તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 6180

બોધ ઇતિ
તૃતીયાતત્પુરુષતયા વ્યાખ્યાતમિત્યાહ - ષષ્ઠીતત્પુરુષેતિ। અન્યતઃ
સિદ્ધત્વેનેતિ। ભાષ્યાદિગ્રન્થાન્તરપઠનાદપિ સિદ્ધત્વેનેત્યર્થઃ॥
તર્કસંઙ્ગ્રહઃ
પદાર્થવિભાગઃ
અન્ત્સ્_2 દ્રવ્યગુણકર્મસામાન્યવિશેષસમવાયાભાવાઃ સપ્ત પદાર્થાઃ ॥
દીપિકા
પદાર્થાન્
વિભજતે - દ્રવ્યે તિ। પદસ્યાર્થઃ પદાર્થ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
અભિધેયત્વં પદાર્થસામાન્યલક્ષણમ્। નનુ વિભાગાદેવ સપ્તત્વે સિદ્ધે
સપ્તપદગ્રહણં વ્યર્થમિતિ ચેત્ - ન।
અધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થકત્વાત્। નનુ અતિરિક્તઃ પદાર્થઃ પ્રમિતો
વા ન વા। નાદ્યઃ; પ્રમિતસ્ય નિષેધાયોગાત્। ન દ્વિતીયઃ;
પ્રતિયોગિપ્રમિતિં વિના નિષેધાનુપપત્તેરિતિ ચેત્ - ન। પદાર્થત્વં
દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યમિતિ। વ્યવચ્છેદાર્થકત્વાત્। નનુ
સપ્તાન્યતમત્વં સપ્તભિન્નભિન્નત્વમ્। સપ્તભિન્નસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા કથં
સપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્તિનિશ્ચય ઇતિ ચેત્ - ન। દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વં
નામ દ્રવ્યાદિભેદસપ્તકાભાવવત્ત્વમ્। અતો દોષવિરહાત્।
એવમગ્રે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્॥
પ્રકાશિકા
મૂલૈ સપ્તપદાર્થા ઇતિ। દ્રવ્યત્વાદિરૂપાયે
પદાર્થવિભાજકાઃ સપ્તોપાધયઃ તદન્યતમવન્તઃ પદાર્થા ઇત્યર્થઃ।
તત્ર સપ્તત્વમપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વમ્। એવમગ્રિમગ્રન્થસ્યાપિ અત્રૈવ
પર્યવસાનમવધેયમ્।
નનુ
સામાન્યધર્મજ્ઞાનસ્ય વિશેષવિજ્ઞાસાં પ્રતિ હેતુત્વાત્
સામાન્યલક્ષણકથનાનન્તરમેવ વિભાગો યુક્તઃ। તથા ચ મૂલે
કથમાદૌ વિભાગ ઇતિ ન્યૂનતાં પરિહરતિ-- પદસ્યે તિ। પદસ્યાર્થઃ અભિધેયઃ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
પદસમ્બન્ધ્યભિધાવિષયત્વસ્ય લાભે ઽપિ
પદસમ્બન્ધિત્વાંશસ્યાવ્યાવર્તકત્વાદાહ--- અભિધેયત્વમ્ ઇતિ।
લક્ષણં લભ્યત ઇતિ શેષઃ। તથા ચ ન ન્યૂનતેતિ ભાવઃ। વિભાગાદેવે તિ। પદાર્થત્વાવાન્તરધર્મપુરસ્કારેણ
ધર્મિપ્રતિપાદનાદેવેત્યર્થઃ। અધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થકત્વાદ્ ઇતિ।
તાદૃશસઙ્ખ્યાનિષેધસિદ્ધિફલકત્વાદિત્યર્થઃ। ઉદ્દેશ્યવિધેયભાવસ્થલે
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે
વિધેયવ્યાપ્યત્વભાનમૌત્સર્ગિકમિત્યાશયેનાહ-- પદાર્થત્વમ્ ઇતિ। ઇતિ વ્યવચ્છેદાર્થકત્વાદ્ ઇતિ। ઇતિ એતદ્રૂપો યો
વ્યવચ્છેદોનિર્ણયસ્તદર્થકત્વાદિત્યર્થઃ। સપ્તભિન્નભિન્નત્વમ્ ઇતિ।
દ્રવ્યાદયો યે સપ્તપદાર્થાઃ તદ્ભેદકૂટવિશિષ્ટભિન્નત્વં
વક્તવ્યમિત્યર્થઃ। દ્રવ્યાદિભેદસપ્તકાભાવવત્ત્વમ્ ઇતિ। દ્રવ્યાદિભેદાનાં પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધાનાં સપ્તાનાં
કુત્રાપ્યસત્ત્વેન તાદૃશભેદસપ્તકત્વાવચ્છિન્નાભાવસ્ય સર્વત્ર સત્ત્વાત્ ન
દોષ ઇતિ ભાવઃ। વસ્તુતસ્તુ"પદાર્થત્વં

દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યમ્"
ઇત્યસ્ય પદાર્થત્વં
દ્રવ્યત્વાદિસપ્તોપાધ્યન્યતમવત્ત્વવ્યાપ્યમિત્યર્થઃ। તેન બહુષુ
પુસ્તકેષુ સપ્તાન્યતમત્વાપ્રસિદ્ધિશઙ્કાતત્સમાધાનપરસ્ય"નનુ
સપ્તાન્યતમત્વમ્"ઇત્યાદિગ્રન્થસ્યાસત્ત્વે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ
ધ્યેયમ્। એવમગ્રે ઽપા તિ। એવં રીત્યા દ્રવ્યાણીત્યાદાવપીત્યર્થઃ॥
બાલપ્રિયા
નનુ સપ્તપદાર્થા
ઇતિ યથાશ્રુતમૂલાત્ પદાર્થાઃ સપ્તત્વસઙ્ખ્યાવન્ત ઇતિ લભ્યતે।
તન્ન યુક્તમ્। દ્રવ્યગુણાદીનાં પ્રત્યેકમનેકત્વાત્ આહત્ય
સપ્તાધિકસઙ્ખ્યાયા એવ પદાર્થેષુ સત્ત્વાત્ પદાર્થેષુ
સપ્તાધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદસ્ય સપ્તપદેન કર્તુમશક્યત્વાદિત્યાશયેન
પ્રકારાન્તરેણ મૂલં વ્યાચષ્ટે---
દ્રવ્યત્વાદિરૂપા ઇત્યાદિના। તથા ચ 1ભાવપ્રધાનનિર્દેશાત્
દ્રવ્યાદિપદાનિ દ્રવ્યત્વાદિપરાણિ। અન્તિમસ્ય અભાવપદસ્ય
1.
ભાવપ્રધાનનિર્દેશાદિતિ। ભાવઃ પ્રકૃત્યર્થપ્રકારીભૂતો ધર્મઃ પ્રધાનઃ
તાત્પર્યવિષયો યસ્ય શબ્દસ્ય સઃ ભાવપ્રધાનનિર્દેશઃ। તથા ચ
દ્રવ્યાદિપદાનાં સ્વાર્થપ્રકારીભૂતદ્રવ્યત્વાદિધર્મતાત્પર્યકત્વાત્
ભાવપ્રધાનનિર્દેશત્વમ્।
દ્રવ્યત્વાદ્યન્યતમવતિ
લક્ષણા। દ્રવ્યત્વાદિષુ સપ્તત્વાન્વયઃ। દ્રવ્યત્વાદિરૂપાઃ યે
પદાર્થત્વવ્યાપ્યાઃ ધર્માઃ સપ્ત તદન્યતમવન્તઃ પદાર્થા ઇતિ સપ્ત
પદાર્થા ઇતિ વાક્યાત્ બોધઃ। દ્રવ્યાદિપદાર્થાનાં 1અનેકત્વે ઽપિ
દ્રવ્યત્વાદયઃ પદાર્થવિભાજકધર્માઃ સપ્તૈવેતિ નાનુપપત્તિરિતિ
ભાવઃ।
નનુ સપ્તત્વં
સઙ્ખ્યારૂપો ગુણઃ તદાશ્રયત્વં દ્રવ્યત્વગુણત્વાદિષુ નાસ્તિ,
સઙ્ખ્યાયાઃ ગુણસ્ય દ્રવ્યમાત્રવૃત્તિત્વાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય પ્રકૃતે
સપ્તત્વં ન સઙ્ખ્યાવિશેષરૂપમ્, કિં તુ
અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વમિતિ વ્યાચષ્ટે - અત્ર સપ્તત્વમ્ ઇતિ।
ઽઇદમેકમ્ઽ, ઽઇદમેકમ્ઽ ઇતિ યા બુદ્ધિઃ સા અપેક્ષાબુદ્ધિઃ
તદ્વિષયત્વમિત્યર્થઃ। અગ્રિમગ્રન્થસ્યાપી તિ।
રૂપાદયઃ ઽચતુર્વિંશતિર્ગુણાઃઽ, ઉત્ક્ષેપણાદીનિ ઽપઞ્ચ કર્માણિઽ
ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણગ્રનથસ્યાપીત્યર્થઃ। અત્રૈવ પર્યવસાનમવધેયમ્ ઇતિ। ચતુર્વિંશતિત્વાદેઃ અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વ એવ
તાત્પર્યં
નિશ્ચેયમિત્યર્થઃ।
દ્રવ્યગુણકર્મેત્યાદિવાક્યં પદાર્થવિભાગવાક્યમ્। વિભાગો
નામ
2સામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યભૂતપદાર્થવિશેષ્યકપદાર્થત્વવ્યાપ્યપરસ્પરાસમાનાધિકરણધર્મપ્રકારકજ્ઞાનજનક-

શબ્દઃ।
એતાદૃશશબ્દાત્મકવિભાગશ્ચ પદાર્થઃ કતિવિધ ઇતિ શિષ્યસ્ય
વિશેષધર્મપ્રકારકજિજ્ઞાસાયાં સત્યામેવ કર્તું શક્યઃ। અન્યથા
અજિજ્ઞાસિતાર્થકથનરૂપાર્થાન્તરદોષાપત્તેઃ। વિશૈશજિજ્ઞાસાં પ્રતિ
સામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનં કારણમ્। વિભાગાત્ પૂર્વં મૂલે
પદાર્થસામાન્યલક્ષણસ્યાકથનાત્ સામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનં શિષ્યસ્ય ન
જાતમિતિ ન
પદાર્થત્વવ્યાપ્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનેચ્છારૂપવિશેષજિજ્ઞાસાયાઃ અનુત્પત્તેઃ
વિભાગકરણમનુચિતમ્ ઇતિ શઙ્કાપરિહારાર્થઃ ઽપદસ્યાર્થઃઽ
ઇત્યાદિ દીપિકા ગ્રન્થ ઇત્યાહ - નનુ
સામાન્યધર્મજ્ઞાનસ્યે તિ। હેતુત્વાદ્ ઇતિ। 3સામાન્યજ્ઞાનસ્ય વિશેષજિજ્ઞાસાયાં સ્વાતન્ત્ર્યેણ,
ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનધર્મિતાવચ્છેદકજ્ઞજ્ઞનસમ્પાદકતયા વા
હેતુત્વમિતિ
1. અનેકત્વે ઽપીતિ।
સપ્તાધિકસંખ્યાકત્વે ઽપીત્યર્થઃ।
2. સામાન્યધર્મઃ
પદાર્થત્વં તત્પ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યઃ પદાર્થઃ તદ્વિશેષ્યકં યત્
પદાર્થત્વવ્યાપ્યાઃ પરસ્પરાસમાનાધિકરણાઃ યે ધર્માઃ
દ્રવ્યત્વગુણત્વાદયઃ તત્પ્રકારકં જ્ઞાનં ઽપદાર્થાઃ
દ્રવ્યત્વગુણત્વાદિમન્તઃઽ ઇત્યાકારકં તજ્જનકશબ્દ ઇત્યર્થઃ।
3. સામાન્યજ્ઞાનસ્ય -
સામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય,
વિશેષજિજ્ઞાસાયામ્---વિશેષધર્મપ્રકારકજ્ઞાનેચ્છાં પ્રતિ।
સવ્યભિચારગ્રન્થે
ગદાધરભટ્ટાચાર્યાઃ પ્રાહુઃ।
સામાન્યધર્મજ્ઞાનસત્ત્વે વિશેષજિજ્ઞાસા તદભાવે તદભાવે ઇતિ
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલિતયા હેતુત્વં સામાન્યજ્ઞાનસ્ય। અથવા
1સ્વપ્રકારકત્વસમ્બન્ધેન વિશેષધર્મવિશિષ્ટજ્ઞાનવિષયકેચ્છાં પ્રતિ
વિશેષધર્મવિશિષ્ટજ્ઞાનમિષ્ટસાધનમિત્યાકારકં
વિશેષધર્મવિશિષ્ટજ્ઞાનધર્મિકેષ્ટસાધનતાપ્રકારકજ્ઞાનં કારણમ્।
તાદૃશેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનં પ્રતિ
ધર્મિતાવચ્છેદકીભૂતવિશેષધર્મપ્રકારકં જ્ઞાનં કારણમ્। વિશિષ્ટે
વૈશિષ્ટ્યાવગાહિબુદ્ધિં પ્રતિ વિશેષ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય
હેતુતાયાઃ 2 રાજપુરુષવાદે
વ્યવસ્થાપિતત્વાત્।
વિંશેષધર્મપ્રકારકજ્ઞાને ચ સામાન્યધર્મજ્ઞાનં કારણમિતિ પરમ્પરયા
સામાન્યધર્મજ્ઞાનસ્ય વિશેષધર્મજિજ્ઞાસાયાં હેતુત્વમિતિ ગદાધરા શયઃ। તથા ચ સામાન્યધર્મજ્ઞાનં વિના વિશેષજિજ્ઞાસા
નોત્પત્તુમર્હતીતિ ભાવઃ। સામાન્યલક્ષણકથનાનન્તરમ્ ઇતિ। પદાર્થાનાં સામાન્યલક્ષણે કથિતે
તાદૃશલક્ષણાત્મકસામાન્યધર્મજ્ઞાનાત્ પદાર્થઃ કતિવિધ ઇતિ
વિશેષધર્મજિજ્ઞાસા ભવિતુમર્હતીતિ ભાવઃ। ન્યૂનતામ્ ઇતિ।

અવશ્યવક્તવ્યાર્થાકથનં લભ્યતે। કથમ્ અભિધેયત્વં લભ્યત ઇતિ
મૂલોક્તં સઙ્ગચ્છત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - પદસ્યાર્થે ઽભિધેય ઇતિ। યદ્યપિ શબ્દતઃ પદસમ્બન્ધ્યભિધાવિષયત્વં લભ્યતે,
તથાપિ સમગ્રં ન લક્ષણમ્, અભિધાવિષયત્વસ્યૈવ
પદાર્થસામાન્યલક્ષણત્વસમ્ભવેન પદસમ્બન્ધિત્વાંશ્સ્ય વ્યર્થત્વાત્।
1. સ્વં વિશેષધર્મઃ
દ્રવ્યત્વગુણત્વાદિઃ તત્પ્રકારકત્વસમ્બન્ધેન દ્રવ્યત્વાદિવિશિષ્ટં યત્
જ્ઞાનં તદ્વિષયકેચ્છા ઽદ્રવ્યત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનં મમ ભવતુઽ
ઇત્યાકારિકા તાં પ્રતિ ઽદ્રવ્યત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનં મદિષ્ટસાધનમ્ઽ
ઇત્યાકારક જ્ઞાનં કારણમ્। તાદૃશજ્ઞાનં પ્રતિ ધર્મિતાવચ્છેદકાનાં
દ્રવ્યત્વાદીનાં જ્ઞાનં કારણમ્। દ્રવ્યત્વાદિજ્ઞાને
પદાર્થત્વરૂપસામાન્યધર્મજ્ઞાનં કારણમિત્યર્થઃ।
2. વ્યુત્પત્તિવાદે
પ્રથમાકારકે રાજપુરુષવાક્યાર્થવિચારાવસરે ઽરાજસ્વત્વાભાવવાન્
પુરુષઃ સુન્દરઃઽ ઇત્યાકારકે રાજસ્વત્વાભાવવિશિષ્ટે પુરુષે
સુન્દરત્વવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાને ઽરાજસ્વત્વાભાવવાન્ પુરુષઃઽ
ઇત્યાકારકં વિશેષ્યતાવચ્છેદકીભૂતરાજસ્વત્વાભાવપ્રકારકં જ્ઞાનં
કારણમિતિ નિરૂપિતમ્। તદત્ર અનુસંહિતમ્।
અતઃ
પદાર્થશબ્દલભ્યાર્થૈકદેશભૂતં અભિધેયત્વમેવ લક્ષણત્વેન
વિવક્ષિતમિત્યાશયઃ। અવ્યાવર્તકત્વાદ્ ઇતિ।
અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યાદિવારણરૂપપ્રયોજનશૂન્યત્વાદિત્યર્થઃ।
અત્રેદં ચિન્ત્યમ્ -
દીપિકોક્તઃ વિભાગવાક્યઘટકપદાર્થપદેન સામાન્યલક્ષણલાભપ્રકારઃ
ન શોભતે।
સામાન્યલક્ષણકથનાનન્તરં તતઃ શિષ્યસ્ય સામાન્યધર્મજ્ઞાનેન
પદાર્થઃ કતિવિધ ઇતિ વિશેષજિજ્ઞાસાયાં વિભાગવાક્યસ્ય પ્રવૃત્તેઃ
વિભાગવાક્યાઘટકપદેન સામાન્યધર્મસૂચનસ્યૈવોચિતત્વાત્
વિભાગવાક્યઘટકેન પદેન
વિભાગવાક્યપ્રયોજકવિશેષજિજ્ઞાસાજનકસામાન્યધર્મજ્ઞાનોત્પાદને ઽન્યોન્યશ્રયાદિદોષેણૌચિત્યવિરહાત્।
તસ્માત્ મઙ્ગલશ્લોકસ્થતર્કપદેન જ્ઞેયત્વરૂપં સામાન્યલક્ષણં
સૂચિતમ્। તતો વિશૈષજિજ્ઞાસાયાં
દ્રવ્યગુણેત્યાદિવિભાગવાક્યમવતીર્ણમિતિ કથનમેવ યુક્તમ્। તથૈવ
નિર્વ્યૂઢં ચ નિરુક્ત્યાદિગ્રન્થ
ઇતિ।
પદાર્થત્વાવાન્તરધર્મપુરસ્કારેણ
ધર્મિપ્રતિપાદનાદેવે તિ।
પદાર્થત્વવ્યાપ્યદ્રવ્યત્વાદિધર્મંવિશિષ્ટદ્રવ્યાદિધર્મિપ્રતિપાદકદ્રવ્યાદિશબ્દાદિત્યર્થઃ।
નનુ દ્રવ્યગુણેત્યાદિશબ્દમાત્રાત્ દ્રવ્યત્વાદિવિશિષ્ટદ્રવ્યાદીનાં
બોધે ઽપિ તેષુ સપ્તત્વસઙ્ખ્યાયાઃ કથં બોધ ઇતિ ચેત્ - અત્રાહુઃ।
વિભાગાદેવેતિ મૂલસ્ય

દ્રવ્યગુણેત્યાદિદ્વન્દ્વસમભિવ્યાહૃતબહુવચનાદેવેત્યર્થઃ। તથા
ચ દ્વન્દ્વસમભિવ્યાહૃબહુવચનસ્ય
દ્વન્દ્વપ્રતિપાદ્યતાવદર્થપર્યાપ્તસઙ્ખ્યાવાચકત્વનિયમઃ
અવશ્યમઙ્ગીકરણીયઃ। અન્યથા રામલક્ષ્મણભરતશત્રુઘ્ના ઇત્યત્ર
બહુવચનેન ત્રિત્વાદિબોધાપત્ત્યા અનુભવવિરોધાપત્તેઃ। એવં ચ
પ્રકૃતે
દ્વન્દ્વપ્રતિપાદ્યદ્રવ્યાદ્યભાવાન્તસમુદાયપર્યાપ્તસઙ્ખ્યાવાચકતાયાઃ
તાદૃશદ્વન્દ્વસમભિવ્યાહૃતબહુવચનસ્યાવશ્યં સ્વીકરણીયતયા
તાદૃશસઙ્ખ્યા સપ્તત્વસઙ્ખ્યંવેતિ બહુવચનેન તત્સિદ્ધિરિતિ। નીલકણ્ઠપ્રકાશિકાયા અપિ કથઞ્ચિદત્રૈવ તાત્પર્યં બોધ્યમ્।
મૂલે
અધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થકત્વાદ્ ઇતિ। અધિકસઙ્ખ્યાયાઃ સપ્તત્વાધિકાષ્ટત્વસઙ્ખ્યાયાઃ વ્યવચ્છેદઃ
નિષેધનિર્ણયઃ અર્થઃ પ્રયોજનં યસ્ય તત્ત્વાદિત્યર્થઃ। તદાહ - તાદૃશસઙ્ખ્યે તિ। એવં ચ સપ્તપદેન
અષ્ટમપદાર્થનાસ્તિત્વં બોધ્યત ઇતિ ફલિતમ્। અષ્ટમપદાર્થસ્ય
ભ્રાન્તિસિદ્ધત્વે તસ્ય નિષેધસમ્ભવેન નિષેધાયોગાદિતિ
ખણ્ડનં ન યુજ્યત
ઇત્યાશયેન જ્ઞાત ઇત્યનુક્ત્વા પ્રમિત ઇતિ મૂલે ઉક્તમ્। પ્રમિત
ઇત્યસ્ય પ્રમાવિષય ઇત્યર્થઃ। પ્રમાવિષયસ્ય સત્તાનિયમેન
નિષેધાયોગાત્ ઇતિ વક્તુ શક્યત ઇતિ ભાવઃ। તત્રૈવ પ્રતિયોગિપ્રમિતિ વિને તિ। યદ્યપ્યભાવબુદ્ધૌ પ્રતિયોગિજ્ઞાનમેવ
કારણમ્ ન તુ પ્રતિયોગિપ્રમા, ગગનાદ્યભાવબુદ્ધૌ
પ્રતિયોગિગગનાદિપ્રકારકપ્રમાયાઃ કારણત્વાસમ્ભવાત્,
ગગનાદેરવૃત્તિતયા તત્પ્રકારિકાયાઃ ઽઇદં ગગનવત્ઽ
ઇત્યાકારકપ્રમાયાઃ અસમ્ભવાત્। તથાપિ પ્રકૃતે
પ્રતિયોગિપ્રમાપદેન ન પ્રતિયોગિપ્રકારકપ્રમા વિવક્ષિતા અપિ તુ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકપ્રકારકપ્રતિયોગિવિશેષ્યકપ્રમૈવ 1વિવક્ષિતા।
ઽઇદં ગગનમ્ઽ ઇત્યાકારિકા
ગગનત્વપ્રકારકગગનવિશેષ્યકપ્રમાપ્રસિદ્ધૈવેતિ તદ્બલાત્
ગગનાભાવબુદ્ધિઃ સમ્ભવતિ। પ્રકૃતે સપ્તપદાર્થાતિરિક્તપદાર્થંસ્ય પ્રમા
નાસ્તીતિ તન્નિષેધો નોપપદ્યત ઇતિ દીપિકા શયઃ।
દ્રવ્યગુણેત્યાદિવાક્યેન પદાર્થાનુદ્દિશ્ય
દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વં વિધીયતે। ઉદ્દેશ્યવિધેયભાવસ્થલે ચ
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે વિધેયવ્યાપ્યત્વં ભાસત ઇતિ સામાન્યનિયમઃ।
યથા ધનવાન્ સુખીત્યત્ર ધનવન્વમુદ્દિશ્ય સુખસ્ય વિધાને
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે ધને સુખવ્યાપ્યત્વં ભાસતે યત્ર યત્ર ધનં તત્ર
સુખમિતિ, તથા પ્રકૃતે ઽપિ ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકે પદાર્થન્ત્વે
દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યત્વં ભાસતે યત્ર યત્ર પદાર્થત્વં તત્ર તત્ર
દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વમિતિ। તથા ચ સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાતો
નેત્યર્થઃ। તદેતદાહ - ઉદ્દેશ્યવિધેયભાવસ્થલ ઇતિ। ઔત્સર્ગિકમિ
તિ। સામાન્યન્યાયસિદ્ધમિત્યર્થઃ।
ઽઅધિકસઙ્ખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થકત્વાત્ઽ ઇતિ પૂર્વતનમૂલગ્રન્થે
વ્યવચ્છેદશબ્દસ્ય યથા નિષેધોર્ઽથઃ તથા ઽસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યમિતિ

વ્યવચ્છેદાર્થકત્વાત્ઽ ઇતિ
1. તથા ચ ઽઅભાવબુદ્ધૌ
પ્રતિયોગિજ્ઞાનં કારણમ્ઽ ઇતિ પ્રવાદસ્યાપિ પ્રતિયોગિતા
વચ્છેદકપ્રકારકપ્રતિયોગિવિશેષ્યકજ્ઞાનં કારણમિત્યેવાર્થઃ। ન તુ
પ્રતિયોગિપ્રકારકજ્ઞાનમિતિ ભાવઃ।
પ્રકૃત્તમૂલસ્થવ્યવચ્છેદપદસ્યાપિ નિષેધોર્ઽથ ઇતિ ન
ભ્રમિતવ્યમિતિ બોધયિતું વ્યાચષ્ટે - એતદ્રૂપ ઇતિ। તદર્થકત્વાદ્ ઇતિ। સપ્તગ્રહણસ્યેતિ શેષઃ।
નનુ સપ્તાન્યતમત્વં
નામ સપ્તભિન્નભિન્નત્વમ્। સપ્તપદાર્થભિન્નસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા
તદ્ભિન્નત્વરૂપમન્યતમત્વમપ્રસિદ્ધમિતિ તન્નિરૂપિતવ્યાપ્યત્વં પદાર્થે ન
નિશ્ચેતું શક્યત ઇતિ તાદૃશનિશ્ચયફલકત્વં
સપ્તગ્રહણસ્ય ન યુજ્યત
ઇત્યાશઙ્કિતં ઽનનુ સપ્તાન્યતમત્વમ્ઽ ઇત્યાદિના દીપિકાયામ્ । તત્રાપ્રસિદ્ધિશઙ્કાન ન યુજ્યતે, યે
દ્રવ્યાદયઃ સપ્તપદાર્થાઃ પ્રત્યેકં તદ્ભિન્નભિન્નત્વસ્ય પ્રત્યેકં સત્ત્વાત્।
દ્રવ્યભિન્નગુણાદિભિન્નત્વસ્ય દ્રવ્યે, ગુણભિન્નદ્રવ્યાદિભિન્નત્વસ્ય ગુણે
સતત્વમિતિ રીત્યા સપ્તસ્વપિ પદાર્થેષુ તદ્ભિન્નભિન્નત્વસ્ય
સત્ત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે - દ્રવ્યાદયો યે સપ્તે તિ।
એવં ચ દ્રવ્યાદયો યે સપ્ત પદાર્થાઃ તદ્ભેદકૂટવિશિષ્ટં -
તદ્ભેદસપ્તકવિશિષ્ટં યત્ તદ્ભિન્નત્વં સપ્તાન્યતમત્વમ્। તત્ર ભેદસપ્તકવિશિષ્ટમપ્રસિદ્ધમ્, દ્રવ્યે
ગુણાદિપ્રતિયોગિકભેદષટ્કસ્ય સત્ત્વે ઽપિ દ્રવ્યભેદસ્યાસત્ત્વેન
તદ્ઘટિતસપ્તભેદસમુદાયસ્યાસમ્ભવાત્, એવં ગુણાદાવપિ। તથા ચ
ભેદસપ્તકવિશિષ્ટાત્મકસ્ય સપ્તભિન્નસ્યાપ્રસિદ્ધતયા તદ્ભિન્નત્વરૂપં
સપ્તભિન્નભિન્નત્વમપ્રસિદ્ધમિતિ શઙ્કિતુરાશય ઇતિ ભાવઃ। દ્રવ્યે
ગુણભેદઃ ગુણે દ્રવ્યભેદ ઇત્યેવં પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધા યે ભેદાઃ સપ્ત
તત્સમુદાયત્વાવચ્છિન્નાભાવો ઽત્ર સપ્તાન્યતમત્વમ્। પદાર્થત્વં યત્ર
યત્રાસ્તિ તત્ર
તાદૃશસમુદાયત્વાવચ્છિન્નાભાવો ઽસ્તિ અતઃ વ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ સુકર
ઇત્યાશયમાહ - દ્રવ્યાદિભેદાનામ્ ઇતિ।
બહુષુ ગ્રન્થેષુ
સપ્તાન્યતમેત્વમપ્રસિદ્ધમિતિ શઙ્કાતત્સમાધાનપરો ગ્રન્થો ન
દૃશ્યતે। અતઃ પદાર્થત્વં દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યમિતિ દીપિકાયાઃ
યાદૃશાર્થવર્ણને ઽપ્રસિદ્ધિશઙ્કા નોદિયાત્ તાદૃશમર્થં કથયતિ -
વસ્તુતસ્ત્વ્ ઇતિ।
યત્ર યત્ર પદાર્થત્વં
તત્ર તત્ર દ્રવ્યત્વાદયઃ યે સપ્ત ઉપાધયઃ ધર્માસ્તદન્યતમવત્ત્વમિતિ
વ્યાપ્તિઃ પ્રકૃતે વિવક્ષિતા। પદાર્થત્વં દ્રવ્યે ઽસ્તિ, તત્ર
દ્રવ્યત્વાદિસપ્તાન્યતમભૂતદ્રવ્યત્વવત્ત્વમસ્તીતિ। દ્રવ્યાદૌ વ્યાપ્તિઃ
સુગ્રહા। અન્યતમત્વં ચ તદ્ભિન્નભિન્નત્વમેવ। દ્રવ્યત્વાદયઃ યે સપ્ત
ધર્માઃ તદ્ભિન્નાઃ ઘટત્વાદયઃ તદ્ભિન્નત્વં દ્રવ્યત્વાદિષ્વસ્તીતિ
નાપ્રસિદ્ધિશઙ્કાવકાશ ઇતિ ભાવઃ। એવં રીત્યેતિ। દ્રવ્યત્વં

પૃથિવ્યાદ્યન્યતમત્વવ્યાપ્યમિતિ નિર્ણયાર્થં નવગ્રહણમિતિ
રીત્યેત્યર્થઃ॥
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
દ્રવ્યવિભાગઃ
અન્ત્સ્_3 તત્ર દ્રવ્યાણિ પૃથિવ્યપ્તેજોવાય્વાકાશકાલદિગાત્મમનાંસિ નવૈવ ॥
દીપિકા
દ્રવ્યં વિભજતે -
તત્રે તિ। તત્ર - દ્રવ્યાદિમધ્યે। દ્રવ્યાણિ નવૈવેત્યન્વયઃ।
કાનિ તાનિ ઇત્યત આહ - પૃથિવી તિ॥
પ્રકાશિકા
દ્રવ્યમ્ ઇતિ। જાત્યેકવચનમ્।
બાલપ્રિયા
નનુ ઽદ્રવ્યં
વિભજતે તત્રેતિઽ ઇતિ દીપિકા ગ્રન્થો ઽનુપપન્નઃ। તથા હિ - દ્રવ્યપદોત્તરૈકવચનસ્ય
એકત્વમર્થઃ। તસ્ય પ્રકૃત્યર્થે દ્રવ્યે ઽન્વયઃ। તસ્ય દ્વિતીયાર્થે વિશેષ્યત્વે
આધેયતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। વિશેષ્યતાયાઃ નિરૂપકતાસમ્બન્ધેન
ધાત્વર્થૈકદેશજ્ઞાને અન્વયઃ। વિપૂર્વકભજધાતોઃ
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યપરસ્પરવિરુદ્ધનાનાધર્મપ્રકારકપ્રમાત્મકજ્ઞાનજનકશબ્દોર્ઽથઃ।,
તસ્યાનુકૂલતાસમ્બન્ધેન આખ્યાતાર્થકૃતૌ, તસ્યાઃ આશ્રયતાસમ્બન્ધેન
અન્નમ્ભટ્ટે અન્વય ઇતિ
એકત્વવિશિષ્ટદ્રવ્યવિશેષ્યકદ્રવ્યત્વવ્યાપ્યપરસ્પરાસમાનાધિકરણ-
નાનાધર્મપ્રકારકપ્રમાત્મકજ્ઞાનજનકશબ્દાનુકૂલકૃત્યાશ્રયો ઽન્નમ્ભટ્ટ
ઇતિ ઽદ્રવ્યં વિભજતઽ ઇતિ વાક્યાત્ બોધઃ। તત્ર એકદ્રવ્યવિશેષ્યકં
દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યપૃથિવીત્વાદિનાનાધર્મવિશેષણકં પ્રમાત્મકં જ્ઞાનં ન
સમ્ભવતિ। પૃથિવ્યાદિ રૂપૈકદ્રવ્યવિશે ઽતિરિક્તત્વે
અનન્તાવયવતત્પ્રાગભાવાદિકલ્પનાગૌરવમ્ અત
આવશ્યકતેજો ઽભાવરૂપત્વં સિધ્યતીત્યપિ બોધ્યમ્॥
બાલપ્રિયા
ઽતમઃ દશમદ્રવ્યમ્,
કૢપ્તદ્રવ્યાનન્તર્ભૂતત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાત્ઽ ઇતિ પરિશેષાનુમાનેન
તમસઃ દશમદ્રવ્યત્વં સિષાધયિષિતમ્। તત્ર હેતૌ
દ્રવ્યત્વરૂપવિશેષ્યાસિદ્ધિપરિહારાય ઽતમઃ દ્રવ્યમ્, રૂપવત્ત્વાત્
ક્રિયાવત્ત્વાચ્ચઽ
ઇત્યનુમાનેન
તમસો દ્રવ્યત્વં સાધનીયમ્। તત્રાપિ હેત્વસિદ્ધિશઙ્કા ન કાર્યા;
ઽનીલં તમઃ,ઽ ઽચલતિ તમઃઽ ઇત્યાકારિકયા અબાધિતયા પ્રત્યક્ષરૂપયા
પ્રતીત્યા તમસઃ રૂપવત્ત્વસ્ય ક્રિયાવત્ત્વસ્ય ચ સિદ્ધેઃ। તદાહ દીપિકાયાં ઽનીલં તમઽ ઇત્યાદિના। પ્રતીતિબલાદ્ ઇતિ
1પઞ્ચમ્યન્તસ્ય રૂપાધારત્વે ક્રિયાધારત્વે ચાન્વયઃ।
બાધિતપ્રતીતેર્વિષયાસાધકત્વાત્ અબાધિતેત્યુક્તમ્।
જ્ઞાનસામાન્યવાચકપ્રતીતિશબ્દઃ પ્રકૃતે પ્રત્યક્ષાત્મકજ્ઞાનપરઃ,

પ્રથમોપસ્થિતપરિત્યાગે માનાભાવાત્। પ્રત્યક્ષાસમ્ભવસ્થલ
એવાનુમાનપરત્વાત્ જ્ઞાનસામાન્યવાચકપદસ્યેત્યાશયેનાહ - પ્રકાશિકાયાં
પ્રાત્યક્ષિકપ્રતીતિબલાદ્ ઇતિ।
નનુ ઽતમો દ્રવ્યમ્, નીલરૂપાધારત્વાત્
ક્રિયાધારત્વાચ્ચઽ ઇત્યનુમાનં વ્યભિચારિ, દ્રવ્યત્વાભાવવતિ
2જન્યગુણાદાવપિ કાલિકસમ્બન્ધન રૂપાધારત્વસ્ય ક્રિયાધારત્વસ્ય ચ
સત્ત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - સમવાયેન નીલરૂપવત્તેયેત્યર્થ ઇતિ। તથા ચ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નનીલરૂપનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધારત્વં
તાદૃશક્રિયાનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણત્વં ચ પ્રકૃતે હેતુતયા
વિવક્ષિતમ્। જન્યગુણાદૌ કાલિકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન
1. પ્રતીતિબલાદિતિ
પઞ્ચમ્યન્તસ્ય ઽતમસો દ્રવ્યત્વં સિદ્ધમ્ઽ ઇત્યનેનાન્વય ઇતિ
ભ્રમવારણાય રૂપાધારત્વે ક્રિયાધારત્વે ચાન્વય ઇત્યુક્તમ્।
2. નિત્યપદાર્થેષુ
કાલિકસમ્બન્ધેન કિમપિ નાસ્તિ, નિત્યેષુ કાલિકાયોગાદિતિ
સિદ્ધાન્તાત્। તથા ચ નિત્યગુણાદેઃ કાલિકસમ્બન્ધેન રૂપાધારત્વં ન
સમ્ભવતીત્યમિપ્રેત્ય જન્યગુણાદાવિત્યુક્તમ્।
1રૂપક્રિયાનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધારત્વમેવાસ્તીતિ ન
વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। કાલિકસમ્બન્ધેન તસ્યે તિ। કાલિકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નરૂપક્રિયાધારત્વસ્યેત્યર્થઃ। અતિપ્રસક્તત્વે ઽપિ - દ્રવ્યાતિરિક્તવૃત્તિત્વે ઽપિ। ન ક્ષતિઃ - નવ્યભિચારઃ। એવમગ્રે ઽપિ બોધ્યમ્ ઇતિ।ઽતમસો નાકાશાદિપઞ્ચકે ઽન્તર્ભાવઃ
રૂપવત્ત્વાત્ઽ ઇત્યત્રાપિ રૂપવત્ત્વાદિત્યસ્ય સમવાયેન
રૂપવત્ત્વાદિત્યર્થો બોધ્ય ઇતિ ભાવઃ।
એતાવતા ઽતમો
દશમદ્રવ્યમ્, કૢપ્તદ્રવ્યાનન્તર્ભૂતત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાત્ઽ ઇતિ
પરિશેષાનુમાને હેતુઘટકં દ્રવ્યત્વં સાધિતમ્। અથ હેતુઘટકં
કૢપ્તદ્રવ્યાનન્તર્ભૂતત્વં સાધ્યતે દીપિકાયામ્ તત્ર તમસ ઇત્યાદિના। નનુ રૂપવત્ત્વહેતુનૈવ તમસઃ વાયાવનન્તર્ભાવે
સિદ્ધે પુનઃ તત્સાધકતયા સ્પર્શાભાવસ્યોપન્યાસો વ્યર્થ
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - સમ્બન્ધભેદાભિપ્રાયેણે તિ।રૂપવત્ત્વં સમવાયસમ્બન્ધેન હેતુઃ।
સ્પર્શાભાવસ્તુ સ્વરૂપસમ્બન્ધેન હેતુઃ। સમવાયસમ્બન્ધેન હેતુમુક્ત્વા
સ્વરૂપસમ્બન્ધેન હેતુમાહેત્યર્થઃ। યદિ તમો વાયાવન્તર્ભવેત્
રૂપવત્ ન સ્યાત્ સ્પર્શશૂન્યં ચ ન સ્યાત્। યતઃ તમઃ રૂપવત્
સ્પર્શશૂન્યં ચ અતો વાયૌ નાન્તર્ભવતીતિ ભાવઃ।
નનુ ઽતમઃ
વાયુભિન્નમ્, સ્પર્શાભાવાત્ઽ ઇત્યનુમાનં ફલિતમ્। તત્ર
વાયુભેદરૂપસાધ્યાભાવવતિ વાયૌ
સ્પર્શનિષ્ઠસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવરૂપસ્ય
સ્પર્શાભાવસ્ય સત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ। ન ચ
સ્પર્શનિષ્ઠસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવો હેતુત્વેન
વિવક્ષિતઃ। સ ચ ન વાયાવસ્તિ, તત્ર સમવાયેન સ્પર્શસ્ય સત્ત્વાત્
તદભાવાસમ્ભવાદિતિ વાચ્યમ્।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્પર્શનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય

કાલિકસમ્બન્ધેન વાયૌ સત્ત્વાત્ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યાત્। ન ચ
સમવાયાવચ્છિન્નસ્પર્શાભાવસ્ય સ્વરૂપસમ્બન્ધેન હેતુતાયાઃ
વિવક્ષિતત્વાત્ ન વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ
ઉત્પત્તિકાલાવચ્છિન્નવાયૌ ઽઉત્પન્નં દ્રવ્યં ક્ષણમગુણમક્રિયં ચ તિષ્ઠતિઽ
ઇતિ ન્યાયેન સ્પર્શસ્યાભાવઃ
1. રૂપનિષ્ઠા
ક્રિયાનિષ્ઠા ચ યા આધેયતા તન્નિરૂપિતાધારત્વમિત્યર્થઃ।
સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાસ્તીતિ
વ્યભિચારસ્ય દુર્વારત્વાદિત્યાશઙ્ક્યાહ ઇદં ચ ધ્વંસપ્રાગભાવાધિકરણ ઇતિ। તથા ચ સ્પર્શપ્રાગભાવવતિ
ઉત્પત્તિક્ષણાવચ્છિન્નવાયૌ સ્પર્શાત્યન્તાભાવો નાસ્તીતિ હેતોઃ
પ્રાચીનમતે ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। અન્યથે તિ।
ધ્વંસપ્રાગભાવાધિકરણે ઽત્યન્તાભાવો ઽઙ્ગીક્રિયત ઇતિ નવીનમત
ઇત્યર્થઃ। નવ્યમતે ઽપિ વ્યભિચારં વારયિતુમાહ - વસ્તુતસ્તુ ઇતિ। તથા ચ વાયૌ સ્પર્શાત્યન્તાભાવઃ
ઉત્પત્તિકાલાવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેનૈવ
વર્તતે, ન તુ
નિરવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેનેતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ।
દૈશિકવિશેષણતાપદેન સ્વરૂપસમ્બન્ધઃ કાલિકવિશેષણતાપદેન
કાલિકસમ્બન્ધશ્ચ નવ્યન્યાયગ્રન્થેષુ વ્યવહ્રિયતે।
વિષમવ્યાપ્તહેતુમ્ ઇતિ। સાધ્યમાત્રનિરૂપિતવ્યાપ્તિમાન્ હેતુઃ
વિષમવ્યાપ્ત ઇતિ,
હેતુનિરૂપિતવ્યાપ્તિમત્સાધ્યનિરૂપિતવ્યાપ્તિમાન્ હેતુઃ સમવ્યાપ્ત
ઇતિ ચોચ્યતે। ઽતમઃ વાયુભિન્નમ્, રૂપવત્ત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનપ્રયોગે યત્ર યત્ર રૂપવત્ત્વં તત્ર વાયુભેદ ઇતિ
વાયુભેદનિરૂપિતા વ્યાપ્તિઃ હેતૌ રૂપવત્ત્વે ઽસ્તિ। યત્ર યત્ર વાયુભેદઃ
તત્ર તત્ર રૂપવત્ત્વમિતિ રૂપવત્ત્વનિરૂપિતા વ્યાપ્તિસ્તુ વાયુભેદે ન
સમ્ભવતિ, વાયુભેદવત્યાકાશાદૌ રૂપવત્ત્વાભાવેન વ્યભિચારાત્।
અતો રૂપવત્ત્વં વિષમવ્યાપ્તો હેતુઃ। એવં સ્પર્શાભાવો ઽપિ। યત્ર યત્ર
સ્પર્શાભાવઃ તત્ર તત્ર વાયુભેદ ઇતિ વ્યાપ્તિસત્ત્વે ઽપિ યત્ર યત્ર
વાયુભેદઃ તત્ર તત્ર સ્પર્શાભાવ ઇતિ વ્યાપ્ત્યભાવાત્ વાયુભેદવતિ
ઘટાદૌ સ્પર્શસ્યૈવ સત્ત્વાત્। ઽતમઃ વાયુભિન્નમ્,
સદાગતિમત્ત્વાભાવાત્ઽ ઇત્યત્ર સદાગતિમત્ત્વાભાવસ્તુ સમવ્યાપ્તો
હેતુઃ। યત્ર યત્ર વાયુભેદઃ તત્ર તત્ર સદાગતિમત્ત્વાભાવ ઇતિ
સદાગતિમત્ત્વાભાવનિરૂપિતવ્યાપ્તેઃ વાયુભેદે, યત્ર યત્ર
સદાગગિમત્ત્વાભાવઃ તત્ર તત્ર વાયુભેદ ઇતિ
વાયુભેદનિરૂપિતવ્યાપ્તેઃ સદાગતિમત્ત્વાભાવે ચ સત્ત્વાદિતિ। વિજાતીયક્રિયે તિ। વાયુમાત્રવૃત્તિર્વિલક્ષણક્રિયેત્યર્થઃ।
દીપિકાયાં નાપિ તેજસી તિ। ઽતમઃ તેજસિ નાન્તર્ભવતિ
(તેજોભિન્નમ્), ભાસ્વરરૂપાભાવાત્ ઉષ્ણસ્પર્શાભાવાચ્ચઽ
ઇત્યનુમાનમ્। તત્ર ભાસ્વરરૂપાભાવઃ વિષમવ્યાપ્તઃ, ઉષ્ણસ્પર્શાભાવઃ
સમવ્યાપ્તઃ। એવં ઽતમઃ જલભિન્નમ્ શીતસ્પર્શાભાવાત્ નીલરૂપવત્ત્વાચ્ચઽ
ઇત્યનુમાને શીતસ્પર્શાભાવઃ સમવ્યાપ્તઃ, નીલરૂપવત્ત્વં

વિષમવ્યાપ્તમ્। ઽતમ્ઃ પૃથિવીભિન્નમ્, ગન્ધાભાવાત્
સ્પર્શરહિતત્વાચ્ચઽ ઇત્યત્ર ગન્ધાભાવઃ સમવ્યાપ્તઃ, સ્પર્શરહિતત્વં
વિષમવ્યાપ્તમિતિ ઊહ્યમ્।
તમસઃ દ્રવ્યત્વમેવ
નાસ્તિ, કુતો દશમદ્રવ્યત્વમ્। તમસ્ત્વભાવાખ્યે
સપ્તમપદાર્થેંઽન્તર્ભૂતમિતિ મત્વા તમસસ્તેજો ઽભાવરૂપત્વાત્ ઇત્યુક્તં દીપિકાયામ્
। તત્ર તેજો ઽભાવપદેન
તેજઃપ્રતિયોગિકાભાવવિવક્ષાયાં સૂર્યાદિતેજસ્વત્યપિ દેશે
તેજો ઽન્તરપ્રતિંયોગિકાભાવસત્ત્વેન તમ ઇતિ પ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ।
તેજસ્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવિવક્ષાયાં તમસ્વત્યપિ દેશે
તેજઃપરમાણ્વાદિસત્ત્વેન તેજસ્સામાન્યાભાવસ્યાસત્ત્વેન તમ ઇતિ
પ્રતીત્યનુપપત્તિઃ। પ્રકાશકં યત્તેજઃ
તત્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવિવક્ષણેન તેજઃપરમાણ્વાદીનાં
પ્રકાશકત્વાભાવાત્ પૂર્વોક્તદોષવારણે ઽપિ
પ્રકાશકતેજસ્ત્ર્યણુકખદ્યોતાદિમતિ પ્રદેશે તમઃપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ। અતઃ
પ્રૌઢં પ્રાકશકં ચ યત્તેજઃ તત્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવો
વિવક્ષણીયઃ। પ્રૌઢત્વં ચ પ્રકૃષ્ટમહત્વવત્ત્વમ્।
ત્ર્યણુકાદેતાદૃશપ્રૌઢત્વાભાવાત્ તત્સત્ત્વે ઽપિ
તમઃપ્રતીતેર્નાનુપપત્તિઃ। તદેતત્સર્વં મનસિકૃત્યાહ - પ્રૌઢપ્રકાશકે તિ। પ્રકાશકપદપ્રયોજનમાહ - અત ઇતિ।
પ્રૌઢપ્રકાશકતેજસ્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્તમ
ઇત્યુક્તૌ પ્રકાશકપદં વયર્થમ્। તેજઃપરમાણૂનાં
પ્રકૃષ્ટમહત્ત્વરૂપપ્રૌઢત્વાભાવાદેવ વારણસમ્ભવાત્। અતઃ
હિરણ્યાદિતેજોવારણાય પ્રકાશકપદમિતિ વક્તવ્યમ્। એવમપિ
ચક્ષુરાદિતેજસ્વતિ
પ્રદેશે તમઃપ્રતીત્યનુપપત્તિઃ। તદ્વારણાય ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમપિ તેજસિ
વિશેષણં દેયમ્। તથા ચ
પ્રકૃષ્ટમહત્ત્વવત્પ્રકાશકોદ્ભૂતરૂપવત્તેજસ્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિ તાકાભાવસ્તમઃ।
અથ વા પૌઢત્વં મહાપ્રભાવત્ત્વમ્। તેનૈવ પરમાણૂનાં હિરણ્યાદેશ્ચ
વારણસમ્ભવાત્ પ્રકાશકપદમનુપાદેયમ્।
મહાપ્રભાવત્ત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્તમ ઇતિ ફલિતમ્।
તદેતદભિસન્ધાયાહ - દિગિ
તિ।
નનુ તમસો
રૂપવત્ત્વેન દ્રવ્યત્વસ્ય પૂર્વં પ્રસાધિતત્વાત્
કથમભાવરૂપત્વમિત્યાશઙ્ક્ય દીપિકાયાં ઽતમઃ ન
રૂપિદ્રવ્યમ્ઽ ઇત્યાદ્યુક્તમ્। અત્ર તમસો રૂપવત્ત્વાભાવઃ દ્રવ્યત્વાભાવશ્ચ
સિષાધયિષિતઃ। તમો યદિ રૂપવત્ દ્રવ્યં વા ભવેત્, તદા
આલોકસહકૃતેનૈવ ચક્ષુષા ગૃહ્યેત, યતઃ આલોકાસાહકૃતેન ચક્ષુષા
ગૃહ્યતે અતઃ તમો ન રૂપવત્ ન વા દ્રવ્યમિતિ। યત્ર યત્ર
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં તત્ર તત્ર રૂપવદ્ભિન્નત્વં દ્રવ્યભિન્નત્વં ચ

યથા આલોકાભાવે ઇતિ વ્યાપ્તિસદ્ભાવાત્। હેતૌ
આલોકાસહકૃતેતિ વિશેષણાનુપાદાને સાધ્યાભાવવતિ રૂપવદ્દ્રવ્યે
ઘટાદૌચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ સ્યાદિતિ
તદુપાદાનમ્। ઘટાદિરાલોકસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યઃ ન
તદસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્ય ઇતિ ન વ્યભિચારઃ। તદાહ - ઘટાદાવ્ ઇતિ।
નનુ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં નામ
ચક્ષુર્જન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વમ્।
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્જન્યતમોવિષયકપ્રત્યક્ષે યત્ર
જ્ઞાનલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યા
ઘટો ઽપિ ભાતઃ, તત્પ્રત્યક્ષવિષયે ઘટાદૌ વ્યભિચાર ઇતિ
શઙ્કાયામાહ - ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં
ચક્ષુર્જન્યજ્ઞાનીયલૌકિકવિષયત્વમ્ ઇતિ। તમસશ્ચાક્ષુષ ઇતિ। તમોવિષયકે ચક્ષુર્જન્યપ્રત્યક્ષ
ઇત્યર્થઃ। ઉપનયમર્યાદયે
તિ। જ્ઞાનલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યેત્યર્થઃ।
કેષુચિત્ કોશેષુ"તેન તમસશ્ચાક્ષુષે તમોવાન્ ઘટ ઇતિ
ઘટાદિનામુપનયમર્યાદયા ભાને ઽપિ ન ક્ષતિઃ"ઇતિ
પાઠો દૃશ્યતે। તત્ર ઽતમોવાન્ ઘટ ઇતિઽ ઇતિ ભાગઃ અપ્રામાણિકઃ,
ઉપનીતં વિશેષણતયૈવ ભાસતે ન તુ વિશેષ્યતયેતિ
સિદ્ધાન્તવિરોધાત્। અતસ્તદ્ભાગરહિતઃ પાઠઃ એવ ક્વચિત્ દૃશ્યમાનઃ
સાધુઃ। અથ વા ઽઘટવત્તમઃ ઇતિઽ ઇતિ શોધયિત્વા પઠનીયમ્।
નનુ
તેજસ્સામાન્યાભાવસ્ય પક્ષતયા તદન્તર્ગતસ્ય આલોકાભાવસ્ય
દૃષ્ટાન્તત્વકથનં ન યુક્તમ્, પક્ષાતિરિક્તસ્યૈવ દૃષ્ટાન્તત્વાત્ ઇત્યત
આહ - વિશેષાભાવમ્ ઇતિ।
સામાન્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ પક્ષઃ, તદતિરિક્તઃ
વિશેષધર્માવચ્છિન્નાભાવો દૃષ્ટાન્તઃ। અતો નાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ।
નનુ
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વરૂપહેતુરસ્તુ રૂપવદ્દ્રવ્યભેદરૂપસાધ્યં
માસ્તુ ઇત્યપ્રયોજકશઙ્કાયામુક્તં દીપિકાયામ્ - રૂપિદ્રવ્યચાક્ષુષપ્રમાયામિત્યા દિ। યદિ રૂપિદ્રવ્યભેદો ન સ્યાત્ તર્હિ
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યં ન સ્યાત્। અર્થાત્ યદિ રૂપિદ્રવ્યં સ્યાત્
તર્હિ આલોકસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યં સ્યાદિતિ તર્કઃ
અપ્રયોજકશઙ્કાનિવારકઃ વક્તવ્યઃ। સ ચ તર્કઃ
રૂપવત્ત્વપ્રકારકદ્રવ્યવિશેષ્યકચક્ષુર્જન્યપ્રમાત્મકપ્રત્યક્ષે આલોકઃ
કારણમિતિ કાર્યકારણભાવે સતિ સ્યાદિત્યાશયેન કાર્યકારણભાવઃ
પ્રદર્શિતઃ। તત્ર પ્રમાપદસ્ય પ્રયોજનમાહ - આલોકં વિને તિ। તથા
ચ પ્રમાપદાનુપાદાને આલોકાભાવે ઽપિ
રૂપવત્ત્વપ્રકારકતમોવિશેષ્યકભ્રમાત્મકપ્રત્યક્ષોત્પત્ત્યા
વ્યતિરેકવ્યભિચારઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય પ્રમાપદમિતિ ભાવઃ। અન્યથે તિ। રૂ પિદ્રવ્યચાક્ષુષપ્રમાયામાલોકસ્ય
કારણત્વાભાવે ઇત્યર્થઃ।
નનુ

રૂપિદ્રવ્યવિષયકચાક્ષુષપ્રમાયામાલોકસ્ય કારણત્વં ન સમ્ભવતિ,
આલોકં વિનાપિ રૂપવતસ્તેજોદ્રવ્યસ્ય
ચાક્ષુષપ્રમાયાઃ ઉત્પત્ત્યા
વ્યતિરેકવ્યભિઞ્ચારાત્। ન ચ તેજોભિન્નં યત્ રૂપિદ્રવ્યં
તદ્વિષયકચાક્ષુષપ્રમાયામેવાલોકસ્ય કારણત્વમ્, અતો ન
વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। તેજોભિન્નત્વવત્
તમોભિન્નત્વમિત્યપિ વિશેષણં દત્ત્વા તમોભિન્નં તેજોભિન્નં ચ યત્
દ્રવ્યં
તદ્વિષયકચાક્ષુષપ્રમાયામેવ આલોકઃ કારણમિતિ સ્વીકારેણ આલોકં
વિનાપિ તમસશ્ચાક્ષુષત્વસમ્ભવાત્। તથા ચ
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાંહ્યત્વે ઽપિ ક્ષત્યભાવાત્ તમસો ઽતિરિક્તદ્રવ્યત્વં
નિષ્પ્રત્યૂહમેવેત્યત આહ-દિગિતિ। સર્વાંનૂભૂયમાનોષ્ણસ્પર્શાશ્રયતયા
તેજોદ્રવ્યસ્યાવશ્યં સ્વીકાર્યતયા તત્પ્રત્યક્ષનિર્વાહાય
કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ તેજોભિન્નત્વનિવેશે ઽપિ
તમસો ઽભાવરૂપત્વે ઽપિ ક્ષત્યભાવાત્ તદ્ભિન્નત્વનિવેશો ઽનુચિતઃ।
તથા ચ
તમસો દ્રવ્યત્વે
આલોકાસહકૃતચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વાનુપપત્ત્યા તમો ન રૂપિદ્રવ્યમિતિ
સુષ્ઠૂક્તમિતિ ભાવઃ॥
દીપિકા
દ્રવ્યલક્ષણમ્
દ્રવ્યત્વજાતિમત્ત્વં ગુણવત્ત્વં વા દ્રવ્યસામાન્યલક્ષણમ્।
પ્રકાશિકા
મુક્તિસાધનીભૂતપદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનં લક્ષણજ્ઞાનં વિના નોપપદ્યત
ઇત્યત આહ - દ્રવ્યત્વે તિ। સંયોગજનકતાવચ્છેદકતયા
દ્રવ્યત્વજાતિસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ।
નનુ
લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદ ઇત્યત આહ - ગુણવત્ત્વમ્ ઇતિ। દ્રવ્યસામાન્યલક્ષણમિ
તિ। એવં ચ સામાન્યધર્માકથનેન ન
ન્યૂનતેતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
મૂલે
દ્રવ્યત્વજાતિમત્ત્વં દ્રવ્યસ્ય લક્ષણમુક્તમ્। તત્ર દ્રવ્યત્વજાતૌ કિં
માનમિત્યાશઙ્ક્યાહ - સંયોગજનકતાવચ્છેદકતયે તિ। અનેન દ્રવ્યત્વજાતૌ અનુમાનં પ્રમાણમુક્તં ભવતિ। તથા હિ
- દ્રવ્યયોરેવ સંયોગ ઇતિ સંયોગં પ્રતિ દ્રવ્યં સમવાયિકારણમ્।
સમવાયસમ્બન્ધેન સંયોગં પ્રતિ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન દ્રવ્યં કારણમ્।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસંયોગનિષ્ઠકાર્યતાનિરુપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતા
દ્રવ્યે વર્તતે। તાં કારણતાં પક્ષીકૃત્ય તત્ર કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્નત્વં
કારણતાત્વેન હેતુના સાધનીયમ્।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસંયોગનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નદ્રવ્યનિષ્ઠકારણતા

કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના કારણતાત્વાત્, યા યા કારણતા સા સા કારણતા
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના યથા ઘટનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતદણ્ડનિષ્ઠકારણતા
દણ્ડત્વાવચ્છિન્ના તદ્વત્ ઇત્યનુમાનેન દ્રવ્યનિષ્ઠોક્તકારણતાયાં
દ્રવ્યત્વરૂપકિઞ્ચિદ્ધર્માંવચ્છિન્નત્વસિદ્ધૌ સિધ્યતો ધર્મસ્ય જાતિત્વે
લાઘવમિતિ લાઘવજ્ઞાનસહકારેણ દ્રવ્યત્વાખ્યજાતિસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ।
દ્રવ્યસ્ય ગુણવત્ત્વં
લક્ષણાન્તરમુક્તં મૂલે। તત્કથતે બીજમાહ - લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભે દ ઇતિ। દ્રવ્યસ્ય દ્રવ્યત્વં લક્ષણમિત્મુક્તે લક્ષ્યં દ્રવ્યમ્
લક્ષ્યતાવચ્છેદકં દ્રવ્યત્વમ્, લક્ષણમપિ દ્રવ્યત્વમેવેતિ
લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદઃ સ્યાત્। નન્વસ્તુ નામ તયોરભેદઃ,
તાવતા કો દોષ ઇતિ ચેત્ - શ્રૂયતામ્। લક્ષણસ્ય હિ લક્ષ્યે
ઇતરભેદાનુમિતિઃ પ્રયોજનમ્। લક્ષણં
લક્ષ્યોદ્દેશ્યકેતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકમિતિ યાવત્। યથા ગોઃ
સાસ્નાવત્ત્વં લક્ષણં ચેત્ ઽગૌઃ સ્વેતરભિન્ના, સાસ્નાવત્ત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનેન ગોઃ ઇતરભિન્નત્વં સિધ્યતિ। તથા પ્રકૃતે ઽપિ
દ્રવ્યસ્ય યદિ દ્રવ્યત્વં લક્ષણં તદા ઽદ્રવ્યમ્ ઇતરભિન્નમ્, દ્રવ્યત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનં પ્રયોક્તવ્યમ્। તત્ર ઽદ્રવ્યમ્ ઇતરભિન્નમ્ઽ
ઇત્યનુમિતિઃ।
તાં પ્રતિ ઇતરભેદવ્યાપ્યદ્રવ્યત્વવત્ દ્રવ્યમિતિ પરામર્શંઃ કારણમ્।
વ્યાપ્તિશ્ચ હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપા। તથા ચ
દ્રવ્યત્વવ્યાપકેતરભેદસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વવત્ દ્રવ્યમિતિ
પરામર્શસ્ય આકારઃ સમ્પન્નઃ। તત્ર દ્રવ્યત્વે
ઇતરભેદસામાનાધિકરણ્યે ભાસમાને તુલ્યવિત્તિવેદ્યતયા
ઇતરભેદે દ્રવ્યત્વસામાનાધિકરણ્યમપિ ભાસતે। તુલ્યવિત્તિવેદ્યતા
નામ એકજ્ઞાનવિષયત્વમ્। અનુમિત્તૌ ચ પક્ષવૃત્તિત્વાત્મકં
પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યં સાધ્યે ભાસતે। એવં ચ
અનુમિતિવિષયસ્ય ઇતરભેદેદ્રવ્યવૃત્તિત્વસ્ય પરામર્શેન
વિષયીકૃતતયા પરામર્શસિદ્ધસ્યૈવ વિષયસ્ય અનુમિત્યા સાધનાત્
સિદ્ધસાધનાખ્યો દોષઃ પ્રસજતિ। અનુમિતેઃ પૂર્વં પક્ષે
સાધ્યનિશ્ચયસત્ત્વે સિદ્ધસાધનદોષઃ ભવતિ। અતો દ્રવ્યસ્ય યદિ
દ્રવ્યત્વજાતિમત્ત્વં લક્ષણં તદા સિદ્ધસાધનાખ્યદોષઃ પ્રસજતીતિ
પર્યાલોચ્ય લક્ષણાન્તરાનુધાવનં કૃતમિતિ ભાવઃ।
સામાન્યધર્મજ્ઞાનં
વિના વિશેષધર્મવિજ્ઞાસાયા અનુદયાત્ વિભાગકરણમનુચિતમિતિ
શઙ્કાપરિહારાયા મૂલે દ્રવ્યસામાન્યલક્ષણમુક્તમિત્યાહ - એવઞ્ચે તિ। ન્યૂનતે તિ। લક્ષણાકથનરૂપા ન્યૂનતેત્યર્થઃ।
દીપિકા
અવ્યાપ્ત્યાદિલક્ષણમ્।
1લક્ષણસ્ય ત્રીણિ
દૂષણાનિ। લક્ષ્યૈકદેશાવૃત્તિત્વમવ્યાપ્તિઃ। યથા ગોઃ કપિલત્વમ્।
અલક્ષ્યે લક્ષણસ્ય વર્તનમતિવ્યાપ્તિઃ। યથા ગોઃ શૃઙ્ગિત્વમ્।
લક્ષ્યમાત્રાવૃત્તિત્વમસમ્ભવઃ। યથા ગોરેકશફવત્ત્વમ્।

પ્રકાશિકા
દૂષણત્રયરહિતધર્મસ્યૈવ લક્ષણત્વસ્ય વક્ષ્યમાણતયા તજ્જ્ઞાનં
વિશેષણીભૂતદૂષણત્રયરહિતત્વજ્ઞાનં વિના ન સમ્ભવતિ।
દૂષણત્રયરહિતત્વજ્ઞાનં તુ વિશિષ્ય દૂષણત્રયજ્ઞાનાધીનમ્।
અભાવબુદ્ધિં પ્રતિ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય
તન્ત્રત્વાદિત્યાશયેન દૂષણત્રયં દર્શયતિ - લક્ષ્યૈકદેશાવૃત્તિત્વમ્ ઇતિ। લક્ષણતાવચ્છેદકત્વાભિમતસમ્બન્ધેન
કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યાવૃત્તિત્વમિત્યર્થઃ। લક્ષ્યમાત્રે તિ। માત્રપદં
કૃત્સ્નાર્થકં
સમ્બન્ધવિશેષાવચ્છિન્નલક્ષ્યવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવસ્ફોરકમ્। એકશફવત્ત્વમ્ ઇતિ। ન ચાત્ર
અલક્ષ્યવૃત્તિત્વરૂપાતિવ્યાપ્તેરપિ સત્ત્વાત્ સઙ્કર ઇતિ વાચ્યમ્।
દુષ્ટસઙ્કરે ઽપિ દોષાસઙ્કર ઇતિ ન્યાયાત્।
બાલપ્રિયા
દ્રવ્યસામાન્યલક્ષણમિતિ દીપિકા ગ્રન્થશ્રવણાનન્તરં લક્ષણશબ્દાર્થઃ કઃ? કિં નામ લક્ષણસ્ય લક્ષણમ્
ઇતિ શિષ્યસ્ય જિજ્ઞાસા જાયતે। તચ્છાન્તયે લક્ષણસ્ય લક્ષણં વક્તવ્યમ્।
તતઃ પ્રાક્ અવ્યાપ્ત્યાદીનાં લક્ષણકથનમસઙ્ગતમિત્યત આહ - દૂષણત્રયે ત્યાદિના। દૂષણત્રયરહિતધર્મત્વં લક્ષણસ્ય લક્ષણમ્।
દૂષણત્રયરહિતત્વં ચ દૂષણત્રયાભાવવત્ત્વમ્। તથા ચ
દૂષણત્રયાભાવવિશિષ્ટધર્મત્વં લક્ષણલક્ષણમિતિ પર્યવસિતમ્। તત્ર
વિશિષ્ટબુદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્
દૂષણત્રયાભાવરૂપવિશેષણજ્ઞાનં કારણમ્। તાદૃશવિશેષણજ્ઞાનં ચ
દૂષણત્રયજ્ઞાનં વિના ન સમ્ભવતિ, અભાવબુદ્ધૌ પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વાત્। અતઃ દૂષણત્રયં
1. લક્ષણસ્ય ત્રીણિ
દૂષણાનીતિ નૃસિંહપ્રકાશિકાનુમતઃ પાઠઃ।
લક્ષણતો દર્શંનીયમ્
ઇત્યાશયેન દીપિકાયાં અવ્યાપ્ત્યાદિદૂષણત્રયસ્ય લક્ષણમુક્તમિતિ
ભાવઃ।
વિશિષ્ય દૂષણત્રયજ્ઞાનાધીનમ્ ઇતિ। અત્રાયમાશયઃ - દૂષણત્રયરહિતત્વં
નામ ન દૂષણત્રયત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ। તથા સતિ
અવ્યાપ્ત્યાદ્યેકતમદૂષણવતિ કપિલત્વાદિધર્મે એકસત્ત્વે ઽપિ ત્રયં
નાસ્તીતિ ન્યાયેન દૂષણત્રયાભાવસત્ત્વેન તદ્વતઃ કપિલત્વાદેઃ ધર્મસ્ય
લક્ષણત્વાપત્તેઃ। કિં તુ અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યસમ્ભવરૂપદૂષણાનિ
અવ્યાપ્તિત્વાદિના વિશિષ્યોપાદાય તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવત્રયં
દૂષણત્રયરહિતત્વમિતિ વક્તવ્યમ્। તથા ચ
અવ્યાપ્તિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ -
અતિવ્યાપ્તિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ -
અસમ્ભવત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ - એતત્ત્રયવિશિષ્ટો ધર્મો
લક્ષણમિતિ ફલિતમ્।
તત્ર અભાવબુદ્ધૌ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વાત્ અવ્યાપ્તિત્વાદિવિશિષ્ટાવ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનં કારણમિતિ
તાદૃશજ્ઞાનોત્પાદનાય આદૌ અવ્યાપ્ત્યાદીનાં સ્વરૂપમાહ દીપિકાયામ્ ઇતિ।

લક્ષ્યૈકદેશાવૃત્તિત્વમવ્યાપ્તિર્ ઇતિ। કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યનિરૂપિતાધેયત્વાભાવઃ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણકિઞ્ચિન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વાભાવઃ
અવ્યાપ્તિસ્વરૂપમિત્યર્થઃ। ગોઃ કપિલત્વં લક્ષણમ્ ઇત્યુક્તે લક્ષ્યા
ગૌઃ લક્ષ્યતાવચ્છેદકં
ગોત્વમ્, તદધિકરણં શ્વેતગૌઃ તન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વાભાવઃ
કપિલત્વે ઽસ્તીતિ અવ્યાપ્તે ધર્મે લક્ષણસમન્વયઃ। નનુ ગોત્વાધિકરણે
શ્વેતગવિ કપિલત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેન વર્તમાનતયા
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણનિરૂપિતવૃત્તિત્વાભાવો નાસ્તીતિ અવ્યાપ્તધર્મે
અવ્યાપ્તલક્ષણાસમ્ભવ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - લક્ષણતાવચ્છેદકત્વાભિમતસમ્બન્ધેને તિ। વૃત્તિત્વાન્વયિ અવચ્છિન્નત્વં
તૃતીયાર્થઃ। તથા ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણનિરૂપિત
1લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ઘાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વાભાવઃ અવ્યાપ્તસ્ય લક્ષણમ્,
અવ્યાપ્તેઃ સ્વરૂપમ્। કપિલત્વં કપિલગવિ સમવાયેન અસ્તીતિ
સમવાયસમ્બન્ધઃ લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ।
1. લક્ષણં યેન
સમ્બન્ધેન લક્ષ્યે વર્તતે સ સમ્બન્ધઃ લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ।
ગોત્વાધિકરણશ્વેતગોનિરૂપિતકાલિકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વસ્ય
કપિલત્વે સત્ત્વે ઽપિ તન્નિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વાભાવાત્
કપિલત્વે લક્ષણસમન્વયઃ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણત્વં ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિઙ્કરણત્વમ્, તત્રાધેયતાયાં
1લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા
સલ્લક્ષણે સાસ્નાવત્ત્વાદૌ કાલિકસમ્બન્ધેન
લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વાધિકરણં યત્ મહિષાદિ તદ્વૃત્તિત્વાભાવસત્ત્વેન
અવ્યાપ્તલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેઃ। એવં લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણત્વે
સતીત્યપિ અવ્યાપ્તલક્ષણે વિશેષણં દેયમ્। અન્યથા અસમ્ભવગ્રસ્તે
એકશફવત્ત્વાદૌ અવ્યાપ્તલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેઃ।,
ગોત્વાધિકરણનિરૂપિતવૃત્તિત્વાભાવસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાત્। તસ્મિન્
વિશેષણે દત્તે તુ એકશફવત્ત્વાદૌ નાતિવ્યાપ્તિઃ, તસ્ય
ગોત્વાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણત્વં ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વમ્।
તત્ર લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાયાં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસ્ય ગોત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેન અધિકરણે અશ્વે
એકશફવત્ત્વસ્ય સત્ત્વેન અસમ્ભવગ્રસ્તધર્મે અવ્યાપ્તલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેઃ।
તન્નિવેશે તુ તાદૃશસમવાયસમ્બન્ધેન ગોત્વાધિકરણર્ં ગૌરેવ,
તન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વં એકશફવત્ત્વે નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ। એવં
વૃત્તિત્વે લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા
એકશફવત્ત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેન ગોવૃત્તિતયા પૂર્વોક્તદોષાપત્તેઃ। એવં
ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ઘાવચ્છિન્નલક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિરૂપિતલક્ષણતાવચ્છે-

દકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વે સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નલક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતા-
ધિકરણતાવન્નિયપિતલક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વાભાવઃ
અવ્યાપ્તસ્ય લક્ષણમિતિ ફલિતમ્। અધિકં
પટ્ટાભિરામટિપ્પણ્યા દૌ દ્રષ્ટવ્યમ્।
1.
લક્ષ્યતાવચ્છેદકધર્મઃ યેન સમ્બન્ધેન લક્ષ્યે વર્તતે સ સમ્બન્ધઃ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ।
દીપિકાયામ્ - અલક્ષ્યે લક્ષણસ્ય
વર્તનમતિવ્યાપ્તિર્ ઇતિ।
અલક્ષ્યમિત્યસ્ય લક્ષ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકભેદવદિત્યર્થઃ। સપ્તમ્યાઃ
નિરૂપિતતત્વમર્થઃ। તસ્ય વર્તનશબ્દાર્થે આધેયત્વે ઽન્વયઃ।
લક્ષ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકભેદવન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વમતિવ્યાપ્તિરિત્યુક્તં
ભવતિં। યથા ગોઃ શૃઙ્ગિત્વં લક્ષણમુક્તં ચેત્ ઇદં
લક્ષણમતિવ્યાપ્તિદુષ્ટં ભવતિ, લક્ષ્યા ગૌઃ
તન્નિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકભેદવતિ મહિષાદૌ શૃઙ્ગિત્વસ્ય
વર્તનાત્। અત્ર લક્ષ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાયાં લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશનીયમ્। અન્યથા ગોનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકભેદ ઇત્યનેન
શ્વેતગોભેદસ્યાપિ ગ્રહીતું શક્યતયા તદ્વતિ કપિલગવિ કપિલત્વસ્ય
વર્તમાનતયા અવ્યાપ્તધર્મે અતિવ્યાપ્તલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તેઃ। તન્નિવેશે તુ
લક્ષ્યા ગૌઃ, લક્ષ્યતાવચ્છેદકં ગોત્વં,
તદવચ્છિન્નગોનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકભેદઃ ઽગૌર્નઽ ઇતિ પ્રતીતિસિદ્ધઃ
ગોસામાન્યભેદઃ તદ્વાન્ કપિલગૌર્ન ભવતિ, કિં તુ મહિષાદિકમેવ
તદ્વૃત્તિત્વં કપિલત્વે નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
એવં વૃત્તિતાયાં
લક્ષ્ણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા ગોભિન્ને
મહિષાદાવપિ કાલિકસમ્બન્ધેન કપિલત્વસ્ય વર્તમાનતયા
પૂર્વોક્તદોષાપત્તેઃ। તન્નિવેશે તુ લક્ષણં યેન સમ્બન્ધેન લક્ષ્યે
વર્તતે સે એવ સમ્બન્ધઃ લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધ ઇતિ પ્રકૃતે
સમવાયસ્યૈવ તાદૃશતયા
મહિશાદિનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વસ્ય
કપિલત્વે ઽભાવાત્ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। એવમપિ અસમ્ભવગ્રસ્તે
એકશફવત્ત્વાદૌ લક્ષ્યગોભિન્નાશ્વવૃત્તિત્વસત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તલક્ષ્ણસ્યાતિવ્યાપ્તિરિતિ તદ્વારણાય
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણત્વે સતીતિ વિશેષણમત્રાપિ દેયમ્।
એકશફવત્ત્વસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાન્ન દોષઃ।
તથા ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નલક્ષ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નલક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતા-
ધિકરણતાવન્નિરૂપિતલક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વે સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નલક્ષ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકભેદવન્નિરૂપિતલક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વમ્

અતિવ્યાપ્તસ્ય
લક્ષણમિતિ ફલિતમ્।
લક્ષ્યમાત્રાવૃત્તિત્વમસમ્ભવ ઇતિ। સર્વત્ર લક્ષ્યે અવર્તનમસમ્ભવઃ।
ક્વચિલ્લક્ષ્યે અવર્તનમવ્યાપ્તધર્મે ઽપ્યસ્તીતિ સર્વત્રેત્યુક્તમ્। ગોઃ
એકશફવત્ત્વમ્ લક્ષણમુક્તં ચેત્ તત્સર્વાસુ ગોવ્યક્તિષુ નાસ્તીતિ
અસમ્ભવદોષદૂષિતં ભવતિ।
લક્ષ્યનિરૂપિતવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ, ન
તુ લક્ષ્યવૃત્તિત્વપ્રતિયોગિકો ઽભાવઃ। કપિલત્વાદ્યવ્યાપ્યધર્મે ઽપિ
યત્કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યશ્વેતગોવૃત્તિત્વાભાવસ્ય લક્ષ્યવૃત્તિત્વપ્રતિયોગિકસ્ય
સત્ત્વેનાતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ। તદ્વિવક્ષણે તુ ગોવૃત્તિત્વં નાસ્તીતિ
પ્રતીતિસિદ્ધસ્ય ગોવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવસ્યૈવ
લક્ષ્યનિરૂપિતવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતયા તસ્ય કપિલત્વે
કપિલગોવૃત્તૌ વિરહાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ સૂચનાય કૃત્સ્નાર્થકં
માત્રપદમ્। એવં લક્ષ્યનિરૂપિતવૃત્તિત્વે
લક્ષ્ણતાવચ્છેદકસમ્બન્ઘાવચ્છિન્નત્વમપિ નિવેશનીયમ્। અન્યથા
એકશફવત્ત્વાદેરપિ કાલિકસમ્બન્ધેન ગોવૃત્તિત્વેન
તદ્વૃત્તિત્વાભાવવિરહાત્ અસમ્ભવલક્ષણે અસમ્ભવદોષઃ સ્યાદિતિ। તથા
ચ
લક્ષ્યનિરૂપિતલક્ષ્ણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ
અસમ્ભવ ઇતિ ફલિતમ્। સર્વમિદમભિસન્ધાયાહ પ્રકાશિકાયામ્ માત્રપદં
કૃત્સ્નાર્થકમ્ ઇતિ। સમ્બન્ધવિશેષ તિ। લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેત્યર્થઃ। લક્ષ્યવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવે તિ।
લક્ષ્યવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવેત્યર્થઃ।
નનુ અસમ્ભવગ્રસ્તે
એકશફવત્ત્વે અલક્ષ્યાશ્વૃત્તિત્વસત્ત્વેન અતિવ્યાપ્ત્યાખ્યદોષસ્યાપિ સત્ત્વાત્
એકત્ર અનેકદોષસાઙ્કર્યં પ્રસજતીતિ શઙ્કતે - ન ચાત્રેત્યાદિ ના। શઙ્કેયં
યથાશ્રુતાતિવ્યાપ્તિલક્ષણાભિપ્રાયેણ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણત્વે સતીતિ વિશેષણવિશિષ્ટસ્ય
પૂર્વોક્તપરિષ્કૃતાતિવ્યાપ્તિસ્વરૂપસ્ય એકશફવત્ત્વે વિરહાત્।
દોષભેદાત્। દુષ્ટસ્યાપિ ભેદેન ભવિતવ્યમિતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ।
સમાધત્તે - દુષ્ટસઙ્કરે ઽપી
તિ। દુષ્ટસ્યૈકત્વે ઽપિ દોષસ્ય એકત્વં
નેત્યર્થઃ। એકસ્મિન્ અનેકદોષાણાં સમાવેશસમ્ભવેન દોષભેદાત્
તદાશ્રયદુષ્ટભેદાપત્તિર્નેતિ સમાધાતુરાશયઃ।
ઽઉપધેયસઙ્કરે ઽપ્યુપાધેરસઙ્કરઃઽ ઇતિ
મણિકારવચનસ્યાપ્યયમેવાર્થઃ।
દીપિકા
લક્ષણલક્ષણવિચારઃ
એતદ્દૂષણત્રયરહિતધર્મો લક્ષણમ્। યથા ગોઃ સાસ્નાદિમત્ત્વમ્।
સ એવાસાધારણધર્મ ઇત્યુચ્યતે।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વમસાધારણત્વમ્। વ્યાવર્તકસ્યૈવ લક્ષણત્વે

વ્યાવૃત્તાવભિધેયત્વાદૌ ચાતિવ્યાપ્તિઃ અતઃ તદ્વારણાય તદ્ભિન્નત્વં
ધર્મવિશેષણં દેયમ્। વ્યવહારસ્યાપિ લક્ષણપ્રયોજનત્વે તુ તત્ ન
દેયમ્। વ્યાવૃત્તેરપિ વ્યવહારસાધનત્વાત્।
પ્રકાશિકા
એતદ્દૂષણત્રયરહિત ઇતિ। ઉક્તદૂષણાભાવત્રયવિશિષ્ટ
ઇત્યર્થઃ। નન્વસાધારણધર્મો લક્ષણમિતિ હિ સિદ્ધાન્તઃ। તસ્માત્
કારણાત્ કથં દૂષણત્રયરહિતો ધર્મો લક્ષણમિત્યત આહ - સ એવે તિ। ઇત્યુચ્યત ઇતિ। અભિયુક્તૈરિતિ શેષઃ। નનુ
સાધારણ્યસ્ય લક્ષ્યાલક્ષ્યવૃત્તિત્વરૂપતયા
તદભાવરૂપાસાધારણ્યસ્યાવ્યાપ્ત્યાદિદોષગ્રસ્તધર્મે ઽપિ સત્ત્વાત્ કથં
દોષત્રયરહિત એવાસાધારણધર્મ ઇત્યાશઙ્કાં પરિજિહીર્ષુઃ
અસાધારણત્વમન્યાદૃશં નિર્વક્તિ - લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વમ્ ઇતિ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વમિત્યર્થઃ। અવ્યાપ્ત્યસમ્ભવગ્રસ્તયોર્વારણાય
સત્યન્તમ્। અતિવ્યાપ્તસ્ય વારણાય વિશેષ્યમ્। ધર્મપદં
લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધેન વ્યાપકત્વાદિતાત્પર્યગ્રાહકમિતિ ભાવઃ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ -
એતદ્દોષા અસાધારણત્વસ્ય વિઘટકાઃ। અતિવ્યાપ્તૌ
વ્યાપ્યત્વસ્યેતરયોશ્ચ વ્યાપકત્વસ્ય ભઙ્ગાત્। એતેષાં દૂષકતાબીજં
લક્ષણેન લક્ષણેન ઇતરભેદસાધને ઽતિવ્યાપ્તૌ વ્યભિચારઃ,
ઇતરયોશ્ચ ભાગાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધી ઇતિ। નનુ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વસ્ય લક્ષણલક્ષણત્વે લક્ષણસ્ય વ્યાવૃત્તિરેવ
પ્રયોજનમિતિ મતે વ્યાવર્તકસ્યૈવ લક્ષણલક્ષણલક્ષ્યતયા
વ્યાવૃત્ત્યાદાવતિવ્યપ્તિરિત્યાશઙ્કાં તન્મતાનુસારેણ નિરાકરોતિ -
વ્યાવર્તકસ્યૈવે તિ। ઇતરભેદાનુમિતિજનકસ્યૈવેત્યર્થંઃ।
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનક
તાવચ્છેદકવિષયતાવિશેષાશ્રયસ્યૈવેતિયાવત્। એતેન
વ્યાવહારિકવ્યવચ્છેદઃ। લક્ષણત્વે ગવાદિલક્ષણત્વે ઉક્તલક્ષણલક્ષણલક્ષ્યત્વ ઇતિ યાવત્। લક્ષ્યત્વ ઇતિ પાઠે ઽપ્યયમેવાર્થો બોધ્યઃ। વ્યાવૃત્તાવ્ ઇતિ।
ગવાદીતરભેદે ગોત્વાદિરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકસમનિયતત્વસ્ય
અભિધેયત્વપ્રમેયત્વાદૌ પદાર્થત્વસમનિયતત્વસ્ય ચ
સત્ત્વેનાતિવ્યાપ્તિવારણાય વ્યાવૃત્તિભિન્નત્વમભિધેયત્વાદિભિન્નત્વં ચ
લક્ષણલક્ષણે નિવેશનીયમિત્યર્થઃ। યદ્યપિ વ્યાવૃત્તેરપિ
વ્યાવહારિકત્વસ્ય વક્ષ્યમાણતયા તેનૈવ રૂપેણ વ્યાવહારિકત્વેન
સર્વેષાં સઙ્ગ્રહસમ્ભવાત્ પૃથગભિધાનમનુચિતમ્, તથાપિ
હેતુસાધ્યયોરૈક્યે હેતુમત્તાનિશ્ચયકાલે સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાયા
અસત્ત્વેન
તાનુમિતિરિતિ
પ્રાચીનમતે ઇતરભેદસ્ય વ્યાવર્તકત્વાભાવેન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવઃ પક્ષતા ઇતિ સિદ્ધાન્તિમતે
તુ વ્યાવૃત્તેરપિ વ્યાવર્તકત્વેન લક્ષ્યતયા તત્ર
લક્ષણસઙ્ગમનસ્યેષ્ટત્વેન નાતિવ્યાપ્તિરિત્યાવેદયિતું
પૃથક્કથનમિતિ ધ્યેયમ્।

નનુ કિમિદં નામ
લક્ષણલક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકં વ્યાવર્તકત્વમ્। ન તાવત્ સામાન્યતો
ભેદાનુમાપકત્વમ્। વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદેરપિ
યત્કિઞ્ચિદુભયત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદાનુમાપકતયા
તત્રાતિવ્યાપ્તિકથનાસઙ્ગતેઃ। સર્વેષામપિ વ્યતિરેકધર્માણાં
યત્કિઞ્ચિદ્વ્યાવર્તકતયા
અસાધારણ્યાદિઘટકવ્યાપકત્વાદિવૈર્થ્યાપાતાચ્ચ। નાપિ વિશિષ્ય
તત્તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વમ્। તથા સતિ
ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકસ્ય સાસ્નાદિમત્ત્વસ્ય
ગોત્વસમનિયતત્વં લક્ષણમ્ ઇત્યેવં રીત્યા વિશિષ્ય તત્તલ્લક્ષણસ્ય
વક્તવ્યતયા ગોત્વાદિરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકતત્તદ્ધર્મસમનૈયત્યસ્ય
ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાદિરૂપવ્યાવૃત્તૌ સત્ત્વેનાતિવ્યાપ્તેઃ
સમ્ભવે ઽપ્યભિધયત્વાદાવતિવ્યાપ્ત્યલગ્નકતાપત્તેઃ દુવરિત્વાત્
ગોત્વાદિસમનૈયત્યસ્ય તત્રાસત્ત્વાદિતિ ચેત્ -
મૈવમ્ - યતઃ
સાસ્નાદિમત્ત્વં પક્ષીકૃત્ય ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વે સાધ્યે
વિશેષવ્યાપ્તૌ અન્વયદૃષ્ટાન્તાલાભેન યદ્યદ્ધર્મસમનિયતં
તત્તન્દવચ્છિન્નવ્યાવર્તકમિતિ રીત્યા સામાન્યમુખેન
વ્યાપ્તેરભ્યુપગન્તવ્યતયા તત્ર
સિદ્ધસાધનાપ્રસિદ્ધિભ્યામવ્યાવર્તઙ્કયોર્વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વયોઃ
તત્તદ્ધર્મસમનૈયત્યરૂપપ્રકૃતહેતોસ્તત્તુલ્યસ્ય વા હેતોઃ સત્ત્વેન
પ્રકૃતસાધ્યસ્ય તત્તુલ્યસ્ય વા સાધ્યસ્યાસત્ત્વેન વ્યભિચારઃ સ્યાત્।
અતસ્તદ્દોષવારણાય
તત્તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદરૂપવ્યાવૃત્તિભિન્નત્વમભિધેયત્વાદિભિન્નત્વં
ચ તાદૃશલક્ષણે નિવેશનીયમિત્યભિપ્રાયકો ઽયં ગ્રન્થ ઇતિ ન
પૂર્વોક્તદોષાવસરઃ। અધિકવિચારસ્તુ અન્યત્રાનુસન્ધેયઃ।
નનુ લક્ષણસ્ય
વ્યવહારો ઽપિ પ્રયોજનમ્। તેન રૂપેણ વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનં વિના
તદ્રૂપાવચ્છિન્નબોધકશબ્દરૂપવ્યવહારાસમ્ભવાત્। એવં ચ
વ્યાવહારિકલક્ષણસ્યાપિ લક્ષ્યત્વાત્ તદ્ભિન્નત્વં વિશેષણં ન
દેયમિત્યાહ - વ્યવહારસ્યાપીતિ। નનુ વ્યાવૃત્તાવતિવ્યાપ્તિવારણાય
તદ્ભિન્નત્વમાવશ્યકમ્। વ્યાવૃત્તેર્વ્યાવહારિકત્વાભાવાદિતિ ભ્રમં
વારયતિ - વ્યાવૃત્તેરપીતિ। અપિના અભિધેયત્વાદિપરિગ્રહો
દૃષ્ટાન્તલાભાય।
બાલપ્રિયા
નન્વેતદ્દૂષણત્રયરહિતધર્મો લક્ષણમ્ ઇત્યસ્ય
અવ્યાપ્ત્યતિવ્યાપ્ત્યસમ્ભવરૂપદોષત્રયાભાવવિશિષ્ટો ધર્મો
લક્ષણમિત્યર્થઃ। તથા ચ 1એકદોષવત્યપિ કપિલત્વાદૌ દોષત્રયં
નાસ્તીતિ 2લક્ષણત્વાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય વ્યાચક્ષ્ટે -
ઉક્તદૂષણાભાવત્રયવિશિષ્ટ ઇતિ। પ્રતિયોગિનિ ત્રિત્વં ન વિવક્ષિતમ્,

કિં તુ અભાવે ઇતિ ભાવઃ। એકદોષવતિ
ઇતરદોષાભાવદ્વયસત્ત્વે ઽપિ દોષાભાવત્રયં નાસ્તીતિ ન
3પૂર્વોક્તાપત્તિરિતિ ધ્યેયમ્।
1. એકદોષવત્યપીતિ।
અવ્યાપ્તિરૂપકૈદોષવિશિષ્ટે ઽપીત્યર્થઃ।
2. લક્ષણત્વાપત્તિરિતિ।
ગોલક્ષણત્વપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યર્થઃ।
3. પૂર્વોક્તાપત્તિરિતિ।
કપિંલત્વાદેર્ગોલક્ષણત્વાપત્તિરિત્યર્થઃ।
નનુ ન સાધારણઃ
અસાધારણ ઇતિ કર્મધારયસમાસાત્ અસાધારણ ઇત્યસ્ય
સાધારણભિન્ન ઇત્યર્થઃ। સાધારણ ઇત્યસ્ય ચ લક્ષ્યવૃત્તિત્વે સતિ
અલક્ષ્યવૃત્તિરિત્યર્થઃ। લક્ષ્યવૃત્તિત્વવિશિષ્ટાલક્ષ્યવૃત્તિત્વવાનિતિ
યાવત્। અસાધારણ ઇત્યસ્ય ચ
લક્ષ્યવૃત્તિત્વવિશિષ્ટાલક્ષ્યવૃત્તિત્વાભાવવાનિત્યર્થઃ। અવ્યાપ્તિગ્રસ્તે
કપિલત્વાદૌ અલક્ષ્યવૃત્તિત્વરૂપવિશેષ્યાભાવાત્ વિશિષ્ટાભાવો ઽસ્તિ।
અસમ્ભવગ્રસ્તઃ એકશફવત્ત્વાદિઃ લક્ષ્યવૃત્તિત્વરૂપવિશેષણાભાવાત્
વિશિષ્ટાભાવવાન્। તતથા ચ ઉભયોઃ અસાધારણતયા લક્ષણત્વાપત્તિઃ,
દોષવતો ઽપિ અસાધારણતયા દોષત્રયરહિત એવાસાધારણ
ઇત્યસઙ્ગતિશ્ચ ઇત્યાશઙ્ક્ય અસાધારણશબ્દાર્થઃ
પ્રકારાન્તરેણોચ્યતે દીપિકાયામિત્યાહ - નનુ સાધારણ્યસ્યેતિ।
અન્યાદૃશમિતિ। લક્ષ્યવૃત્તિત્વવિશિષ્ટાલક્ષ્યવૃત્તિત્વાભાવાત્
અન્યવિધમિત્યર્થઃ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતીતિ। લક્ષ્યતાવચ્છદકં
યત્ર યત્ર વર્તતે તત્ર સર્વત્ર વર્તમાનત્વં લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વમ્।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકં યત્ર નાસ્તિ તત્રાવર્તમાનત્વં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વમ્। લક્ષ્યા ગૌઃ, લક્ષ્યતાવચ્છેદકં ગોત્વમ્,
તત્ર યત્ર યત્ર ગોવ્યક્તૌ વર્તતે તત્ર સર્વત્ર સાસ્નાદિમત્ત્વમસ્તિ, ગોત્વં
યત્ર નાસ્તિ મહિષાદૌ તત્ર સાસ્નાદિમત્ત્વં નાસ્તીતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વાત્ સાસ્નાદિમત્ત્વં અસાધારણધર્મોં
ભવતિ, અતસ્તત્ ગોઃ લક્ષણમિતિ ભાવઃ। તથા ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં લક્ષણસ્ય
લક્ષણમિત્યુક્તં ભવતિ। સત્યન્તસ્ય પ્રયોજનમાહ -
અવ્યાપ્ત્યસમ્ભવગ્રસ્તયોર્વારણાયેતિ। અવ્યાપ્તિગ્રસ્તે કપિલત્વે
લક્ષણભિન્ને લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વશૂન્યમહિષાદ્યવૃત્તિત્વરૂપં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વમસ્તીતિ તત્ર લક્ષણલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ,
તદ્વારણાય લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વે સતીત્યુક્તમ્। ગોત્વવતિ
શ્વેતગવિકપિલત્વાભાવાત્ લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં તત્ર નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। નનુ ઉક્તરીત્યા
અવ્યાપ્તિગ્રસ્તે ઽતિવ્યાપ્તિવારણરૂપપ્રયોજનસમ્ભવે ઽપિ અસમ્ભવગ્રસ્તે