અસમ્બન્ધ અસમવેતત્વમ્ અભાવાદેર્જાતિમત્ત્વે ઇતિ
સંક્ષેપઃ।
લઘુત્વાદીનાં
પ્રામાણિકત્વે ઽપિ કૢપ્તેષ્વન્તર્ભાવો ન્યાય્ય ઇતિ
સમાધત્તે---લઘુત્વસ્યેતિ।
બાલપ્રિયા
તદ્વતિ ધ્વંસ
ઇતિ। સામાન્યવિશેષસમવાયાનાં
પ્રાગભાવાન્યોન્યાભાવાત્યન્તાભાવાનાં ચાજન્યત્વાત્ જન્યમાત્રસ્યૈવ
કાલોપાધિતયા તેષુ
કાલિકસમ્બન્ધેન સામાન્યવત્ત્વાસમ્ભવાત્ અતિવ્યાપ્તિર્ન શક્યતે
વક્તુમિત્યાલોચ્ય ધ્વંસે ઽતિવ્યાપ્તિરુક્તા। યદ્યપિ
લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદ ઇતિ। ગુણસ્ય ગુણત્વજાતિમત્ત્વં યદિ
લક્ષણં તદા ગુણત્વં લક્ષણમ્, લક્ષ્યતાવચ્છેદકમપિ તદેવેતિ
લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છદકયોરભદઃ સ્યાત્। અસ્તુ કો દોષ ઇતિ ચેત્ -
ઉચ્યતે। લક્ષણં હિ વ્યાવર્તકમ્।
લક્ષ્યવિશેષ્યકલક્ષ્યેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકમ્। તથા ચ
ગુણત્વસ્ય ગુણલક્ષણત્વે ઽગુણઃ ઇતરભિન્નઃ ગુણત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનપ્રયોગઃ કર્તવ્યઃ। તત્ર
ગુણત્વવ્યાપકેતરભેદસમાનાધિકરણગુણત્વવાન્ ગુણ ઇતિ
પરામર્શો વાચ્યઃ। તત્ર ગુણત્વે ઇતરભેદસામાનાધિકરણ્યે
ભાસમાને 1તુલ્યવિત્તિવેદ્યતયા કદાચિત્ ઇતરભેદે
ગુણત્વસામાનાધિકરણ્યમતિ ભાસિતુમર્હતિ। તથા ચ
ગુણત્વરૂપપક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યસ્ય ઇતરભેદરૂપસાધ્યે
ભાનાત્ અનુમિતિવિષયસ્ય સાધ્યે પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યસ્ય
પરામર્શેનૈવ વિષયીકૃતતયા સિદ્ધસાધનં દોષઃ પ્રસજતીતિ
શઙ્કિતુરાશયઃ। સમાધત્તે - તથાપીતિ। હેતૌ
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યે ભાસમાને નિયમેન સાધ્યે
હેતુસામાનાધિકરણ્યભાનં ન સમ્ભવતિ। અતો ન સિદ્ધસાધ્નપ્રસક્તિરિતિ
ગુણત્વજાતિમત્ત્વં ગુણલક્ષણં ભવિતુમર્હતીતિ ભાવઃ।
ગુણપદશક્યતાવચ્છેદકતયેતિ। ઽગુણનિષ્ઠા ગુણપદશક્યતા
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના શક્યતાત્વાત્ ઘટનિષ્ઠઘટપદશક્યતાવત્ઽ
ઇત્યનુમાનેન ગુણત્વજાતિઃ સિધ્યતીતિ ભાવઃ।
ભૂતત્વસઙ્કરસ્યેતિ। ભૂતત્વેન સાકમેકત્ર સમાવેશસ્યેત્યર્થઃ। નનુ
ભૂતત્વસ્યાપિ જાતિત્વાભાવાત્ કથ તત્સઙ્કરઃ વિભુત્વસ્ય જાતિત્વે
બાધક ઇત્યાશઙ્ક્ય ન જાતિસઙ્કરઃજાતિત્વબાધકઃ, કિં તુ
જાતિત્વાભિમતધર્મસઙ્કર એવ તથા। ભૂતત્વસ્ય જાતિત્વાભાવે ઽપિ
જાતિત્વાભિમાનવિષયત્વમસ્તીતિ તત્સઙ્કરો જાતિત્વબાધક ઇતિ
સમાધત્તે - જાતિત્વાભિમતસઙ્કરસ્યૈવેતિ। વ્યક્તેરભેદતુલ્યત્વં

સઙ્કરશ્ચ જાતિમત્ત્વે બાધકાનિ। અનવસ્થા રૂપહાનિઃ અસમ્બન્ધશ્ચ
જાતિત્વે બાધકાઃ। જાતિબાધકસઙ્ગ્રહ ઇત્યસ્ય
જાતિત્વજાતિમત્ત્વાન્યતરવિષયકજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયવિષયકસઙ્ક્ષિપ્તશબ્દઃ
ઇત્યર્થઃ।
વ્યક્તેરભેદઃ ઇત્યસ્ય
સ્વાશ્રયૈકવ્યક્તિકત્વમિત્યર્થઃ।
સ્વપ્રતિયોગિવૃત્તિત્વસ્વાનુયોગિવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટાન્યત્વમિતિ યાવત્। યસ્યાશ્રયભૂતા વ્યક્તયઃ અનેકાઃ સ
ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન ભેદવિશિષ્ટો ભવતિ યથા ઘટત્નવં
નીલઘટભેદવિશિષ્ટમ્। સ્વં નીલઘટભેદઃ, સ્વપ્રતિયોગી નીલઘટઃ,
તદ્વૃત્તિત્વં ઘટત્વે, એવ સ્વં નીલઘટભેદઃ,
1.
તુલ્યવિત્તિવેદ્યતયેતિ। એકજ્ઞાનવિષયતયેત્યર્થઃ।
તદનુયોગી રક્તઘટઃ
તદ્વૃત્તિત્વં ચ ઘટત્વે ઇતિ ઘટત્વમ્ ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
નીલઘટભેદવિશિષ્ટમ્। આકાશત્વં તુ ન તથા। ભેદપદેન
આકાશભેદોપાદાને સ્વપ્રતિયોગી આકાશઃ, તદ્વૃત્તિત્વં
યદ્યપ્યાકાશે ઽસ્તિ, તથાતિ આકાશભેદાનુયોગિઘટાદિવૃત્તિત્વં નાસ્તિ।
ઘટભેદોપાદાને સ્વાનુયોગ્યાકાશવૃત્તિત્વં યદ્યપ્યકાશત્વે ઽસ્તિ,
તથાપિ સ્પપ્રતિયોગિઘટવૃત્તિત્વં નાસ્તીતિ। તથા ચ
આકાશત્વમુક્તોભયસમ્બન્ધેન ભેદવિશિષ્ટાન્યદિતિ તત્
સ્વાશ્રયૈકવ્યક્તિકમ્, અતસ્તત્ ન જાતિઃ। જાતિત્વં હિ નિત્યત્વે
સત્યનેકસમવેતત્વમ્। અનેકસમવેતત્વં ચ ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટત્વમ્। અત્ર ચ આકાશત્વં જાતિઃ (ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટમ્) ઇતિ બુદ્ધિં પ્રતિ આકાશત્વં સ્વાશ્રયૈકવ્યક્તિકમ્
(ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન ભેદવિશિષ્ટાન્યત્) ઇતિ જ્ઞાનસ્ય તદ્વત્તાબુદ્ધિં
પ્રતિ તદભાવવત્તાજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમિતિ રીત્યા પ્રતિબન્ધકત્વાત્
જાતિત્વવિષયકજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્બસ્ય વ્યક્તેરભેદે સત્ત્વાત્
જાતિબાધકત્વમિત્યવધેયમ્।
વ્યક્તેસ્તુલ્યત્વમ્
અન્યૂનાનતિરિક્તવ્યક્તિકત્વમિતિ। અન્યૂનાનતિરિક્તાશ્રયકત્વમિત્યર્થઃ।
ઘટત્વકલશત્વયોરીદૃશતુલ્યત્વસત્ત્વાત્ તયોર્ન ભિન્નજાતિત્વમ્।
વસ્તુતસ્તુ
સ્વભિન્નજાત્યાશ્રયવ્યક્તિનિષ્ઠસઙ્ખ્યાન્યૂનાનતિરિક્તસઙ્ખ્યાકવ્યક્તિકત્વં
સ્વસમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેકદકસ્વભિન્નજાતિસમાનાધિકરણન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદ-
કત્વરૂપમ્
તુલ્યત્વમિત્યર્થઃ। ઇદં કમ્બુગ્રીવાદિમત્ત્વસ્ય જાતિત્વે બાધકમ્।
સ્વમ્ - કમ્બુગ્રીવાદિમત્ત્વં,
તત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદિકા સ્વભિન્નજાતિઃ
ઘટત્વજાતિઃ

તત્સમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં
કમ્બુગ્રીવાદિમત્ત્વે અસ્તિ। યત્રૈતાદૃશં તુલ્યત્વમસ્તિ 1તત્ર જાતિત્વં
નાસ્તિ। એવં ચૈતાદૃશતુલ્યત્વજ્ઞાનસ્ય
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનવિધયા જાતિત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
1. તત્ર જાતિત્વ
નાસ્તીતિ। યથા પૃથિવ્યાદિમનો ઽન્તાન્યતમત્વે। સ્વં
પૃથિવ્યાદિમનોન્તાન્યતમત્વં, તદ્ભિન્ના જાતિઃ દ્રવ્યત્વં
તત્સમનિયતત્વં પૃથિવ્યાદિમનોન્તાન્યતમત્વે ઽસ્તીતિ તન્ન જાતિઃ।
તથા ચ સ્વભિન્નજાતિસમનિયતત્વં તુલ્યત્વમ્।
સ્વભિન્નજાતિસમવનિયતત્વં ચ
સ્વસમાનાધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસ્વભિન્નજાતિસમાના-
ધિકરણાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વમિતિ ભાવઃ।
સઙ્કરો નામ
પરસ્પરં વિહાય વર્તમાનયોર્ધર્મયોરેકત્ર વૃત્તિઃ।
પરસ્પરાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણયોર્ધર્મયોરેકત્ર
વૃત્તિરિતિ યાવત્ અયં
ભૂતત્વમૂર્તત્વયોર્જાતિત્વે બાધકઃ, ભૂતત્વં વિહાય મૂર્તત્વં
મનસિ, મૂર્તત્વં વિહાય ભૂતત્વં આકાશે, ઉભયોઃ
પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયે સમાવેશ ઇતિ દ્વયોઃ સઙ્કરાત્ ન
જાતિત્વમ્। 1સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વ-સ્વાભાવવદ્વૃત્તિત્વ -
સ્વાધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વ-એતત્ત્રિતયસમ્બન્ધેન
કિઞ્ચિદ્ધર્મવિશિષ્ટત્વં સઙ્કર ઇતિ ફલિતમ્। એતાદૃશસાઙ્કર્યસ્ય
કથં જાતિત્વબાધકત્વમિતિ ચેત્ - ઉચ્યતે। લિઙ્ગવિધયૈવ તસ્ય
જાતિત્વબાધકત્વમ્। તથા હિ - ભૂતત્વં ન જાતિઃ ઉક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન
મૂર્તત્વવત્ત્વાત્ યત્ ઉક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન મૂર્તત્વવત્ તન્ન જાતિઃ યથા
2ગગનમનસ્સંયોગ ઇત્યનુમાનાત્ ભૂતત્વસ્ય જાતિત્વાભાવસિદ્ધૌ
બાધજ્ઞાનવિધયા જાતિત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધિકા યા નિરુક્તાનુમિતિઃ
તજ્જનકવ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાને નિરુક્તસાઙ્કર્યસ્ય વિષયત્વાત્
સાક્ષાત્પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયસ્યેવ
1. સ્વાધિકરણેત્યાદિ।
સ્વં ભૂતત્વં સ્વાધિકરણં પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયં તદ્વૃત્તિત્વં
મૂર્તત્વે ઽસ્તિ। એવં સ્વં ભૂતત્વં સ્વાભાવઃ ભૂતત્વાભાવઃ તદ્વત્ મનઃ
તદ્વૃત્તિત્વં મૂર્તત્વે ઽસ્તિ। એવં સ્વં ભૂતત્વં તદધિકરણમાકાશં
તદ્વૃત્તિર્યો ઽત્યન્તાભાવઃ મૂર્તત્વાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં મૂર્તત્વે ઽસ્તિ।
એવં ચોક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન ભૂતત્વવિશિષ્ટત્વં યત્ મૂર્તત્વસ્ય તદેવ
સંકર ઇત્યર્થઃ।
2. ગગનમનસ્સંયોગ
ઇતિ। ગગનમનસ્સંયોગસ્ય મૂર્તત્વાધિકરણમનોવૃત્તિત્વાત્
મૂર્તત્વાભાવાધિકરણગગનવૃત્તિત્વાત્
મૂર્તત્વાધિકરણપૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયવૃત્તિઃ યઃ

ગગનમનસ્સંયોગાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વાચ્ચ ઉક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન
મૂર્તત્વવૈશિષ્ટ્યમિતિ હેતુરસ્તિ જાતિત્વાભાવરૂપસાધ્યં ચાસ્તીતિ
ગગનમનસ્સંયોગસ્ય દૃષ્ટાન્તત્વમ્।
પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષયસ્યાપિ જાતિબાધકપદાર્થત્વેન
1તસ્ય સાઙ્કર્યે ઽક્ષતત્વાત્। અથ વા
2જાતિત્વાભાવાનુમિતિજનકજાતિત્વાભાવવ્યાપ્યનિરુક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન
મૂર્તત્વપરામર્શસ્ય તદભાવવ્યાપ્યવત્તાનિશ્ચયત્વેન
જાતિત્વપ્રકારકજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વાત્ નિરુક્તસાઙ્કર્યસ્ય તદ્વિષયત્વેન
સાક્ષાજ્જાતિત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વમક્ષતમિત્યાહુઃ।
અનવસ્થા -
અપ્રામાણિકાત્તરોત્તરકલ્પનાયાઃ વિશ્રાન્ત્યભાવઃ। ઇયં જાતેઃ
જાતિમત્ત્વે બાધિકા। 3તર્કવિધયા બાધકત્વમસ્યાઃ।
રૂપહાનિઃ -
4સ્વતોવ્યાવર્તકત્વરૂપલક્ષણસ્ય ભઙ્ગઃ। ઇયં વિશેષસ્ય જાતિમત્ત્વે
બાધિકા। વિશેષો હિ સ્વતોવ્યાવર્તકત્વેન લક્ષિતઃ। વિશેષો યદિ
જામિમાન્ સ્યાત્ તર્હિ જાતેરેવ
વિશેષસ્યેતરવ્યાવૃત્તિહેતુત્વસમ્ભવાત્ સ્વતોવ્યાવર્તકત્વરૂપં
લક્ષણં ભગ્નં સ્યાત્। અતો વિશેષો ન જાતિમાન્। એવં ચ
રૂપહાનિરપિ તર્કવિધયૈવ
જાતિમત્ત્વબાધિકા।
અસમ્બન્ધઃ -
પ્રતિયોગિત્વાનુયોગિત્વાન્યતરસમ્બન્ધેન સમવાયશૂન્યત્વમ્। અયં ચ
સમવાયાભાવયોર્જાતિમત્ત્વે બાધકઃ। યત્ર યત્ર જાતિમત્ત્વં વર્તતે તત્ર
પ્રતિયોગિત્વાનુયોગિત્વાન્યતરસમ્બન્ધેન 5સમવાયો ઽસ્તિ। સમવાયે
અભાવે
1. તસ્યેતિ।
પ્રતિબન્ધકજ્ઞાનજનકજ્ઞાનવિષયત્વસ્યેત્યર્થઃ।
2.
જાતિત્વાભાવાનુમિતીતિ। ભૂતત્વં ન જાતિરિત્યાકારિકા યા
જાતિત્વાભાવાનુમિતિઃ તજ્જનકઃ ય પરામર્શઃ ભૂતત્વં
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યમૂર્તત્વવત્ ઇત્યાકારકઃ તસ્યેત્યર્થઃ। તથા
ચોક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન મૂર્તત્વવત્ત્વરૂપસ્ય સંકરસ્ય
જાતિત્વાનુમિતિપ્રતિબન્ધકપરામર્શવિષયતયા
જાતિત્વવિષયકજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપં જાતિબાધકત્વમિતિ
ભાવઃ।
3. તર્કવિધયેતિ। યદિ
જાતિર્જાતિમતી સ્યાત્ તર્હિ ઉત્તરોત્તરજાતિકલ્પનાયાઃ વિશ્રાન્તિર્ન
સ્યાદિતિ તર્કો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ।
4. સ્વતોવ્યાવર્તકત્વં
ચ

સ્વભિન્નલિઙ્ગકસ્વવિશેષ્યકસ્વસજાતીયેતરભેદાનુમિત્યવિષયત્વમ્।
5. સમવાયો ઽસ્તીતિ।
યથા ઘટે જાતિમત્વમસ્તિ, તત્ર પ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેન
ઘટસમવાયો ઽસ્તિ કપાલે યો ઘટસમવાયઃ તત્પ્રતિયોગિત્વાત્
ઘટસ્ય, એવમ્ અનુયોગિતાસમ્બન્ધેન ઘટત્વસમવાયો ઽસ્તિ ઘટે યો
ઘટત્વસમવાયઃ તદનુયોગિત્વાત્ ઘટસ્યેતિ।
ચ 1તદભાવાત્ ત
જાતિમત્ત્વં તયોઃ। ઉક્તાન્યતરસમ્બન્ધેન સમવાયાભાવઃ
જાતિમત્ત્વાભાવવ્યાપ્યઃ। અતઃ અસમ્બન્ધજ્ઞાનં
તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનવિધયા જાતિમત્ત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકમ
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કર્મવિભાગઃ
અન્ત્સ્_5 ઉત્ક્ષેપણાવક્ષેપણાકુઞ્ચનપ્રસારણગમનાનિ પઞ્ચ કર્માણિ ॥
ઉત્ક્ષેપણ - અપક્ષેપણ
- આકુઞ્ચન - પ્રસારણ - ગમનાનિ પઞ્ચકર્માણિ।
દીપિકા
કર્મ વિભજતે -
ઉત્ક્ષેપણેતિ। સંયોગભિન્નત્વે સતિ સંયોગસમવાયિકારણં કર્મ
કર્મત્વજાતિમદ્વા। નનુ ભ્રમણાદેરપ્યતિરિક્તસ્ય કર્મણઃ સત્ત્વાત્
પઞ્ચેત્યનુપપન્નમિતિ ચેત્ - ન। ભ્રમણાદીનામપિગમને ઽન્તર્ભાવાત્ ન
પઞ્ચત્વવિરોધઃ।
પ્રકાશિકા
સંયોગાસમવાયિકારણે સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
સંયોગભિન્નત્વે સતીતિ। સંયોગસમવાયિકારણ
દ્રવ્યે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય અસમવાયીતિ।
ભ્રમણાદીનામ્
ઇત્યાદિના રેચનસ્યન્દનોર્ધ્વજ્વલનતિર્યગ્ગમનાનાં સંગ્રહઃ।
ગમને ઽન્તર્ભાવાદિતિ। ન ચોત્ક્ષેપણાદીનામપિ
ગમને ઽનતર્ભાવો ઽસ્ત્વિતિ શઙ્ક્યમ્। સ્વતન્ત્રેચ્છસ્ય
નિયોગપર્યનુયોગાનર્હસ્ય મુનેસંમતત્વાદિતિ ભાવઃ।
1. તદભાવાદિતિ।
સમવાયો ઽભાવો વાન્યત્ર સમવાયસમ્બન્ધેન નાસ્તિ, અતઃ
પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધેન સમવાયવત્ત્વં સમવાયાભાવયેર્ન ભવતિ। એવં
સમવાયે ઽભાવે વા અન્યત્ કિમપિ સમવાયસમ્બન્ધેન નાસ્તિ, અતઃ
અનુયોગિતાસમ્બન્ધેન સમવાયવત્ત્વં તયોર્ન ભવતીતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
સંયોગભિન્નત્વે
સતિ સંયોગાસમવાયિકારણં કર્મેતિ કર્મણો લક્ષણમુક્તમ્।
સંયોગભિન્નત્વે સતીત્યનુક્તૌ સંયોગસ્ય
સંયોગો ઽપ્યસમવાયિકારણમ્; કાયપુસ્તકસંયોગં પ્રતિ

હસ્તપુસતકસંયોગસ્યાસમવાયિકારણત્વાત્; અતઃ
સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય સંયોગભિન્નત્વે સતીત્યુક્તમ્।
સંયોગકારણમિત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ સંયોગસમવાયિકારણે
દ્રવ્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ, તદ્વારણાય કારણે અસમવાયીતિ વિશેષણમ્।
તદાહસંયોગાસમવાયિકારણ ઇતિ।
સ્વતન્ત્રેચ્છસ્યેતિ।
સ્વતન્ત્રેચ્છો મુનિઃ નિયોગપર્યનુયોગાનર્હ ઇતિ સર્વસંમત
ઇત્યર્થઃ। નિયોગઃ - આજ્ઞા। પર્યનુયોગઃ - પ્રશ્નઃ।
તર્કસંઙ્ગ્રહઃ
સામાન્યવિભાગઃ
અન્ત્સ્_6 પરમ્ અપરં ચેતિ દ્વિવિધં સામાન્યમ્ ॥
સામાન્યં દ્વિવિધમ્ - પરમ્ અપરમ્ ચેતિ।
દીપિકા
સામાન્યં વિભજતે
- પરમિતિ। પરમ્ - અધિકદેશવૃત્તિ। અપરમ્ - ન્યૂનદેશવૃત્તિ।
સામાન્યાદિચતુષ્ટયે જાતિર્નાસ્તિ।
પ્રકાશિકા
પરમિત્યાદિ।
સામાન્યલક્ષણં અગ્રે મૂલકૃતૈવ વક્ષ્યત ઇતિ ન ન્યૂનતેતિ ધ્યેયમ્।
સત્તાયા દ્રવ્યત્વાદ્યપેક્ષયા અધિકદેશવૃત્તિત્વેન પરત્વમેવ।
ઘટત્વાદીનાં ન્યૂનદેશવૃત્તિત્વેન અપરત્વમેવ। દ્રવ્યત્વાદીનાં
સત્તાતો ઽપરત્વમ્ ઘટત્વાદિતઃ પરત્વમિતિ વિવેકઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વિશેષવિભાગઃ
અન્ત્સ્_7 નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વિશેષાસ્ ત્વ્ અનન્તા એવ ॥
દીપિકા
વિશેષં વિભજતે -
નિત્યેતિ। પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયપરમાણવઃ આકાશાદિપઞ્ચકં ચ
નિત્યદ્રવ્યાણિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સમવાયલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_8 સમવાયસ્ ત્વ્ એક એવ ॥
દીપિકા
સમવાયસ્ય ભેદો નાસ્તીત્યાહ -
સમવાયસ્તુ ઇતિ।
પ્રકાશિકા
સમવાયસ્ય ભેદો
નાસ્તીતિ। ન ચ સમવાયસ્યાભેદે સ્પર્શસમવાયવતિ વાયૌ
રૂપવત્તાપ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ શઙ્ક્યમ્। રૂપસમવાયસત્ત્વે ઽપિ રૂપાભાવેન

તથા પ્રતીતેરભાવાદિતિ દિક્।
બાલપિયા
રૂપવત્તાપ્રતીતિઃ સ્યાદિતિ।
સ્પર્શસમવાયસત્ત્વેન તદભિન્નસ્ય રૂપસમવાયસ્યાપિ સત્ત્વાત્
રૂપસમવાયસ્યૈવ રૂપવત્તાપ્રતીતિનિયામકત્વાદિતિ ભાવઃ।
રૂપસમવાયો ન રૂપવત્તાપ્રતીતિનિયામકઃ, અપિ તુ સમવાયસમ્બન્ધેન
રૂપમ્।
વાયૌ તુ ન રૂપમસ્તિ,
અતો ન રૂપવત્તાપ્રતીતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશયેન સમાધત્તે -
રૂપસમવાયસત્ત્વે ઽપીતિ। નનુ વાયૌ રૂપસમવાયસત્ત્વે રૂપં નાસ્તીતિ
વક્તું ન શક્યતે સમ્બન્ધસત્તાયાઃ સમ્બન્ધિસત્તાવ્યાપ્યત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ
- દિગિતિ। અયમાશયઃ - વાય્વનુયોગિકત્વવિશિષ્ટઃ
રૂપપ્રતિયોગિકત્વવિશિષ્ટશ્ચ સમવાયઃ વાયૌ
રૂપવત્તાપ્રતીતિનિયામકઃ। વાય્વનુયોગિકત્વવિશિષ્ટસમવાયે
રૂપપ્રતિયોગિકત્વાભાવાત્ વાયૂ રૂપવાનિતિ પ્રતીતિઃ નાપાદયિતું
શક્ય ઇતિ। અધિકં મુક્તાવલીમઞ્જૂષાદૌ દ્રષ્ટવ્યમ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અભાવવિભાગઃ
અન્ત્સ્_9 અભાવશ્ ચતુર્વિધઃ । પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસાભાવો ઽત્યન્તાભાવો ઽન્યોન્યાભાવશ્ ચેતિ ॥
અભાવઃ ચતુર્વિધઃ - પ્રાગભાવઃ, પ્રધ્વંસાભાવઃ, અત્યન્તાભાવઃ, અન્યોન્યાભાવશ્ચેતિ।
દીપિકા
અભાવં વિભજતે -
અભાવ ઇતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પૃથિવીનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_10[1] ગન્ધવતી પૃથિવી । સા દ્વિવિધા નિત્યાનિત્યા ચ । નિત્યા પરમાણુરૂપા । અનિત્યા કાર્યરૂપા । પુનસ્ ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ । શરીરમ્ અસ્મદાદીનામ્ । ઇન્દ્રિયં ગન્ધગ્રાહકં ઘ્રાણં નાસાગ્રવર્તિ । વિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ ॥
તત્ર ગન્ધવતી પૃથિવી।
દીપિકા
તત્રોદ્દેશક્રમાનુસારાત્ પ્રથમં પૃથિવ્યાઃ લક્ષણમાહ - તત્રેતિ।
નામ્ના પદાર્થસઙ્કીર્તનમુદ્દેશઃ। ઉદ્દેશક્રમે ચ સર્વત્ર ઇચ્છૈવ
નિયામિકા।
નનુ
સુરભ્યસુરભ્યવયવારબ્ધે દ્રવ્યે પરસ્પરવિરોધેન
ગન્ધાનુત્પાદાદવ્યાપ્તિઃ। ન ચ તત્ર ગન્ધપ્રતીત્યનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
અવયવગન્ધસ્યૈવ તત્ર પ્રતીતિસમ્ભવેન ચિત્રગન્ધાનઙ્ગીકારાત્। કિં
ચોત્પન્નવિનષ્ટઘટાદાવવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ - ન।
ગન્ધસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વાપરજાતિમત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
નનુ જલાદાવપિ
ગન્ધપ્રતીતેરતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ - ન। અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
પૃથિવીગન્ધસ્યૈવ તત્ર ભાનાઙ્ગીકારત્। નનુ તથાપિ કાલસ્ય