Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 501515
vādiprativādisammatapakṣadvayetyarthaḥ/ sādharmyeṇetyabhede tṛtīyā/
tādṛśasādharmyābhinnasādhanopapattiḥ upapattipratipādakamuttaramityarthaḥ/
udāharati -- yatheti/ evamagre 'pi avatārikā bodhyā/
darśiteti
sādhanaviśeṣaṇam/ anuvidhāyitvaṃ - janyatvaṃ nāstīti sambandhaḥ/
[349] sādhanaṃ - siddhyāpattipratipādakamuttaram/
evamagre 'pi/ nopalabhyate yadītyanvayaḥ/ evaṃ nābhyupeyate
yadītyanvayaḥ/ anupalabdherapīti/ ṣaṣṭyarthaḥ pratiyogitvam
nirūpakatayā abhāvānvitam/ apiratrāvaraṇasamuccāyakaḥ dṛṣṭāntatvena/
taditi/ anupalabdhīyatyarthaḥ/
tasya - anityatvasya/
sadātanatvāt - nityatvāt/ [350]
tathātvam - sadātanatvam/ ubhayāthāpi
śabdavṛtteranityatve nityatve vā/
ucyate yadītyanvayaḥ/
taditi anityatvapadetyarthaḥ/
tatraiva - śabdo 'nityaḥ
prayatnānuvidhāyitvāt ghaṭavadityanumāna eva/ ubhayathā--ubhābhyāmapi
prakārābhyām/ svarūpotpattyāvārakanivṛttirūpābhyām/ anuvidhānaṃ -
janyatā/ tathā ca - prayatnānuvidhāyitvasyobhayathā sambhave ca/ tasya -
prayatnānuvidhāyitvasya/ kāryāntareti/
svarūpotpattirūpakāryavyatiriktakāryetyarthaḥ niyatatvaṃ - vyāpyatvam
kvacit - keṣucit pusatakeṣu/ tasyāpi tādṛśāpāṭhasyāpi/ ukta
evārtha ityagrimeṇānvayaḥ/ atra - uktasamāviṣaye/
nigrahasthānanirūpaṇam
dīpikāyāmam
[343] vādino 'pajayaheturnigrahasthānamiti/ tathā ca
nigrahasthānamityatra nigrahaśabdo vādyapajayaparaḥ/ sthānaśabdo hetupara
iti bhāvaḥ/ idaṃ ca vādyapajatahetutvarūpaṃ nigrahasthānalakṣaṇaṃ ca/
chalādāvityādinā prakaraṇasamārūpajātisaṅgrahaḥ/
arthāntarādītyādinā hetvābhāsasaṅgrahaḥ/ nanu tarhi
pramāṇetyādisūtre
nigrahasthānataḥ pṛthaktayā chalāderupādānamanarthakamityatrāha -
chalatvādināpīti/ ādinā prakaraṇasamātvasaṅgrahaḥ/
apirnigrahasthānatvasamuccāyakaḥ/ dṛṣṭāntavidhayā
jñānasyetayarayopādānamityasya ca
chalāderityādiḥ/
upayogitvāt --- vādyapajayahetutvāt/ pṛthagiti/
nigrahasthānatvātiriktarūpeṇetyarthaḥ/ chalatvādinetyanuṣajyate/
upādānaṃ -- pratipādanam/ pramāṇetyādisūtreṇa kṛtamiti śeṣaḥ/
gobalīvardannayāyānusārāditi bhāvaḥ/ hetvābhāsavaditi
ṣaṣṭhīsamarthādvatiḥ, hetvābhāsasyevetyarthaḥ/
pratijñāhānilakṣaṇam
[354] tasyāpi-nigrahasthānasyāpi/
āvāntarabhedān-vyāpyaviśeṣān/ atra pratijñātārthavirūddhābhyupagamasya
pratijñāhāniśabdamukhyārthatā na sambhavati/ pratijñāyata iti pratijñā
pratijñātor'thaḥ tasya hānirityavayavavyutpattyā
pratijñātārthaparityāgasyaiva tādṛśatvāt
tādṛśābhyupagamasyātathātvādityataḥ tathaivāha -
pratijñātārthaparityāgo veti/
pratijñāntaralakṣaṇam
[355] pūrveti/ prāganuktaviśeṣaṇadānata
ityādiḥ/ dānamiha kathanam/
avijñātārthalakṣaṇam
[357] tacca/ avijñātārthakarūpanigrahasthānaṃ ca/
kliṣṭānvayam/ dūrānvayam/ aprasiddhārthakam - 1"bhūstanaṃ himabheṣajavat'ityādirūm/ ityādītyādinā
mṛdūccaritasaṅgrahaḥ/
aprāptakālalakṣaṇam
[357] vyutkrameṇa -
śāstrasaṅketasiddhakramātiriktakrameṇa/
adhikalakṣaṇam
hetvādītyādinā
dṛṣṭāntahetutāvacchedakasambandhavyāptidvayādisaṅgrahaḥ/
apasiddhāntalakṣaṇam
dānamiha kathanam/
maṇyāderityataḥ paraṃ dāhādikaṃ pratīti śeṣaḥ--
śakteratiriktapadārthatvakhaṇḍanam
[362] sā ca -- maṇyādiniṣṭhā
dāhādipratibandhakatā ca/ kuta ityatrāha - pratibandhakatāyā iti/
anukūleti/ anukūlatvamiha janakatāvacchedakatvam/ vighaṭakatveti/
vighaṭakatvaṃ ca nāśajanakatvam/ taditi/
kāryānukūlaśaktivighaṭakatvarūpapratibandhakatetyarthaḥ/ arthāpattyeti/
arthāpattipramāṇātmikayeti śeṣaḥ/ siddhyanvitaṃ janyatvaṃ tṛtīyārthaḥ/
siddhiratrārthāpattipramitirūpā/ sā ca vahniḥ
dāhānukūlaśaktimānityākārikā bodhyā/
1. bhūstanamityasya
parvata ityarthaḥ/ himabheṣajavadityasya agnimānityarthaḥ/
'agninarhimasya bheṣajam' iti śrutiḥ/ pavataḥ bhūmisvanamiti
vadanti/
pramāṇarūpā cārthāpattiḥ
vahnerdāhānukūlaśaktimattvamantarā maṇyādipratibadhyadāhajanakatvaṃ
nopapadyate ityevamādirūpā/ pratibadhyatvaṃ ca nāśyaśaktiprayuktatvam/
kecittu - yathāśrutagranthamanusṛtya vahnerdāṃhānukūlaśaktimattvamantarā
maṇerdāhānukūlaśaktivighaṭakatvarūpapratibandhakatvamanupapannamityādirūpamarthāpattipramāṇamūcuḥ/
tattuccham --- upapādyopapādakayoḥ sāmānādhikaraṇyavirahāt/ iti
śaṅkate ityanvayaḥ/ atiriktatvāditi/ kḷptebhyaḥ dravyādibhya
ityādiḥ/ evamagre 'pi/ evam - uktayuktyā/ tasyāḥ - śakteḥ/ ata eva -
guṇādivṛttitvādeva/ utpattītyādi/ utpattiścārthāpattyā sidhyati/
arthāpattiśca śaktermaṇyapasaraṇāvacchinnotpattimantarā
tādṛśakṣaṇottarakṣaṇāvacchinnadāhānukūlatvamanupapannamityevamātmikā/
evaṃ nāśo 'pyarthāpattyā sidhyati/ sā ca - śaktiḥ
maṇyā/pasaraṇāvacchinnanāśavattvamantarā
tādṛśakṣaṇottarakṣaṇāvacchinnadāhānanukūlatvamanupapannamityevaṃrūpā/
tena utpattyādihetoḥ nāsiddhiśaṅkāprasaktiḥ/ evaṃ ca uktarītyā
śakterdravyādyanantarbhāvasiddhau ca/ atirikteti/ atredaṃ
pariśeṣānumānamavaseyam - śaktiḥ dravyādi bhedakūṭavatī
dravyādyanantarbhāvādityevaṃrūpam/ dravyādibhedakūṭavattvaṃ
hīhātiriktatvam/
etādṛśānumānahetubhūtadravyādyanantarbhāvaśarīrapraviṣṭayorviṃśeṣaṇav iśeṣyayorasiddhiśaṃṅkāṃ
ca yata
ityādinā
nirākṛtā/ tacca - kāraṇībhūtābhāvapratiyogitvaṃ ca/ maṇyādyabhāvasya
kāraṇātāpakṣe maṇisattvasamaye dāhānutpattimupapādayati -- maṇīti/
taditi/ maṇītyarthaḥ/ kāraṇāntareti/
vahnyādirūpakāraṇavyatiriktakāraṇetyarthaḥ/ etadviśeṣaṇaṃ
rūpeti/ itthaṃ ca --- pratibandhakatvasyoktarītyā
kāryānukūlaśaktivighaṭakatvādanyādṛśatve ca/ vyavahārānyathānupapattyā
- vyavahārasyānyathā śaktirūpātiriktapadārthānupagame anupapattyā
saviṣayakatvāsambhavena/ nanūttejakamaṇyubhayasattve 'pi vahnau
dāhānukūlaśaktivirahāt kathaṃ tvanmate 'pi dāhopapattirityatrāha ---
maditi/ prābhākaraparamidam/ evamagre 'pi tavetyapi/ śaktyantareti/
maṇyādyapasaraṇadaśābhāviśaktivyatiriktaśaktītyarthaḥ/ viśiṣṭeti
maṇiviśeṣaṇam/ evamagre 'pi/
ananugatatvāt-anugatarūpeṇābhāvapratiyogitayā
kāraṇatāvacchedakakoṭau niveśayitumaśakyatvāt/ etādṛśeti/
tattaduttejakābhāvaviśiṣṭamaṇyādyabhāvāvacchinnetyarthaḥ/ tavāpīti/
apitaratra naiyāyikasamuccāyakaḥ dṛṣṭāntatayā/ āvaśyakatvāditi/
anyathā tattaduttejakamaṇyubhayadaśāyāṃ dāhānukūlaśaktyanutpādāpatteḥ,
maṇimātrasattve śaktyutpādāpatteśceti bhāvaḥ/ nanu
tarhyuktakāraṇatākalpanāyā matadvaye 'pi samattvāt manmatameva upeyamiti
mīmāṃsakaśaṅkāṃ parijihīrṣurāha --- ananteti/ tattadityādi/
tatpadadvayamatra śaktiparam/
ādheyaśaktinirāsaḥ
[338] evamapi-uktayuktyā anukūlaśaktinirāse 'pi/ sparśa iti/
sparśo 'tra sarvatra saṃyogarūpaḥ grantha eva spaṣṭaḥ/ rūpeti
kāryaviśeṣaṇam/ arhateti/ bhavatīti śeṣaḥ/ na bhavatītyanvayaḥ/ kuta
ityatrāha--śaktimaditi/ taditi/ bhojanādiyapakāryetayarthaḥ/
evamagre 'pi evaṃ ca-kāṃsyādau bhojanādirūpakāryārhatvatadabhāvasiddhau
ca/ kāṃsyādāviti/ kāṃsyādiniṣṭhapratyāsattyetyarthaḥ/ pratyāsanniśca
pratibadhyatāvacchedikā ādhāratā pratibandhakatāvacchedikā tu samavāya
iti dhyeyam/ upapattāviti/
kāṃsyādigatabhojanādirūpakāryārhatvatadabhāyorityādiḥ/ taditi/
kāṃsyādāvityādiḥ/ ādheyaśaktītyarthaḥ/ nanu sparśo nāma
saṃyogātirikto guṇa iti kathaṃ tasya
saṃyogarūpatetyatrāha--prakṛte ceti/
kāṃsyādigatabhojanādikāryāspṛśyasparśayoḥ
pratibadhyapratibandhakabhāvakathanaprakaraṇe cetyarthaḥ/ taditi/
saṃyogarūpāspṛśyasparśetyarthaḥ/ nanu bhasmādisaṃyogasambhave
iṣṭāpattirityatrāha---antareti/ vinetyarthaḥ/
bhojanādyarhatāpattiriti/ kāṃsyāderityādiḥ/ iti evaṃ rūpeṇa/
punaḥ-prāguktātiriktaprakāreṇa/ prathamena-bhasmādinetyatra
praviṣṭenetyarthaṃḥ/ dvitīyena ceti/ ādiśabdenetyanuṣajyate/
kāṃsyādāvityatra praviṣṭenetyarthaḥ/ kḷpteti/
dravyādyabhāvāntasapatapadārthāṃntargatatayā saṃpratipannetyarthaḥ/
dhvaṃsaviśeṣeṇaiveti/ dhvaṃse viśeṣatvaṃ ca
bhasmādisaṃyogakālīnāspṛśyasparśapratiyogikayāvadabhāvasahitatve
sati bhasmādisaṃyogapratiyogikatvam/ tatrāpīti/
kāṃsyādāvityunaṣajyate/ bhasmādiviśeṣaṇatābhramavāraṇāya dhvaṃseti/
atra- darśitaśuddhipadārthaśarīre/ sambandhaviśeṣeti/
abhāvīyaviśeṣaṇatāviśeṣetyarthaḥ/ niyantritaṃ-ghaṭitam/ anyathā
aspṛśyasparśavati kāṃsyādau svapratiyogimattāsambandhena
tādṛśasparśapratiyogikayāvadabhāvavattvasambhavāt tādṛśayāvadabhāvavati
kāṃsyādau bhasmādyasaṃyukte bhasmādisaṃyogadhvaṃsasya kālikādināṃ
sattvāt tādṛśayāvadabhāvaviśiṣṭabhasmādisaṃyogadhvaṃsasya
yatretyādyuktakāṃsyādisādhāraṇyāt atiprasaṅgatādavasthyāpātāt/
sāmānādhikaraṇyamiti/ etacca sambandhavidhayaivaṃ niveśyam/
tadīyasambandhāpraveśena lāghavāt/ tathā ca
svaniṣṭhadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatānirūpakanirūpitādheyatārūpatādṛśasāmānādhikaraṇyasambandhena
tādṛśayāvadabhāvaviśiṣṭabhasmādisaṃyogadhvaṃsaḥ śuddhariti niṣkarṣaḥ/
nanu aspṛśyasparśapratiyogikābhāvamātraniveśenaivopapattau kiṃ
yāvattvapraveśena/ na ca tādṛśayatkiñcidabhāvamādāya
yatretyādyuktasthale 'tiprasaṅgatādavasthyaṃ śaṅkanīyam/
aspṛśyavastutvena tādṛśavastūnyanugamayya
tādṛśavastusparśatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaniveśenādoṣādityatrāha---aspṛśyeti/
yatkiñcidityabhāvaviśeṣaṇam/ yāvaditīti/ tatra yatretyādinā
prāguktakāṃsyādau/ taditi/ śuddhītyarthaḥ/ nanu yatretyādyuktakāṃsyādau
uktātiprasaṅgatādavasthyam/ saṃyogarūpasya
tādṛśasparśasyāvyāpyavṛttitvena tadabhāvasayāpi tadadhikaraṇe sattvādata
āha--tatreti/ yatretyādyuktakāṃsyādāvityarthaḥ/ niravacchinneti/ tathā ca
niruktasāmānādhikaraṇyaghaṭakaprathamādheyatāyāṃ
niravacchinnadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnatvaṃ
niveśanīyamiti bhāvaḥ/ ukteti/ śuddhyāpattirūpetyarthaḥ/
abhāvakṭasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭeti/
sāmānādhikaraṇyasaṃbandhenābhāvakūṭaviśiṣṭetyarthaḥ dhvaṃsaviśeṣaṇam/
bhasmādītyādi/ tatra ---
bhasmādisaṃyogādikaraṇe/ yadyapi
bhasmādisaṃyogakālāvacchinnabhasmādisaṃyogādhikaraṇanirūpitādheyatvarūpaṃ
yathāśrutaṃ yatra
bhasmādisaṃyogāspṛśyasparśāvityādyuktasthalīyatādṛśayāvadabhāvasādhāraṇaṃ
bhasmādisaṃyoganāśakāle tatra tādṛśayāvadabhāvasambhave 'pi
tādṛśābhāvānāmadhikaraṇāntaravṛttibhasamādi
saṃyogāvacchedakatadadhikaraṇavṛttipūrvakālīnabhasmādisaṃyoganāśakṣaṇāvacchedena
pūrvakālīnabhasmādisaṃyogāśraye tadadhikaraṇe
sattvādityuktātiprasaṅgatādasthyaśaṅkā/ tathāpi
bhasmādisaṃyogaviśiṣṭatvaṃ kālīnāntārtha iti na doṣaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
svaniṣṭhasamavāyasasbandhāvacchinnādheyatāviśiṣṭaniravacchinnaviśeṣaṇatāsaṃbandhāvacchinnādheyatāsaṃbandhena/
vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakanirūpitatvasvāvacchedakakṣaṇāvacchinnatvobhayasambandhena/
aspṛśyādiviśeṣaṇatābhramanivṛttaye abhāvaviśeṣaṇamiti/ tathā ca -
uktārthakakālīnāntaviśeṣaṇadāne ca/ tatra - yatretyādyuktakāṃsyādau/
yāvadityabhāvaviśeṣaṇam/ taditi/ aspṛśyasparśetyarthaḥ/ doṣa iti/
śuddhatāpattirūpa ityādiḥ/
svatvasyātiriktapadārthatvakhaṇḍanam
pratīyata iti/
caitranirūpitasvatvavadidamiti bodhasya tatra jananāditi bhāvaḥ/
aperdṛṣṭāntatayā uktayuktyā
kḷptapadārthāntargatakāṃsyādigataśuddhirūpādheyaśaktilakṣaṇoktārthasamuccāyakatā
na yujayate/ anuktārthāntarasamuccāyakatāsambhave
tadayogādityabhisandhāyāha -- apineti/
pratiyogitvādityādinānuyogitvādhikaraṇatvādiparigrahaḥ/
tādṛśetyādi/ tādṛśaśabdaḥ yatheṣṭaviniyoganirūpitaparaḥ/ yogya
tvāntena tadavacchedakamityatra tacchabdārthakathanam/ avacchedakaśabdaḥ
prayojakaparaityabhisandhiḥ/ dīpikāyām [369] pratigrahādītyādinā
pitrādiparamparāsaṅgrahaḥ/
vidhivādaḥ
prakāśikāyām
[370] sarveṣāmityādi/ atrāyamakhaṇḍaḥ śābdabodhaḥ -
sarvapadārthaṃviśeṣyaka - uktapadārthanirūpita -
yathāyogyāntarbhāvaprakārakapratipattyanukūlavyāpārapratiyogikadhvaṃsaviśiṣṭaḥ,
yaḥ
mūlaviśeṣyakavidhyanirūpakatvātmakanyūnatāpratiyogikābhāvaprakārakecchāviśiṣṭavidhiviśeṣyakalakṣaṇādiprakārakajñānajanakaśabdaḥ,
tadanukūlabhaviṣyakālīnakṛtimān,
śiṣyasamavetaśuśrūṣecchāviśiṣṭavidhinirūpaṇaniṣṭhavartamānakālīnatvāvacchinnaprakāratānirūpitakarmatvaniṣṭhaprakāratākajñānajanakāyetyādigranthābhinnaśabdānukūlavartamānakālīnakṛtimānityevaṃrūpaḥ/
prathamavaiśiṣṭyaṃ
1svāśrayakālāvacchinnavṛttikatvasvapratiyogisamānakartṛkatvobhayasambandhena/
dvitīyavaiśiṣṭyaṃ
2svaprayojyecchāviṣayatvasvaviṣayasamānakartṛkatvobhayasambandhena/ evaṃ
tṛtīyamapi/ tannirūpaṇamittra tacchabdo vidhiparaḥ/ 3atra svapadaṃ
sarvamapi naiyāyikaparam/ prayatneti/ pravṛttītyarthaḥ/ viśiṣṭeti/
sāmānādhikaraṇyasambandhenetyadiḥ sādhanatāviśeṣaṇamidam/
evamagre 'pi/ tādṛśeti/ prayatnajanakacikīrṣājanaketyarthaḥ
jñānaviśeṣaṇam/ kāryatvādītyanena tatpratipādaka ityatra
tacchabdārthakathanam/ tavyādītyādinā tavyadanīyaroḥ parigrahaḥ/ nanu
vastugatyā kṛtisādhyatārahite kṛtisādhyatābhramāt loke
pravṛttirdṛśyate/ ataḥ [370] kṛtyasādhye pravṛttyadarśanāditi
dīpikāvākyamayuktamityata āha --- kṛtyasādhyatveneti/
kṛtyasādhyatvaprakārakajñānaviṣayībhūta ityarthaḥ/
1. svaṃ dhvaṃsaḥ
tadāśrayakālāvacchedena ākāśavṛttimān śabdaḥ, evaṃ sva dhvaṃsaḥ
tatpratiyogī pratipattyanukūlaśabdātmakavyāpāraḥ tatsamānakartṛkaśca
śabda iti saṃbandhadvayopapattiḥ/
2. svaṃ
nyūnatāparihārecchā tatprayojyā icchā
vidhijñānajanakaśabdaviṣayakecchā tadviṣayatvaṃ tādṛśaśabde, evaṃ svaṃ
nyūnatāparihārecchā tadviṣayaḥ nyūnatāparihāraḥ tatsamānakartṛkatvaṃ
ca tādṛśaśabde iti saṃbandhadvayopapattiḥ/
3. atra svapadamiti/
etatprakaraṇe prakāśikāsthāni svapadāni ityarthaḥ/
'svaparamatasādhāraṇam' 'svamate' ityādau sthitāni svapadāni
naiyāyikaparāṇītyarthaḥ/
cikīrṣādvāretyādi/
evamagre 'pi bodhyamiti bhāvaḥ/ kṛtyasādhyatveti/
kṛtisādhśyatvābhāvetyarthaḥ/ evamagre 'pi/ kṛtyasādhyatvajñānābhāva
evetyevena kṛtisādhyatājñānavyavacchedaḥ/ tattvepravartakatve
gauravāditi/ dvidhā abhāvatvaghaṭitasya
kṛtyasādhyatvābhāvajñānābhāvatvasya
kṛtisādhyatājñānatvamapekṣyetyādiḥ/ tattaditi/ kṛtisādhyatvābhāva
kṛtisādhyabhedetyarthaḥ/ vyāpyādītyādinā
tattadavacchedakadharmakṛtisādhyatvaviruddhadharmayoḥ saṅgrahaḥ/ digiti/
ayamāśayaḥ--- yatra kṛtyasādhyatvasya kṛtisādhyatvasya ca jñānaṃ nāsīt
tatra pravