Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 4160

viparyasya anyathākhyātiriti saṃjñā tu paścātkālikīṃ/
tātparyadīkāyām1---
'saṃprati saṃdihāno
viparyayasvarūpaṃ pṛcchati
kaḥ punarayaṃ viparyaya
iti/ parīkṣakāṇāṃ vipratipatteḥ
saṃśayaḥ/ kecit
svākārabāhyatvaviṣayaṃ jñānaṃ
viparyaya
ityācakṣate/ anye 'sadviṣayaṃ jñānaṃ .......
anyathākhyātiṃ tu
vṛddhāḥ/'
iti kathanāt
anyathākhyātipakṣaḥ naiyāyikānāmiti jñāyate/
ayamatra niṣkarṣaḥ ---
ādau śuktyā indriyasaṃnikarṣānantaram ayaṃ śuklabhāsvara
ityākārakaṃ jñānaṃ, tataḥ udbuddhasaṃskārāt rajatasmaraṇam,
purovarti-rajatayorbhedāgraha inyetāvatparyantam
akhyātyanyathākhyātivādinoḥ
samānam/ tataḥ 'idaṃ
rajatam' ityākārakaṃ rajatatvābhāvavadviśeṣyakarajatatvaprakārakaṃ
viśiṣṭajñānamutpadyate, tata eva pravṛttiriti naiyāyikāḥ
tādṛśaviśiṣṭajñānakāraṇatvenābhimatābhyāṃ bhedāgrahasahitābhyāṃ
purovartivastupratyakṣarajatasmaraṇābhyāmeva pravṛttyādinirvāhe
madhye viśiṣṭajñānamanāvaśyakamiti prābhākarāḥ iti/
viśiṣṭajñānasyāvaśyakatā
satyasthale pravṛtiṃ
prati viśiṣṭajñānasya hetutvāt asatyasthale 'pi viśiṣṭajñānameva
pravartakaṃ vācyam/ tathā ca
'visaṃvādipravṛttiḥ
viśiṣṭajñānajanyā pravṛttitvāt satyapravṛttivat'
ityanumānamanyathākhyātau pramāṇam/ tathā
'rajatecchājanyaśuktiviṣayakapravṛttijanakarajatatvaprakārakaṃ jñānaṃ
śuktiviśeṣyakaṃ śuktipravṛttiprayojakajñānatvāt śuktau
śuktyarthapravṛttiprayojakajñānavat' ityādīnyanumānānyapi
anyathākhyātisādhakatayā maṇāvupanyastāni/
evamanuvyavasāyātmakapratyakṣamapyanyathākhyātau mānam/ tathā hi - śuktau
idaṃ rajatamiti bhramānantaram idaṃ rajatatayā jānāmi
ityanuvyavasāyo jāyate/
idaṃviśeṣyakarajatatvaprakārakajñānavāhanam iti hi tadarthaḥ/ tatra

vyavasāyasya idaṃviśeṣyakarajatatvaprakārakatvābhāve uktānuvyavasāyaḥ
kathaṃ ghaṭeta? jñānadvayapakṣe 'idaṃ jānāmi' 'rajataṃ jānāmi'
ityākārako hyanuvyavasāyaḥ syāt, na tu idaṃ rajataṃ jānāmi
iti/
anyathākhyātiśabdārthavicāraḥ
anyatraiva satā
ākāreṇa purovartino viśiṣṭatājñānamanyathākhyātiḥ/ anyatraiva sattvaṃ
tu pravṛttivādhasahakṛtāt nāstīti bādhakapratyayānniścīyate/ ato
bhrāntijñānabādhitasya satyarajatasyātrāsattvamāpādayituṃ na śakyate,
praṃvṛttibādhavirahāt/ na vā mantrādipratibaddhasyāgneḥ
sphoṭajananādipravattibādhāt mithyātvaniścayaprasaṅgaḥ/ tatra nāstīti
bādhakapratyayasyābhāvāt/
khyātyantaravādibhirapyantato gatvā
anyathākhyātiravaśyāśrayaṇīyā/ tathā hi---asatkhyātimate kimasat
asaditi pratīyate saditi vā? asaditi cet bhramatvāsaṃbhavaḥ/ asataḥ
asattvena bhānasya pramātvāt bādhapravṛttī ca na ghaṭetām/ saditi
pratīyate cet, asataḥ sattvena bhānāt anyathākhyātireva syāt/
ātmakhyātipakṣe ātmaśabditaṃ jñānaṃ kiṃ jñānamiti pratīyate? utārthaṃ
iti? ādyena bhramatvabādhapravṛttīnāmasaṃbhavaḥ/ dvitīye jñānasyārthātmanā
bhānādanyathākhyātireva svīkṛtā syāt/
prābhākaramate 'pi
grahaṇasmaraṇātmakajñānadvayāṅgīkārāt tat jñānadvayaṃ kiṃ
jñānadvayamiti pratīyate kiṃ vā ekatvena? ādye bādhapravṛttyorasaṃbhavaḥ/
dvitīye dvayasyaikatvena bhānāt anyathākhyātiḥ/
jñānamasti viṣayo
nāstīti pakṣe viṣayaḥ kimavidyamānatvena pratīyate uta vidyamānatvena?
ādye pravṛttyādyasaṃbhavaḥ/ na jātu kaścit avidyamānatvena pratīte vastuni
pravartate/ dvitīye avidyamānasya vidyamānatvena bhānādanyathākhyātiḥ
iti/
( 14 ) abhāvavicāraḥ
tarkasaṃgrahe
dīpikāyāṃ ca abhāvasya caturdhā vibhāgaḥ atiriktapadārthatvaṃ ca
prādarśiṣātām/ idaṃ kiñcidvicāryate/
'prāgutpatterabhāvopapatteśce' (nyā.sū.2-2-12) iti sūtre
bhāṣyam ---
'abhāvadvaitaṃ khalu
bhavati prāk cotpatteravidyamānatā
utpannasya cātmano
hānādavidyamānatā'
iti/

vārtikepyevameva pratipādyate/ tena prāgabhāvaḥ pradhvaṃsaśceti dvividha
evābhāvo bhāṣyavārttikakārayoḥ saṃmata iti pratīyate/ tatraiva
tātparyaṭīkākāraḥ ---
'abhāvadvaitamiti
prakṛtāpekṣam/ prakṛtaṃ pradhvaṃsamātra-
vādinaṃ prati
prāgabhāvapratipādanam/ paramārthatastu
prathamamabhāve
dvaitam--tādātmyābhāvaḥ saṃsargā-
bhāvaśceti/
saṃsargābhāvo 'pi prākpradhvaṃsātyantābhāvena
trividha iti catasro
vidhā abhāvasya'
ityabhāvacatuṣṭayamapi nyāyadarśanasaṃmatamiti pratyapādayat/
bhāvavadabhāvo 'pi pramāṇavedyaḥ/ yat pramāṇaṃ bhāvaṃ jñāpayati tadeva
pramāṇaṃ pratiyogyanupalabdhisahakṛtamabhāvaṃ jñāpayati ityāśayavāta
bhāṣyakāreṇa ---
'kathaṃ punaruttarasya
pramāṇenopalabdhiḥ/
satyupalabhyamāne
tadvadanupalabdheḥ pradīpavat/
tadevaṃ sataḥ prakāśakaṃ
pramāṇamasadapi prakāśayati/'
iti
prathamasūtre 'bhāṣi/ tatrābhāvasyāpi pramāṇasiddhatve tasya bhāvavat
upadeśaḥ kuto na kṛtaḥ ityāśaṅkāyāmāha vārtikakāraḥ ---
'sat khalu
pramāṇasyālambanaṃ svatantraṃ bhavati/
asattu paratantraṃ
pratiṣedhamukhena pratipadyate/'
iti niṣedhyaṃ
niṣedhādhikaraṇam ityubhayajñānādhīnatvāt abhāvasya, bhāve jñāte
abhāvo 'pi jñātaprāya ityāśayena sūtrakṛtā abhāvo na nirdiṣṭa
iti tadāśayaḥ/
vaiśeṣikasūtreṣvapi
abhāvacatuṣṭayābhyupagamaḥ sūcito vartate/
'kriyāguṇavyapadeśābhāvāt prāgasat' (vai.sū.9-1-1)
iti sūtraṃ
ghaṭādirūpakāryasya utpatteḥ prāgavidyamānatāṃ pratipādayat
prāgabhāvamanumanyate/ utpatteḥ prāgavidyamānatā hi prāgabhāvo nāma/

tathā 'sadasat' (vai.sū.9-1-2) iti sūtraṃ sato ghaṭādeḥ
mudgarapātādyanantaramabhāvaṃ pratipādayat dhvaṃsākhyamabhāvaṃ sūcayati/
tataḥ 'saccāsat' (vai.sū.9-1-3) iti sūtraṃ satā ghaṭādeḥ paṭādyātmanā
abhāvaṃ bodhayatdhtt
tādātmyābhāvarūpamanyonyābhāvaṃ vyañjayati/ tataḥ
'yaccānyadasadatastadasat' (vai.sū.9-1-5) iti sūtram/ tatra
asacchabdadvayaṃ bhāvavapradhāno nirdeṃśaḥ/ yat ataḥ asataḥ anyat asat
tat asat ityanvayaḥ/ pūrvoktābhāvatrayāt anyo yo 'bhāvaḥ
so 'tyantābhāve iti/ evaṃ sthite abhāvasya pṛthaganupadeśaḥ
bhāvapāratantryāt na tvabhāvāditi sidhyati/
nyāyamañjarīkārāstu
'na prāgabhāvādanye tu
bhidyante paramārthataḥ/
sa hi
vastvantaropādhiranyonyābhāva ucyate//
sa
evāvadhiśūnyatvādatyantābhāvatāṃ gataḥ/
utpannasya vināśo vā
tadanutpāda eva vā/
abhāvastattvato 'nye tu
bhedāstvaupādhikā matāḥ//'1
iti granthena
prāgabhāvapradhvaṃsabhedenābhāvo dvividhaḥ/ anyonyātyantābhāvau
prāgabhāva evāntarbhavataḥ/ prāgabhāva eva vastvantarapratiyogikaścet
anyonyābhāva ityucyate/ sa evāvadhiśūnyaścet atyantābhāva iti
kathyate iti nyarūpayan/
prābhākārāḥ
atiriktamabhāvaṃ nāṅgīkurvanti/ abhāvaḥ buddhiviśeṣasvarūpaḥ,
adhikaraṇasvarūpaḥ kālaviśeṣasvarūpaḥ iti pakṣatrayaṃ pradarśayanti/
etatpakṣatrayamapi maṇau vistareṇa dūṣitam, tadanusāreṇa muktāvalyāṃ
ca/ dīpikāyāṃ tvadhikaraṇātmakatvapakṣaḥ anūdya dūṣita iti viśeṣaḥ/
atra vicāryate/
abhāvādhikaraṇako 'bhāvaḥ adhikaraṇībhūtābhāvasvarūpa iti naiyāyikā
api svīkurvanti/ tatra
'ghaṭābhāve na paṭaḥ'
ityādhārādheyabhāvaḥ pratīyate/ sa cādhārādheyayorabhede 'pi
ādhāratāvacchedakayorghaṭābhāvatvapaṭābhāvatvayorbhedānniruhyate/ tathā
'bhūtale ghaṭābhāva' iti pratītirapi bhūtalatvaghaṭābhāvatvayorbhedāt
nirūḍhā bhaviṣyati/ ataḥ adhikaraṇātmakatvamevābhāvasyāstu/
śabdābhāvasya

gṛhasvarūpasya gṛhatvena rūpeṇa śrotrendriyavedyatvābhāve 'pi
śabdābhāvatvena rūpeṇa tadvedyatvaṃ
bhaviṣyati/ yathā
naiyāyikamate 'pi rūpābhāvādhikaraṇakarasābhāvasya
rūpābhāvātmakatve 'pi rūpābhāvatvenaiva cākṣuṣaviṣayatā na
rasābhāvatvenetyaṅgīkriyate, tadvat/ tathā ca śabdādyabhāvānāṃ
pratyakṣatvānupapattirapi nāsti/
tathā jñānaviśeṣatvena
kālaviśeṣatvena cāpratyakṣatve 'pi tattadabhāvatvena
jñānaviśeṣakālaviśeṣayoḥ pratyakṣatā saṃbhavatyeva/
ato 'bhāvasyānatiriktatve 'pi na ko 'pi doṣa iti/
atra samādhīyate/
prāyaśo loke bhinnayorevādhārādheyabhāvaḥ prasiddhaḥ/ sa
cābhāvātiriktatvavādinaiyāyikamate sūpapādaḥ/
abhāvādhikaraṇakābhāvasthale
gatyantaravirahādādhārādheyabhāvapratītergauṇatayā nirvāhe 'pi
gatyantarasattve tathā nirvāhasyānucitatvāt/
ato 'dhikaraṇātmakatvapakṣo na yuktaḥ/
jñānaviśeṣarūpatvapakṣe
kālaviśeṣarūpatvapakṣe ca śabdādyabhāvānāṃ pratyakṣatvānupapattidoṣo
duruddharaḥ/ tatra yaduktaṃ jñānatvena kālatvena ca rūpeṇa
tayorbahirindriyagrāhyatvābhāve 'pi śabdādyabhāvatvena tattvamakṣatamiti,
tatrocyate/ rūpāntareṇāpi tayoḥ tādṛśapratyakṣaviṣayatvaṃ na saṃbhavati/
tathā hi gehe śabdo nāstīti pratītau śabdābhāvatvena rūpeṇa kiṃ
svātmakajñānaṃ viṣayaḥ? puruṣāntarīyajñānaṃ vā? nādyaḥ, pratyakṣe viṣayasya
kāraṇakatvāt pūrvakṣaṇe svātmakajñānasyābhāvāt pūrvakṣaṇe 'sataḥ
kāraṇatvāsaṃbhavāt/ na dvitīyaḥ, ekasmin abhāvajñāne bhūyasīnāṃ
puruṣāntarīyajñānavyaktīnāṃ viṣayatvakalpane gauravāt/ evaṃ
kālaviśeṣasyāpi na tādṛśapratyakṣaviṣayatvaṃ saṃbhavati,
tādṛśajñānotpattikṣaṇātmakakālasya pūrvapṛttitvābhāvāt/
pūrvakṣaṇātmakakālasya ca tatkāle 'bhāvāt/ na ca
jñānotpattikṣaṇatatpūrvakṣaṇobhayāvasthāyisthūlakālasya 'gehe śabdo
nāsti' ityādipratyakṣaviṣayatvamastu, tathā ca noktadoṣa iti
vācyam/ tathāpi tādṛśakṣaṇadvayāvasthāyinānāpadārtharūpasthūlakālasya
ekaikatādṛśajñānaviṣayatvakalpane gauravāditi nirūpayāmāsuḥ
muktāvalīmañjūṣākārāḥ/
[ 14 ] ākhyātārthavicāraḥ śabdabodhaprakriyā ca
dīpikāyāṃ
prakāśikāyāṃ ca vidhyarthanirūpaṇaprasaṅgena ākhyātasya kṛtyarthakatvaṃ
prasādhya devadattaḥ taṇḍulaṃ pacatīti vākyasya

taṇḍulakarmakapākānukūlakṛtimān devadatta ityartha iti
nirūpitam/ etattatvaṃ kiñcidvicāryate/
śābdabodho nāma
śabdajanyaṃ jñānam/ śabdo nāma
parasparānvitārthaṃpratipādakapadasamūhātmakaṃ vākyam/ padasamūho
vākyaṃ ityetāvanmātroktau 'gauraśvaḥ puruṣo hastī' ityādeḥ
ananvitārthakapadasamūhasyāpi vākyatvaṃ syāt/ ataḥ
parasparānvitārthaketyuktam/ gaurgacchati, aśvodhāvati ityanayoḥ
pratyekaṃ vākyatve 'pi tayordvayormilitvā ekavākyatvaṃ na bhavati,
dvayorvākyārthayoḥ parasparamananvayāt/ tasmāt sākṣādvā paraṃparayā
vā svārthaviśeṣaṇībhūtārthapratipādakayāvatpadaviśiṣṭaṃ
viśeṣyabhūtārthapratipādakaṃ padamekavākyamiti paryaṃvasyati/ idameva
'athaikatvā dekaṃ vākyaṃ sākāṅkṣa cedvibhāge syāt' iti
pūrvamīmāṃsāsūtre [3-1-46] uktam/ ekasminnarthe anyeṣāṃ
viśeṣaṇatayānvayaḥ iti sūcanāyaiva 'sākāṅkṣaṃ cedvibhāge syāt'
ityuktam/
tatra padeṣu bahuṣu
prayujyamāneṣu kasya padārthasya kiṃ viśeṣaṇam? kiṃ
kimavāntaraviśeṣyam? kiṃ mukhyaviśeṣyamiti vicāraṇīyaṃ bhavati/
tatra vaiyākaraṇāḥ mīmāṃsakāḥ naiyāyikāśca bhinnabhinnaṃ
panthānamāśrayante/
vaiyākaraṇamatam
tathā hi
vaiyākaraṇāstāvadevaṃ manyante --- kārakāṇāṃ kriyāyāmanvayaḥ
ityanubhavāt kriyāpade prāyaḥ subantānāmanvaya iti pratīyate/
nīlotpalamānayatītyatra samāsārthasya nīlatvaviśiṣṭotpalasya
dvitīyārthe karmaṇi tasya dhātvarthe ānayane 'nvaya iti
nīlatvaviśiṣṭotpalakarmakamānayanamiti bodho bhavati/
nīlamutpalamānayeti vyāsasthale 'pi nīlakarmakamānayanam
utpalakarmakānayanamiti pṛthak pṛthak bodhasyānanubhavāt dviḥ
karmatvabhānaṃ vihāya samānādhikaraṇayornīlotpalapadayoḥ
nīlatvaviśiṣṭotpalarūpaikārthaparatvamaṅgīkṛtya tasya dhātvarthe
ānayane dvitīyārthakarmatvadvārā anvayasvīkārāt
nīlatvaviśiṣṭotpalakarmakamānayanamityeva bodhaḥ/ evaṃ ca
saviśeṣaṇānāṃ viśeṣaṇarahitānāṃ vā kartratiriktānāṃ sarveṣāṃ
kārakāṇāṃ dhātvarthakriyānvayasya naiyāyikādibhirapi svīkṛtatvāt
prathamāntārthasya kartṛkārakasyāpi tathaivānvaya ucitaḥ, samānanyāyāt/
tathā ca devadattaḥ nīlotpalamānayatītyatra ditīyārthaḥ karma, tatra
prakṛtyarthasya nīlatvaviśiṣṭotpalasyābhedasaṃbandhenānvayaḥ/ karmaṃṇaḥ
dhātvarthe 'nvayaḥ/ tiṅaḥ kartā arthaḥ/ tatrābhedasaṃbandhena

prathamāntapadārthasya devadattasyānvayaḥ/ kartuṃrapi dhātvarthe
ānayana'nvayaḥ/ tathā ca
nīlatvaviśiṣṭotpalābhinnakarmakaṃ devadattābhinnakartṛkaṃ
cānayanamiti dhātvarthamukhyaviśeṣyako bodhaḥ/ atra pramāṇaṃ tu
'bhāvapradhānamākhyātam' iti niruktavacanaṃ 'kriyāpradhānamākhyātam'
iti mahābhāṣyavacanaṃ cetyāhuḥ/
mīmāṃsakamatam
mīmāṃsakāstu --
tiṅarthabhāvanāmukhyaviśeṣyakaṃ bodhaṃ varṇayanti/ tathā hi
taṇḍulamityādīni dvitīyāntāni padāni kriyāpadaṃ vinā
nirākāṅkṣaṃ bodhaṃ na janayantītyanubhavasiddham/ tena tiṅantapadaṃ
viśeṣyasamarpakamiti labhyate/ tatrāpi 'prakṛtipratyayau pratyayārthaṃ saha
brūtastayostu pratyayaḥ prādhānyena' iti vyutpattibalāt
pratyayārthasyaiva prādhānyaṃ vaktavyamiti tiṅarthaḥ bhāvanāparaparyāyā
kṛtireva śābdabodhe mukhyaviśeṣyabhūtā/ 'evaṃ ca caitrastaṇḍulaṃ
pacati' iti vākye
dvitīyāyāḥ
karmatvamarthaḥ/ tatra taṇḍulasya ādheyatāsambandhenānvayaḥ/ karmatvasya
nirūpakatāsaṃbandhena (svanirūpakadhātvarthānukūlatvaparyavasitena)
tiṅarthakakṛtāvanvayaḥ/ dhātvarthasya pākasya
svakaraṇakaudanoddeśyakatvasambandhena kṛtāvanvayaḥ/
caitrapadottaraprathamāyāḥ prātipadikārthaḥ caitro 'thaḥ/ caitrapadaṃ
tātparyagrāhakam/ prathamārthasya caitrasya ādheyatāsaṃbandhena
bhāvanāyāmanvayaḥ/ ākhyātārthakālasaṃkhyayo 'pi bhāvanāyāmevānvayaḥ/
saṃkhyāyāḥ sāmānādhikaraṇyasambandhenānvayaḥ, kālasya
ādheyatāsaṃbandhenānvaya iti viśeṣa/ evaṃ ca caitraniṣṭhā
taṇḍulakarmakapākakaraṇakaudanoddeśyikā vartamānā ekā bhāvaneti
bodhaḥ/ 'bhāvapradhānamākhyātam' iti nirukte ākhyātaśabdaḥ tiṅparaḥ/
bhāvayatīti vyutpattyā ṇijantāt bhūdhātoracpratyayāntatvena niṣpannaḥ
bhāvaśabdaḥ bhāvanāvācī/ tiṅśca saṃkhyā kālaḥ bhāvanā iti
trayor'thāḥ/ teṣu bhāvanā pradhānabhūtā iti
bhāvanāmukhyaviśeṣyakabodhameva niruktakāro manyata iti
nirūpayanti/
naiyāyikamatam
'paṇḍitaścaitraḥ'
iti vākyam paṇḍitābhinnaścaitra iti bodho 'nubhūyate/ tatra
tiṅantapadābhāvāt dhātvarthasya vā tiṅarthabhāvanāyā vā
mukhyaviśeṣyatayā bhānaṃ na saṃbhavati/ tathā ca kvacit
prathamāntārthamukhyaviśeṣyakabodhasya svīkaraṇīyatayā
niṅntasamabhivyāhārasthalepi tathaiva bodhavarṇanaṃ yuktam/ na ca

tatrāpi yogyakriyādhyāhāreṇaiva śābdabodha iti vācyam/
anadhyāhāreṇaiva nirvāhe adhyāhārasyāyuktatvāt/ api ca
vaiyākaraṇabhūṣaṇe -- 'prāyaśo vākyasya suptiṅantasamudāyatvāt'
iti vadantaḥ kauṇḍabhaṭṭāḥ tiṅantaśūnyamapi vākyamabhyupagacchanti/
tathā ākhyātārthavyāpārāśrayatvarūpasya kartṛtvasya nirākaraṇāvasare
'ākhyātaśūnye devadattaḥ paktetyādau devadattasyākartṛtvāpatteḥ' iti
bhūṣaṇasāre 'pi tiṅantarahitavākyaprāmāṇyāṅgīkāraḥ pratīyate/ evaṃ
ca tiṅantāsamabhivyāhārasthale prathamāntārthaviśeṣyakabodhasya
svīkāryatvāt caitraḥ pacatītyādāvapi tathaiva bodhavarṇanaṃ yuktam/
tathā ca 'caitraḥ taṇḍulaṃ pacati' iti vākye
taṇḍulapadottaradvitīyāyāḥ karmatvamarthaḥ/ karmatve prakṛtyarthasya
taṇḍulasyādheyatāsaṃbandhenānvayaḥ/ karmatvasya nirūpakatāsambandhena
dhātvarthe pāke 'nvayaḥ/ ākhyātārthaḥ kṛtiḥ/ tatrānukūlatāsaṃbandhena
dhātvarthapākasyānvayaḥ/ kṛteśca āśrayatāsaṃbandhena
prathamāntārthecaitre 'nvayaḥ/ ākhyātārthasya vartamānakālasya
kṛtāvevānvayaḥ/ ākhyātaikavacanasya tu naikatvasaṃkhyā arthaḥ/
subekavacanenaiva ekatvalābhāt/ tathā ca
taṇḍulaniṣṭhakarmatānirūpakapākānukūlavartamānakṛtimān
ekatvāśrayaścaitra ityanvayabodhaḥ/
kiṃ ca
'sarvanāmnāmutsargataḥ pradhānaparāmarśitvam' iti nyāyāt
pūrvavākyārthe yaḥ pradhānaḥ tasyaiva tacchabdena parāmarśo vaktavyaḥ/
dhātvarthamukhyaviśeṣyakasya ākhyātārthakṛtimukhyaviśeṣyakasya vā
bodhasyāṅgīkāre 'puruṣaḥ prayāti, tasya pādayorabhivādaya'
ityatrānupapattiḥ/ puruṣaḥ prayāti iti vākye pradhānasya gamanasya
kṛtervā tacchabdena parāmarśe
pādayorabhivādayetyanenānvayasyāsaṃgateḥ/ naiyāyikamate tu
puruṣasyaiva pradhānatayā tasya tacchabdena parāmarśeṃ
pādayorabhivādayetyanenānvayaḥ sādhuḥ saṃgataḥ/
kiṃ ca pratyakṣānubhave
yasya yena saṃbandhaḥ pratītasyasya tena saṃbandhaṃ tathaiva jñāpayituṃ vākyaṃ
prayujyate/ pratyakṣeṇa ca kārakāṇāṃ kriyānvaya evāvagamyate, na tu
kṛtyaparaparyāyabhāvanānvayaḥ/ ato mīmāṃsakamataṃ nocitam/ nāpi
vaiyākaraṇamatam/ pratyakṣe dharmasya prakāratāyāḥ dharmiṇo
kśiṣyatāyāścānubhavasiddhatayā dharmabhūtadhātvarthāpekṣayā dharmiṇaḥ
prathamāntārthaṃsyaiva viśeṣyatvaucityāt/ tatrāpi
prakṛtipratyayārthayormadhye pratyayārthasya pradhānatvāt tiṅvācyāyāḥ
kṛteḥ dhātvarthaṃ prati viśeṣyatvāt tādṛśakṛtyāśrayasya
devadattāderviśeṣyatvamucitam/ sakalakarmādikārakaprerakasya
kriyākartuḥ

