તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 481500

ચ યૌગિકરૂઢાવિશેષઃ, અતસ્તદુપાદાનં તેનૈકત્ર શાબ્દબોધે
દ્વિવિધશક્તિજ્ઞાનજન્યત્વલાભઃ। સહકારે પરસ્પરત્વં ચ
સ્વાશ્રયનિરૂપિતસહાકરાશ્રયનિરૂપિતત્વં
સહકારવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકવૃત્તિત્વસ્વાશ્રયનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન। [248] પરસ્પરાસહાયેનેત્યગ્રિમગ્રન્થસ્ય નિરુક્તસહકારાભાવેનેત્યર્થઃ।
તૃતીયાર્થસ્પય વૈશિષ્ટ્યસ્ય શક્ત્યાદાવન્વયઃ। તથા ચ
રૂઢિશક્તિજ્ઞાનજન્યયોગશક્તિજ્ઞાનાજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વે સતિ
રૂઢિશક્તિજ્ઞાનાજન્યયોગ્યશક્તિજ્ઞાનજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વં
યૌગિકરૂઢસ્ય લક્ષણમ્ પર્યવસિતમ્। કેવલયૌગિકકેવલરૂઢયોઃ
વારણાય દલદ્વયમ્। [249] યોગરૂઢિમિતિ। યોગસહિતાં
રૂઢિમિત્યર્થઃ। તેન - યોગઃ ચ રૂઢિશ્ચેતિ
ઇતરેતરયોગદ્વન્દ્વાશ્રયણે યોગરૂઢી ઇતિ દ્વિવચનાન્તત્વપ્રસઙ્ગઃ।
યોગરૂઢ્યોસ્સમાહાર ઇતિ સમાહારદ્વન્દ્વાશ્રયણે યોગરૂઢીતિ
નપુસંકત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ શઙ્કાયાઃ નાવકાશઃ। શાકપાર્થિવાદિવત્
મધ્યમપદલોપિસમાસાશ્રયણેનાવિરોધાત્।
એતદભિપ્રાયેણૈવાગ્રે
કુમુદે કુમુદપ્રયોગસત્ત્વાત્ ઇષ્ટાપત્તિરિત્યત આહ - [249] પઙ્કજાદીતિ।
અન્વિતશક્તિખણ્ડનમ્
[250] પદાર્થદ્વયસ્યૈવ પરસ્પરાન્વય
ઇત્યેતલ્લાભાય ઇતરેત્યુક્તમ્। નત્વિતરત્વમપિ
શક્યતાવચ્છેદકઘટકમિત્યભિપ્રાયેણાહ - [251] અન્વિત ઇતિ।
નન્વન્વયાંશે ઽપિ શક્તિરાસ્તામ્, કિં તત ઇત્યાહ - [251] અન્વિત ઇત્યાદિ। ઉક્તરીત્યા કાર્યાંશોપેક્ષાબીજસમ્ભવાત્
ઇતરપદસ્ય કાર્યપરત્વે ગૌણત્વાપત્તેશ્ચાસ્વરસં હૃદિ નિધાય [251] આહુરિત્યુક્તમ્। તત્તત્કારણાવ્યવહિતોત્તરત્વં
સ્વસામાનાધિકરણ્યાવચ્છિન્ન-સ્વાવ્યવહિતોત્તરક્ષણોત્પત્તિકત્વસમ્બન્ધેન
તત્કારણવૈશિષ્ટ્યમ્। તેન વ્યધિકરણશાબ્દબોધવ્યુદાસઃ।
આકાઙ્ક્ષાદિનિરૂપણમ્
[255] યોગ્યતાદીત્યાદિના
અવિલમ્બોચ્ચરિતપદપરિગ્રહઃ। નનુ યત્પદાભાવપ્રયુક્તત્વં
તજ્જન્યત્વમ્, તચ્ચ શાબ્દબોધજનકત્વે ઽભાવરૂપે ન સમ્ભવતિ। તસ્ય
નિત્યત્વાદિત્યત આહ -- [255] પ્રયુક્તત્વં ચેતિ। નનુ
નિરુક્તશાબ્દબોધાજનકત્વજ્ઞાનં વિનાપિ શાબ્દબોધોદયાત્ કથં
તદ્ઘટિતસ્યાકાઙ્ક્ષારૂપત્વમિત્યત આહ - [255] અજનકત્વાન્તમિતિ। [255] પરિચાયકમ્ - બોધકમ્। વાક્યર્થસ્યાપૂર્વતયા શાબ્દબોધાત્
પ્રાગ્દુર્ગ્રહત્વેન ક્વચિદ્યોગ્યતાસંશયાદપિ શાબ્દબોધઃ જાયત
ઇત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્ - [255] સંશયનિશ્ચયસાધારણેતિ। [255] સ્વરૂપસત્યેવ -- અજ્ઞાતૈવ। [255] દિગિતિ। અયં ભાવઃ --
યોગ્યતાજ્ઞાનત્વેન હેતુત્વે ઽપ્રામાણ્યનિશ્ચયાભાવ એવ
હેતુતાવચ્છેદકે નિવેશ્યઃ। નવીનમતે
સંશયસાધારણાપ્રામાણ્યગ્રહત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ તથેતિ।
[255] દીપિકાયાં અવિલમ્બેનેત્યાદિ। એતેન મૌનિશ્લોકાદૌ
શાબ્દબોધાનુપપત્તિર્નિરસ્તા। અન્યથા તત્ર પદોચ્ચારણાભાવેન
શાબ્દબોધાનુપપત્તેઃ। નનુ ગૌરશ્વઃ પુરુષ

ઇત્યાદિભૂલોક્તપસઙ્ગતમ્। તથા હિ - તત્ર કીદૃશબોધ આપાદ્યતે।
અશ્વાદાવેકત્વાદિબોધો વા ઉત ગવાશ્વાદૌ અભેદાન્વયબોધો વા।
નાદ્યઃ; ઇષ્ટાપત્તેઃ। ન દ્વિતીયઃ;
અયોગ્યોદાહરણત્વાદિત્યાદ્યાશઙ્ક્યાનાકાઙ્ક્ષોદાહરણાન્તરમાહ [255] ઘટ ઇત્યાદિ।
વેદાપૌરુષેયત્વમ્
પ્રતીતિદ્વયસ્યાન્યવિષયકત્વકલ્પનામપેક્ષ્ય એકસ્યાઃ
પ્રતીતેસ્તત્કલ્પનં યુક્તમ્। તથા ચ પ્રત્યભિજ્ઞા
સાજાત્યાવગાહિત્વતદભાવાન્યતરવતી પ્રમેયત્વાદિત્યનુમાનં
પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્સાજાત્યાવગાહિત્વે ઉત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયોઃ
કકારાદ્યભિવ્યઞ્જકકણ્ઠતાલ્વાદિવ્યાપારવિષયકત્વરૂપં લાઘવં
સ્યાદિતિ તર્કાનુનૃહીતં પ્રમાણમિત્યાશયેનાહ - [259] ઉત્પત્તીતિ। અત્ર ચ યદિ પ્રત્યભિજ્ઞા સાજાત્યાવગાહિની સ્યાત્ તર્હિ
વર્ણાનામનિત્યતયા ધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં પ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્વં ચ
સ્યાત્ ઇતિ ગૌરવતર્કસહકૃતનોક્તાનુમાનેન
પ્રત્યભિજ્ઞાયાસ્સાજાત્યાવગાહિત્વાભાવસિદ્ધં
ઉત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયોરન્યવિષયકત્વકલ્પનં નિરાબાધમેવેતિ
ઉક્તયુક્તિરેવેત્યભિપ્રેત્ય [251] હૃદયમ્ ઇત્યુક્તમ્। એતદસ્વરસેનૈવ
યુક્ત્યન્તરમાહ - [259] વર્ણાનામિતિ।
નનુ વર્ણનિત્યત્વે
કથં વેદસ્યાનિત્યત્વમિત્યાશઙ્ક્ય તદુપપાદયતિ - [259] પ્રકાશિકાયામ્ અગ્નીતિ। [259] ઉચિતમિતિ।
ઉત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયાનુગુણ્યાદિતિભાવઃ।
સ્મૃત્યાચારયોઃ
પ્રામાણ્યમ્
નનુ આચારો નામ
અનુષ્ઠાનમ્। તચ્ચ વ્યાપારાત્મકમિતિ તસ્ય પ્રમાણત્વે
પ્રાગુક્તપ્રમાણવિભાગવ્યાઘાત ઇત્યત આહ - [260] આચારાણામિતીતિ। [261]
એતેન આચારપદસ્ય
નિરુક્તવાક્યપરત્વેન। [260] અનુમીયત ઇતિ। અત્રેત્થમનુમાનપ્રકારઃ -
ઇયં સ્મૃતિઃ કિઞ્ચિચ્છાખામૂલિકા સ્મૃતિત્વાદિત્યનુમાનાત્
વ્યાસાદિસ્મૃતિમૂલભૂતશાખાસિદ્ધૌ તાદૃશીશાખા
ઇદાનીમુચ્છિન્નપાઠા ઇદાનીમનુપલભ્યમાનત્વાત્ યન્નૈવમ્
તન્નૈવમ્ યથા પઠ્યમાનશાખેતિ। [261] નદીદીનાદિ ઇત્યાદિના
રાજજરાસરો રસ ઇત્યાદીનાં પરિગ્રહઃ। [261] અર્થવિશેષેતિ। નદ્યાદિશબ્દાત્
દીનાદિરૂપાર્થબોધપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। તથા ચ યેન રૂપેણ
પદાન્તરસમભિવ્યાહારો ગૃહીતઃ તદ્રૂપાવચ્છિન્નશક્તિજ્ઞાનં
શાબ્દબોધહેતુર્વાચ્યમ્। અન્યથા પ્રમેયત્વાદિના શક્તિગ્રહે ઽપિ
શાબ્દબોધાપત્તેઃ। એવં ચાનુમીયમાનશ્રુતેઃ ઽઅષ્ટકાં
કુર્વીતેઽત્યાકારકત્વમેવેતિ વિશિષ્ટ નિર્ણયાભાવાત્
બોધકત્વાસમ્ભવઃ। એવમષ્ટકાપદસ્થાને ઽપિ પર્યાયપદાન્તરપ્રક્ષેપો
બોધ્ય ઇતિ ભાવઃ। ઇદં ચાર્થવિશેષબોધાપત્તેરિતિ
પાઠમભિસન્ધાય। અર્થવિશેષબોધાનાપત્તેરિતિ પાઠે તુ

તન્નૈયત્યાનુપપત્તેરિત્યર્થઃ।
અર્થાપત્ત્યાદીનાં
પ્રમાણાન્તરત્વનિરાસઃ
[264] અનુમાનાનુસરણમિતિ।
અયમર્થવિશેષતાત્પર્યવાન્ વિલક્ષણચેષ્ટાવત્ત્વાદિત્યનુમાનપ્રકારો
બોધ્યઃ। [264] વિશિષ્યેત્યાદિ। પ્રથમવક્તુરપિ
સામાન્યરૂપેણ જ્ઞાતત્વાત્ ઉર્ક્તં વિશિષ્યેતિ। પ્રથમેતિ
ક્રિયાવિશેષણમ્। પ્રાથમ્યં ચ વચને
સ્વપ્રતિપાદ્યાર્થપ્રતિપાદકવચનધ્વંસાસમાનકાલીનત્વં
ધ્વંસવિશિષ્ટાન્યત્વ પર્યવસિતમ્। વેશિષ્ટ્યં
સ્વસમાનાકાલીનત્વસ્વપ્રતિયોગિવચનપ્રતિપાદ્યાર્થપ્રતિપાદકત્વોભયસમ્બન્ધેન॥
ઇતિ
દીપિકાપ્રસરણાખ્યાયાં પ્રકાશવ્યાખ્યાયાં શબ્દપરિચ્છેદઃ॥
। । ।
પ્રામાણ્યવાદઃ
તત્ર
વિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનમ્
[268] પ્રમાણપ્રસઙ્ગાદિતિ।
1પ્રમાણનિરૂપિતસ્વજન્યવૃત્તિનિષ્ઠત્વાત્મકપ્રસઙ્ગસઙ્ગતેરિત્યર્થઃ।
પ્રમાણશબ્દઃ
ઇહ કરણે લ્યુડન્તઃ
- યદ્વા
2તન્નિરૂપિતસ્મૃતનિષ્ઠોપેક્ષાવિષયતાવિરોધિરૂપાત્મકસઙ્ગતેરિત્યર્થઃ।
તચ્ચ રૂપં પ્રકૃતે પરતોગ્રાહ્યત્વમ્। સ્મૃતિશ્ચ
3સ્વજન્યવૃત્તિનિષ્ઠત્વસમ્બન્ધેન જાયતે। અથ વા પ્રમાણં પ્રમા,
4તન્નિરૂપિતસ્વવૃત્તિનિષ્ઠત્વાત્મકપ્રસઙ્ગસઙ્ગતેરિત્યર્થઃ।
જ્ઞાનજન્યજિજ્ઞાસાધીનત્વં પઞ્ચમ્યર્થઃ। વ્યવસ્થાપનાન્વયિ। તથા ચ
પ્રમાણનિરૂપિતપ્રસઙ્ગસઙ્ગતિવિષયકજ્ઞાનજન્યજિજ્ઞાસધીનપ્રમાત્વધર્મિકપરતોગ્રાહ્યત્વપ્રકારકાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયાનુકૂલવ્યાપારાનુકૂલભવિષ્યત્કાલીનકૃતિમાન્
સન જ્ઞાનોદ્દેશ્યકપ્રવૃત્તિપ્રયોજ્યજાનાનામિતિ
ગ્રન્થાભિન્નશબ્દાનુકૂલવર્તમાનકાલીનકૃતિમાનિતિ બોધઃ।
સ્વતોગ્રાહ્યમિત્યત્ર [268] જ્ઞાનગ્રાહકેતિ। [268] પરત ઇત્યત્ર પરશબ્દઃ
અનુમાનાદિપર ઇત્યાશયેનાહ - [268] અનુમાનાદીતિ। આદિના
આપ્તોક્તશબ્દપરિગ્રહઃ।
1.
પ્રમાણનિરૂપિતેત્યાદિ। પ્રમાણનિરૂપિતેત્યસ્ય સંગતાવન્વયઃ। સ્વં
પ્રમાણં તજ્જન્યા પ્રમા તદ્વૃત્તિ પ્રમાત્વં તનિનષ્ઠત્વં પરતોગ્રાહ્યત્વે ઽ
તથા ચ યન્નિરૂપણાનન્તરં યન્નિરૂપ્યતે તયોરેવ સંગતિરૂપઃ સંબન્ધઃ।
પ્રમાણનિરૂપણાનન્તરં પ્રમાત્વસ્ય પરતોગ્રાહ્યત્વં નિરૂપ્યત ઇતિ
પ્રમાણનિરૂપિતા સંગતિઃ પરતોગ્રાહ્યત્વે વક્તવ્યા। સા ચ
સ્વજન્યવૃત્તિનિષ્ઠત્વાત્મકપ્રસઙ્ગરૂપેતિ ભાવઃ।

2. તન્નિરૂપિતેત્યાદિ।
તન્નિરૂપિતા પ્રમાણનિરૂપિતા, સ્મૃતં પ્રમાત્વં તન્નિષ્ઠં
ઉપેક્ષવિષયતાવિરોધિરૂપં પરતોગ્રાહ્યત્વં તદાત્મિકા સંગતિઃ।
3. સ્વજન્યેત્યાદિ। સ્વં
પ્રમાણમ્, તજ્જન્યા પ્રમા તદ્વૃત્તિ પ્રમાત્વં તન્નિષ્ઠત્વં પરતોગ્રાહ્યત્વે।
4. તન્નિરૂપિતેત્યાદિ।
તન્નિરૂપિતા પ્રમાનિરૂપિતા, સંગતિરિત્યન્વયઃ। સ્વં પ્રમાતદ્વૃત્તિ
પ્રમાત્વં તન્નિષ્ઠત્વં પરતોગ્રાહ્યત્વે।
5. સ્વશબ્દ ઇતિ।
સ્વશબ્દો ઽત્ર સ્વીયવાચી સન્ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીપર ઇતિ ભાવઃ।
શઙ્કતે - [268] કથમિતિ। [268] તસ્યાઃ - વિપ્રતિપત્તેઃ। [268] અત્ર
- વિપ્રતિપત્તિનિષ્ઠવિચારપ્રયોજકત્વવિષયે [268] અક્ષતમિતિ વદન્તીત્યન્વયઃ। [268] હિ - યતઃ। ઉપપાદયતિ---
[268] વિરુદ્ધેત્યાદિ। [268] કબલિતેતિ।
વિષયીભૂતેત્યર્થઃ।
બોધવિશેષણમ્। [268] વિચાર ઇતિ। પ્રવર્તક ઇતિ શેષઃ। [268] એવં ચ - ઉક્તરીત્યા વિચારપ્રવૃત્તૌ ચ। [268] વિચારોપયોગિત્વમિતિ। વિપ્રતિપત્તેરિત્યાદિઃ। અત્ર
જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિ પક્ષનિર્દેશઃ। ઘટકત્વં સપ્તમ્યર્થઃ જ્ઞાનપદાન્વિતમ્।
[239] તાદૃશેતિ। અપ્રામાણ્યાગ્રાહકજ્ઞાનગ્રાહકયાવત્સામગ્રીજન્યેત્યર્થઃ।
[269] અત્રૌક્તમતત્રયે। ઘટકત્વં સપ્તમ્યર્થઃ ગુરુમતાન્વયિ। [269] તદિતિ। ગુર્વિત્યર્થઃ। [269]
એવં ચ ઉક્તરીત્યા વ્યવસ્થાપને ચ। નનુ
તત્પ્રકારકબુદ્ધૌ તદ્જ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્ ઉક્તવ્યવસાયાત્ પ્રાક્
પ્રામાણ્યાનુપસ્થિતેઃ કથં દર્શિતવ્યવસાયે પ્રામાણ્યભાનસમ્ભવ ઇત્યત
આહ --- [239] વિશિષ્ટેતિ। [239] વિશેષણેતિ।
તદ્રૂપેત્યાદિઃ। યાવદિતિ સામગ્રીવિશેષણમ્। અત એવાગ્રે
જ્ઞાનગ્રાહકયાવદિત્યુક્તમ્। પ્રમિતિકરણત્વરૂપપ્રામાણ્યસ્ય પરૈઃ
સ્વતોગ્રાહ્યત્વાનુપગમેન તત્ર વિચારાસમ્ભવાદાહ [268] વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
યત્તુ - જ્ઞાનપદેન
પ્રમિતિકરણત્વવ્યાવૃત્તિઃ ન સમ્ભવતિ। પરામર્શાદેઃ
પ્રમિતિકરણત્વાત્ અત આહ - વસ્તુતસ્ત્વિતિ ઇતિ વ્યાખ્યાનમ્ -
તદસત્। જ્ઞાનસ્યૈવ પ્રામાણ્યમિત્યવધારણવિવક્ષા
પ્રમિતિકરણત્વસ્યેન્દિયસાધારણસ્ય વ્યાવૃત્તિસમ્ભવાત્। સર્વં
વાક્યમિતિ ન્યાયેન શબ્દેનૈવ તાદૃશાર્થલાભાત્। નનુ વિશિષ્ટ
યાવજ્જ્ઞાનવ્યક્તીનાં દુર્ગહત્વાત્ તન્નિવેશો ન સમ્ભવતીત્યત
આહ - [268] તદ્ધર્મેતિ। યાવત્પદસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વપરત્વાદિતિ ભાવઃ। [274] ફલતઃ-- તાત્પર્યતઃ। [268]
સમાન્યતઃ
સામાન્યરૂપેણ।
તદ્ધર્મપ્રકારકત્વરૂપજ્ઞાનવિશેષણાવિશેષિતેન જ્ઞાનત્વેનેતિ યાવત્।
જ્ઞાનાન્વયિનિ વૈશિષ્ટ્યે તસિલ્। અન્યથા ઘટત્વાદિઘટિતપ્રામાણ્યસ્ય
ઘટત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકગ્રાહ્યત્વાભાવેન વિધૌ બાધાપત્તેઃ। ઇદં
જ્ઞાનં પ્રમેતિ

જ્ઞાનેન
સ્વાત્મકાનુવ્યવસાયનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રહાત્ પ્રામાણ્યાગ્રહાદિતિ
દીપિકાવાક્યમસઙ્ગતમ્ અત આહ - [274] વ્યવસાયનિષ્ઠેત્યાદિઃ।
સામગ્ર્યા એવ પ્રામાણ્યગ્રાહકતયા અનુવ્યવસાયનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રાહિકાયા
ઇતિ સ્ત્રીલિઙ્ગનિર્દેશ એવ કાર્ય ઇત્યત આહ - [274] સામાન્ય ઇતિ। તથા ચ લિઙ્ગવિશેષાવિવક્ષાયાં
નપુંસકસ્યૈવ નિર્દેષ્ટવ્યતયા નોક્તદોષ ઇતિ ભાવઃ।
તસ્યાપ્રામાણ્યમિતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષભ્રમવારણાય [274] સપ્તમીતિ। [274] યાદૃશપ્રામાણ્યમિ ત્યાદિ। અત્રાયં નિષ્કર્ષઃ
--- તદ્ધર્મઘટિતપ્રામાણ્યં કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટમિતિ। વૈશિષ્ટ્યં
તાદાત્મ્યસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અવચ્છેદકતા
1સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણતા
સ્વવિશિષ્ટતદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યતાનત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
1. અત્ર સર્વત્ર સ્વશબ્દઃ
તદ્ધર્મઘટિતપ્રામાણ્યપરઃ। સ્વવિશિષ્ટેત્યસ્ય જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્ર્યામન્વયઃ।
સ્વાશ્રયનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતાપ્રામાણ્યનિષ્ઠપ્રકારતાશાલિજ્ઞાનજનકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસંબન્ધેન
સ્વવિશિષ્ટા યા તદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રી
તજ્જન્યજ્ઞાનનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતા યા
સ્વનિરૂપિતવિષયિતાસંબન્ધાવચ્છિન્નાવચ્છેદકતા
તત્સંબન્ધાવચ્છિન્ના યા સ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા તેન
સંબન્ધેન તાદાત્મ્યસંબન્ધેન ચ કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટં
તદ્ધર્મઘટિતપ્રામાણ્યમિતિ ફલિતમ્। એતત્સમન્વયપ્રકારઃ
ઇત્થમ્---સ્વં ઘટત્વવતિ ઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપં પ્રમાત્વં તદાશ્રયઃ।
અયં ઘટ ઇતિ પ્રમા; તદ્વિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વં અથં
ઘટ ઇતિ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્ર્યાં નાસ્તીતિ સા સામગ્રી
સ્વાશ્રયેત્યાદિતાદૃશજનકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વ (પ્રમાત્વ)
નિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવતી ભવતિ।
અતસ્તાદૃશભેદવચ્વસંબન્ધેન સ્વવિશિષ્ટા યા ઉક્તસામગ્રી તજ્જન્યો યત્
જ્ઞાનં ઘટજ્ઞાનવિષયકં જ્ઞાનં તન્નિષ્ઠો યો ભેદઃ
સ્વનિરૂપિતવિષયિતાસંબન્ધેન ઘટત્વઘટિતપ્રમાત્વવદ્ભેદો ન
ભવતિ, તેન સંબન્ધેન તાદૃશપ્રમાત્વવત્ત્વાત્; અપિ ત્વન્યભેદઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ઘટત્વઘટિતપ્રમાત્વે નાસ્તીતિ
તાદૃશાવચ્છેદકતાસંબન્ધેન પ્રમાત્વવદ્ભેદઃ તાદૃશપ્રમાત્વનિષ્ઠઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ઘટત્વઘટિતપ્રમાત્વે, તત્તાદાત્મ્યં ચ
તત્રેતિ સંબન્ધદ્વયોપપત્તિરિતિ। પશ્ચાત્તનેષ્વનુગમેષ્વપ્યેવમૂહ્યમ્।
અવચ્છેદકતા
સવાશ્રયનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતાપ્રામાણ્યનિષ્ઠપ્રકારતાશાલિજ્ઞાનજનકત્વસંબન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વનિરૂપિતવિષયિતાસમ્બન્ધેન। યદ્વા
વિષયિતાવિશિષ્ટત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં

સ્વનિરૂપકત્વસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અવચ્છેદકત્વં
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણતા સ્વાશ્રયવિશેષ્યકેત્યાદિ પ્રાગ્વત્। અત્ર ચ સામગ્ર્યાં
યાવત્ત્વપક્ષે કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટત્વં સ્થૂલાનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
તાદાત્મ્યસ્વવિશિષ્ટજ્ઞાનવિષયત્વોભયસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણતા
સ્વવિશિષ્ટજ્ઞાનગ્રાહકતાવચ્છેદકવ્યાસજ્યવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનજનકતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસંબન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વોત્પાદકતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
તેનાનન્તાનાં
દેશાન્તરીયકાલાન્તરીયતત્તત્કારણાનામસર્વજ્ઞાદુર્જ્ઞેયત્વેન
સ્વતસ્ત્વશરીરે તત્તન્નિવેશદૌર્ઘટ્યે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। એવં ચ ગુર્વાન્દિમતે
વ્યવસાયાદિકારણકૂટત્વં ઇદં જ્ઞાનં મિથો વિજાતીયમિતિ
નિરુક્તકિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટત્વં ન સુસાધમિતિ। શઙ્કતે -- [274] નન્વિતિ। અપ્રસિદ્ધિમુપપાદયતિ -- [274] ન હીતિ। [264] એકમ્ - એકજાતીયમ્। [274]
ન જન્યત ઇત્યન્વયઃ। અત્ર ચ
યાવન્તસ્તાદૃશાઃ ધર્માઃ તદવચ્છિન્નોત્પાદ્યજ્ઞાનવિષયત્વે સતિ
તદવચ્છિન્નોત્પાદ્યજ્ઞાનવિષયત્વમિતિ રીત્યા સ્વતસ્ત્વં સાધ્યમિતિ
નોક્તાપ્રસિદ્ધિરિતિ। શઙ્કતે -- [274] ન ચેતિ।
નનુ
પ્રથમોપાત્તસ્યાગ્રાહકાન્તસ્યૈવ પ્રથમં પ્રયોજનં વક્તવ્યમિતિ તદુપેક્ષ્ય
ચરમોપાત્તસ્ય યાવત્ત્વવિશેષણસ્ય પ્રથમં
પ્રયોજનકથનમનુચિતમિત્યાશઙ્કાં પરિજિહીર્ષુરાહ - [273] યાવત્ત્વેત્યાદિ। અયં ભાવઃ -- અગ્રાહકાન્તસ્ય
પ્રયોજનં હિ
અપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્રીવારણમ્, તચ્ચ સામગ્ર્યાં યાવત્ત્વાપ્રવેશે ન
નિર્વહતિ। પ્રામાણ્યગ્રાહકસામગીમાદાય પ્રામાણ્યે સ્વતસ્ત્વસ્ય
સૂપપાદત્વાત્। તત્ર તદ્વિશેષણસત્ત્વે તુ અપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યા અપિ
તાદૃશયાવદન્તર્ગતત્વેન પ્રામાણ્યસ્ય તદગ્રાહ્યતયા બાધઃ સ્યાદિતિ
યાવત્ત્વવિશિષ્ટણસત્ત્વસ્યાગ્રાહકાન્તસાર્થક્યોપપાદકત્વંમિતિ। [273] પ્રથમતઃ - અગ્રાહકાન્તપ્રયોજનકથનાત્ પ્રાક્।
સામાગ્રીગતયાવત્ત્વવિશેષણેન વારણીયં સિદ્ધસાધનમુપપાદયતિ -
[273] નૈયાયિકેતિ। યદ્યપિં વિધિકોટૌ યાવત્ત્વવિશેષણસ્ય
સિદ્ધસાધનવારણફલસમ્ભવે ઽપિ નિષેધકોટૌ ન તત્સમ્ભવઃ। તથાપિ
બાધવારણમેવ ફલં નિષેધકોટૌ સમ્ભવતીત્યાહ - [274] નૈયાયિકેતિ। [274] વાક્યેન ચેત્યનેન
અનુમાનાદીત્યાદિપદાર્થ ઉક્તઃ। [273]
ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેતિ જ્ઞાનેન
પ્રામાણ્યાગ્રહાદિત્યત્ર તાદૃશજ્ઞાનપ્રયુક્તપ્રામાણ્યગ્રહાભાવાદિત્યર્થઃ
યથાશ્રુતો લભ્યતે। સ ચ પ્રકૃતાનુપયુક્તઃ, બાધસ્યૈવ પ્રકૃતે
વક્તવ્યત્વાત્, અતઃ પ્રામાણ્યાગ્રહાદિત્યસ્ય

પ્રામાણ્યાવિષયીકરણાદિત્યર્થમાહ - [274] પ્રામાણ્યેત્યાદિ। [274] તાદૃશેતિ। ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાકારકેત્યર્થઃ। [274] તયા ઉક્તજ્ઞાનાસામગ્ર્યા। [274]
વિશિષ્ટેતિ। અવચ્છિન્નેત્યર્થઃ। યદ્યપિ
ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેતિ જ્ઞાને પ્રામાણ્યં પ્રતિયોગિતયા વિષયઃ તથાપિ
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહીયપ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવિષયત્વં
સ્વતોગ્રાહ્યત્વમ્, અથવા
સ્વાશ્રયનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતસ્વનિષ્ઠપ્રકારતાકત્વસમ્બન્ધેન
વ્યાપકત્વં વિવક્ષિતમિતિ નાસઙ્ગતિઃ। [280] સ્વત એવ ગૃહ્યત ઇતિ।
ઇદમત્ર ચિન્ત્યમ્-અત્ર એવકારઃ ગૃહ્યત ઇત્યનન્તરં યોજનયા ઽગૃહ્યત
એવેઽત્યર્થઃ। તથા ચાયં ક્રિયાસઙ્ગત એવકારઃ નીલં સરોજં
ભવત્યેવેતિવત્। અતો ન વિરોધ ઇતિ તસ્ય
અપ્યર્થકતાકથનમનુપપન્નમિતિ। ઇદમત્ર બોધ્યમ્ - સામગ્ર્યાં
યાવત્ત્વપ્રવેશે જ્ઞાનવિશિષ્ટત્વં સૂક્ષ્માનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
વિષયત્વસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અવચ્છેદકતા સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણત્વાદિકં પૂર્વવત્। [274] વિશિષ્ય -
તત્તત્કારણકૂટત્વેન। એવમગ્રે ઽપિ। તાદ્રૂપ્યેણેત્યત્ર જ્ઞાને
યાવત્ત્વપ્રવેશે ભેદવિશિષ્ટત્વમિતિ સૂક્ષ્માનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાશ્રયત્વોભયસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકત્વં
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નમ્।
સ્વાધિકરણતા સ્વવિશિષ્ટજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહત્વસયમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વનિરૂપિતવિષયિતાસમ્બન્ધેન। [274] સઙ્ક્ષેપ ઇત્યનેન પ્રામાણ્યવાદગાદાધર્યામુક્તં
સર્વમભિસંહિતમ્।
નનુ
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નતત્પ્રકારકત્વં હિ તત્પ્રમાત્વમ્। તત્કથં
પુરોવર્તિનીત્યાદિદીપિકાવાક્યસઙ્ગતિરિત્યત આહ - [280] પુરોવર્તિનીતિ। નનુ પુરોવર્તિનિ
પ્રકારસમ્બન્ધભાનવ્યવસ્થાપનમાત્રેણ કથં
વિશિષ્ટપ્રામાણ્યભાનસિદ્ધિરનુવ્યવસાયાદાવિત્યત આહ - [280] નૈયાયિકા અપીતિ। નનુ વિશિષ્ટબુદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય
હેતુત્વાત્ કથમનુવ્યવસાયે પ્રાગનુપસ્થિતવિશેષ્યત્વાદિભાનમિત્યત
આહ - [281] અનુપસ્થિતયોરપીતિ। અયં ભાવઃ -
વિશેષણજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વં વિશેષણભેદેન ભિન્નભિન્નમિતિ
ફલાનુરોધેન પ્રકૃતે ન તાદૃશકારણત્વકલ્પનમિતિ।
નનુ
વ્યવસાયજ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતિભ્યાં પ્રામાણ્યગ્રહણસ્ય
ગુરુભટ્ટાભ્યામુપપગમાત્ [242]
અનુવ્યવસાયેનેત્યુક્તિઃ દીપિકાયાં
કથમિત્યાશઙ્ક્ય તસ્ય મિશ્રમતાભિપ્રાયકતામાહ - (ઇદં ચેતિ।)
તન્નિરસનપ્રકારો બોધ્ય ઇતિ। ન ચ તથાસતિ ઘટં જાનામીતયાદૌ
ઘટાદેઃ જ્ઞાનાદિક્રિયાકર્મતાનુપપત્તિઃ ક્રિયાજન્યફલશાલિતાયા એવ

કર્મતારૂપત્વાદિતિ, તત્ર દ્વિતીયાનુપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશફલશાલિત્વસ્ય મુખ્યકર્મતારૂપતયા ગ્રામં ગચ્છતીત્યાદાવેવ
ગ્રામાદૌ તદુપગમાત્। ઘટં જાનાતીત્યાદિષુ તદનભ્યુપગમાત્
વિષયતાલક્ષણગૌણકર્મતાયા એવ તત્ર સ્વીકરણાત્। અન્યથા
ઽઘટમિચ્છતિઽ ઘટં દ્વેષ્ટીઽત્યાદૌ
ઇષ્ટત્વાદિરૂપપદાર્થાન્તરકલ્પનાપાતાત્ ઇતિ।
[283] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અયં ભાવઃ -
અગૃહીતાપ્રામાણ્યકત્વમપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતત્વમ્,
તચ્ચાપ્રામાણ્યપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યત્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ।
એવં ભ્રમત્વજ્ઞાનાભાવપ્રમાત્વગ્રહાભાવાવપિ નિવેશ્યૌ।
એવમપ્રામાણ્યજ્ઞાને અપ્રામાણ્યજ્ઞાનં યત્રોત્પન્નમ્ તત્ર પ્રવૃત્ત્યુપપત્તયે
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનધર્મિકાપ્રામાણ્યજ્ઞાનત્વેન પૃથક્કારણત્વં
કલ્પનીયમ્। અધિકં પ્રામાણ્યવાદાદૌ દ્રષ્ટવ્યમિતિ। [283] પ્રામાણ્યવ્યવસ્થાપકહેતોઃ સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વરૂપેત્યાદિઃ।
પ્રામાણ્યે પરતો ગ્રાહ્યત્વસ્ય મીમાંસકૈરપ્યુપગમાત્
સિદ્ધસાધનમાશઙ્ક્ય એવકારપૂરણેન વ્યાચષ્ટે - [282] પ્રામાણ્યસ્યાનુમાનાદિત એવેતિ। [282] એતેન - અનુવ્યવસાયાદૌ
પ્રામાણ્યભાનાસમ્ભવસ્થાપનેન। [282]
વ્યભિચાર ઇતિ। વ્યતિરેકેત્યાદિઃ।
[287] એવં જ્ઞપ્તાવિત્યાદિ
ઉક્તપ્રકારાભિન્નજ્ઞપ્તિધર્મિકપરતસ્ત્વવ્યવસ્થાપકધ્વંસવિશિષ્ટઃ
ઉત્પત્તિધર્મિકપરતસ્ત્વપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલશબ્દઃ તત્કર્તેત્યન્વયબોધઃ।
[287] માત્રેતિ। માત્રપદમત્રકાર્ત્સ્ન્યપરમ્। [287] વ્યુદાસ ઇતિ જ્ઞાનત્વાદીનામતથાત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ
પ્રમાસાધારણકારણત્વં
પ્રમાનિષ્ઠકાર્યત્વાતિરિક્તધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વમ્।
એવં ચ કાલાદિવારણે ઽપિ આત્માદિવારણમશક્યમત આહ - [287] પ્રમાત્વાધિકેત્યાદિ।
પ્રમાત્વવિશિષ્ટકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ। વૈશિષ્ટ્યં
1સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસ્વવિશિષ્ટધર્માવચ્છિન્નત્વોભયસંબન્ધેન।
1. સ્વાધિકરણેત્યાદિ।
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વ -
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસ્વાભાવાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વન્ ઇષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવદ્ધર્માવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રમાત્વવિશિષ્ટા યા કાર્યતા તન્નિરૂપિતકારણત્વં
પ્રમાસાધારણકારણત્વમિત્યર્થઃ। સ્વં પ્રમાત્વં તદધિકરણં પ્રમા
તન્નિષ્ઠત્વં કાર્યતાયામ્, એવં સ્વં પ્રમાત્વં તદધિકરણં
પ્રમાતદ્વૃત્તિત્વં જ્ઞાનત્વે સ્વં પ્રમાત્વં તદભાવાધિકરણભ્રમવૃત્તિત્વં ચ
જ્ઞાનત્વે ઇતિ જ્ઞાનત્વં
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસ્વાભાવાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રમાત્વવત્, પ્રમાત્વં તુ ન તથા તસ્ય
પ્રમાત્વાભાવાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્, અતઃ
તાદૃશોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રમાત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્
પ્રમાત્વં તદવચ્છિન્નત્વં ચ પ્રમાનિષ્ઠકાર્યતાયામિતિ ઉભયસમ્બન્ધેન
પ્રમાત્વવિશિષ્ટા કાર્યતા ભવતીતિ સમન્વયો જ્ઞેયઃ।

વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકતા
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસ્વાભાવાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
કાર્યતાયાં પ્રમાનિષ્ઠનિવેશફલમાહ - [287] ભ્રમેતિ। [287] ઇત્યાદાવિત્યાદિના વંશોરગભ્રમાદિસઙ્ગ્રહઃ। [287] પિત્તાદીત્યાદિના મણ્ડૂકવસઞ્જનાદિગ્રહણમ્।
[289] વિસંવાદોતિ। તદભાવવતિ
તત્પ્રકારકેત્યર્થઃ। બોધ્યેતિ। એતેન ધર્મિણો ઽપ્રસિદ્ધ્યા
નિષોધો ઽનુપપન્ન ઇતિ શઙ્કા નિરસ્તા।
[289] કૢપ્તનિયતેતિ। એતેન
કલ્પનાસામ્યશઙ્કાનિરાસઃ। નનુ ઇષ્ટભેદાગ્રહમાત્રસ્ય
કારણત્વોપપત્તૌ ઇષ્ટે સ્વતન્ત્રોપસ્થિતત્વવિશેષણં વ્યર્થમિત્યત
આહ -- [289] એતાવતેતિ। નનુ
ઇષ્ટભેદાગ્રહસ્યૈવેત્યેવકારાસઙ્ગતિઃ।
સ્મૃતેરપ્યપેક્ષિતત્વેનેતરવ્યવચ્છેદસ્ય તેનાશક્યત્વાદિત્યત આહ ---
[289] એવકારેણેતિ। [289] લાઘવાદિતિ। અન્યથા તદ્વતિ
તત્પ્રકારકત્વસ્યાધિકસ્ય નિવેશે કાર્યતાવચ્છેદકગૌરવાદિતિ ભાવઃ।
[289] સામાન્યઃ-- સામાન્યરૂપેણ। અભેદઃ પ્રત્યયાર્થઃ વૃત્તિત્વાન્વયી।
અયથાર્થાનુભવનિરૂપણમ્
[292] પ્રદેશવિશેષેત્યાદિ। પ્રદેશવિશેષઃ
નિદ્રાનાડીવિશેષઃ। તત્રાવસ્થિતં યન્મનઃ તેન આત્મનઃ સંયોગ
ઇત્યર્થઃ। [292] તદસમવાયિકારણકેત્યાદિ। અયં ભાવઃ ---
સ્વપ્નશબ્દસ્ય જ્ઞાનવિશેષ એવ લક્ષણા તદસપ્તવાયિકારણકેત્યનેન
શક્યસમ્બન્ધસ્સૂચિત ઇતિ। [292]
ભાક્તઃ લાક્ષણિકઃ। [292] તત્ભાષ્યવિરુઽમિતિ। અનનુભૂતાર્થવિષયકસ્ય સ્વાપ્નજ્ઞાનસ્ય
દર્શનાત્। સ્મૃતેશ્ચાતથાત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ પટત્વવાનિતિ
જ્ઞાનવારણમપિ નાનાત્વનિવેશપ્રયોજનં સંભવતીતિ
ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વાનિતિ જ્ઞાનપર્યન્તાનુઘાવનં વિફલમિત્યાશઙ્ક્યાહ
- [292] કોટ્યોરિતિ। નનુ ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાનિતિ જ્ઞાને ઽપિ
ઘટત્વપટત્વરૂપનાનાધર્મપ્રકારકત્વસત્ત્વાત્ કથં તદ્વારણમિતિ,
તત્રાહ - [293] એકધર્મિકેતિ। અયં ભાવઃ -
1પ્રકારતાવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વં સંશયત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકત્વસ્વાવચ્છિન્નવિષયતાનિરૂપિતવિરોધવિષયતાનિરૂપિતવિષયત્વાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમાનાધિકરણવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન
સ્વવિશિષ્ટપ્રકારતાનિરૂપકત્વોભયસંબન્ધને। એવમપિ પર્વતો
વહ્નિમાન્ દ્રવ્યં
વહ્નિવિરુદ્ધજનવત્।
ઇતિ જ્ઞાને અતિવ્યાપ્તિર્દુર્વારૈવેતિ શઙ્કતે -- [293] ન
ચેતિ। [293] એકધર્માવચ્છિન્નેત્યાદિ। અયમાશયઃ --
સ્વનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમાનાધિકરણત્વસ્થલે
સ્વનિરૂપિતાવિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં
નિવેશ્ય 2અન્યત્ પૂર્વવત્ બોધ્યમિતિ। [293] દિગિતિ।
1.

પ્રકારતાવિશિષ્ટેત્યાદિ। પર્વતો વહ્નિમાન્ ન વેતિ સંશયે વહ્નિઃ
તદભાવશ્ચ પ્રકારઃ। વહ્નિતદભાવયોર્વિરોધઃ સંસર્ગતયા ભાસતે।
વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતા પર્વતનિષ્ઠા વિશેષ્યતા અન્યા,
વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતનિરૂપિતા પવતનિષ્ઠા વિશેષ્યતા અન્યા, ઇતિ
સ્થિતિઃ। એતાં મનસિકૃત્ય અનુગમસ્ય સમન્વયો જ્ઞેયઃ। તથા હિ - સ્વં
વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપકત્વં ઉક્તસંશયાત્મકજ્ઞાને, એવં સ્વં
વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા તદવચ્છિન્ના યા વહ્નિનિષ્ઠા વિષયતા
(વિરોધનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતવિષયતા) તન્નિરૂપિતાયા
વિરોધનિષ્ઠા વિષયતા તન્નિરૂપિતવિષયતા વહ્ન્યભાવનિષ્ઠવિષયતા
તદવચ્છિન્નત્વં વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતાયાં સ્વં વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા
તન્નિરૂપિતા યા પર્વતનિષ્ઠા વિશેષ્યતા તત્સમાનાધિકરણા યા
વિશેષ્યતા પર્વતનિષ્ઠાં વહ્ન્યભાવપ્રકારતા નિરૂપિતા વિશેષ્યતા
તન્નિરૂપિતત્વં ચ વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતાયામિતિ ઉભયસંબન્ધેન
વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતાવિશિષ્ઠા યા પ્રકારતા વહ્નયભાવનિષ્ઠા
તન્નિરૂપકત્વં ચ પર્વતો વહ્નિમાન્ન વેતિ સંશયે ઽસ્તીતિ। અત્ર
વહ્નિનિષ્ઠા વિરોધનિષ્ઠસંસર્ગતાખ્યવિષયતાનિરૂપિતા વિષયતા
પર્વતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતયા વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા અવચ્છિદ્યતે,
વહ્ન્યભાવનિષ્ઠા યા પર્વતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરુપિતપ્રકારતા સ
વિરોધનિષ્ડઠવિષયતાનિરુપિતવહ્ન્યભાવનિષ્ઠવિષયતયા અવચ્છિદ્યતે,
અન્તરાભાસમાનપદાર્થનિષ્ઠવિષયતયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવ ઇતિ
ઇતિ સિદ્ધન્તાદિત્યપિ ધ્યેયમ્।
2. અન્યત્ પૂર્વવદિતિ।
તથા ચ પ્રકારતાવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વં સંશયત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપકત્વ-સ્વાવચ્છિન્ન્વિષયતાનિરૂપિતવિરોધવિષયતાનિરૂપિતવિષયતાવચ્છિન્નત્વ,
સ્વનિરૂપિતવિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન
સ્વવિશિષ્ટપ્રકારતાનિરૂપકત્વોભયસંબન્ધેનેતિ ભાવઃ।
અયં ભાવઃ- યદ્યપિ
પ્રત્યેકં ધર્મંયોરેકત્વમસ્તિ તથાપિ
1સ્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતતન્નિષ્ઠપ્રકારતાકત્વસ્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતતદભાવનિષ્ઠપ્રકારતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન
ધર્મવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વં, પ્રકારતાવિશિષ્ટપ્રકારતાશાલિજ્ઞાનત્વં વા
સંશયત્વમ્। દ્વિતીયે વૈશિષ્ટ્યં
2સ્વનિરૂપિતવિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વસ્વાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિષયતાનિરૂપિતવિરોધવિષયતાનિરૂપિતત્વસ્વાનવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન।
અતો ન દોષ ઇતિ। [293] તન્ત્રાન્તરે - અદ્વૈતશાસ્ત્રે। [293] તત્પ્રકારકત્વેત્યાદિ ઇત્યાદિનાં
તદભાવવન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિયપિતતન્નિષ્ઠપ્રકારતાકત્વપરિગ્રહઃ। [293] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અયમાશયઃ -- યદ્યપિ ઇદં રજતમ્ ભૂતલં
ઘટવત નવેત્યાદ્યાંશિકસંશયે ઽવ્યાપ્તિરસ્તિ, તથાપિ તદંશે
સંશયાન્યત્વનિવેશાત્ ન દોષઃ। તદંશે સંશયત્વં ચૈકસ્મિન્
ધર્મિણિ તત્તદભાવોભયપ્રકારતકત્વમિતિ। [293] શાખાદાવિત્યાદિ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ - પુરુષત્વનિશ્ચયસ્યાહાર્યત્વોપપત્તયે
પુરુષત્વનિશ્ચયો જાયતામિતીચ્છાયા વાચ્યત્વાત્। અન્યથા
બાધકાલીલનેચ્છાજન્યજ્ઞાનત્વલક્ષણસ્યાહાર્યત્વસ્ય તત્રાસમ્ભવાત્।

જ્ઞાનેચ્છયોઃ યુગપદુત્પાદમતે તાદૃશભ્રમદશાયામેવ
ઇચ્છાદિસમ્ભવાદિતિ ધ્યેયમ્। [293] ઉપયોગિત્વમ્
પ્રયોજકત્વમ્। [298] વેદનીયમિત્યાદિ ઇત્યાદિના
પ્રતિકૂલતયા વેદનીયં દુઃખમિત્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ। [298] સુખાદીત્યાદિના દુઃખપરિગ્રહઃ। [298] અવ્યાપ્તેરિતિ।
ઇદમુપલક્ષણમ્। અસાધૂનાં પરદ્રવ્યોપભોગાદિજન્યનરકાદિદુખે
દ્વેષાદર્શનાત્ અવ્યાપ્તેરિત્યપિ
1. સ્વાવચ્છિન્નેત્યાદિ।
સ્વં પર્વતત્વં
તદવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરુપિતવહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરુપકત્વં ઽપર્વતો
વહ્નિમાન્નવેઽતિ સંશયે, એવં સ્વં પવતત્વં
તદવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતવહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વં ચ
તાદૃશયસંશયે ઇતિ સમબન્વયઃ।
2. સ્વનિરૂપિતેત્યાદિ।
સ્વં વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા
તન્નિરૂપિતપર્વતનિષ્ઠવિશેષ્યતાવચ્છેદકંપર્વતત્વં
તદવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતાયાં, એવં
સ્વં વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા તદવચ્છેદકં વહ્નિત્વં
તદવચ્છિન્નવિષયતાનિરૂપિતા યા વિરોધનિષ્ઠવિષયતા
તન્નિરૂપિતત્વં વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતાયાં, એવં સ્વ
વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા સ્વાનવચ્છેદકંવહ્ન્યભાવત્વં તદવચ્છિન્નત્વં ચ
વહ્ન્ભાવનિષ્ઠપ્રકારતાયામ્ તચ્ચદાલિજ્ઞાનત્વં સંશયે ઽસ્તીતિ
સમન્વયઃ।
દ્રષ્ટવ્યમ્। [298] સુખ્યહમિત્યાદીત્યાદિના દુઃખ્યહમિત્યસ્ય સઙ્ગ્રહઃ।
એવમગ્રે ઽપિ।
સ્મૃતિનિરૂપણમ્
અનુભવજન્યેત્યસ્ય
પ્રયોજનમાહ - દીપિકાયામ્ [299]
આત્માદાવિતિ। નનુ
જન્યત્વનિવેશમાત્રેણાત્મકાદિવારણે ઽનુભવેત્યંશો વિફલ
ઇત્યાશઙ્કાયાં ઉક્તમ્ - આદાવિતિ।
આદિપદેનાત્મમનોયોગપરિગ્રહઃ। અનુભવત્વં નામ
સ્મૃતિભિન્નજ્ઞાનત્વમ્। તથા ચ કારણતાવચ્છેદકશરીરે
સ્મૃતિભિન્નત્વપ્રવેશે ગૌરવાત્ જ્ઞાનત્વમાત્રેણ લાઘવાત્
કારણત્વમુચિતમિત્યાશઙ્કાયામાહ - પ્રકાશિકાયામ્। [300] અનુભવત્વસ્યાપીતિ। [300]
જાતિત્વેનેતિ। તત્ર પ્રમાણં તુ
અનુભવામીત્યનુવ્યવસાય એવ, જાનામીત્યનુવ્યવસાયો જ્ઞાનત્વ
ઇવેતિ ધ્યેયમ્। [300] અન્યથાસિદ્ધિનિરૂપકત્વાદિતિ।
તત્તદ્ધર્મભેદપ્રતિયોગિત્વાદિત્યર્થઃ। અન્યથા
અત્યન્તાહેતુભૂતસ્મરણાનાં કારણત્વસ્વીકારે ગૌરવાદિતિ ભાવઃ।
[300] સ્વજન્યેતિ। સ્વં સંસ્કારઃ। એવમગ્રે ઽપિ। પુનરનુભવાન્તરેણ

સ્મૃતિર્જાયત ઇતિ શઙ્કાવારણાય [300] સકૃદિત્યાદિ। [300] ચરમેતિ। ચરમત્વમત્ર
સ્વજનકસંસ્કારજન્યસ્વસમાનવિષયકસ્મૃતિપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વં
સ્વપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વ-સ્વજનકસંસ્કારજન્યત્વ-સ્વસમાનવિષયકત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન
સ્મૃતિવશિષ્ટાન્યત્વપર્યવસિતમ્। [300] અનાયત્યા
તત્તવ્દ્યક્તિત્વેનેતિ। ઇદમત્ર ચિન્ત્યમ્સ્વરૂપસમ્બન્ધેન
તદ્વિષયકસંસ્કારનાશં પ્રતિ તદ્વિષયકચરમસ્મૃતિત્વેન
સમવાયસમ્બન્ધેન હેતુત્વોપગમે બાધકાભાવઃ। અન્યથા
તત્સમાનકાલીનવાયુસંયોગાદિકમાદાય
વિનિગમનાવિરહાપાતાદિતિ। [300] સંસ્કારસ્ય
ફલનાશ્યતયેતિ। એતેન પૂર્વજાતાનુભવેનૈવ
સંસ્કારરૂપવ્યાપારદ્વારા સ્મરણોત્તરં સ્મરણોપપત્તિરિતિ શઙ્કા
નિરસ્તા। સંસ્કારાત્મકસ્ય વ્યાપારસ્ય તદાનીં નષ્ઠત્વેન તદ્દ્વારા
પ્રાગનુભવસ્ય સ્મરણોત્તરસ્મરણદશાયામભાવાત્। અનુભવસ્ય ચ
સંસ્કારલક્ષણવ્યાપારદ્વરૈવ સ્મૃતિહેતુતાયાઃ સર્વસમ્મતત્વાદિતિ।
[300] અન્યૂનવિષયકસ્યૈવેતિ। અયં ભાવઃ -
સ્વસમાનેત્યાદિભેદવત્ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાસામાનાધિકરણ્યોભસમ્બન્ધેન
વા સ્મૃતેઃ કારણત્વમુપગન્તવ્યમ્। સ્વાધિકરણતા
સ્વનિરૂપિતવિષયતાસમ્બન્ધેન। ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાપિ
તેનૈવ સમ્બન્ધેન। [300] ઝટિતિ સ્મૃતીત્યાદિ। ઇદં
જાતિવિશેષપ્રમાણસૂચનાય ઝટિતિ સ્મૃતિજનકતાવચ્છેદક ઇત્યર્થઃ।
પ્રમાણં ચાનુમાનં જનકતાપક્ષકં બોધ્યમ્। [300] સંસ્કારાતિશયઃ - સંસ્કારગતો જાતિવિશેષઃ।
નન્વનુભવજન્યેત્યાદિસંસ્કારલક્ષણસ્ય
સ્મરણજન્યસંસ્કારે ઽવ્યાપ્તિરિત્યત્રાહ - [300] એતન્મત ઇતિ। નવ્યમત
ઇત્યર્થઃ।
વિશેષગુણલક્ષણમ્
[303] પૃથિવીત્વેત્યાદિ।
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસ્વભિન્નદ્રવ્યવિભાજકોપાધ્યધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિવિશિષ્ટાવૃત્તિજાતિમદ્ગુણત્ત્વમિતિ ફલિતમ્। અત્ર
તાદૃશોપાધિદ્વયાધિકરણાપ્રસિદ્ધ્યા પ્રત્યેકમિત્યુક્ત્મ્। [303] તાદૃશત્વાત્-દ્રવ્યવિભાજકોપાધિવિશિષ્ટાવૃત્તિત્વાત્। [303] અવાન્તરેતિ। વ્યાપ્યેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ। [303] તાદૃશોપાધિદ્વયેત્યાદિ। દ્રવ્યવિભાજકોપાધિવિશિષ્ટાન્યત્વં
શૂન્યાન્તેન વિવક્ષણીયમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વવિશિષ્ટવૃત્તિગુણત્વન્યૂનવૃત્તિજાતિમત્ત્વસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાધિકરણવૃત્તિન્ત્વસ્વભિન્નદ્રવ્યવિભાજકોપાધ્યધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
[303] સંખ્યાત્વાદેસ્સત્ત્વાદિતિ। સઙ્ખ્યાત્વાદેઃ તાદૃશદ્વિત્વાદિવૃત્તેઃ
વિદ્યમાનત્વાદિત્યર્થઃ। [303] નીલત્વાદિકમિત્યાદિ। યદ્યપિ ઇદાનીં
રૂપત્વાદિકમાદાયાપિ લક્ષણગમનસમ્ભવઃ। તથાપિ
વક્ષ્યમાણપરિષ્કારાનુસરણેન રૂપત્વાદિકમુપેક્ષિતમ્। અત્ર
ન્યૂનવૃત્તિત્વવિશેષણં
ગુણત્વાદિકમાદાયાસમ્ભવવારણાય। [303] યદ્રૂપવાવચ્છિન્નેત્યાદિ।
અયમર્થઃ ---

દ્રવ્યવિભાજકોપાધિવિશિષ્ટાન્યસ્થિતસ્થાપકવૃત્તિજાતિમદ્ગુણત્વં
વિશેષગુણલક્ષણમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાધિકરણવૃત્તિતાવચ્છેદકત્વસ્વભિન્નદ્રવ્યવિભાજકોપાધ્યધિકરણવૃત્તિતાવચ્છેદકત્વોભયસંબન્ધેન।
તેન ન ભેદકૂટનિવેશનિબન્ધનગૌરવમ્।
તાદૃશોપાધિદ્વયત્વાવચ્છેદેન
સામાનાધિકરણ્યાન્વયસ્વારસ્યવ્યાવર્તકકિઞ્ચિત્વનિવેશકૃતાનનુગમશ્ચ।
તાદૃશયત્કિઞ્ચિદેકભેદનિવેશને એકત્વત્વાદિભેદમાદાય
દ્વિત્વાદાવતિપ્રસઙ્ગઃ। એવં દ્રવ્યત્વાદિરૂપોપાધૌ સઙ્ખ્યારૂપસ્ય
દ્વિત્વસ્યાસમ્ભવાત્ અપેક્ષાધીનવિષયત્વરૂપસ્ય તસ્ય વાચ્યત્વેન
મહાગૌરવસ્ય યત્ત્વતત્ત્વપ્રવેશેન લક્ષણસ્ય વિશિષ્ટૈકાર્થન્તાવિરહાત્
રૂપં વિશેષગુણૈત્યાદૌ વાક્યભેદપ્રસઙ્ગસ્ય ચ નાવકાશ ઇતિ।
[303] સમવાયસંબન્ધઘટિતસ્યૈવેતિ। ન્યથા
કાલિકાદિસમ્બન્ધઘટિતસામાનાધિકરણ્યમાદાયાસમ્ભવાપત્તેઃ। [304]
ન દેયમિતિ।
સ્થિતસ્થાપકત્વસ્ય યદ્રૂપપદેન ધર્તુમશક્યત્વાદિતિ ભાવઃ।
નન્વનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીવાય્વોરિત્યુક્તત્વાત્ અનુષ્ણાશીતત્વસ્ય
યદ્રૂપપદેન ધર્તું શક્યતયા અનુષ્ણાશીતસ્પર્શે ઽવ્યાપ્તિરિત્યત્રાહ ---
[304] પાર્થિવેતિ। તથા ચ તત્રાપિ વૈજાત્યવિશેષમાદાય
લક્ષણગમનમિતિ ભાવઃ। [304] તત્ર -- સઙ્ખ્યાદિષુ। એવમગ્રે ઽપિ। [304] તાદૃશેતિ। ઉક્તોભાયસમ્બન્ધેન
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિવિશિષ્ટાન્યેત્યર્થઃ।
યત્તુ કેનચિદુક્તમ્ -
તાદૃશજાતિમત્ત્વે સતિ ગુણત્વમેવ લક્ષણમાસ્તામ્, કિં
નિષેધદ્વયોપાદાનેનેતિ -- તન્ન - તથાસતિ રૂપત્વાદિજાતિમાદાય
રૂપાદિવિશેષગુણેષ્વતિપ્રસઙ્ગાત્। નિષેધદ્વયોપાદાને તુ
તાદૃશનીલત્વાદિજાતિસત્ત્વેનાતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્તેઃ તસ્યાવશ્યકત્વદિતિ।
કર્મનિરૂપણમ્
[309] મૂલોક્તમિત્પયાદિ।
પત્રાદ્યાકુઞ્ચનક્રિયાયામવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। [309] ઇત્યાહેતિ।
ઇત્યાશયેનાહેત્યર્થઃ।
સામાન્યનિરૂપણમ્
નનુ સામાન્યાનાં
લક્ષણે એકત્વનિવેશનં વિફલમિત્યત આહ - [309] એકપદમિતિ। નનુ
સામાન્યલક્ષણે
એકત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદરૂપાનેકત્વશરીરપ્રવિષ્ટમેકત્વં કિં
સઙ્ખ્યારૂપમ્ અત એકમાત્રવૃત્તિધર્મઃ। નાદ્યઃ, ગુણાદૌ ગુણાદ્યનુપગમેન
ગુણત્વાદૌ લક્ષણગમેનઽપિ દ્રવ્યત્વાદાવવ્યાપ્તેઃ। નોત્તરઃ;
તાદૃશધર્મસ્પય કેવલાન્વયિતયા
તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદાપ્રસિદ્ધેઃ। મૈવમ્ --- યતો ઽત્ર
પ્રમેયવિશિષ્ટત્વં ભેદવિશિષ્ટત્વં વા અનેકસમવેતત્વમ્। પ્રથમે
વૈશિષ્ટ્યં સ્વસમવેતત્વસ્વભિન્નસમવેતત્વોભયસમ્બન્ધેન। દ્વિતીયે

સ્વપ્રતિયોગિસમવેતત્વસ્વાનુયોગિસમવેતત્વોભયસમ્બન્ધેન। અતો ન
દોષ ઇતિ।
વિશેષનિરૂપણમ્
[309] પરસ્પરમિતિ। પરસ્પરત્વં ચ
સ્વાશ્રયનિરૂપિતભેદાશ્રયનિરૂપિતત્વમ્
સ્વનિરૂપકાશ્રયવૃત્તિત્વસ્વાશ્રયનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્। [309]
ભેદસાધકા ઇતિ। એતેન વ્યાવર્તકા
ઇત્યત્ર વ્યાવૃત્તિશબ્દાર્થઃ ભેદઃ સાધકઃ પ્રત્યયાર્થ ઇતિ
સ્ફુટીકૃતમ્। [309] ન ચ સુગ્રહમિત્યન્વયઃ। અત્ર ચ પ્રાગુક્તરીત્યા
ધર્મિગ્રાહકપ્રમાણસિદ્ધમિથોભેદાનાં વિશેષાણાં ઽઅયં વિશેષઃ
તદ્વિશેષાત્ ભિદ્યતે તાદાત્મ્યેન એતદ્વિશેષાઽદિત્યનુમાનેનાપિ
ધર્મિમાનોપજીવિના મિથોભેદસિદ્ધિરિતિ સ્વતો વ્યાવર્તકતા
તેષામિત્યાહ - [309] સ એવેતિ। [309] અત્યન્તં સંકીર્ણાનામિતિ।
અત્યન્તદુર્ગ્રહભેદાનામિત્યર્થઃ। સ્વસજાતીયાનાં વિશેષાન્તરાણાં
પરસ્પરમિત્યત્રાપિ પૂર્વવદેવ બોધ્યમ્। [309] તત્રાપિ - વિશેષે ઽતિ
નાનવસ્થેતિ। અત્ર વક્તવ્યમ્ પ્રાગ્રેવ પ્રપઞ્ચિતમ્।
સમવાયનિરૂપણમ્
[310] નીલો ઘટ ઇતિ વિશષ્ટપ્રતીતિરિત્યાદિ।
અયમત્રાનુમાનપરિષ્કારઃ ---
ઘટાદિવિશેષ્યતાનિરૂપિતનીલરૂપાદિપ્રકારતા
કિઞ્ચિન્નિષ્ઠસંસર્ગતાનિરૂપિકા પ્રકારતાત્વાત્
સંયોગનિષ્ઠસંસર્ગતાનિરૂપકદણ્ડાદિવિશેષ્યતાનિરૂપિતદણ્ડાદિપ્રકારતાવદિતિ
રીત્યા બોધ્યઃ। અત્ર સંયોગાદેઃ બાધનિશ્ચયસહાયબલાત્
સંયોગાદ્યતિરિક્તકિઞ્ચિન્નિષ્ઠસંસર્ગતાનિરૂપકત્વસિદ્ધિરિતિ સ એવ
સંબન્ધઃ સમવાયશબ્દિત ઇતિ ધ્યેયમ્। નનુ સમવાયસદ્ભાવે
નીલો ઘટ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષમેવ પ્રમાણં ભવિષ્યતીતિ
અનુમાનપર્યનતાનુધાવનવૈફલ્યમિત્યત આહ - [311] વૈશેષિકેત્યાદિ। વૈશેષિકૈઃ સમવાયપ્રતયક્ષતાનુગમાદિતિ
ભાવઃ। સંગ્રહે [310] તાવયુતસિદ્ધાવિતિ। અથાત્ર
કિમિદમયુતસિદ્ધત્વમ્, ન તાવત્ યુતસિદ્ધભિન્નત્વમ્। યુતસિદ્ધસ્યૈવ
દુર્નિરૂપત્વાત્। નાપિ
સંયુક્તત્વમ્ ઘટકપાલાદૌ તદસમ્ભવાત્। ન ચ યયોર્દ્વયોર્મન્ધ્યે
એકમપરાશ્રિતમેવાવતિષ્ઠતે તત્ત્વમયુતસિદ્ધત્વમિતિ વાચ્યમ્।
યત્ત્વતત્ત્વાનનુગમેનાયુતસિદ્ધપદાર્થતાવચ્છેદકસ્યાનનુગતત્વાદિ તિ -
અત્ર કેચિત્ - દ્વિત્વવિશિષ્ટદ્વિત્વમેવાયુતસિદ્ધમ્। વૈશિષ્ટ્યં
તાદાત્મ્યસ્વાશ્રયવ્યક્તિવિશિષ્ટત્વોભયસમ્બન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકતા
ચ સ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવત્ત્વસમ્બન્ધેન। પ્રતિયોગિતા
ચાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના ઘટકપાલાદિગતદ્વિત્વસ્ય સ્વપદેનોપાદાને

તદાશ્રયીભૂતકપાલાદિવ્યક્તીનામાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવત્ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
કપાલદિવિશિષ્ટઘટાદૌ વૃત્તિત્વસ્ય તાદાત્મ્યસ્ય ચોક્તદ્વિત્વે સત્ત્વાત્
લક્ષણસમન્વયઃ।
ભૂતલાદેસ્તુ
ઘટાદિશૂન્યતાદશાયાં
આધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવસત્ત્વાત્
નિરુક્તસમ્બન્ધેન ભૂતલાદિવિશિષ્ટત્વસ્ય ઘટાદાવસત્ત્વાત્
ભૂતલઘટાદીનાં દ્વિત્વં ન તાદૃશમિતિ ન ભૂતલઘટાદ્યોરતિપ્રસઙ્ગઃ।
યદ્યપિ સંયોગસંબન્ધાવચ્છિન્નાનધેયતાસમ્બન્ધેન કપાલાદિકં ઘટાદૌ
નાસ્તિ, તથાપિ આધેયતાસામાન્યાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકા
યન્તાભાવવત્ત્વપ્રવેશાત્ ન દોષઃ। ન ચૈવમપિ કપાલાદિનાશક્ષણે
કપાલાદેર્ઘટાદૌ ઉક્તસમ્બન્ધેનાભાવાદવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્।
સ્વવિશિષ્ટાત્યન્તાભાવવત્ત્વસ્ય નિવેશ્યત્વાત્। સ્વવૈશિષ્ટ્યં
ચ
સ્વાવચ્છિન્નાધિકરણકાલાવચ્છિન્નત્વાધેયતાસામાન્યાવચ્છિન્નસ્વાશ્રયપ્રતિ યોગિતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
યદ્યપિ એવમપિ અભાવાભાવત્વયોરયુતસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ, તથાપિ
સ્વાશ્રયાતિરિક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિવેશાત્ ન દોષ ઇતિ
વદન્તિ।
તન્ન-કાલિકાદિસમ્બન્ધમાદાયાતિપ્રસઙ્ગવ્યુદાસાય
સમવાયસમ્બન્ધેન તસ્ય પ્રવૃત્તિનિમિત્તતાયા વાચ્યત્વેન પ્રાચીનમતે
અવયવાવયવિનાવયુતસિદ્ધાવિત્યાદિવાક્યસ્ય નિરાકાઙ્ક્ષતાપત્તેઃ।
સ્વવિશિષ્ટદ્વિત્વસમ્બન્ધેન દ્વિત્વસ્ય તથાત્વે ઽપિ દ્વિત્વસ્ય
સઙ્ખ્યારૂપત્વે ગુણગુણ્યાદ્યોરવ્યાપ્તેઃ।
અપેક્ષાધીવિશેષવિષયત્વરૂપત્વે ચ અપેક્ષાબુદ્ધેઃ
વિષયવિશેષનિયન્ત્રિતતયા અનનુગમાપત્તેઃ।
સ્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતૈકત્વપ્રકારતાકત્વસ્વભિન્નધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતૈકત્વપ્રકારતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન
ધર્મવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વેનાનુગમે ચ
સ્વાશ્રયધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતૈકત્વપ્રકારતાકત્વસ્વપ્રતિયોગિધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતૈકત્વપ્રકારતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાદિના અનુગમમાદાય વિનિગમનાવિરહાપત્ત્યા
અયુતસિદ્ધપદાર્થતાવચ્છેદકનાનાત્વાપત્તેઃ। તન્નિષ્કર્ષસ્તુ
અસ્માભિરન્યત્ર પ્રપઞ્ચિતઃ।
અભાવનિરૂપણમ્
નનુ ધ્વંસાદિપ્રતિયોગિતાયાઃ
સમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વે માનાભાવાત્ સંસર્ગાંભાવત્વનિવેશાદેવ
ધ્વંસાદિવારણે નિત્યત્વવિશેષણવૈથર્થ્યમિત્યત્રાહ - [313] ધ્વંસેત્યાદિ। સિદ્ધાનૃતે ધ્વંસાદિપ્રતિયોગિતાયાઃ
સંબન્ધાવચ્છિન્નત્વાનઙ્ગીકર્તૃનવ્યમતે ગ્રન્થાન્તરોક્તં મનસિ
નિધાયાહ -- [314] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। [314] ધ્વંસપ્રાગભાવયોરિત્યાદિ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરેકપ્રતિયોગિકયોરપિ એકરૂપત્વમેવ। તદ્વદિહ
નેત્યર્થઃ। દીપિકાયામ્ [313] પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકારોપ્યેત્યાદિ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકશ્ચ આરોપ્યસંસર્ગશ્ચ તયોર્ભેદાત્ ઇત્યર્થઃ।

આરોપ્યં ચ પ્રતિયોગ્યારોપવિષયત્વમ્। અભાવબુદ્ધૌ
પ્રતિયોગ્યારોપહેતુતાયાઃ નવીનૈરનભ્યુપગમાદાહ -
પ્રકાશિકાયામ્ [314] આરોપ્યેતીતિ। નન્વન્યોન્યાભાવભેદે
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસંસર્ગભેદો ન નિયામકઃ, અન્યોન્યાભાવસ્ય
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વનિયમાત્। અત્ર [314] યથાયોગમિતિ [314] અવચ્છેદકભેદાદતિરિક્ત ઇત્યન્વયઃ [322] પ્રસઙ્ગાદિતિ। સ્વવૃત્ત્યભાવત્વવત્ત્વમત્ર પ્રસઙ્ગઃ। [322] તચ્છબ્દોલ્લિખિતેતિ। તચ્છબ્દજન્યબોધસમાનાર્થકેત્યર્થઃ। [322] સ્વાતન્ત્ર્યેણ પ્રતિયોગિનિ અભાસમાનતયા।
ષોડશપદાર્થાનાં
સપ્તપદાર્થેષ્વન્તર્ભાવઃ
પ્રમાણપ્રમેયેત્યાદિસૂત્રે પ્રથમતઃ કથિતસ્ય
કૢપ્તે યત્ર કુત્રચિદન્તર્ભાવમનુમુક્ત્વા દ્વિતીયત ઉક્તસ્ય પ્રમેયસ્ય
દ્વાદશવિધસ્ય યથાયથં કૢપ્તાન્તર્ભાવકથનમનુપપન્નમિત્યત્રાહ- [331] પ્રત્યક્ષેતિ। ચક્ષુરાદીન્દ્રિયરૂપસ્યેત્પયાદિઃ।
[331] અનુમાનાદીનામિતિ આદિનોપમાનશબ્દયોઃ
સઙ્ગ્રહઃ। [331] દ્રવ્ય ઇતિ અન્તર્ભાવ ઇત્યનેન સમ્બન્ધઃ।
[331] એવમગ્રે ઽપીતિ। પ્રવૃત્તિદોષાદિરૂપે પ્રમેયે ઽપીત્યર્થઃ। નનુ
પ્રયત્નવિશેષઃ પ્રવૃત્તિરિતિ તસ્યાઃ
ધર્માધર્મરૂપત્વકથનમનુપપન્નમિત્યત આહ - [331] તદિતિ। ધર્માધર્મેત્યર્થઃ। સ્વોક્તાર્થે પૂર્વગ્રન્થસમ્મતિમાહ -
[331] એતચ્ચેતિ। ધર્માધર્માવિત્યસ્ય તજ્જનિકેત્યર્થકથનં ચેત્યર્થઃ।
[331] આકારે ભાષ્યે।
નનુ પ્રેત્યભાવો
મરણમિતિ દીપિકાવાક્યમસઙ્ગતમ્। પ્રોપસૃષ્ટૈણ્ ધાતુમાત્રેણ
મરણબોધતનાત્ પ્રેત્યભાવશબ્દઘટકસ્ય લ્યપઃ ભાવશબ્દસ્ય
ચાર્થાકથનાત્ પ્રેત્યભાવ ઇતિ સમુદાયસ્ય
મરણરૂપાર્થાબોધકત્વાચ્ચેત્યત્રાહ - [331] મરણાનન્તરેતિ।
અનન્તરત્વં ઉત્તરકાલિકત્વમ્। ઉક્તાર્થસ્ય
પ્રેત્યભાવશબ્દવ્યુત્પત્ત્યનુગુણ્યં દર્શયતિ - [331] તથાચેતિ। પ્રેત્યભાવશબ્દસ્યોક્તાર્થપરત્વે ચેત્યર્થઃ।
મરણજનનશબ્દાર્થૌ ક્રમેણ દર્શયતિ - [331] ચરમેત્યાદિના। ચરમેતિ
સંયોગવિશેષણમ્। એવમગ્રે ઽપિ। [331] આદ્યેતિ
સંયોગવિશેષણમ્। ચરમત્વં
સ્વસમાનાધિકરણતાદૃશસંયોગપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વમ્। યદ્યપિ
અત્રાનુયોગિનિ સ્વત્વપ્રવેશે
સ્વસમાનાધિકરણતાદૃશપ્રાગભાવસમાનકાલીનભિન્નં યત્તત્ત્વં
ચરમત્વમિતિ ચરમસંયોગવ્યક્તીનામાનન્ત્યાદનનુગમઃ। પ્રતિયોગિનિ
સ્વત્વપ્રવેશે ચ
સ્વાસમાનાધિકરણતાદૃશસંયોગપ્રાગભાવસમાનકાલીનં યત્
તાદૃશૈકવ્યક્તિભેદપ્રેવેશે ઇદાનીન્તનસ્યાપિ
તાદૃશસંયોગસ્યોક્તચરમત્વં સ્યાદિતિ તસ્ય ધ્વંસમાદાયેદાનીમપિ
મરણાપત્તિઃ। તાદૃશપ્રાગભાવસમાનકાલીનં યદ્યત્
તત્તદ્વ્યક્તિભેદકૂટનિવેશે ચ ચરમત્વસ્ય યત્ત્વતત્ત્વઘટિતત્વેન
વિશિષ્ટૈકાર્થરૂપતાભઙ્ગઃ। વિશિષ્ય
તત્તદ્વ્યક્તીનામસર્વજ્ઞદુર્વિજ્ઞેયતાપ્રસઙ્ગઃ।
કૂટત્વસ્યૈકવિશિષ્ટાપરત્વરૂપત્વેન સ્વત્વપ્રવેશે પ્રમેયવિશિષ્ટત્વં

ચરમત્વમિતિ સ્થૂલો ઽનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
તાદાત્મ્યસ્વસમાનાધિકરણતાદૃશસંયોગપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવિશિષ્ટત્વમિતિ સૂક્ષ્મો ઽનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયત્વસ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકત્વં
સ્વસમાનાધિકરણતાદૃશસંયોગપ્રાગભાવસમાનકાલીલનત્વસમ્બન્ધેન।
પ્રતિયોગિનિ સ્વત્વપ્રવેશે ચ તાદૃશસંયોગપ્રાગભાવવિશિષ્ટાન્યત્વં
ચરમત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વસમાનકાલિકત્વસ્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન,
એકક્ષણાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન વા। તચ્ચ
સ્વનિષ્ઠસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવિશિષ્ટસમવાયાવચ્છિન્નાધેયતારૂપમ્।
વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપકનિરૂપિતત્વસ્વાવચ્છેદકક્ષણાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
આદ્યત્વં ચ સ્વસમાનાધિકરણતાદૃશસંયોધ્વંસાસમાનાકાલિકત્વમ્।
અત્રાપિ, પ્રમેયવિશિષ્ટત્વં ભેદવિશિષ્ટત્વં વા
તાદૃશસંયોગધ્વંસવિશિષ્ટાન્યત્વં વા પ્રાગભાવસ્થલે ધ્વંસં નિવેશ્ય
નિર્વાચ્યમ્। અન્યત્ પૂર્વંવત્। દીપિકાયામ્ [331] સ
ચ મોક્ષશ્ચ। યદ્યપિ ચરમં યદ્દુઃખં તદ્ધ્વંસો મોક્ષ ઇત્યન્યત્ર
પ્રતિપાદિતમ્, તથાપિ દુઃખવિશેષણેન કાલીનાન્તેન ચરમપદાર્થ
એવ વિવૃત ઇતિ ન વિરોધઃ। અનુગમસ્તુ પૂર્વવદેવ બોધ્યઃ।
પ્રાગુક્તસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
દુઃખપ્રાગભાવવિશિષ્ટાન્યત્વાદિરૂપઃ। અત્ર ચ
સ્વસમાનાધિકરણદુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનઃ યઃ કશ્ચન પદાર્થઃ
તદ્ધ્વંસો મોક્ષ ઇતિ તત્ર ધ્વંસપ્રતિયોગિતયા
દુઃખાંશોપાદાનવૈયર્થ્યમિત્યાશઙ્કાયાં તદુપાદાનસ્ય
પ્રયોજનમાહ - પ્રકાશિકાયામ્ [331] મુક્તાત્મેતિ। અત્ર ચ
પ્રાગભાવાંશમનુપાદાય સ્વસમાનાધિકરણદુઃખાસમાનકાલીનત્વમ્
એકક્ષણાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
દુઃખવિશિષ્ટાન્યત્વાદિરૂપમેવ ચરમત્વં સુવચમ્। ન ચ તસ્ય
દુઃખવિશેષણત્વે ઽપ્રસિદ્ધિઃ। ઇદાનીં તસ્ય
ધ્વંસવિશેષણત્વોપગમાત્। ન ચ તથા સતિ સુષુપ્તિદશાયાં
અસ્મદાદીનામપિ મુક્તત્વપ્રસઙ્ગઃ। તદાનીમસ્મદાદ્યાત્મનિ
દુઃખવિરહાત્, તદાતનસ્ય દુઃખધ્વંસસ્ય
નિરુક્તવિશેષણક્રાન્તત્વાદિતિ શઙ્ક્યમ્। સુષુપ્તિકાલીનસ્ય
તાદૃશદુઃખધ્વંસસ્ય
સુષુપ્ત્યુત્તરકાલિકદુઃખસમાનકાલીનત્વેનાદોષત્વાદિત્યાશઙ્કતે -
[331] ન ચેતિ। [331] અગ્રિમેતિ। [331] સુષુપ્તીત્યાદિઃ।
ઉત્તરેત્યર્થઃ। [331] યથાસન્નિવેશે-પ્રાગભાવઘટિતનિરુક્તપ્રકારે। અત્ર ચ
પ્રાગભાવાનુપગમે ઉક્તરીત્યા તાદૃશદુઃખાસમાનકાલીનત્વઘટિત
એવાદરણીયઃ। એવં પક્ષતાગ્રન્થોક્તરીત્યા
દુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વસ્થલે દુઃખવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વં

નિવેશ્યમિત્યભિસન્ધાયાભિહિતમ્ - [331] દિગિતિ। નનુ
પ્રમાણેત્યાદિસૂત્રે પ્રમેયાનન્તરં સંશયકથનાત્ દીપિકાયામ્
તત્સ્વરૂપમપ્રદર્શ્ય પ્રયોજનાદિસ્વરૂપકથનમયુક્તમિત્યત આહ - [331] સંશયસ્યેતિ। ઉભયસાધનવતીત્યસ્ય પ્રયોજનમાહ -- [335] ઇદં ચેતિ। ઉભયેત્યાદ્યુક્તવિશેષણં ચેત્યર્થઃ। નનુ કથાલક્ષણે
નાનાવક્તૃત્વોક્તિરયુક્તાપૂર્વપક્ષવાક્યસ્ય ઉત્તરવાક્યસ્ય વૈકસ્ય
નાનાવક્તૃકત્વવિરહાદિત્યત આહ - [335] એકેનેતિ। છલં ઉદાહરતિ
- [336] યથેતિ। [336] ઇતીતિ। ઉક્તશબ્દસ્યેતયર્થઃ। [336] અર્થાન્તરમ્ -
નૂતનારૂપાર્થાન્તિરિક્તમર્થમ્। [336] ન સન્તીત્યન્વયઃ। ઇતિ
દૂષયતીત્યન્વયઃ। [336] સ્વાસાધકતાસાધારણ્યેનેતિ।
સાધારણ્યમાધેયત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા। તસ્ય
પરાસાધકતાસાધકતયેત્યત્ર સમાસઘટકષષ્ટ્યર્થનિરૂપકત્વે ઽન્વયઃ। અત્ર
સ્વમ્ દૂષણવક્તા। પરઃ અનુમાનવક્તા। [336] સ્વવ્યાઘાતકત્વાદિતિ।
અસત્ત્વાન્વયિનિ પ્રયોજ્યત્વે પઞ્ચમી। [336] તથા ચ ઉક્તરીત્યા ઉત્તરસ્ય
સ્વવ્યાઘાતકત્વસિદ્ધૌ ચ। [336] તદિતિ। ઉક્તલક્ષણજાતીત્યર્થઃ [336] પ્રત્યેકમિતિ। તૃતીયાબહુવચનાન્તમવ્યયમ્।
સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાદિશબ્દૈરિત્યર્થઃ। [337] યોગઃ - સમ્બન્ધઃ।
જાતિનિરૂપણમ્
ક્રમેણ જાતીનાં
લક્ષણોદાહરણાન્યાહ - [337] સાધર્મ્યેણ ઇત્યાદિના। તત્ર
સાધર્મ્યેણેત્યાદિ ઉત્તરમિત્યન્તં સાધર્મ્યસમાલક્ષણમ્। સાધર્મ્યમ્
સાદૃશ્યમ્। સ્થાપના-સ્થાપકાનુમાનમ્। સાધર્મ્યસમાયા ઉદાહરણમાહ -
યથેતિ। સક્રિયઃ ક્રિયાવાન્। અત્ર ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વરૂપહેતુશરીરે।
ત્રલર્થો ઘટકત્વં ગુણાન્વિતમ્। જનકેતિ સંયોગાદિવિશેષણમ્।
સક્રિયો યદિ
તદેત્યન્વયઃ। ન
ચાસ્તીત્યન્વયઃ। અત્ર સક્રિયસાધર્મ્યયપ્રયુક્તસક્રિયત્વમાત્રે,
નિષ્ક્રિયસાધર્મ્યપ્રયુક્તનિષ્ક્રિયત્વમાત્રે વા। વિનિગમકં નિયામકમ્।
વૈધર્મ્યસમાલક્ષણમાહ
- [338] વૈધર્મ્યેણેતિ। વૈધર્મ્યં વ્યાવૃત્તધર્મઃ। તદિતિ।
સ્થાપનાહેત્વિત્યર્થઃ। વૈધર્મ્યસમાયા ઉદાહરણમાહ - યથેતિ। તત્રૈવ -
આત્મા સક્રિય ઇત્યાદિ પ્રાગુક્તાનુમાન એવ। નિષ્ક્રિય એવેતિ।
આત્મેત્યનુષજ્યતે। નાસ્તીત્યન્વયઃ। તદિતિ। લોષ્ટેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ।
ઉત્કર્ષસમાં લક્ષયતિ -
[338] પરોક્તેતિ। તદિતિ। પરોક્તસાધનેત્યર્થઃ। એતદુદાહરણમાહ -
યથેતિ। સ્યાદ્યદીત્યન્વયઃ। એવમગ્રે ઽપિ। તેનૈવ - કૃતકત્વેનૈવ।
એવમગ્રે ઽપિ। [338] સાવયવ ઇતિ।
સમવાયિકારણતાવિશિષ્ટત્વં સાવયવત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકદ્રવ્યત્વસમ્બન્ધેનેતિ નિષ્કર્ષઃ। તાદૃશં ચ સાવયવત્વં
કાર્યત્વરૂપમ્ કૃતકત્વં પ્રત્યવ્યાપકમેવ
કાર્યભૂતરૂપાદિવ્યાવૃત્તત્વાદિતિ ધ્યેયમ્। ઇતીતિ।
ઽકશ્ચિદેવમાહેઽતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ।
અપકર્ષસમાં લક્ષયતિ -

[339] પરોક્તેતિ। ધર્માન્તરસ્ય -
પ્રકૃતાનુમાનસાધ્યતયાભિમતધર્માતિરિક્તધર્મસ્ય। અસ્યા ઉદાહરણમાહ
- યથેતિ। તસ્મિન્નેવ - શબ્દો નિત્ય ઇત્યાદ્યુપદર્શિતરૂપ એવ। ઽઇતિ
કશ્ચિદેવમાહેઽત્યનુષજ્યતે।
એવમગ્રે ઽપિ।
વર્ણ્યસમાં લક્ષયતિ -
[340] વર્ણ્યસ્યેતિ। એવમગ્રે ઽપિ। એતદુદાહરતિ - યથેતિ। પૂર્વોક્તેતિ।
આત્મા સક્રિયઃ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ લોષ્ટવત્ ઇત્યેવંરૂપેત્યર્થઃ।
તદિતિ। ક્રિયેત્યર્થઃ।
અવર્ણ્યસમાં લક્ષયતિ -
[350] સાધ્યેતિ। તામુદાહરતિ--- યથેતિ। તતૈવ - આત્મા સક્રિય
ઇત્યાદિરૂપ એવ। સાધનમ્ - સાધ્યાપત્તિપ્રતિપાદકમુત્તરમ્।
એવમગ્રે ઽપિ। ગતેતિ રૂપેતિ ચ ગુણવિશેષણમ્। તથા ચ
ઉક્તગુણવત્ત્વસ્યાત્મન્યસિદ્ધત્વે ચ। તુલ્યતયા
આત્મન્યસિદ્ધહેતુકસાધનત્વસામ્યાત્ કિમિતિ ન સાધ્યત ઇતિ
પશ્ચાત્તનેનાસ્ય સમ્બન્ધઃ। તાદૃશેન - અસિદ્ધેન। તદિતિ। ક્રિયેત્યર્થઃ।
વિકલ્પસમાં લક્ષયતિ -
[342] દૃષ્ટાન્તેતિ। ઉદાહરતિ --- યથેતિ। અયં તુ - ઉત્તરવિકલ્પસ્તુ।
સાધ્યસમાં
લક્ષયતિ- [341] દૃષ્ટાન્તસ્યેતિ। નન્વસ્યાઃ
પક્ષતુલ્યતાકથનાત્મિકાયાઃ પક્ષસમેતિ નામોચિતમ્, ન તુ
સાધ્યસમેત્યાશઙ્કાપરિહારાય સાધ્યતે અત્રેત્યધિકરણવ્યુત્પત્ત્યા
સાધ્યશબ્દ એવાત્ર પક્ષબોધક ઇત્યાહ - સાધ્યેતિ। અત્ર સાધ્યસમા શબ્દે
ત્રલર્થો ઘટકત્વં સાધ્યશબ્દાન્વિતમ્। ઉદાહરતિ - યથેતિ। ઽઉચ્યતે
યદીઽતિ સમ્બન્ધઃ। તથા ચ યથા આત્મા તથા લોષ્ટ ઇત્યસ્યાપ્યાગમેન।
સાધ્યતે યદિતિ સમ્બન્ધઃ। તત્ - ક્રિયાવત્ત્વમ્।
પ્રાપ્તિસમાયા
લક્ષણમાહ - [342] પ્રાપ્ત્યેતિ। હેતૌ તૃતીયા। પ્રત્યવસ્થાનમ્
-- પ્રત્યુત્તરકથનમ્। એવમગ્રે ઽપિ। તથા ચ પ્રાપ્તિં હેતૂકૃત્ય
પ્રત્યુત્તરોક્તિરિતિ યાવત્। અત્ર પ્રાપ્તિશબ્દસ્યાર્થમાહ - પ્રાપિતશ્ચેતિ।
ઉદાહરતિ - યથેતિ। તાદૃશેતિ। ક્રિયાહેત્વિત્યર્થઃ। નેતિ સાધ્યત
ઇત્યનુષજ્યતે। ઉભયોરવિશેષાત્ - ઉભયોઃ
ક્રિયાવત્ત્વક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વયોરવિશેષાત્
સામાનાધિકરણ્યસામ્યાત્।
અપ્રાપ્તિસમાં લક્ષયતિ
--- [343] અપ્રાપ્ત્યેતિ। પૂર્વવદેવ હેતૌ તૃતીયા। અપ્રાપ્તિં હેતૂકૃત્ય
પ્રત્યુત્તરકથનમપ્રાપ્તિસમેતિ યાવત્। ઉદાહરતિ - યથેતિ।
પૂર્વોક્તેતિ। લોષ્ટગતનોદનાદિરૂપેત્યાદિના પ્રાગુપદર્શિતેત્યર્થઃ।
અપ્રાપ્તસ્યેતિ। અપ્રાપ્તિરિહ સાધ્યવૈયધિકરણ્યમ્। તથા ચ -
તાદૃશહેતોસ્સાધ્યસાધકત્વોક્તૌ ચ।

અયમેવ -
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વરૂપ એવ।
પ્રસઙ્ગસમાં લક્ષયતિ
- [343] સાધનેતિ। ઉદાહરતિ -- યથેતિ । તત્ર - ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વે।
નનુ સાધનાપેક્ષા કિમર્થમિત્યત્રાહ -- ન હીતિ। નાસ્તિ હીત્યન્વયઃ।
તત્રાપિ - ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વે ઽપિ।
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમાં
લક્ષયતિ-- [344] દૃષ્ટાન્તાન્તરેણેતિ।
પરોક્તદૃષ્ટાન્તાતિરિક્તદૃષ્ટાન્તજન્યેત્યર્થઃ। સાધનમ્ -
સિદ્ધ્યાપત્તિપ્રતિપાદકમુત્તરમ્। ઉદાહરણમાહ યથેતિ।
અનુત્પત્તિસમાં
લક્ષયતિ--- [344] અનુત્પત્યેતિ। અત્રાપિ હેતૌ તૃતીયા।
અનુત્પત્તિં હેતૂકૃત્ય પ્રત્યુત્તરકથનમિત્યર્થઃ। ઉદાહરતિ - યથેતિ।
પ્રમાણં યદીન્ત્યન્વયઃ। તદિતિ। જન્યૈકત્વરૂપપ્રમાણેત્યર્થઃ। ઇતીતિ।
ઇતિ કશ્ચિદાહેતિ પ્રાક્તનેન સમ્બન્ધઃ।
સંશયસમાયા
લક્ષણમાહ --- [345] સાધારણેતિ।
સાધ્યતદભાવસામાનાધિકરણ્યેત્યર્થઃ। ઉદાહરતિ -- યથેતિ। ઉભયેતિ।
નિત્યાનિત્યોભયેત્યર્થઃ। એકપરિશેષે એકસ્ય
નિત્યત્વમાત્રસ્યાનિત્યત્વમાત્રસ્ય વા પરિશેષે નિશ્ચયે।
અત્ર - પ્રકરણસમાયામ્।
અહેતુસમાયા
લક્ષણમાહ --- [346] કાલત્રયે ઽપીતિ।
ભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનકાલત્રયે ઽપીત્યર્થંઃ। ઉદાહરતિ - યથેતિ। તદાનીં
--- સાધ્યભૂતાનિત્યત્વપ્રાક્કાલે। તસ્ય - અનિત્યત્વસ્ય। ન સાધકમ્
કાર્યત્વાદિરૂપસાધનમિતિ સમ્બન્ધઃ। પશ્ચાદિતિ।
સાધ્યાદનિત્યત્વાદિતિ આદિરનુષજ્યતે। પૂર્વેતિ।
કાર્યત્વાદિયપસાધનેત્યાદિઃ। સાધનાભાવાદિતિ। સાધનેત્યસ્ય
કાર્યત્વાદિરૂપેત્યાદિઃ। તસ્ય - કાર્યત્વાદિરૂપસાધનસ્ય। ઉભયમ્ -
કાર્યત્વાદિરૂપસાધનાનિત્યત્વાદિરૂપસાધ્યોભયમ્।
અર્થાપત્તિસમાયા
લક્ષણમાહ - [346] અર્થાપત્તિપુરસ્કારેણેતિ।
અન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્તિં હેતૂકૃત્યેત્યર્થઃ। પૂર્વોક્તેતિ। શબ્દો
નિત્ય ઇત્યાદિરૂપેત્યર્થઃ। યદિ સાધ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ। નિત્યત્વમપીતિ।
અર્થાપત્ત્યેત્યનુષજ્યતે। સિદ્ધ્યેદિતિ શેષઃ। એકતરેતિ
એકતરસ્યાનિત્યત્વસ્પનય નિત્યત્વસ્ય વા નિશ્ચય ઇત્યર્થઃ।
અવિશેષસમાં લક્ષયતિ
- [347] સર્વેતિ। અવિશેષઃ સામ્યમ્। ઉદાહરતિ -- તત્રૈવેતિ। અનિત્યત્વં
યદીત્યન્વયઃ। એવમગ્રે ઽતિ। તદિતિ। શબ્દેત્યર્થઃ। તત્ - અનિત્યત્વમ્।
ઉપપત્તિસમાં લક્ષયતિ - [348] ઉભયપક્ષેતિ।