Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 481500
ca yaugikarūḍhāviśeṣaḥ, atastadupādānaṃ tenaikatra śābdabodhe
dvividhaśaktijñānajanyatvalābhaḥ/ sahakāre parasparatvaṃ ca
svāśrayanirūpitasahākarāśrayanirūpitatvaṃ
sahakāraviśiṣṭatvaparyavasitam/ vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakavṛttitvasvāśrayanirūpitatvobhayasambandhena/ [248] parasparāsahāyenetyagrimagranthasya niruktasahakārābhāvenetyarthaḥ/
tṛtīyārthaspaya vaiśiṣṭyasya śaktyādāvanvayaḥ/ tathā ca
rūḍhiśaktijñānajanyayogaśaktijñānājanyārthaviṣayakabodhajanakatve sati
rūḍhiśaktijñānājanyayogyaśaktijñānajanyārthaviṣayakabodhajanakatvaṃ
yaugikarūḍhasya lakṣaṇam paryavasitam/ kevalayaugikakevalarūḍhayoḥ
vāraṇāya daladvayam/ [249] yogarūḍhimiti/ yogasahitāṃ
rūḍhimityarthaḥ/ tena - yogaḥ ca rūḍhiśceti
itaretarayogadvandvāśrayaṇe yogarūḍhī iti dvivacanāntatvaprasaṅgaḥ/
yogarūḍhyossamāhāra iti samāhāradvandvāśrayaṇe yogarūḍhīti
napusaṃkatvaprasaṅga iti śaṅkāyāḥ nāvakāśaḥ/ śākapārthivādivat
madhyamapadalopisamāsāśrayaṇenāvirodhāt/
etadabhiprāyeṇaivāgre
kumude kumudaprayogasattvāt iṣṭāpattirityata āha - [249] paṅkajādīti/
anvitaśaktikhaṇḍanam
[250] padārthadvayasyaiva parasparānvaya
ityetallābhāya itaretyuktam/ natvitaratvamapi
śakyatāvacchedakaghaṭakamityabhiprāyeṇāha - [251] anvita iti/
nanvanvayāṃśe 'pi śaktirāstām, kiṃ tata ityāha - [251] anvita ityādi/ uktarītyā kāryāṃśopekṣābījasambhavāt
itarapadasya kāryaparatve gauṇatvāpatteścāsvarasaṃ hṛdi nidhāya [251] āhurityuktam/ tattatkāraṇāvyavahitottaratvaṃ
svasāmānādhikaraṇyāvacchinna-svāvyavahitottarakṣaṇotpattikatvasambandhena
tatkāraṇavaiśiṣṭyam/ tena vyadhikaraṇaśābdabodhavyudāsaḥ/
ākāṅkṣādinirūpaṇam
[255] yogyatādītyādinā
avilamboccaritapadaparigrahaḥ/ nanu yatpadābhāvaprayuktatvaṃ
tajjanyatvam, tacca śābdabodhajanakatve 'bhāvarūpe na sambhavati/ tasya
nityatvādityata āha -- [255] prayuktatvaṃ ceti/ nanu
niruktaśābdabodhājanakatvajñānaṃ vināpi śābdabodhodayāt kathaṃ
tadghaṭitasyākāṅkṣārūpatvamityata āha - [255] ajanakatvāntamiti/ [255] paricāyakam - bodhakam/ vākyarthasyāpūrvatayā śābdabodhāt
prāgdurgrahatvena kvacidyogyatāsaṃśayādapi śābdabodhaḥ jāyata
ityabhiprāyeṇoktam - [255] saṃśayaniścayasādhāraṇeti/ [255] svarūpasatyeva -- ajñātaiva/ [255] digiti/ ayaṃ bhāvaḥ --
yogyatājñānatvena hetutve 'prāmāṇyaniścayābhāva eva
hetutāvacchedake niveśyaḥ/ navīnamate
saṃśayasādhāraṇāprāmāṇyagrahatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ tatheti/
[255] dīpikāyāṃ avilambenetyādi/ etena mauniślokādau
śābdabodhānupapattirnirastā/ anyathā tatra padoccāraṇābhāvena
śābdabodhānupapatteḥ/ nanu gauraśvaḥ puruṣa
ityādibhūloktapasaṅgatam/ tathā hi - tatra kīdṛśabodha āpādyate/
aśvādāvekatvādibodho vā uta gavāśvādau abhedānvayabodho vā/
nādyaḥ; iṣṭāpatteḥ/ na dvitīyaḥ;
ayogyodāharaṇatvādityādyāśaṅkyānākāṅkṣodāharaṇāntaramāha [255] ghaṭa ityādi/
vedāpauruṣeyatvam
pratītidvayasyānyaviṣayakatvakalpanāmapekṣya ekasyāḥ
pratītestatkalpanaṃ yuktam/ tathā ca pratyabhijñā
sājātyāvagāhitvatadabhāvānyataravatī prameyatvādityanumānaṃ
pratyabhijñāyāssājātyāvagāhitve utpattivināśapratyayoḥ
kakārādyabhivyañjakakaṇṭhatālvādivyāpāraviṣayakatvarūpaṃ lāghavaṃ
syāditi tarkānunṛhītaṃ pramāṇamityāśayenāha - [259] utpattīti/ atra ca yadi pratyabhijñā sājātyāvagāhinī syāt tarhi
varṇānāmanityatayā dhvaṃsapratiyogitvaṃ prāgabhāvapratiyogitvaṃ ca
syāt iti gauravatarkasahakṛtanoktānumānena
pratyabhijñāyāssājātyāvagāhitvābhāvasiddhaṃ
utpattivināśapratyayoranyaviṣayakatvakalpanaṃ nirābādhameveti
uktayuktirevetyabhipretya [251] hṛdayam ityuktam/ etadasvarasenaiva
yuktyantaramāha - [259] varṇānāmiti/
nanu varṇanityatve
kathaṃ vedasyānityatvamityāśaṅkya tadupapādayati - [259] prakāśikāyām agnīti/ [259] ucitamiti/
utpattivināśapratyayānuguṇyāditibhāvaḥ/
smṛtyācārayoḥ
prāmāṇyam
nanu ācāro nāma
anuṣṭhānam/ tacca vyāpārātmakamiti tasya pramāṇatve
prāguktapramāṇavibhāgavyāghāta ityata āha - [260] ācārāṇāmitīti/ [261]
etena ācārapadasya
niruktavākyaparatvena/ [260] anumīyata iti/ atretthamanumānaprakāraḥ -
iyaṃ smṛtiḥ kiñcicchākhāmūlikā smṛtitvādityanumānāt
vyāsādismṛtimūlabhūtaśākhāsiddhau tādṛśīśākhā
idānīmucchinnapāṭhā idānīmanupalabhyamānatvāt yannaivam
tannaivam yathā paṭhyamānaśākheti/ [261] nadīdīnādi ityādinā
rājajarāsaro rasa ityādīnāṃ parigrahaḥ/ [261] arthaviśeṣeti/ nadyādiśabdāt
dīnādirūpārthabodhaprasaṅgādityarthaḥ/ tathā ca yena rūpeṇa
padāntarasamabhivyāhāro gṛhītaḥ tadrūpāvacchinnaśaktijñānaṃ
śābdabodhaheturvācyam/ anyathā prameyatvādinā śaktigrahe 'pi
śābdabodhāpatteḥ/ evaṃ cānumīyamānaśruteḥ 'aṣṭakāṃ
kurvīte'tyākārakatvameveti viśiṣṭa nirṇayābhāvāt
bodhakatvāsambhavaḥ/ evamaṣṭakāpadasthāne 'pi paryāyapadāntaraprakṣepo
bodhya iti bhāvaḥ/ idaṃ cārthaviśeṣabodhāpatteriti
pāṭhamabhisandhāya/ arthaviśeṣabodhānāpatteriti pāṭhe tu
tannaiyatyānupapatterityarthaḥ/
arthāpattyādīnāṃ
pramāṇāntaratvanirāsaḥ
[264] anumānānusaraṇamiti/
ayamarthaviśeṣatātparyavān vilakṣaṇaceṣṭāvattvādityanumānaprakāro
bodhyaḥ/ [264] viśiṣyetyādi/ prathamavakturapi
sāmānyarūpeṇa jñātatvāt urktaṃ viśiṣyeti/ prathameti
kriyāviśeṣaṇam/ prāthamyaṃ ca vacane
svapratipādyārthapratipādakavacanadhvaṃsāsamānakālīnatvaṃ
dhvaṃsaviśiṣṭānyatva paryavasitam/ veśiṣṭyaṃ
svasamānākālīnatvasvapratiyogivacanapratipādyārthapratipādakatvobhayasambandhena//
iti
dīpikāprasaraṇākhyāyāṃ prakāśavyākhyāyāṃ śabdaparicchedaḥ//
/ / /
prāmāṇyavādaḥ
tatra
vipratipattipradarśanam
[268] pramāṇaprasaṅgāditi/
1pramāṇanirūpitasvajanyavṛttiniṣṭhatvātmakaprasaṅgasaṅgaterityarthaḥ/
pramāṇaśabdaḥ
iha karaṇe lyuḍantaḥ
- yadvā
2tannirūpitasmṛtaniṣṭhopekṣāviṣayatāvirodhirūpātmakasaṅgaterityarthaḥ/
tacca rūpaṃ prakṛte paratogrāhyatvam/ smṛtiśca
3svajanyavṛttiniṣṭhatvasambandhena jāyate/ atha vā pramāṇaṃ pramā,
4tannirūpitasvavṛttiniṣṭhatvātmakaprasaṅgasaṅgaterityarthaḥ/
jñānajanyajijñāsādhīnatvaṃ pañcamyarthaḥ/ vyavasthāpanānvayi/ tathā ca
pramāṇanirūpitaprasaṅgasaṅgativiṣayakajñānajanyajijñāsadhīnapramātvadharmikaparatogrāhyatvaprakārakāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayānukūlavyāpārānukūlabhaviṣyatkālīnakṛtimān
sana jñānoddeśyakapravṛttiprayojyajānānāmiti
granthābhinnaśabdānukūlavartamānakālīnakṛtimāniti bodhaḥ/
svatogrāhyamityatra [268] jñānagrāhaketi/ [268] parata ityatra paraśabdaḥ
anumānādipara ityāśayenāha - [268] anumānādīti/ ādinā
āptoktaśabdaparigrahaḥ/
1.
pramāṇanirūpitetyādi/ pramāṇanirūpitetyasya saṃgatāvanvayaḥ/ svaṃ
pramāṇaṃ tajjanyā pramā tadvṛtti pramātvaṃ taninaṣṭhatvaṃ paratogrāhyatve '
tathā ca yannirūpaṇānantaraṃ yannirūpyate tayoreva saṃgatirūpaḥ saṃbandhaḥ/
pramāṇanirūpaṇānantaraṃ pramātvasya paratogrāhyatvaṃ nirūpyata iti
pramāṇanirūpitā saṃgatiḥ paratogrāhyatve vaktavyā/ sā ca
svajanyavṛttiniṣṭhatvātmakaprasaṅgarūpeti bhāvaḥ/
2. tannirūpitetyādi/
tannirūpitā pramāṇanirūpitā, smṛtaṃ pramātvaṃ tanniṣṭhaṃ
upekṣaviṣayatāvirodhirūpaṃ paratogrāhyatvaṃ tadātmikā saṃgatiḥ/
3. svajanyetyādi/ svaṃ
pramāṇam, tajjanyā pramā tadvṛtti pramātvaṃ tanniṣṭhatvaṃ paratogrāhyatve/
4. tannirūpitetyādi/
tannirūpitā pramānirūpitā, saṃgatirityanvayaḥ/ svaṃ pramātadvṛtti
pramātvaṃ tanniṣṭhatvaṃ paratogrāhyatve/
5. svaśabda iti/
svaśabdo 'tra svīyavācī san jñānagrāhakasāmagrīpara iti bhāvaḥ/
śaṅkate - [268] kathamiti/ [268] tasyāḥ - vipratipatteḥ/ [268] atra
- vipratipattiniṣṭhavicāraprayojakatvaviṣaye [268] akṣatamiti vadantītyanvayaḥ/ [268] hi - yataḥ/ upapādayati---
[268] viruddhetyādi/ [268] kabaliteti/
viṣayībhūtetyarthaḥ/
bodhaviśeṣaṇam/ [268] vicāra iti/ pravartaka iti śeṣaḥ/ [268] evaṃ ca - uktarītyā vicārapravṛttau ca/ [268] vicāropayogitvamiti/ vipratipatterityādiḥ/ atra
jñānaprāmāṇyamiti pakṣanirdeśaḥ/ ghaṭakatvaṃ saptamyarthaḥ jñānapadānvitam/
[239] tādṛśeti/ aprāmāṇyāgrāhakajñānagrāhakayāvatsāmagrījanyetyarthaḥ/
[269] atrauktamatatraye/ ghaṭakatvaṃ saptamyarthaḥ gurumatānvayi/ [269] taditi/ gurvityarthaḥ/ [269]
evaṃ ca uktarītyā vyavasthāpane ca/ nanu
tatprakārakabuddhau tadjñānasya kāraṇatvāt uktavyavasāyāt prāk
prāmāṇyānupasthiteḥ kathaṃ darśitavyavasāye prāmāṇyabhānasambhava ityata
āha --- [239] viśiṣṭeti/ [239] viśeṣaṇeti/
tadrūpetyādiḥ/ yāvaditi sāmagrīviśeṣaṇam/ ata evāgre
jñānagrāhakayāvadityuktam/ pramitikaraṇatvarūpaprāmāṇyasya paraiḥ
svatogrāhyatvānupagamena tatra vicārāsambhavādāha [268] vastutastviti/
yattu - jñānapadena
pramitikaraṇatvavyāvṛttiḥ na sambhavati/ parāmarśādeḥ
pramitikaraṇatvāt ata āha - vastutastviti iti vyākhyānam -
tadasat/ jñānasyaiva prāmāṇyamityavadhāraṇavivakṣā
pramitikaraṇatvasyendiyasādhāraṇasya vyāvṛttisambhavāt/ sarvaṃ
vākyamiti nyāyena śabdenaiva tādṛśārthalābhāt/ nanu viśiṣṭa
yāvajjñānavyaktīnāṃ durgahatvāt tanniveśo na sambhavatītyata
āha - [268] taddharmeti/ yāvatpadasya
samabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakavyāpakatvaparatvāditi bhāvaḥ/ [274] phalataḥ-- tātparyataḥ/ [268]
samānyataḥ
sāmānyarūpeṇa/
taddharmaprakārakatvarūpajñānaviśeṣaṇāviśeṣitena jñānatveneti yāvat/
jñānānvayini vaiśiṣṭye tasil/ anyathā ghaṭatvādighaṭitaprāmāṇyasya
ghaṭatvādiprakārakajñānagrāhakagrāhyatvābhāvena vidhau bādhāpatteḥ/ idaṃ
jñānaṃ prameti
jñānena
svātmakānuvyavasāyaniṣṭhaprāmāṇyagrahāt prāmāṇyāgrahāditi
dīpikāvākyamasaṅgatam ata āha - [274] vyavasāyaniṣṭhetyādiḥ/
sāmagryā eva prāmāṇyagrāhakatayā anuvyavasāyaniṣṭhaprāmāṇyagrāhikāyā
iti strīliṅganirdeśa eva kārya ityata āha - [274] sāmānya iti/ tathā ca liṅgaviśeṣāvivakṣāyāṃ
napuṃsakasyaiva nirdeṣṭavyatayā noktadoṣa iti bhāvaḥ/
tasyāprāmāṇyamiti ṣaṣṭhītatpuruṣabhramavāraṇāya [274] saptamīti/ [274] yādṛśaprāmāṇyami tyādi/ atrāyaṃ niṣkarṣaḥ
--- taddharmaghaṭitaprāmāṇyaṃ kiñcidviśiṣṭamiti/ vaiśiṣṭyaṃ
tādātmyasvavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
avacchedakatā
1svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatāsambandhena/
svādhikaraṇatā
svaviśiṣṭataddharmaprakārakajñānagrāhakasāmagrījanyatānatvasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
1. atra sarvatra svaśabdaḥ
taddharmaghaṭitaprāmāṇyaparaḥ/ svaviśiṣṭetyasya jñānagrāhakasāmagryāmanvayaḥ/
svāśrayaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitāprāmāṇyaniṣṭhaprakāratāśālijñānajanakatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasaṃbandhena
svaviśiṣṭā yā taddharmaprakārakajñānagrāhakasāmagrī
tajjanyajñānaniṣṭhabhedapratiyogitānirūpitā yā
svanirūpitaviṣayitāsaṃbandhāvacchinnāvacchedakatā
tatsaṃbandhāvacchinnā yā svavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatā tena
saṃbandhena tādātmyasaṃbandhena ca kiñcidviśiṣṭaṃ
taddharmaghaṭitaprāmāṇyamiti phalitam/ etatsamanvayaprakāraḥ
ittham---svaṃ ghaṭatvavati ghaṭatvaprakārakatvarūpaṃ pramātvaṃ tadāśrayaḥ/
ayaṃ ghaṭa iti pramā; tadviśeṣyakāprāmāṇyaprakārakajñānajanakatvaṃ athaṃ
ghaṭa iti jñānagrāhakasāmagryāṃ nāstīti sā sāmagrī
svāśrayetyāditādṛśajanakatvasaṃbandhāvacchinnasva (pramātva)
niṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavatī bhavati/
atastādṛśabhedavacvasaṃbandhena svaviśiṣṭā yā uktasāmagrī tajjanyo yat
jñānaṃ ghaṭajñānaviṣayakaṃ jñānaṃ tanniṣṭho yo bhedaḥ
svanirūpitaviṣayitāsaṃbandhena ghaṭatvaghaṭitapramātvavadbhedo na
bhavati, tena saṃbandhena tādṛśapramātvavattvāt; api tvanyabhedaḥ
tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ ghaṭatvaghaṭitapramātve nāstīti
tādṛśāvacchedakatāsaṃbandhena pramātvavadbhedaḥ tādṛśapramātvaniṣṭhaḥ
tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ ghaṭatvaghaṭitapramātve, tattādātmyaṃ ca
tatreti saṃbandhadvayopapattiriti/ paścāttaneṣvanugameṣvapyevamūhyam/
avacchedakatā
savāśrayaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitāprāmāṇyaniṣṭhaprakāratāśālijñānajanakatvasaṃbandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svanirūpitaviṣayitāsambandhena/ yadvā
viṣayitāviśiṣṭatvam/ vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakatvasvavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
avacchedakatvaṃ
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatāsambandhena/
svādhikaraṇatā svāśrayaviśeṣyaketyādi prāgvat/ atra ca sāmagryāṃ
yāvattvapakṣe kiñcidviśiṣṭatvaṃ sthūlānugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
tādātmyasvaviśiṣṭajñānaviṣayatvobhayasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvani ṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
svādhikaraṇatā
svaviśiṣṭajñānagrāhakatāvacchedakavyāsajyavṛttitvasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svāśrayaviśeṣyakāprāmāṇyaprakārakajñānajanakatāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasaṃbandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svotpādakatāvacchedakatāsambandhena/
tenānantānāṃ
deśāntarīyakālāntarīyatattatkāraṇānāmasarvajñādurjñeyatvena
svatastvaśarīre tattanniveśadaurghaṭye 'pi na kṣatiḥ/ evaṃ ca gurvāndimate
vyavasāyādikāraṇakūṭatvaṃ idaṃ jñānaṃ mitho vijātīyamiti
niruktakiñcidviśiṣṭatvaṃ na susādhamiti/ śaṅkate -- [274] nanviti/ aprasiddhimupapādayati -- [274] na hīti/ [264] ekam - ekajātīyam/ [274]
na janyata ityanvayaḥ/ atra ca
yāvantastādṛśāḥ dharmāḥ tadavacchinnotpādyajñānaviṣayatve sati
tadavacchinnotpādyajñānaviṣayatvamiti rītyā svatastvaṃ sādhyamiti
noktāprasiddhiriti/ śaṅkate -- [274] na ceti/
nanu
prathamopāttasyāgrāhakāntasyaiva prathamaṃ prayojanaṃ vaktavyamiti tadupekṣya
caramopāttasya yāvattvaviśeṣaṇasya prathamaṃ
prayojanakathanamanucitamityāśaṅkāṃ parijihīrṣurāha - [273] yāvattvetyādi/ ayaṃ bhāvaḥ -- agrāhakāntasya
prayojanaṃ hi
aprāmāṇyagrāhakasāmagrīvāraṇam, tacca sāmagryāṃ yāvattvāpraveśe na
nirvahati/ prāmāṇyagrāhakasāmagīmādāya prāmāṇye svatastvasya
sūpapādatvāt/ tatra tadviśeṣaṇasattve tu aprāmāṇyagrāhakasāmagryā api
tādṛśayāvadantargatatvena prāmāṇyasya tadagrāhyatayā bādhaḥ syāditi
yāvattvaviśiṣṭaṇasattvasyāgrāhakāntasārthakyopapādakatvaṃmiti/ [273] prathamataḥ - agrāhakāntaprayojanakathanāt prāk/
sāmāgrīgatayāvattvaviśeṣaṇena vāraṇīyaṃ siddhasādhanamupapādayati -
[273] naiyāyiketi/ yadyapiṃ vidhikoṭau yāvattvaviśeṣaṇasya
siddhasādhanavāraṇaphalasambhave 'pi niṣedhakoṭau na tatsambhavaḥ/ tathāpi
bādhavāraṇameva phalaṃ niṣedhakoṭau sambhavatītyāha - [274] naiyāyiketi/ [274] vākyena cetyanena
anumānādītyādipadārtha uktaḥ/ [273]
idaṃ jñānamaprameti jñānena
prāmāṇyāgrahādityatra tādṛśajñānaprayuktaprāmāṇyagrahābhāvādityarthaḥ
yathāśruto labhyate/ sa ca prakṛtānupayuktaḥ, bādhasyaiva prakṛte
vaktavyatvāt, ataḥ prāmāṇyāgrahādityasya
prāmāṇyāviṣayīkaraṇādityarthamāha - [274] prāmāṇyetyādi/ [274] tādṛśeti/ idaṃ jñānamaprametyākāraketyarthaḥ/ [274] tayā uktajñānāsāmagryā/ [274]
viśiṣṭeti/ avacchinnetyarthaḥ/ yadyapi
idaṃ jñānamaprameti jñāne prāmāṇyaṃ pratiyogitayā viṣayaḥ tathāpi
jñānagrāhakasāmagrījanyagrahīyapratiyogitāsambandhāvacchinnaviṣayatvaṃ
svatogrāhyatvam, athavā
svāśrayaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitasvaniṣṭhaprakāratākatvasambandhena
vyāpakatvaṃ vivakṣitamiti nāsaṅgatiḥ/ [280] svata eva gṛhyata iti/
idamatra cintyam-atra evakāraḥ gṛhyata ityanantaraṃ yojanayā 'gṛhyata
eve'tyarthaḥ/ tathā cāyaṃ kriyāsaṅgata evakāraḥ nīlaṃ sarojaṃ
bhavatyevetivat/ ato na virodha iti tasya
apyarthakatākathanamanupapannamiti/ idamatra bodhyam - sāmagryāṃ
yāvattvapraveśe jñānaviśiṣṭatvaṃ sūkṣmānugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
viṣayatvasvavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
avacchedakatā svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatāsambandhena/
svādhikaraṇatvādikaṃ pūrvavat/ [274] viśiṣya -
tattatkāraṇakūṭatvena/ evamagre 'pi/ tādrūpyeṇetyatra jñāne
yāvattvapraveśe bhedaviśiṣṭatvamiti sūkṣmānugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
svapratiyogitāvacchedakatvasvāśrayatvobhayasambandhena/ avacchedakatvaṃ
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnam/
svādhikaraṇatā svaviśiṣṭajñānagrāhakasāmagrījanyagrahatvasayambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svāśrayaviśeṣyakāprāmāṇyaprakārakajñānajanakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svanirūpitaviṣayitāsambandhena/ [274] saṅkṣepa ityanena prāmāṇyavādagādādharyāmuktaṃ
sarvamabhisaṃhitam/
nanu
tadvadviśeṣyakatvāvacchinnatatprakārakatvaṃ hi tatpramātvam/ tatkathaṃ
purovartinītyādidīpikāvākyasaṅgatirityata āha - [280] purovartinīti/ nanu purovartini
prakārasambandhabhānavyavasthāpanamātreṇa kathaṃ
viśiṣṭaprāmāṇyabhānasiddhiranuvyavasāyādāvityata āha - [280] naiyāyikā apīti/ nanu viśiṣṭabuddhau viśeṣaṇajñānasya
hetutvāt kathamanuvyavasāye prāganupasthitaviśeṣyatvādibhānamityata
āha - [281] anupasthitayorapīti/ ayaṃ bhāvaḥ -
viśeṣaṇajñānasya hetutvaṃ viśeṣaṇabhedena bhinnabhinnamiti
phalānurodhena prakṛte na tādṛśakāraṇatvakalpanamiti/
nanu
vyavasāyajñātatāliṅgakānumitibhyāṃ prāmāṇyagrahaṇasya
gurubhaṭṭābhyāmupapagamāt [242]
anuvyavasāyenetyuktiḥ dīpikāyāṃ
kathamityāśaṅkya tasya miśramatābhiprāyakatāmāha - (idaṃ ceti/)
tannirasanaprakāro bodhya iti/ na ca tathāsati ghaṭaṃ jānāmītayādau
ghaṭādeḥ jñānādikriyākarmatānupapattiḥ kriyājanyaphalaśālitāyā eva
karmatārūpatvāditi, tatra dvitīyānupapattiriti vācyam/
tādṛśaphalaśālitvasya mukhyakarmatārūpatayā grāmaṃ gacchatītyādāveva
grāmādau tadupagamāt/ ghaṭaṃ jānātītyādiṣu tadanabhyupagamāt
viṣayatālakṣaṇagauṇakarmatāyā eva tatra svīkaraṇāt/ anyathā
'ghaṭamicchati' ghaṭaṃ dveṣṭī'tyādau
iṣṭatvādirūpapadārthāntarakalpanāpātāt iti/
[283] saṅkṣepa iti/ ayaṃ bhāvaḥ -
agṛhītāprāmāṇyakatvamaprāmāṇyajñānānāskanditatvam,
taccāprāmāṇyaprakāratānirūpitaviśeṣyatvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhāvacchinnajñānatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ/
evaṃ bhramatvajñānābhāvapramātvagrahābhāvāvapi niveśyau/
evamaprāmāṇyajñāne aprāmāṇyajñānaṃ yatrotpannam tatra pravṛttyupapattaye
aprāmāṇyajñānadharmikāprāmāṇyajñānatvena pṛthakkāraṇatvaṃ
kalpanīyam/ adhikaṃ prāmāṇyavādādau draṣṭavyamiti/ [283] prāmāṇyavyavasthāpakahetoḥ saphalapravṛttijanakatvarūpetyādiḥ/
prāmāṇye parato grāhyatvasya mīmāṃsakairapyupagamāt
siddhasādhanamāśaṅkya evakārapūraṇena vyācaṣṭe - [282] prāmāṇyasyānumānādita eveti/ [282] etena - anuvyavasāyādau
prāmāṇyabhānāsambhavasthāpanena/ [282]
vyabhicāra iti/ vyatireketyādiḥ/
[287] evaṃ jñaptāvityādi
uktaprakārābhinnajñaptidharmikaparatastvavyavasthāpakadhvaṃsaviśiṣṭaḥ
utpattidharmikaparatastvaprakārakajñānānukūlaśabdaḥ tatkartetyanvayabodhaḥ/
[287] mātreti/ mātrapadamatrakārtsnyaparam/ [287] vyudāsa iti jñānatvādīnāmatathātvāditi bhāvaḥ/ nanu
pramāsādhāraṇakāraṇatvaṃ
pramāniṣṭhakāryatvātiriktadharmāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvam/
evaṃ ca kālādivāraṇe 'pi ātmādivāraṇamaśakyamata āha - [287] pramātvādhiketyādi/
pramātvaviśiṣṭakāryatānirūpitakāraṇatvamiti niṣkarṣaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
1svādhikaraṇavṛttitvasvaviśiṣṭadharmāvacchinnatvobhayasaṃbandhena/
1. svādhikaraṇetyādi/
svādhikaraṇavṛttitva -
svādhikaraṇavṛttitvasvābhāvādhikaraṇavṛttitvobhayasaṃbandhāvacchinnasvan iṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavaddharmāvacchinnatvobhayasambandhena
pramātvaviśiṣṭā yā kāryatā tannirūpitakāraṇatvaṃ
pramāsādhāraṇakāraṇatvamityarthaḥ/ svaṃ pramātvaṃ tadadhikaraṇaṃ pramā
tanniṣṭhatvaṃ kāryatāyām, evaṃ svaṃ pramātvaṃ tadadhikaraṇaṃ
pramātadvṛttitvaṃ jñānatve svaṃ pramātvaṃ tadabhāvādhikaraṇabhramavṛttitvaṃ ca
jñānatve iti jñānatvaṃ
svādhikaraṇavṛttitvasvābhāvādhikaraṇavṛttitvobhayasambandhena
pramātvavat, pramātvaṃ tu na tathā tasya
pramātvābhāvādhikaraṇavṛttitvābhāvāt, ataḥ
tādṛśobhayasambandhāvacchinnapramātvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavat
pramātvaṃ tadavacchinnatvaṃ ca pramāniṣṭhakāryatāyāmiti ubhayasambandhena
pramātvaviśiṣṭā kāryatā bhavatīti samanvayo jñeyaḥ/
vaiśiṣṭyaṃ
svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/ avacchedakatā
svādhikaraṇavṛttitvasvābhāvādhikaraṇavṛttitvobhayasambandhena/
kāryatāyāṃ pramāniṣṭhaniveśaphalamāha - [287] bhrameti/ [287] ityādāvityādinā vaṃśoragabhramādisaṅgrahaḥ/ [287] pittādītyādinā maṇḍūkavasañjanādigrahaṇam/
[289] visaṃvādoti/ tadabhāvavati
tatprakāraketyarthaḥ/ bodhyeti/ etena dharmiṇo 'prasiddhyā
niṣodho 'nupapanna iti śaṅkā nirastā/
[289] kḷptaniyateti/ etena
kalpanāsāmyaśaṅkānirāsaḥ/ nanu iṣṭabhedāgrahamātrasya
kāraṇatvopapattau iṣṭe svatantropasthitatvaviśeṣaṇaṃ vyarthamityata
āha -- [289] etāvateti/ nanu
iṣṭabhedāgrahasyaivetyevakārāsaṅgatiḥ/
smṛterapyapekṣitatvenetaravyavacchedasya tenāśakyatvādityata āha ---
[289] evakāreṇeti/ [289] lāghavāditi/ anyathā tadvati
tatprakārakatvasyādhikasya niveśe kāryatāvacchedakagauravāditi bhāvaḥ/
[289] sāmānyaḥ-- sāmānyarūpeṇa/ abhedaḥ pratyayārthaḥ vṛttitvānvayī/
ayathārthānubhavanirūpaṇam
[292] pradeśaviśeṣetyādi/ pradeśaviśeṣaḥ
nidrānāḍīviśeṣaḥ/ tatrāvasthitaṃ yanmanaḥ tena ātmanaḥ saṃyoga
ityarthaḥ/ [292] tadasamavāyikāraṇaketyādi/ ayaṃ bhāvaḥ ---
svapnaśabdasya jñānaviśeṣa eva lakṣaṇā tadasaptavāyikāraṇaketyanena
śakyasambandhassūcita iti/ [292]
bhāktaḥ lākṣaṇikaḥ/ [292] tatbhāṣyaviru'miti/ ananubhūtārthaviṣayakasya svāpnajñānasya
darśanāt/ smṛteścātathātvāditi bhāvaḥ/ nanu paṭatvavāniti
jñānavāraṇamapi nānātvaniveśaprayojanaṃ saṃbhavatīti
ghaṭatvaviruddhapaṭatvāniti jñānaparyantānughāvanaṃ viphalamityāśaṅkyāha
- [292] koṭyoriti/ nanu ghaṭatvaviruddhapaṭatvavāniti jñāne 'pi
ghaṭatvapaṭatvarūpanānādharmaprakārakatvasattvāt kathaṃ tadvāraṇamiti,
tatrāha - [293] ekadharmiketi/ ayaṃ bhāvaḥ -
1prakāratāviśiṣṭajñānatvaṃ saṃśayatvam/ vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakatvasvāvacchinnaviṣayatānirūpitavirodhaviṣayatānirūpitaviṣayatvāvacchinnatvasvanirūpitaviśeṣyatāsamānādhikaraṇaviśeṣyatānirūpitatvobhayasambandhena
svaviśiṣṭaprakāratānirūpakatvobhayasaṃbandhane/ evamapi parvato
vahnimān dravyaṃ
vahniviruddhajanavat/
iti jñāne ativyāptirdurvāraiveti śaṅkate -- [293] na
ceti/ [293] ekadharmāvacchinnetyādi/ ayamāśayaḥ --
svanirūpitaviśeṣyatāsamānādhikaraṇatvasthale
svanirūpitāviśeṣyatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatvaṃ
niveśya 2anyat pūrvavat bodhyamiti/ [293] digiti/
1.
prakāratāviśiṣṭetyādi/ parvato vahnimān na veti saṃśaye vahniḥ
tadabhāvaśca prakāraḥ/ vahnitadabhāvayorvirodhaḥ saṃsargatayā bhāsate/
vahniniṣṭhaprakāratānirūpitā parvataniṣṭhā viśeṣyatā anyā,
vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratanirūpitā pavataniṣṭhā viśeṣyatā anyā, iti
sthitiḥ/ etāṃ manasikṛtya anugamasya samanvayo jñeyaḥ/ tathā hi - svaṃ
vahniniṣṭhaprakāratā tannirūpakatvaṃ uktasaṃśayātmakajñāne, evaṃ svaṃ
vahniniṣṭhaprakāratā tadavacchinnā yā vahniniṣṭhā viṣayatā
(virodhaniṣṭhaviṣayatānirūpitaviṣayatā) tannirūpitāyā
virodhaniṣṭhā viṣayatā tannirūpitaviṣayatā vahnyabhāvaniṣṭhaviṣayatā
tadavacchinnatvaṃ vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratāyāṃ svaṃ vahniniṣṭhaprakāratā
tannirūpitā yā parvataniṣṭhā viśeṣyatā tatsamānādhikaraṇā yā
viśeṣyatā parvataniṣṭhāṃ vahnyabhāvaprakāratā nirūpitā viśeṣyatā
tannirūpitatvaṃ ca vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratāyāmiti ubhayasaṃbandhena
vahniniṣṭhaprakāratāviśiṣṭhā yā prakāratā vahnayabhāvaniṣṭhā
tannirūpakatvaṃ ca parvato vahnimānna veti saṃśaye 'stīti/ atra
vahniniṣṭhā virodhaniṣṭhasaṃsargatākhyaviṣayatānirūpitā viṣayatā
parvataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitayā vahniniṣṭhaprakāratā avacchidyate,
vahnyabhāvaniṣṭhā yā parvataniṣṭhaviśeṣyatānirupitaprakāratā sa
virodhaniṣḍaṭhaviṣayatānirupitavahnyabhāvaniṣṭhaviṣayatayā avacchidyate,
antarābhāsamānapadārthaniṣṭhaviṣayatayoravacchedyāvacchedakabhāva iti
iti siddhantādityapi dhyeyam/
2. anyat pūrvavaditi/
tathā ca prakāratāviśiṣṭajñānatvaṃ saṃśayatvam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpakatva-svāvacchinnviṣayatānirūpitavirodhaviṣayatānirūpitaviṣayatāvacchinnatva,
svanirūpitaviśeṣyatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatvobhayasaṃbandhena
svaviśiṣṭaprakāratānirūpakatvobhayasaṃbandheneti bhāvaḥ/
ayaṃ bhāvaḥ- yadyapi
pratyekaṃ dharmaṃyorekatvamasti tathāpi
1svāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatanniṣṭhaprakāratākatvasvāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatadabhāvaniṣṭhaprakāratākatvobhayasambandhena
dharmaviśiṣṭajñānatvaṃ, prakāratāviśiṣṭaprakāratāśālijñānatvaṃ vā
saṃśayatvam/ dvitīye vaiśiṣṭyaṃ
2svanirūpitaviśeṣyatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatvasvāvacchedakāvacchinnaviṣayatānirūpitavirodhaviṣayatānirūpitatvasvānavacchedakāvacchinnatvatritayasambandhena/
ato na doṣa iti/ [293] tantrāntare - advaitaśāstre/ [293] tatprakārakatvetyādi ityādināṃ
tadabhāvavanniṣṭhaviśeṣyatāniyapitatanniṣṭhaprakāratākatvaparigrahaḥ/ [293] saṅkṣepa iti/ ayamāśayaḥ -- yadyapi idaṃ rajatam bhūtalaṃ
ghaṭavata navetyādyāṃśikasaṃśaye 'vyāptirasti, tathāpi tadaṃśe
saṃśayānyatvaniveśāt na doṣaḥ/ tadaṃśe saṃśayatvaṃ caikasmin
dharmiṇi tattadabhāvobhayaprakāratakatvamiti/ [293] śākhādāvityādi/
idamupalakṣaṇam - puruṣatvaniścayasyāhāryatvopapattaye
puruṣatvaniścayo jāyatāmitīcchāyā vācyatvāt/ anyathā
bādhakālīlanecchājanyajñānatvalakṣaṇasyāhāryatvasya tatrāsambhavāt/
jñānecchayoḥ yugapadutpādamate tādṛśabhramadaśāyāmeva
icchādisambhavāditi dhyeyam/ [293] upayogitvam
prayojakatvam/ [298] vedanīyamityādi ityādinā
pratikūlatayā vedanīyaṃ duḥkhamityasya saṅgrahaḥ/ [298] sukhādītyādinā duḥkhaparigrahaḥ/ [298] avyāpteriti/
idamupalakṣaṇam/ asādhūnāṃ paradravyopabhogādijanyanarakādidukhe
dveṣādarśanāt avyāpterityapi
1. svāvacchinnetyādi/
svaṃ parvatatvaṃ
tadavacchinnaviśeṣyatānirupitavahniniṣṭhaprakāratānirupakatvaṃ 'parvato
vahnimānnave'ti saṃśaye, evaṃ svaṃ pavatatvaṃ
tadavacchinnaviśeṣyatānirūpitavahnyabhāvaniṣṭhaprakāratānirūpakatvaṃ ca
tādṛśayasaṃśaye iti samabanvayaḥ/
2. svanirūpitetyādi/
svaṃ vahniniṣṭhaprakāratā
tannirūpitaparvataniṣṭhaviśeṣyatāvacchedakaṃparvatatvaṃ
tadavacchinnaviśeṣyatānirūpitatvaṃ vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratāyāṃ, evaṃ
svaṃ vahniniṣṭhaprakāratā tadavacchedakaṃ vahnitvaṃ
tadavacchinnaviṣayatānirūpitā yā virodhaniṣṭhaviṣayatā
tannirūpitatvaṃ vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratāyāṃ, evaṃ sva
vahniniṣṭhaprakāratā svānavacchedakaṃvahnyabhāvatvaṃ tadavacchinnatvaṃ ca
vahnbhāvaniṣṭhaprakāratāyām taccadālijñānatvaṃ saṃśaye 'stīti
samanvayaḥ/
draṣṭavyam/ [298] sukhyahamityādītyādinā duḥkhyahamityasya saṅgrahaḥ/
evamagre 'pi/
smṛtinirūpaṇam
anubhavajanyetyasya
prayojanamāha - dīpikāyām [299]
ātmādāviti/ nanu
janyatvaniveśamātreṇātmakādivāraṇe 'nubhavetyaṃśo viphala
ityāśaṅkāyāṃ uktam - ādāviti/
ādipadenātmamanoyogaparigrahaḥ/ anubhavatvaṃ nāma
smṛtibhinnajñānatvam/ tathā ca kāraṇatāvacchedakaśarīre
smṛtibhinnatvapraveśe gauravāt jñānatvamātreṇa lāghavāt
kāraṇatvamucitamityāśaṅkāyāmāha - prakāśikāyām/ [300] anubhavatvasyāpīti/ [300]
jātitveneti/ tatra pramāṇaṃ tu
anubhavāmītyanuvyavasāya eva, jānāmītyanuvyavasāyo jñānatva
iveti dhyeyam/ [300] anyathāsiddhinirūpakatvāditi/
tattaddharmabhedapratiyogitvādityarthaḥ/ anyathā
atyantāhetubhūtasmaraṇānāṃ kāraṇatvasvīkāre gauravāditi bhāvaḥ/
[300] svajanyeti/ svaṃ saṃskāraḥ/ evamagre 'pi/ punaranubhavāntareṇa
smṛtirjāyata iti śaṅkāvāraṇāya [300] sakṛdityādi/ [300] carameti/ caramatvamatra
svajanakasaṃskārajanyasvasamānaviṣayakasmṛtiprāgabhāvāsamānakālīnatvaṃ
svaprāgabhāvasamānakālīnatva-svajanakasaṃskārajanyatva-svasamānaviṣayakatvatritayasambandhena
smṛtivaśiṣṭānyatvaparyavasitam/ [300] anāyatyā
tattavdyaktitveneti/ idamatra cintyamsvarūpasambandhena
tadviṣayakasaṃskāranāśaṃ prati tadviṣayakacaramasmṛtitvena
samavāyasambandhena hetutvopagame bādhakābhāvaḥ/ anyathā
tatsamānakālīnavāyusaṃyogādikamādāya
vinigamanāvirahāpātāditi/ [300] saṃskārasya
phalanāśyatayeti/ etena pūrvajātānubhavenaiva
saṃskārarūpavyāpāradvārā smaraṇottaraṃ smaraṇopapattiriti śaṅkā
nirastā/ saṃskārātmakasya vyāpārasya tadānīṃ naṣṭhatvena taddvārā
prāganubhavasya smaraṇottarasmaraṇadaśāyāmabhāvāt/ anubhavasya ca
saṃskāralakṣaṇavyāpāradvaraiva smṛtihetutāyāḥ sarvasammatatvāditi/
[300] anyūnaviṣayakasyaiveti/ ayaṃ bhāvaḥ -
svasamānetyādibhedavattvasambandhāvacchinnādheyatvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvani ṣṭhabhedapratiyogitāvacchedakatvāsāmānādhikaraṇyobhasambandhena
vā smṛteḥ kāraṇatvamupagantavyam/ svādhikaraṇatā
svanirūpitaviṣayatāsambandhena/ bhedapratiyogitāvacchedakatāpi
tenaiva sambandhena/ [300] jhaṭiti smṛtītyādi/ idaṃ
jātiviśeṣapramāṇasūcanāya jhaṭiti smṛtijanakatāvacchedaka ityarthaḥ/
pramāṇaṃ cānumānaṃ janakatāpakṣakaṃ bodhyam/ [300] saṃskārātiśayaḥ - saṃskāragato jātiviśeṣaḥ/
nanvanubhavajanyetyādisaṃskāralakṣaṇasya
smaraṇajanyasaṃskāre 'vyāptirityatrāha - [300] etanmata iti/ navyamata
ityarthaḥ/
viśeṣaguṇalakṣaṇam
[303] pṛthivītvetyādi/
svādhikaraṇavṛttitvasvabhinnadravyavibhājakopādhyadhikaraṇavṛttitvobhayasambandhena
dravyavibhājakopādhiviśiṣṭāvṛttijātimadguṇattvamiti phalitam/ atra
tādṛśopādhidvayādhikaraṇāprasiddhyā pratyekamityuktm/ [303] tādṛśatvāt-dravyavibhājakopādhiviśiṣṭāvṛttitvāt/ [303] avāntareti/ vyāpyetyarthaḥ/ evamagre 'pi/ [303] tādṛśopādhidvayetyādi/ dravyavibhājakopādhiviśiṣṭānyatvaṃ
śūnyāntena vivakṣaṇīyam/ vaiśiṣṭyaṃ
svaviśiṣṭavṛttiguṇatvanyūnavṛttijātimattvasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ
svādhikaraṇavṛttintvasvabhinnadravyavibhājakopādhyadhikaraṇavṛttitvobhayasambandhena/
[303] saṃkhyātvādessattvāditi/ saṅkhyātvādeḥ tādṛśadvitvādivṛtteḥ
vidyamānatvādityarthaḥ/ [303] nīlatvādikamityādi/ yadyapi idānīṃ
rūpatvādikamādāyāpi lakṣaṇagamanasambhavaḥ/ tathāpi
vakṣyamāṇapariṣkārānusaraṇena rūpatvādikamupekṣitam/ atra
nyūnavṛttitvaviśeṣaṇaṃ
guṇatvādikamādāyāsambhavavāraṇāya/ [303] yadrūpavāvacchinnetyādi/
ayamarthaḥ ---
dravyavibhājakopādhiviśiṣṭānyasthitasthāpakavṛttijātimadguṇatvaṃ
viśeṣaguṇalakṣaṇam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svādhikaraṇavṛttitāvacchedakatvasvabhinnadravyavibhājakopādhyadhikaraṇavṛttitāvacchedakatvobhayasaṃbandhena/
tena na bhedakūṭaniveśanibandhanagauravam/
tādṛśopādhidvayatvāvacchedena
sāmānādhikaraṇyānvayasvārasyavyāvartakakiñcitvaniveśakṛtānanugamaśca/
tādṛśayatkiñcidekabhedaniveśane ekatvatvādibhedamādāya
dvitvādāvatiprasaṅgaḥ/ evaṃ dravyatvādirūpopādhau saṅkhyārūpasya
dvitvasyāsambhavāt apekṣādhīnaviṣayatvarūpasya tasya vācyatvena
mahāgauravasya yattvatattvapraveśena lakṣaṇasya viśiṣṭaikārthantāvirahāt
rūpaṃ viśeṣaguṇaityādau vākyabhedaprasaṅgasya ca nāvakāśa iti/
[303] samavāyasaṃbandhaghaṭitasyaiveti/ nyathā
kālikādisambandhaghaṭitasāmānādhikaraṇyamādāyāsambhavāpatteḥ/ [304]
na deyamiti/
sthitasthāpakatvasya yadrūpapadena dhartumaśakyatvāditi bhāvaḥ/
nanvanuṣṇāśītaḥ pṛthivīvāyvorityuktatvāt anuṣṇāśītatvasya
yadrūpapadena dhartuṃ śakyatayā anuṣṇāśītasparśe 'vyāptirityatrāha ---
[304] pārthiveti/ tathā ca tatrāpi vaijātyaviśeṣamādāya
lakṣaṇagamanamiti bhāvaḥ/ [304] tatra -- saṅkhyādiṣu/ evamagre 'pi/ [304] tādṛśeti/ uktobhāyasambandhena
dravyavibhājakopādhiviśiṣṭānyetyarthaḥ/
yattu kenaciduktam -
tādṛśajātimattve sati guṇatvameva lakṣaṇamāstām, kiṃ
niṣedhadvayopādāneneti -- tanna - tathāsati rūpatvādijātimādāya
rūpādiviśeṣaguṇeṣvatiprasaṅgāt/ niṣedhadvayopādāne tu
tādṛśanīlatvādijātisattvenātivyāptyaprasakteḥ tasyāvaśyakatvaditi/
karmanirūpaṇam
[309] mūloktamitpayādi/
patrādyākuñcanakriyāyāmavyāptiriti bhāvaḥ/ [309] ityāheti/
ityāśayenāhetyarthaḥ/
sāmānyanirūpaṇam
nanu sāmānyānāṃ
lakṣaṇe ekatvaniveśanaṃ viphalamityata āha - [309] ekapadamiti/ nanu
sāmānyalakṣaṇe
ekatvāvacchinnapratiyogitākabhedarūpānekatvaśarīrapraviṣṭamekatvaṃ kiṃ
saṅkhyārūpam ata ekamātravṛttidharmaḥ/ nādyaḥ, guṇādau guṇādyanupagamena
guṇatvādau lakṣaṇagamena'pi dravyatvādāvavyāpteḥ/ nottaraḥ;
tādṛśadharmaspaya kevalānvayitayā
tadavacchinnapratiyogitākabhedāprasiddheḥ/ maivam --- yato 'tra
prameyaviśiṣṭatvaṃ bhedaviśiṣṭatvaṃ vā anekasamavetatvam/ prathame
vaiśiṣṭyaṃ svasamavetatvasvabhinnasamavetatvobhayasambandhena/ dvitīye
svapratiyogisamavetatvasvānuyogisamavetatvobhayasambandhena/ ato na
doṣa iti/
viśeṣanirūpaṇam
[309] parasparamiti/ parasparatvaṃ ca
svāśrayanirūpitabhedāśrayanirūpitatvam
svanirūpakāśrayavṛttitvasvāśrayanirūpitatvobhayasaṃbandhena
bhedaviśiṣṭatvaparyavasitam/ [309]
bhedasādhakā iti/ etena vyāvartakā
ityatra vyāvṛttiśabdārthaḥ bhedaḥ sādhakaḥ pratyayārtha iti
sphuṭīkṛtam/ [309] na ca sugrahamityanvayaḥ/ atra ca prāguktarītyā
dharmigrāhakapramāṇasiddhamithobhedānāṃ viśeṣāṇāṃ 'ayaṃ viśeṣaḥ
tadviśeṣāt bhidyate tādātmyena etadviśeṣā'dityanumānenāpi
dharmimānopajīvinā mithobhedasiddhiriti svato vyāvartakatā
teṣāmityāha - [309] sa eveti/ [309] atyantaṃ saṃkīrṇānāmiti/
atyantadurgrahabhedānāmityarthaḥ/ svasajātīyānāṃ viśeṣāntarāṇāṃ
parasparamityatrāpi pūrvavadeva bodhyam/ [309] tatrāpi - viśeṣe 'ti
nānavastheti/ atra vaktavyam prāgreva prapañcitam/
samavāyanirūpaṇam
[310] nīlo ghaṭa iti viśaṣṭapratītirityādi/
ayamatrānumānapariṣkāraḥ ---
ghaṭādiviśeṣyatānirūpitanīlarūpādiprakāratā
kiñcinniṣṭhasaṃsargatānirūpikā prakāratātvāt
saṃyoganiṣṭhasaṃsargatānirūpakadaṇḍādiviśeṣyatānirūpitadaṇḍādiprakāratāvaditi
rītyā bodhyaḥ/ atra saṃyogādeḥ bādhaniścayasahāyabalāt
saṃyogādyatiriktakiñcinniṣṭhasaṃsargatānirūpakatvasiddhiriti sa eva
saṃbandhaḥ samavāyaśabdita iti dhyeyam/ nanu samavāyasadbhāve
nīlo ghaṭa ityādipratyakṣameva pramāṇaṃ bhaviṣyatīti
anumānaparyanatānudhāvanavaiphalyamityata āha - [311] vaiśeṣiketyādi/ vaiśeṣikaiḥ samavāyapratayakṣatānugamāditi
bhāvaḥ/ saṃgrahe [310] tāvayutasiddhāviti/ athātra
kimidamayutasiddhatvam, na tāvat yutasiddhabhinnatvam/ yutasiddhasyaiva
durnirūpatvāt/ nāpi
saṃyuktatvam ghaṭakapālādau tadasambhavāt/ na ca yayordvayormandhye
ekamaparāśritamevāvatiṣṭhate tattvamayutasiddhatvamiti vācyam/
yattvatattvānanugamenāyutasiddhapadārthatāvacchedakasyānanugatatvādi ti -
atra kecit - dvitvaviśiṣṭadvitvamevāyutasiddham/ vaiśiṣṭyaṃ
tādātmyasvāśrayavyaktiviśiṣṭatvobhayasambandhena/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭavṛttitvasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/ avacchedakatā
ca svaniṣṭhapratiyogitākātyantābhāvavattvasambandhena/ pratiyogitā
cādheyatāsambandhāvacchinnā ghaṭakapālādigatadvitvasya svapadenopādāne
tadāśrayībhūtakapālādivyaktīnāmādheyatāsambandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākātyantābhāvavattvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
kapāladiviśiṣṭaghaṭādau vṛttitvasya tādātmyasya coktadvitve sattvāt
lakṣaṇasamanvayaḥ/
bhūtalādestu
ghaṭādiśūnyatādaśāyāṃ
ādheyatāsambandhāvacchinnapratiyogitākātyantābhāvasattvāt
niruktasambandhena bhūtalādiviśiṣṭatvasya ghaṭādāvasattvāt
bhūtalaghaṭādīnāṃ dvitvaṃ na tādṛśamiti na bhūtalaghaṭādyoratiprasaṅgaḥ/
yadyapi saṃyogasaṃbandhāvacchinnānadheyatāsambandhena kapālādikaṃ ghaṭādau
nāsti, tathāpi ādheyatāsāmānyāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākā
yantābhāvavattvapraveśāt na doṣaḥ/ na caivamapi kapālādināśakṣaṇe
kapālāderghaṭādau uktasambandhenābhāvādavyāptiriti vācyam/
svaviśiṣṭātyantābhāvavattvasya niveśyatvāt/ svavaiśiṣṭyaṃ
ca
svāvacchinnādhikaraṇakālāvacchinnatvādheyatāsāmānyāvacchinnasvāśrayaprati yogitākatvobhayasambandhena/
yadyapi evamapi abhāvābhāvatvayorayutasiddhiprasaṅgaḥ, tathāpi
svāśrayātiriktasambandhāvacchinnādheyatāniveśāt na doṣa iti
vadanti/
tanna-kālikādisambandhamādāyātiprasaṅgavyudāsāya
samavāyasambandhena tasya pravṛttinimittatāyā vācyatvena prācīnamate
avayavāvayavināvayutasiddhāvityādivākyasya nirākāṅkṣatāpatteḥ/
svaviśiṣṭadvitvasambandhena dvitvasya tathātve 'pi dvitvasya
saṅkhyārūpatve guṇaguṇyādyoravyāpteḥ/
apekṣādhīviśeṣaviṣayatvarūpatve ca apekṣābuddheḥ
viṣayaviśeṣaniyantritatayā ananugamāpatteḥ/
svāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaikatvaprakāratākatvasvabhinnadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaikatvaprakāratākatvobhayasambandhena
dharmaviśiṣṭabuddhitvenānugame ca
svāśrayadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaikatvaprakāratākatvasvapratiyogidharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaikatvaprakāratākatvobhayasambandhena
bhedaviśiṣṭabuddhitvādinā anugamamādāya vinigamanāvirahāpattyā
ayutasiddhapadārthatāvacchedakanānātvāpatteḥ/ tanniṣkarṣastu
asmābhiranyatra prapañcitaḥ/
abhāvanirūpaṇam
nanu dhvaṃsādipratiyogitāyāḥ
sambandhāvacchinnatve mānābhāvāt saṃsargāṃbhāvatvaniveśādeva
dhvaṃsādivāraṇe nityatvaviśeṣaṇavaitharthyamityatrāha - [313] dhvaṃsetyādi/ siddhānṛte dhvaṃsādipratiyogitāyāḥ
saṃbandhāvacchinnatvānaṅgīkartṛnavyamate granthāntaroktaṃ manasi
nidhāyāha -- [314] saṅkṣepa iti/ [314] dhvaṃsaprāgabhāvayorityādi/
dhvaṃsaprāgabhāvayorekapratiyogikayorapi ekarūpatvameva/ tadvadiha
netyarthaḥ/ dīpikāyām [313] pratiyogitāvacchedakāropyetyādi/
pratiyogitāvacchedakaśca āropyasaṃsargaśca tayorbhedāt ityarthaḥ/
āropyaṃ ca pratiyogyāropaviṣayatvam/ abhāvabuddhau
pratiyogyāropahetutāyāḥ navīnairanabhyupagamādāha -
prakāśikāyām [314] āropyetīti/ nanvanyonyābhāvabhede
pratiyogitāvacchedakasaṃsargabhedo na niyāmakaḥ, anyonyābhāvasya
tādātmyasambandhāvacchinnapratiyogitākatvaniyamāt/ atra [314] yathāyogamiti [314] avacchedakabhedādatirikta ityanvayaḥ [322] prasaṅgāditi/ svavṛttyabhāvatvavattvamatra prasaṅgaḥ/ [322] tacchabdollikhiteti/ tacchabdajanyabodhasamānārthaketyarthaḥ/ [322] svātantryeṇa pratiyogini abhāsamānatayā/
ṣoḍaśapadārthānāṃ
saptapadārtheṣvantarbhāvaḥ
pramāṇaprameyetyādisūtre prathamataḥ kathitasya
kḷpte yatra kutracidantarbhāvamanumuktvā dvitīyata uktasya prameyasya
dvādaśavidhasya yathāyathaṃ kḷptāntarbhāvakathanamanupapannamityatrāha- [331] pratyakṣeti/ cakṣurādīndriyarūpasyetpayādiḥ/
[331] anumānādīnāmiti ādinopamānaśabdayoḥ
saṅgrahaḥ/ [331] dravya iti antarbhāva ityanena sambandhaḥ/
[331] evamagre 'pīti/ pravṛttidoṣādirūpe prameye 'pītyarthaḥ/ nanu
prayatnaviśeṣaḥ pravṛttiriti tasyāḥ
dharmādharmarūpatvakathanamanupapannamityata āha - [331] taditi/ dharmādharmetyarthaḥ/ svoktārthe pūrvagranthasammatimāha -
[331] etacceti/ dharmādharmāvityasya tajjaniketyarthakathanaṃ cetyarthaḥ/
[331] ākāre bhāṣye/
nanu pretyabhāvo
maraṇamiti dīpikāvākyamasaṅgatam/ propasṛṣṭaiṇ dhātumātreṇa
maraṇabodhatanāt pretyabhāvaśabdaghaṭakasya lyapaḥ bhāvaśabdasya
cārthākathanāt pretyabhāva iti samudāyasya
maraṇarūpārthābodhakatvāccetyatrāha - [331] maraṇānantareti/
anantaratvaṃ uttarakālikatvam/ uktārthasya
pretyabhāvaśabdavyutpattyanuguṇyaṃ darśayati - [331] tathāceti/ pretyabhāvaśabdasyoktārthaparatve cetyarthaḥ/
maraṇajananaśabdārthau krameṇa darśayati - [331] carametyādinā/ carameti
saṃyogaviśeṣaṇam/ evamagre 'pi/ [331] ādyeti
saṃyogaviśeṣaṇam/ caramatvaṃ
svasamānādhikaraṇatādṛśasaṃyogaprāgabhāvāsamānakālīnatvam/ yadyapi
atrānuyogini svatvapraveśe
svasamānādhikaraṇatādṛśaprāgabhāvasamānakālīnabhinnaṃ yattattvaṃ
caramatvamiti caramasaṃyogavyaktīnāmānantyādananugamaḥ/ pratiyogini
svatvapraveśe ca
svāsamānādhikaraṇatādṛśasaṃyogaprāgabhāvasamānakālīnaṃ yat
tādṛśaikavyaktibhedapreveśe idānīntanasyāpi
tādṛśasaṃyogasyoktacaramatvaṃ syāditi tasya dhvaṃsamādāyedānīmapi
maraṇāpattiḥ/ tādṛśaprāgabhāvasamānakālīnaṃ yadyat
tattadvyaktibhedakūṭaniveśe ca caramatvasya yattvatattvaghaṭitatvena
viśiṣṭaikārtharūpatābhaṅgaḥ/ viśiṣya
tattadvyaktīnāmasarvajñadurvijñeyatāprasaṅgaḥ/
kūṭatvasyaikaviśiṣṭāparatvarūpatvena svatvapraveśe prameyaviśiṣṭatvaṃ
caramatvamiti sthūlo 'nugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
tādātmyasvasamānādhikaraṇatādṛśasaṃyogaprāgabhāvasamānakālīnatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasambandhena
bhedaviśiṣṭatvamiti sūkṣmo 'nugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
svāśrayatvasvapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/ avacchedakatvaṃ
svasamānādhikaraṇatādṛśasaṃyogaprāgabhāvasamānakālīlanatvasambandhena/
pratiyogini svatvapraveśe ca tādṛśasaṃyogaprāgabhāvaviśiṣṭānyatvaṃ
caramatvam/ vaiśiṣṭyaṃ
svasamānakālikatvasvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena,
ekakṣaṇāvacchinnasāmānādhikaraṇyasambandhena vā/ tacca
svaniṣṭhasvarūpasambandhāvacchinnādheyatāviśiṣṭasamavāyāvacchinnādheyatārūpam/
vaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpakanirūpitatvasvāvacchedakakṣaṇāvacchinnatvobhayasambandhena/
ādyatvaṃ ca svasamānādhikaraṇatādṛśasaṃyodhvaṃsāsamānākālikatvam/
atrāpi, prameyaviśiṣṭatvaṃ bhedaviśiṣṭatvaṃ vā
tādṛśasaṃyogadhvaṃsaviśiṣṭānyatvaṃ vā prāgabhāvasthale dhvaṃsaṃ niveśya
nirvācyam/ anyat pūrvaṃvat/ dīpikāyām [331] sa
ca mokṣaśca/ yadyapi caramaṃ yadduḥkhaṃ taddhvaṃso mokṣa ityanyatra
pratipāditam, tathāpi duḥkhaviśeṣaṇena kālīnāntena caramapadārtha
eva vivṛta iti na virodhaḥ/ anugamastu pūrvavadeva bodhyaḥ/
prāguktasāmānādhikaraṇyasambandhena
duḥkhaprāgabhāvaviśiṣṭānyatvādirūpaḥ/ atra ca
svasamānādhikaraṇaduḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnaḥ yaḥ kaścana padārthaḥ
taddhvaṃso mokṣa iti tatra dhvaṃsapratiyogitayā
duḥkhāṃśopādānavaiyarthyamityāśaṅkāyāṃ tadupādānasya
prayojanamāha - prakāśikāyām [331] muktātmeti/ atra ca
prāgabhāvāṃśamanupādāya svasamānādhikaraṇaduḥkhāsamānakālīnatvam
ekakṣaṇāvacchinnasāmānādhikaraṇyasambandhena
duḥkhaviśiṣṭānyatvādirūpameva caramatvaṃ suvacam/ na ca tasya
duḥkhaviśeṣaṇatve 'prasiddhiḥ/ idānīṃ tasya
dhvaṃsaviśeṣaṇatvopagamāt/ na ca tathā sati suṣuptidaśāyāṃ
asmadādīnāmapi muktatvaprasaṅgaḥ/ tadānīmasmadādyātmani
duḥkhavirahāt, tadātanasya duḥkhadhvaṃsasya
niruktaviśeṣaṇakrāntatvāditi śaṅkyam/ suṣuptikālīnasya
tādṛśaduḥkhadhvaṃsasya
suṣuptyuttarakālikaduḥkhasamānakālīnatvenādoṣatvādityāśaṅkate -
[331] na ceti/ [331] agrimeti/ [331] suṣuptītyādiḥ/
uttaretyarthaḥ/ [331] yathāsanniveśe-prāgabhāvaghaṭitaniruktaprakāre/ atra ca
prāgabhāvānupagame uktarītyā tādṛśaduḥkhāsamānakālīnatvaghaṭita
evādaraṇīyaḥ/ evaṃ pakṣatāgranthoktarītyā
duḥkhaprāgabhāvasamānakālīnatvasthale duḥkhavṛttidhvaṃsapratiyogitvaṃ
niveśyamityabhisandhāyābhihitam - [331] digiti/ nanu
pramāṇetyādisūtre prameyānantaraṃ saṃśayakathanāt dīpikāyām
tatsvarūpamapradarśya prayojanādisvarūpakathanamayuktamityata āha - [331] saṃśayasyeti/ ubhayasādhanavatītyasya prayojanamāha -- [335] idaṃ ceti/ ubhayetyādyuktaviśeṣaṇaṃ cetyarthaḥ/ nanu kathālakṣaṇe
nānāvaktṛtvoktirayuktāpūrvapakṣavākyasya uttaravākyasya vaikasya
nānāvaktṛkatvavirahādityata āha - [335] ekeneti/ chalaṃ udāharati
- [336] yatheti/ [336] itīti/ uktaśabdasyetayarthaḥ/ [336] arthāntaram -
nūtanārūpārthāntiriktamartham/ [336] na santītyanvayaḥ/ iti
dūṣayatītyanvayaḥ/ [336] svāsādhakatāsādhāraṇyeneti/
sādhāraṇyamādheyatvam/ vaiśiṣṭye tṛtīyā/ tasya
parāsādhakatāsādhakatayetyatra samāsaghaṭakaṣaṣṭyarthanirūpakatve 'nvayaḥ/ atra
svam dūṣaṇavaktā/ paraḥ anumānavaktā/ [336] svavyāghātakatvāditi/
asattvānvayini prayojyatve pañcamī/ [336] tathā ca uktarītyā uttarasya
svavyāghātakatvasiddhau ca/ [336] taditi/ uktalakṣaṇajātītyarthaḥ [336] pratyekamiti/ tṛtīyābahuvacanāntamavyayam/
sādharmyavaidharmyādiśabdairityarthaḥ/ [337] yogaḥ - sambandhaḥ/
jātinirūpaṇam
krameṇa jātīnāṃ
lakṣaṇodāharaṇānyāha - [337] sādharmyeṇa ityādinā/ tatra
sādharmyeṇetyādi uttaramityantaṃ sādharmyasamālakṣaṇam/ sādharmyam
sādṛśyam/ sthāpanā-sthāpakānumānam/ sādharmyasamāyā udāharaṇamāha -
yatheti/ sakriyaḥ kriyāvān/ atra kriyāhetuguṇavattvarūpahetuśarīre/
tralartho ghaṭakatvaṃ guṇānvitam/ janaketi saṃyogādiviśeṣaṇam/
sakriyo yadi
tadetyanvayaḥ/ na
cāstītyanvayaḥ/ atra sakriyasādharmyayaprayuktasakriyatvamātre,
niṣkriyasādharmyaprayuktaniṣkriyatvamātre vā/ vinigamakaṃ niyāmakam/
vaidharmyasamālakṣaṇamāha
- [338] vaidharmyeṇeti/ vaidharmyaṃ vyāvṛttadharmaḥ/ taditi/
sthāpanāhetvityarthaḥ/ vaidharmyasamāyā udāharaṇamāha - yatheti/ tatraiva -
ātmā sakriya ityādi prāguktānumāna eva/ niṣkriya eveti/
ātmetyanuṣajyate/ nāstītyanvayaḥ/ taditi/ loṣṭetyarthaḥ/ evamagre 'pi/
utkarṣasamāṃ lakṣayati -
[338] parokteti/ taditi/ paroktasādhanetyarthaḥ/ etadudāharaṇamāha -
yatheti/ syādyadītyanvayaḥ/ evamagre 'pi/ tenaiva - kṛtakatvenaiva/
evamagre 'pi/ [338] sāvayava iti/
samavāyikāraṇatāviśiṣṭatvaṃ sāvayavatvam/ vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakadravyatvasambandheneti niṣkarṣaḥ/ tādṛśaṃ ca sāvayavatvaṃ
kāryatvarūpam kṛtakatvaṃ pratyavyāpakameva
kāryabhūtarūpādivyāvṛttatvāditi dhyeyam/ itīti/
'kaścidevamāhe'ti pūrveṇa sambandhaḥ/
apakarṣasamāṃ lakṣayati -
[339] parokteti/ dharmāntarasya -
prakṛtānumānasādhyatayābhimatadharmātiriktadharmasya/ asyā udāharaṇamāha
- yatheti/ tasminneva - śabdo nitya ityādyupadarśitarūpa eva/ 'iti
kaścidevamāhe'tyanuṣajyate/
evamagre 'pi/
varṇyasamāṃ lakṣayati -
[340] varṇyasyeti/ evamagre 'pi/ etadudāharati - yatheti/ pūrvokteti/
ātmā sakriyaḥ kriyāhetuguṇavattvāt loṣṭavat ityevaṃrūpetyarthaḥ/
taditi/ kriyetyarthaḥ/
avarṇyasamāṃ lakṣayati -
[350] sādhyeti/ tāmudāharati--- yatheti/ tataiva - ātmā sakriya
ityādirūpa eva/ sādhanam - sādhyāpattipratipādakamuttaram/
evamagre 'pi/ gateti rūpeti ca guṇaviśeṣaṇam/ tathā ca
uktaguṇavattvasyātmanyasiddhatve ca/ tulyatayā
ātmanyasiddhahetukasādhanatvasāmyāt kimiti na sādhyata iti
paścāttanenāsya sambandhaḥ/ tādṛśena - asiddhena/ taditi/ kriyetyarthaḥ/
vikalpasamāṃ lakṣayati -
[342] dṛṣṭānteti/ udāharati --- yatheti/ ayaṃ tu - uttaravikalpastu/
sādhyasamāṃ
lakṣayati- [341] dṛṣṭāntasyeti/ nanvasyāḥ
pakṣatulyatākathanātmikāyāḥ pakṣasameti nāmocitam, na tu
sādhyasametyāśaṅkāparihārāya sādhyate atretyadhikaraṇavyutpattyā
sādhyaśabda evātra pakṣabodhaka ityāha - sādhyeti/ atra sādhyasamā śabde
tralartho ghaṭakatvaṃ sādhyaśabdānvitam/ udāharati - yatheti/ 'ucyate
yadī'ti sambandhaḥ/ tathā ca yathā ātmā tathā loṣṭa ityasyāpyāgamena/
sādhyate yaditi sambandhaḥ/ tat - kriyāvattvam/
prāptisamāyā
lakṣaṇamāha - [342] prāptyeti/ hetau tṛtīyā/ pratyavasthānam
-- pratyuttarakathanam/ evamagre 'pi/ tathā ca prāptiṃ hetūkṛtya
pratyuttaroktiriti yāvat/ atra prāptiśabdasyārthamāha - prāpitaśceti/
udāharati - yatheti/ tādṛśeti/ kriyāhetvityarthaḥ/ neti sādhyata
ityanuṣajyate/ ubhayoraviśeṣāt - ubhayoḥ
kriyāvattvakriyāhetuguṇavattvayoraviśeṣāt
sāmānādhikaraṇyasāmyāt/
aprāptisamāṃ lakṣayati
--- [343] aprāptyeti/ pūrvavadeva hetau tṛtīyā/ aprāptiṃ hetūkṛtya
pratyuttarakathanamaprāptisameti yāvat/ udāharati - yatheti/
pūrvokteti/ loṣṭagatanodanādirūpetyādinā prāgupadarśitetyarthaḥ/
aprāptasyeti/ aprāptiriha sādhyavaiyadhikaraṇyam/ tathā ca -
tādṛśahetossādhyasādhakatvoktau ca/
ayameva -
kriyāhetuguṇavattvarūpa eva/
prasaṅgasamāṃ lakṣayati
- [343] sādhaneti/ udāharati -- yatheti / tatra - kriyāhetuguṇavattve/
nanu sādhanāpekṣā kimarthamityatrāha -- na hīti/ nāsti hītyanvayaḥ/
tatrāpi - kriyāhetuguṇavattve 'pi/
pratidṛṣṭāntasamāṃ
lakṣayati-- [344] dṛṣṭāntāntareṇeti/
paroktadṛṣṭāntātiriktadṛṣṭāntajanyetyarthaḥ/ sādhanam -
siddhyāpattipratipādakamuttaram/ udāharaṇamāha yatheti/
anutpattisamāṃ
lakṣayati--- [344] anutpatyeti/ atrāpi hetau tṛtīyā/
anutpattiṃ hetūkṛtya pratyuttarakathanamityarthaḥ/ udāharati - yatheti/
pramāṇaṃ yadīntyanvayaḥ/ taditi/ janyaikatvarūpapramāṇetyarthaḥ/ itīti/
iti kaścidāheti prāktanena sambandhaḥ/
saṃśayasamāyā
lakṣaṇamāha --- [345] sādhāraṇeti/
sādhyatadabhāvasāmānādhikaraṇyetyarthaḥ/ udāharati -- yatheti/ ubhayeti/
nityānityobhayetyarthaḥ/ ekapariśeṣe ekasya
nityatvamātrasyānityatvamātrasya vā pariśeṣe niścaye/
atra - prakaraṇasamāyām/
ahetusamāyā
lakṣaṇamāha --- [346] kālatraye 'pīti/
bhūtabhaviṣyadvartamānakālatraye 'pītyarthaṃḥ/ udāharati - yatheti/ tadānīṃ
--- sādhyabhūtānityatvaprākkāle/ tasya - anityatvasya/ na sādhakam
kāryatvādirūpasādhanamiti sambandhaḥ/ paścāditi/
sādhyādanityatvāditi ādiranuṣajyate/ pūrveti/
kāryatvādiyapasādhanetyādiḥ/ sādhanābhāvāditi/ sādhanetyasya
kāryatvādirūpetyādiḥ/ tasya - kāryatvādirūpasādhanasya/ ubhayam -
kāryatvādirūpasādhanānityatvādirūpasādhyobhayam/
arthāpattisamāyā
lakṣaṇamāha - [346] arthāpattipuraskāreṇeti/
anyathānupapattirūpārthāpattiṃ hetūkṛtyetyarthaḥ/ pūrvokteti/ śabdo
nitya ityādirūpetyarthaḥ/ yadi sādhyamiti sambandhaḥ/ nityatvamapīti/
arthāpattyetyanuṣajyate/ siddhyediti śeṣaḥ/ ekatareti
ekatarasyānityatvaspanaya nityatvasya vā niścaya ityarthaḥ/
aviśeṣasamāṃ lakṣayati
- [347] sarveti/ aviśeṣaḥ sāmyam/ udāharati -- tatraiveti/ anityatvaṃ
yadītyanvayaḥ/ evamagre 'ti/ taditi/ śabdetyarthaḥ/ tat - anityatvam/
upapattisamāṃ lakṣayati - [348] ubhayapakṣeti/
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0