sarvāpekṣayā prādhānyaṃ
hi ānubhavikam/
api ca pāṇiniḥ
'prātipadikārtha' ityādinā sūtreṇa prathamāyāḥ prātipadikārtha
evārtha iti vadan kārakārthakatvaṃ
nānumanyate/ tena ca
prathamāntārthasya kriyāyāmanvayaḥ tasyā nānumata iti spaṣṭam/
kārakārthakatve hi
kriyānvayamūlakaḥ
kriyāpradhānakatvanirbandhaḥ/ tasmāt prathamāntārthaviśeṣyakabodha
evāsati bādhake ucitaḥ/ sati tu bādhake bhāvākhyātasthale caitreṇa
supyate ityādau, paśya mṛgo dhāvatītyādau ca
dhātvarthādimukhyaviśeṣyako 'pi bodhaḥ svīkriyate iti
naiyāyikasiddhāntasāraḥ/
viṣayānukramaṇikā
viṣayaḥ puṭasaṃkhyā
pratyakṣaparicchedaḥ
śrīḥ
śrīgurucaraṇāravindābhyāṃ namaḥ
tarkasaṅgrahaḥ
dīpikā-prakāśikā-bālapriyāsamanvitaḥ
tarkasaṅgrahaḥ
maṅgalavādaḥ
AnTs_1ab nidhāya hṛdi viśveśaṃ vidhāya guruvandanam /
AnTs_1cd bālānāṃ sukhabodhāya kriyate tarkasaṃgrahaḥ //
dīpikā
viśveśvaraṃ
sāmbamūrtiṃ praṇipatya girāṃ gurum/
ṭīkāṃ śiśuhitāṃ kurve tarkasaṅgrahadīpikām//
cikīrṣitasya granthasya
nirvighnaparisamāptyarthaṃ śiṣṭācārānumitaśrutibodhitakartavyatākam
iṣṭadevatānamaskārātmakaṃ maṅgalaṃ śiṣyaśikṣāyai granthato
nibadhnan cikīrṣitaṃ pratijānīte - nidhāye ti/
nanu maṅgalasya samāptisādhanatvaṃ nāsti/
maṅgale kṛte 'pi kiraṇāvalyādau samāptyadarśanāt,
maṅgalābhāve 'pi kādambaryādau samāptidarśanācca
anvayavyatirekābhyāṃ vyabhicārāt iti cet - na/
kiraṇāvalyādau
vighnabāhulyāt
samāptyabhāvaḥ/ kādambaryādau granthādbahireva maṅgalaṃ kṛtam, ato

na vyabhicāraḥ/
nanu maṅgalasya
kartavyatve kiṃ pramāṇamiti cet - na/ śiṣṭācārānumitaśrutereva
pramāṇatvāt/ tathā hi - maṅgalaṃ vedabodhitakartavyatākam,
alaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayatvāt, darśādivat/ bhojanādau
vyabhicāravāraṇāya alaukiketi/ rātriśrāddhādau vyabhicāravāraṇāya
avigīteti/ śiṣṭapadaṃ spaṣṭārtham/"na kuryāt niṣphalaṃ karma"iti
jalatāḍavanāderapi niṣiddhatvāt/ tarkyante - pratipādyante iti
tarkāḥ - dravyādipadārthāḥ, teṣāṃ saṅgrahaḥ - saṅkṣapeṇa svarūpakathanaṃ
kriyate ityarthaḥ/ kasmai prayojanāya iti, ata āha -- sukhabodhāye ti/ sukhena - anāyāsena yo bodhaḥ
padārthatattvajñānaṃ tasmā ityarthaḥ/ nanu bahuṣu tarkagrantheṣu satsu
kimarthamapūrvo 'yaṃ granthaḥ kriyata iti, ata āha bālānām iti/ teṣāmativistṛtatvāt bālānāṃ bodho na jāyata
ityarthaḥ/ grahaṇadhāraṇapaṭurbālaḥ na tu stanandhayaḥ/ kiṃ kṛtvā kriyata
iti, ata āha -- nidhāye ti/ veśveśam -
jaganniyantāram/ hṛdi nidhāya
- nitarāṃ sthāpayitvā/ sadā
taddhyānaparo bhūtvā ityarthaḥ/ gurūṇām - vidyā - gūrūṇām,
vandanam - namaskāram, vidhāya
- kṛtvā ityarthaḥ//
prakāśikā
vande guruṃ śivaṃ sāmbaṃ
dakṣiṇāmūrtimavyayam/
yadvandanena mando 'pi
vindedgurusamānatām//
prāriptisatagranthasya
nirvighnparisamāptaye samācaritaṃ maṅgalam īśvaranatyātmakaṃ
śiṣyaśikṣāyai nibadhnan cikīrṣitaṃ pratijānīte -- viśveśvaram iti/ girāṃ gurum -
nikhilavidyānāmupadeṣṭāram/ idamapi viśveśvare viśeṣaṇam/
'giraṃ gurum' iti pāṭhe tu sarasvatīṃ vidyāguruṃ ca praṇipatya
ityartho bodhyaḥ/ svagranthasya itaragranathairagatārthatāṃ darśayati -
śiśuhitām iti/ tarkasaṅgrahadīpikām -
tarkasaṅgrahārthaprakāśikām/
ācaritasya maṅgalasya
tannibandhanasya ca phalaṃ darśayati --- cikīrṣitasya ityādinā/
nanu samāptiṃ prati
maṅgalasya kāraṇatā syāt cet tadā tadācāraṇaṃ yujyate/ saiva na
sambhavatītyaśaṅkate--nanviti/ vyabhicārād iti/
anvayavyatirekavyabhicārajñānarūpapratibandhakasattvāt
niyatānvayavyatirekasahacāraniścayarūpakāraṇāsambhavena na
kāraṇatvaniścaya ityabhisandhiḥ/ samāptyabhāva iti/

ato na vyabhicāra ityanenānvayaḥ/ vighnānyūnasaṅkhyākasya
balavattarasya vā maṅgalasya vighnanirasanadvārā
samāptisādhanatvena
tādṛśamaṅgalābhāvāt nānvayavyabhicāra iti bhāvaḥ/ bahireve ti/ janmāntara evetyarthaḥ/ ataḥ kutracit
granthakarturnāstikatve 'pi na kṣatiḥ/ ata iti/
tādṛśamaṅgalasya vighnadhvaṃsadvārā satvāt na vyatirekavyabhicāra
ityarthaḥ/ evaṃ ca kāraṇatvaṃ siddhyatīti bhāvaḥ/ pare tu 'ataḥ- uktahetudvayāt na
vyabhicāraḥ- nānvayavyatirekavyabhicāraḥ
' iti vyācakhyuḥ/ maṇikṛtastu 'maṅgalasya vighnadhvaṃsa eva phalam/
samāptistu svasāmagrīvaśādeva' ityāhuḥ/ etattattvamasmadīya cintāmaṇivyākhyāyām anusandheyam/
maṅgalasya śrutibodhitakartavyatākatvaṃ
vyavasthāpayituṃ śaṅkate --- nanvitati/ anumitaśrutereve ti/
atrāyamāśayaḥ- śruteḥ
vedabodhitakartavyatākatvarūpavakṣyamāṇavidheyakoṭipraviṣṭatve 'pi
tadantarbhāveṇa vidheyatvamabhyupagamyate/ tacchruteḥ anumiteḥ
pūrvamasiddhatvāt etena 'vahnyādisādhyakānumitiviṣayatāmādāya
vahnitvādikamanumitam' iti vyavahārābhāvena
śrutāvanumitatvavyavahāraḥ kathamiti śaṅkā nirastā/ śrutau
vidheyatvābhyupagamena tādṛśavyavahāre bādhakābhāvāt/
evakāro 'pyarthakaḥ/ tena 'maṅgalaṃ kartavyam samāptiphalakatvāt'
ityanumānarūpapramāṇāntarasattve 'pi na kṣatiḥ/ anye tu
--'svabodhitakartavyatākatvasambandhena śrutereva sādhyatā/
agrimagranthasyātraiva tātparyam/ evaṃ ca śruteranumitatvopapattiḥ'
ityāhuḥ/
alaukike vidhimantarā rāgādiprāptabhinnetyarthaḥ/
avigīte ti dharmaśāstāviruddhetyarthaḥ/ śiṣṭe ti vedoktatattvajñānena vedavihitakarmakārītyarthaḥ/
vedoktāhiṃsādikartari bauddhe 'tivyāptivāraṇāya tṛtīyāntam/ ācāraviṣayatvād iti/ ācāraḥ- kṛtiḥ/ tasyāḥ
vṛttyaniyāmakaviṣayatāsambandhena hetutā vivādagrastā iti
tadviṣayatvasya hetutvānudhāvanam/ yathākra maṃ hetuviśeṣaṇaprayojanamāha ---
bhojanādau ityādinā/
alaukikāvigītācāraviṣayatvasyaiva hetutāstu/ aśiṣṭācāraviṣaye
tādṛśahetorasattvena vyabhicārāsambhavāt ityāśaṅkāmiṣṭāpattyā
pariharati --- śiṣṭapadam iti/ jalatāḍanādau aśiṣṭācāraviṣaye
tādṛśahetorasattvaṃ sphaṭayati--- na
kuryāditi / svargādiphale
vyabhicāravāraṇāya ācāraviṣayatve ti/
vidheyatayā ācāraviṣayatvārthakamiti saṅkṣepaḥ/
tarkapadasyāropārthakatvabhramaṃ vārayituṃ dravyādisādhāraṇatarkatvaṃ
nirvakti--- tarkyanta iti/
upādānarūpasaṅgrahasyāsambhavādāha---

saṅkṣepeṇe ti/ svarūpakathanam --svarūpajñānānukūlaśabdaḥ/ etāvatā
dravyādipadārthā viṣayāḥ, padārthatattvāvadhāraṇaṃ prayojanam,
sambandhaścapratipādyapratipādakabhāvaḥ,
padārthatattvāvadhāraṇakāmo 'dhikārītyanubandhacatuṣṭayaṃ
prekṣāvatpravṛttyaṅgaṃ sūcitam/ ṣaṣṭhītatpuruṣabhramavāraṇāyāha-- sukhene ti/ sukhabodharūpaprayojanasyānyataḥ siddhatvena etadgranthakaraṇe
prayojanākāṅkṣā na śāmyatītyāśayenāvatārayati-- nanv iti/ teṣām- -bhāṣyādigranthānam//
bālapriyā
nissamābhyadhikasadguṇākaraṃ bhaktarakṣaṇarataṃ dayānidhim/
nityasūribhiranārataṃ
stutaṃ vandiṣīya vṛṣaśailanāyakam // 1 //
śrīśelavaṃśanavamauktikatulyabhāsaṃ
vedāntalakṣmaṇamunīndrapadābjabhṛṅgam/
sattarkatantranigamāntanitāntatāntaṃ
śrīmannṛsiṃhaguruvaryamahaṃ namāmi // .2 // .
nṛtyatkalaṃ sakaladikṣu vibhātakīrtiṃ
śāstreṣu niṣṭhitadhiyaṃ
bahuśiṣyayuktam/
ācārapūtamanavadyaguṇābhirāmaṃ
śrīdevanāthagurumanvahamānato 'smi // .3 // .
nyāyādiśāstravidamātmaguṇojjvalaṃ taṃ
sambhāvanādiparipanthinamātmavantam/
mattātapādamanaghaṃ
kṣamayā sametaṃ
śrīkṛṣṇatātaguruvaryamahaṃ prapadye // .4 // .
prauḍhagambhīrasaṃkṣiptavacovinyāsabhāsurā/
nīlakaṇṭhena racitā
dīpikāyāḥ prakāśikā // .5 // .
gadādharādigrantheṣu yeṣāṃ
paricayo dṛḍhaḥ/
prakāśikāśayaṃ gūḍhaṃ
taṃ samyagjñātumīśate // .6 // .
bālānāmupakārāya yathāśakti
yathāmati/
viśadāṃ saralāṃ
bālapriyāṃ vyākhyāṃ karomyaham // .7 // .
mūlārthajñānamātraṃ hi
mamoddeśyaṃ matastataḥ/
anapekṣitavistāravicārāvatra nādṛtau // .8 // .
atha tatrābhavān
tarkakarkaśavicāracāturīdhurīṇaḥ nīlakaṇṭhabhaṭṭācāryaḥ

tarkasaṅgrahadīpikāṃ prakāśikābhidhayā svakīyavyākhyayā
prakāśayitumicchan cikīrṣitāyāḥ vyākhyāyāḥ
nirvighnaparisamāptimuddiśyaśiṣṭācāraparamparāprāptaṃ
maṅgalamātanoti--- vande
gurum iti/ nanu
tarkasaṅgrahadīpikāmityasya
padārthaviṣayakajñānajanakasaṅkṣiptaśabdātmakagranthaprakāśikāmityarthaḥ/
yathāśrutalabhyaḥ/ tatra śabdātmakadīpikāgranthasya
śabdātmakatarkasaṅgrahaprakāśakatvaṃ nopapadyate, dīpikāgranthena
tarkasaṅgrahagranthārthasyaiva prakāśanāt ityato vyācaṣṭe--- tarkasaṃṅgrahāthaprakāśikām iti/ yathā apavarake āropito dīpaḥ
apavarakāntarnihitāni vastūni prakāśayati, tathā dīpikākhyo
grantho 'pi tarkasaṅgrahāntarnigūḍhānarthān prakāśayatīti bhāvaḥ/ tathā
ca tarkasaṅgrahadīpikāmityatra tarkasaṅgrahaśabdaḥ
tarkasaṃṅgrahagranthapratipādyārthapara iti tātparyam/
cikīrṣitasyetyādidīpikāgranthāt maṅgalasya
nirvighnaparisamāptiḥ prayojanam, tannibandhanasya śiṣyaśikṣā
prayojanamiti labhyate/ tatra maṅgala-granthasamāptyoḥ kāryakāraṇabhāvo
na sambhavati, anvayavyabhicārāt vyatirekavyabhicārācceti śaṅkitaṃ
"nanu maṅgalasya"ityādinā dīpikāyām/ tatra
vyabhicārasya katha kāryakāraṇabhāvābhāvaprayojakatvamityāśaṅkāyāmāha
prakāśikāyām anvayavyatireketyādinām / ayaṃ bhāvaḥ- kāraṇatāniścayaṃ prati
niyatānvayasahacāraniścayaḥ niyatavyatirekasahacāraniścayaśca
kāraṇam/ niyatānvayasahacāro nāma 1kāraṇavyāpakakāryakatvam/
niyatavyatirekasahacāro nāma 2kāraṇābhāvavyāpakakāryābhāvakatvam/
anvayavyabhicāro nāma kāraṇasattve 'pi kāryābhāvaḥ,
kāraṇāvyāpakakāryakatvamiti yāvat/ vyatirekavyabhicāro nāma
kāraṇābhāve 'pi kāryasattvam, kāraṇābhāvāvyāpakakāryābhāvakatvamiti
yāvat/ tatra niyatānvayasahacārajñānaṃ prati anvayavyabhicārajñānaṃ
pratibandhakam/ niyatavyatirekasahacārajñānaṃ prati
vyatirekavyabhicārajñānaṃ pratibandhakam/ prakṛte maṅgalarūpakāraṇe
satyapi kiraṇāvalyādau samāptirūpakāryādarśanāt maṅgalaṃ
savāvyāpakasamāptikamiti
oṃ
// śrīḥ //
praṇamāmi
dakṣiṇāmrtivyāsaśaṅkararūpiṇam/
jyotirmayaṃ guruṃ
candraśekharendrasarasvatom//
1.
kāraṇavyāpakakāryakatvamiti/ yatra yatra cakrādisahakṛtadaṇḍarūpaṃ kāraṇaṃ

tatra ghaṭarūpaṃ kāryamiti vyāptyā
daṇḍavyāpakaghaṭātmakakāryakatvasya daṇḍe sattvāt daṇḍaḥ
niyatānvayasahacāravāniti bhāvaḥ/
2.
kāraṇābhāvavyāpakakāryābhāvakatvamiti/ yatra yatra
cakrādisahakṛtadaṇḍābhāvaḥ tatra ghaṭābhāva iti taṇḍābhāvavyāpako
ghaṭābhāvaḥ/ tathā ca svābhāvavyāpakakāryābhāvakatvāt daṇḍaḥ
niyatavyatirekasahacāravāniti bhāvaḥ/
niścayarūpapratibandhakasattvāt maṅgalaṃ
svavyāpakasamāptikamityākārakaniyatānvayasahacāraniścayo na bhavati/
evaṃ maṅgalarūpakāraṇābhāve 'pi kādambaryādau
samāptirūpakāryadarśanāt maṅgalābhāvavyāpakatvaṃ samāptyabhāve
nāsti, maṅgalābhāvavati 1samāpteḥ sattvāt/ tathā ca maṅgalaṃ
svābhāvāvyāpakasamāptyabhāvakamiti niścayarūpapratibandhakasattvāt
maṅgalaṃ svābhāvāvyāpakasamāptyabhāvakamiti
niścayarūpapratibandhakasattvāt maṅgalaṃ
svābhāvavyāpakasamāptyabhāvakamityākārakaniyatavyatirekasahacāraniścayo
na bhavati/ tathā ca niyatānvayavyatirekasahacāraniścayarūpasya
kāraṇasyābhāvāt maṅgalaṃ samāptikāraṇamityākārakaḥ maṅgale
samāptinirūpitakāraṇatvāvagāhī niścayo na bhavatīti/
nanu kiraṇāvalyādau
maṅgale satyapi samāptyabhāvāt anvayavyabhicāra iti śaṅkāyāḥ
samādhānārthaṃ hi 'kiraṇāvalyādau vighnabāhulyāt samāptyabhāvaḥ'
iti granthaḥ prāvartata/ tena tu granthenānvayavyabhicāra eva dṛḍhīkṛtaḥ,
kāraṇe maṅgale satyapi samāptyabhāvasya pratipādanāt ityāśaṅkya
yathā tasmāt granthāt anvayavyabhicārasya parihāro labhyeta tathā
tātparthaṃ kathayati--
vighnānyūnasaṅkhyākasye ti/
maṅgalaṃ hi na sākṣāt samāptikāraṇam, kiṃ tu vighnadhvaṃsadvārā/
vighnadhvaṃsaśca vighnānyūnasaṅkhyākāt balavattarādvā maṅgalāt
bhavati/ tathā ca vighnānyūnasaṅkhyākaṃ balavattaraṃ vā maṅgalaṃ
samāptikāraṇam/ kiraṇāvalyādau ca vighnānāṃ bahutvāt tādṛśaṃ
maṅlaṃ nāstīti samāptirūpaṃ kāryaṃ nābhūt/ ataḥ kāraṇe sati
kāryābhāvātmakaḥ anvayavyabhicāro nāstīti bhāvaḥ/
nighnasamasaṅkhyākasyetyuktau vighnādhikasaṅkhyākasya maṅgalasya
kāraṇatvamiṣṭaṃ nopapadyetetyata uktaṃ-
vighnānyunasaṅkhyākasye ti/
vighnāpekṣayānyūnasaṅkhyākamapi maṅgalaṃ balavattaraṃ cet tasya
1. samāpteḥ
satvāditi/ tathā ca maṅgalābhāvavati samāptyabhāvābhāvarūpasamāpteḥ

sattvāt tatpratiyogitvameva samāptyabhāvasyeti
maṅgalābhāvavanniṣṭhātyantābhāvāpratiyogitvarūpaṃ
maṅgalābhāvavyāpakatvaṃ samāptyabhāvasya nāstīti bhāvaḥ/
vighnanāśakatvamiṣyate/
vighnānyenasaṅkhyākasyetyuktau tatsaṅgraho na syādityālocyoktam
- balavattarasya ve ti/ nanu kādambaryādau nāstikakṛte
granthe maṅgalābhāve 'pi samāptidarśanāt vyatirekavyabhicāra iti
śaṅkāyāḥ parihārārthaṃ hi 'kādambaryādau granthādbahireva maṅgalaṃ
kṛtamato na vyabhicāraḥ' iti dīpikāgranthaḥ pravṛttaḥ/ tena ca bahireva granthārambhe maṅgalanibandhanamakṛtvā, maṅgalaṃ kṛtam,
maṅgalanibandhanamave na kṛtam, maṅgalaṃ tu kṛtemevetyartho
labhyate/ sa tu na yuktaḥ; nāstikena kādambaryādigranthapraṇetrā
īśvaranamaskārādirūpamaṅgalakaraṇāsambhavādityāśaṅkya
vyācaṣṭe- bahireve ti/ janmāntaraṃ evetyartha iti/ tathā ca tādṛśagranthakartuḥ etajjnamani nāstikatve 'pi
janmāntare āstikatvāt tadānīṃ kṛtāt maṅgalāt asmin janmani
samāptiḥ/ ataḥ kāraṇābhāve 'pi kāryarūpaḥ vyatirekavyabhicāro
durvaca ityāśayaḥ/ nanu janmāntarīyamaṅgalasya tadānīmeva
naṣṭatvāt etajjanmīyasamāptyavyavahitapūrvamasatastasya 1kathaṃ
kāraṇatvaṃ, kathaṃ vā vyatirekavyabhicāraparihāra ityāśaṅkya
svajanyavighnadhvaṃsavattvasambandhena maṅgalasya kāraṇatvāt
maṅgalābhāve1pi tajjanyavighnadhvaṃsarūpadvārasattvāt
kāraṇatvamupapadyate, yathā yāgasya nāśe 'pi tajjanyāpūrvarūpadvārasya
svargāvyavahitapūrvaṃ sattvāt yāgasya svargakāraṇatvaṃ tadvadityāśayena
samādhatte--- tādṛśamaṅgalasya
vighnadhvaṃsadvāre ti/ evaṃ ca kāraṇatvaṃ sidhyatīti / pūrvoktarītyā
anvayavyatirekavyabhicārayoḥ parihṛtatvāt
anvayavyatirekavyabhicāraniścayarūpapratibandhakābhāvāt
niyatānvayavyatirekasahacāraniścayarūpakāraṇasattvāt maṅgalasya
samāptikāraṇatvaniścayo bhavatītyarthaḥ/ athavā evaṃ ca -
janmāntarīyamaṅgalasya vighnadhvaṃsadvārā sattvāt
janmāntarīyamaṅgalasya
2samāptayavyavahitapūrvavūttitvarūpaṃ kāraṇatvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ/
1. kathaṃ kāraṇatvamiti/
kāryāvyavahitaprākkṣaṇavṛttitvasyaiva kāraṇatvapadārthatvāditi bhāvaḥ/
2.
samāptyavyavahitetyādi/ tathā ca sākṣātsambandhena samavāyena samāpteḥ
pūrvaṃ maṅgalasyābhāve 'pi svajanyavighnadhvaṃsavattvasambandhena sattvāt
samāptyavyavahitapūrvakṣaṇavṛttitvamastīti bhāvaḥ/
uktahetudvayādi
ti - 'kiraṇāvalyādau
vighnabāhulyāt samāptyabhāvaḥ, kādambaryādau granthāt bahireva

maṅgalaṃ kṛtam' iti pūrvagranthoktahetudvayādityarthaḥ/ svasāmagrīvaśād iti/ svasyāḥ- samāpteḥ sāmagrī -
buddhipratibhādikāraṇakalāpāḥ tadvaśāt-tadadhīnatayetyarthaḥ/ satyapi
maṅgale buddhipratibhādikāraṇakalāpābhāve granthasamāpterasambhavāt
buddhipratibhādikameva samāptiṃ prati kāraṇam/ maṅgalaṃ tu
samāptipratibandhakavighnotsāraṇe kāraṇam iti maṇikārāśayaḥ/
maṅgalaṃ kartavyamiti
jñānamantarā maṅgalaṃ na ko 'pi kuryāt/ 1tadviṣayakakṛtiṃ prati
tadviśeṣyakakṛtisādhyatājñānasya kāraṇatvāt/ kartavyatvaṃ ca
kṛtisādhyatvam/ maṅgalaṃ kartavyamiti jñānaṃ ca śiṣṭānāṃ granthārambhe
maṅgalānuṣṭhānarūpeṇa ācāreṇa anumitā yā 'samāptikāmo
maṅgalamācareta' iti śrutiḥ tayā bhavati ityāśayena pūrvaṃ
'śiṣṭācārānumitaśrutibodhitakartavyatākamiṣṭadevatānamaskārātmakaṃ
maṅgalam' iti dīpikāyāmu ktam/ tena
maṅgalasya kartavyatve śiṣṭācārānumitā śrutiḥ pramāṇamiti labhyate/
tadave śrutipramāṇakakartaṃvyatākatvaṃ maṅgalasya śaṅkāsamādhānarūpeṇa
sthāpayati 'nanu maṅgalasya kartavyatve kiṃ pramāṇam' ityādinā
dīpikāgranthena/ tadetadāha
prakāśikāyāṃ---maṅgalasya śrutibodhitakartavyatākatvaṃ
vyavasthāpayitum iti/
nanu maṅgalasya
kartavyatve 'samāptikāmo maṅgalamācareta' iti śrutirna
pramāṇam/ tādṛśaśruteḥ paṭhyamānavede kutrāpyadarśanāt
ityāśaṅkāyāṃ śiṣṭācārānumiteti śruterviśeṣaṇamupāttaṃ dīpikāyām/ yadyapi śrutiḥ na pratyakṣā tathāpi ācāreṇa
liṅgena tādṛśī śrutiranumīyate/ tathā ca ācārānumitā śrutiḥ
maṅgalakartavyatve pramāṇamiti
1. tadviṣayakakṛti
pratīti/ yathā yāgaviṣayakaprayatnaṃ prati 'yāgaḥ matkṛtisādhyaḥ'
ityākārakaṃ yāgaviśeṣyakaṃ kṛtisādhyatvaprakārakaṃ jñānaṃ
kāraṇamiti bhāvaḥ/
tadāśayaḥ/
anumānaprakāraśca 'maṅgalaṃ vedabodhitakartavyatākam'
ityādigranthena pradarśitaḥ/ tasmin anumāne
vedabodhitakartavyatākatvaṃ hi sādhyam, na tu vedaḥ/ yat
anumānasādhyaṃ - anumitividheyaṃ tadevānumintamityucyate/ tathā
ca
vedabodhitakartavyatākatvaṃ śiṣṭācārānumitaṃ na tu veda iti
kathaṃ śruteḥ śiṣṭācārānumitatvamupapadyate?
anumitividheyatāvacchedakasyāpi anumitiviṣayatvamātreṇa
anumitividheyatvamaṅgīkṛtyānumitamiti vyavahāropapādane
vahnitvamanumitamityapi vyavahārāpatterityāśaṅkāyām

āśayamāviṣkaroti--
atrāyamāśaya iti/
vedavodhite tyādi/ vedabodhitakartavyatākatvarūpaṃ
yat vakṣyamāṇaṃ vidheyaṃ sādhyaṃ tatkoṭipraviṣṭatve 'pi
tadavacchedakatve 'pītyarthaḥ/ apinā
vidheyatāvacchedakasya
vidheyatvāsambhavarūpo virodho dyotyate/ tadantarbhāveṇa --vidheyatāvacchedakāntarbhāveṇa/ tacchruteḥ ---
'sāmāptikāmo maṅgalamācareta' iti śruteḥ/ anumiteḥ pūrvamasiddhatvāditi/
tathā ca anumiteḥ
pūrvamasiddhatvameva anumitividheyatāyāṃ prayojakam/ maṅgalasya
kartavyatā anumiteḥ pūrvamasiddhete tatra yathā anumitividheyatā
asti, tathā anumiteḥ pūrvamasiddhatvāta vidheyatāvacchedakabhūtāyāṃ
śrutāvapi
vidheyatākhyaviṣayatā aṅgīkriyate/ tataśca
śruteranumitividheyatvāt anumitatvamupapadyata iti
śrutiśśiṣṭācārānumitā iti vyavahāre na kimapi bādhakamiti
bhāvaḥ/
nanu
anumitividheyatāvacchedakasyāpyanumitividheyatvāṅgīkāre
'parvato vahnimān' iti anumitividheyatāvacchedakasya
vahnitvasyāpi tādṛśānumitividheyatvaṃ syāt/ tathā ca
vahnirdhūmānuminta iti
vyavahāravat vahnitvaṃ
dhūmānumitamiti vyavahāro 'pi prāmāṇikaḥ syāt ityāśaṅkāṃ
samādhatte- etene ti/ anuminteḥ pūrvamasiddhasyaiva
vidheyatāvacchedakasya anumitividheyatvāṅgīkāreṇetyarthaḥ/ tathā ca
vahnitvasyānamiteḥ pūrvaṃ siddhatayā nānumitividheyatvaprasaṅga
iti bhāvaḥ/ anumitiviṣayatām iti/
vidheyatāvacchedakatārūpāṃ viṣayatāmityarthaḥ/ viśeṣyatayā
viśeṣaṇatayā vā anumitiviṣayatvameva anumitatvavyavahāre
prayojakamiti svīkāreṇetyarthaḥ/
śrutau vidheyatvābhyupagamene ti/ anumiteḥ pūrvamasiddhatvāditi śeṣaḥ/ tādṛśavyavahāra iti/ śrutiḥ anumitā iti vyavahāra
ityarthaḥ/ bādhakābhāvād iti/
anumitamiti
vyavahāre anumiteḥ pūrvaṃ siddhatvaṃ bādhakam, tadabhāvāt ityarthaḥ/
nanu 'śrutereva pramāṇatvāt' ityatra evakārasya
anyayogavyavacchedārthakatayā śrutyatiriktasya pramāṇatvaṃ vyavacchidyata
iti pratīyate/ tanna saṅgacchate, maṅgalakartavyatāyāṃ 'maṅgalaṃ
kartavyam samāptiphalakatvāt' ityanumānasyāpi
pramāṇatvādityāśaṅkāyāmāha--

evakāro 'pyarthaka iti/
aperartho yasya saḥ apyarthakaḥ, apyarthasuccayārthaka ityarthaḥ/ tathā ca
śruterevetyasya śruterapītyarthaḥ/ apinā anumānasya pramāṇatvaṃ
samuccīyate/ ato nāsaṅgatiriti bhāvaḥ/
śruteranumitatvaṃ
anumitividheyatāvacchedake 'pi pūrvamasiddhe vidheyatvāṅgīkāreṇa
upapāditaṃ prakāśikākāraiḥ/ etaṃ kleśaṃ śruteranumitatvam
upapādayatāṃ matamāha- anye tvi
ti/ 'maṅgalaṃ
vedabodhitakartavyatākam' iti pratijñāyāḥ maṅgalaṃ
svabodhitakartavyatākatvasambandhena vedaviśiṣṭam ityarthaḥ/ tathā ca
tādṛśānumitau veda eva vidheya iti
vedasyānumitatvamanāyāsenopapadyata iti bhāvaḥ/
īdṛśaparamparāyāḥ sādhyatāvacchedakasambandhatve mānābhāvaḥ,
yathāśrutamūlārthatyāgaścāsvarasaḥ āhu rityanena sūcitaḥ/
dīpikāyām alaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayatvād iti/ śiṣṭānāmācāraḥ śiṣṭācāraḥ
śiṣṭācārasya viṣayaḥ śiṣṭācāraviṣayaḥ, avigītaścāsau
śiṣṭācāraviṣayaśca avigītaśiṣṭācāraviṣayaḥ, alaukikaścāsau
avigītaśiṣṭācāraviṣayaśca alaukikāvigīntaśiṣṭācāraviṣayaḥ tasya
bhāvastattvam/ alaukikatve sati avigītatve sati śiṣṭācāraviṣayatvaṃ
heturiti phalitam/ laukikatvaṃ vidhyatiriktapramāṇagamyatvam,
tadbhinnatvamalaiṅkikatvam/ hetau
alaukikatvānupādāne
rāgaprāpte bhojanādau vedabodhitakartavyatākatvarūpasādhyābhāvavati
avigītaśiṣṭācāraviṣayatvarūpahetusattvāt vyabhicāraḥ syāt/
tadvāraṇāya alaiṅkikatvamupāttam/ avigītatvaṃ dharmaśāstrāniṣiddhatvam/
tadanupādāne vedabodhitakartavyatākatvarūpasādhyābhāvavati
rātriśrāddhādau 1alaiṅkikaśiṣṭācāraviṣayatvarūpahetusattvāt
vyabhicāraḥ syāt/ tadvāraṇāya avigītatvamupāttam/ rātriśrāddhādeḥ
'rātrau śrāddhaṃ na kurvīta' iti dharmaśāstraniṣiddhatvāt na tatra
vyabhicāraḥ/
prakāśikāyāṃ vidhimantare ti/ liṅloṭtavyapratyayaghaṭitaṃ
vedavākyaṃ vidhiḥ/ vedoktatattvajñānene ti/
tṛtīyāyāḥ janyatvamarthaḥ karmakārītyatra kṛdhātvarthakṛtyanvayi/
vedoktaṃ yattattvaṃ tadviṣayakajñānajanyā yā
vedavihitakarmaviṣayakakṛtiḥ tadāśrayaḥ śiṣṭa ityarthaḥ/ vedotthatattvajñānene ti kvacitpāṭhaḥ/ vedajanyaṃ yattattvajñānaṃ
tenetyarthaḥ/ sa eva pāṭhaśroyān/ vedavihitakarmakartā śiṣṭaḥ
ityetāvanmātroktau vedavihitāhiṃsādikarmakartuḥ bauddhasyāpi
śiṣṭatvāpattiḥ/ tadvāraṇāya vedotthatattvajñānene ti/ bauddhasya yat ahiṃsāditattvajñānaṃ na tat vedajanyamiti
nātivyāptiḥ/ yadvā vedoktattvajñānene ti

pāṭhaḥ 2sādhīyān/ idaṃ vedoktamiti jñānapūrvakaṃ yaḥ vedavihitaṃ
karma karoti sa śiṣṭaḥ/ bauddhastu vedavihitamahiṃsādikaṃ karma
kurvannapi idaṃ vedoktamiti buddhyā na karoti, tena
vedaprāmāṇyānabhyupagamāditi na tasya śiṣṭatvāpattiḥ/
nanu śiṣṭācārasyaiva
hetutvamastu, kimācāraviṣayatvaparyantasya hetutvānudhāvanena/ na ca
ācāraḥ kṛtiḥ, tasyā
1. alaukiketi/
rātriśrāddhasya 'śrāddhaṃ kurvīta' iti vidhinaivāvagamāt
vidhyatiriktapramāṇānavagamyatvarūpamalaukikatvamastīti bhāvaḥ/
2. sādhīyāniti/ tathā
ca vedoktatvaprakārakajñānajanyayāgādikarmānukūlakṛtimattvaṃ
śiṣṭatvamiti labhyate/
ātmaniṣṭhatvena
maṅgalarūpa pakṣaniṣṭhatvābhāvāt kathaṃ hetutvamiti vācyam/
kṛterviṃṣayatāsambandhena hetutvasambhavāt, samavāyena ātmaniṣṭhāyāḥ
kṛteḥ viṣayatāsambandhena maṅgalaniṣṭhatayā
hetutvasambhavādityāśaṅkyāha ācāraḥ
kṛtiri tyādinā/ vṛttiḥ ādheyatā tanniyāmakaḥ
sambandhaḥ vṛttiniyāmakaḥ sambandhaḥ saṃyogasamavāyādiḥ/ viṣayatā tu na
vṛttiniyāmakasambandhaḥ/ viṣayatāsambandhena kṛtiḥ maṅgalavṛttiriti
pratītyabhāvāt/ vṛttiniyāmakasambandha eva ca hetutāvacdedakasambandhaḥ
na tu vṛttyaniyāmako viṣayatādiḥ/ tathā ca kṛteḥ
viṣayatāsambandhāvacchinnahetutvāsambhavāt ācāraviṣayatvasya
hetutvānudhāvanam/ viṣayatvaṃ tu svarūpasambandhena hetuḥ,
svarūpasambandhastu vṛttiniyāmaka iti tena sambandhena
ācāraviṣayatvasya hetutvaṃ sambhavatītyāśayaḥ/
ācāraviṣayatvapadasya
prayojanaṃ mūle 'nuktamiti svayaṃ tatprayojanaṃ kathayati--- svargādiphala iti/ tathā ca hetau
ācāraviṣayatvapadānupādāne alaukikatve sati avigītatvaṃ hetuḥ
syāt/ svargādirūpe phale 'pi tatsattvāt
vedabodhitakartavyatākatvarūpasādhyābhāvāt vyabhicāraḥ syāditi
tadvāraṇāya ācāraviṣayatvāt
ityupāttam/ svargādestu
kṛtiviṣayatvaṃ nāstīti na vyabhicāra iti bhāvaḥ/ nanu kṛteḥ
uddeśyaṃ vidheyam upādānamiti viṣayatrayamasti/ yāgaḥ vidheyaḥ svarga
uddeśyaḥ prayājādyaṅgajātamupādānam/ svarge
kṛtinirūpitoddeśyatākhyaviṣayatāyāḥ sattvāt
kṛtiviṣayatvopādāne 'pi vyabhicāra ityāśaṅkyāha--- vidheyatayā ācāraviṣayatvārthakami
ti/ tṛtīyāyā abhedor'thaḥ/

ācāranirūpitavidheyatvābhinnaviṣayatvaṃ hetuḥ/ svargādaiṃ
kṛtinirūpitavidheyatākhyaviṣayatvābhāvāt na vyabhicāra iti
bhāvaḥ/
nanu vyāpyāropeṇa
vyāpakāropastarkaḥ/ tathā ca tarkasaṅgraha ityasya
vyāpyāropajanyavyāpakāropātmakatarkapratipādakagrantha ityartho
bhavati/ sa na yujyate, tarkasaṅgrahagranthena
āropamātrasyāpratipādanāt, itarapadārthānāmapi
pratipādanādityāśaṅkya tarkaśabdena yathā granthapratipādyasakalapadārthaḥ/
pratipādyeta tathā tarkaśabdo vyutpādyate dīpikāyāmityāha-- tarkapadasye tyādinā/ āropārthakatvabhramamiṃ ti/ vyāpyāropeṇa vyāpakāropārthakatvabhramamityarthaḥ/
saṅgrahaśabdasyopādānamityapyartho 'sti/ so 'tra na sambhavati;
1guṇādipadārthānāṃ, dravyeṣvapi ākāśādināmupādānasyāsambhavāt/
upādānaṃ hi hastakaraṇakavyāpāraviśeṣaḥ/ tasmāt
saṅgrahapadasyasaṅkṣepeṇa svarūpakathanamityartho mūle varṇita
ityāha upādānarūpe ti/ nanu svarūpakathanamityatra
kathanaśabdasyoccāraṇamarthaḥ/ uccāraṇaṃ nāma
tālvoṣṭhapuṭasaṃyogānukūlavyāpāraḥ/ tasya śabdamātraviṣayakasya
dravyādipadārthasvarūpaviṣayakatvāsambhavāt svarūpakathanamiti śabdaḥ katha
sādhurityāśaṅkyāha- svarūpakathanaṃ
svarūpajñajñanānukūlaḥ śabda iti/ tathā ca prakṛte kathanaśabdasya noccāraṇamarthaḥ, kintu
jñānānukūlaḥ śabdor'thaḥ/ jñāne svarūpaviṣayakatvānvayāt
padārthaṃsvarūpaviṣayakajñānānukūlaśabdaḥ svarūpakathanaśabdārtha iti
nānupapattiriti bhāvaḥ/
prekṣāvatāṃ
buddhipūrvakāriṇāṃ yā granthādhyayane pravṛttiḥ tatra
anubandhacatuṣṭayamaṅgam/ viṣayaprayojanasambandhādhikāriṇaḥ
catvāro 'nubandhāḥ/ anubadhnanti puruṣaṃ granthādhyayane
prerayantītyanubandhāḥ granthapratipādyo viṣayaḥ, granthādhyayanasya
prayojanam, granthasya viṣayasya ca sambandhaḥ, ganthādhyayane 'dhikārī
ityeteṣāṃ caturṇāṃ jñānaṃ vinā na ko 'pi granthādhyayane pravarteta/
tathā cāvaśyavaktavyasyānubandhacatuṣṭayasyākathanāt mūlasya
nyūnatāmāśaṅkya taccatuṣṭayaṃ kaṇṭharaveṇānuktamapi lena
sūcitamevetyāha - etāvate
ti/ tarkasaṃṅgrahapadasya
vyākhyānenetyarthaḥ/ sukhabodhāya ityatra sukhasya bodha iti
ṣaṣṭhītatpuraṃṣāṅgīkāre sukhaviṣayakabodhaḥ asya granthasya
prayojanamiti labhyeta/ tathā sati nikhilapadārthabodhakatvaṃ
tarkasaṃṅgrahapadavyākhyānena sūcitaṃ virudhyeta/ ataḥ sukhena
1.
guṇādipadārthānāmityasya upādānasyāsambhavādityanenānvayaḥ/

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc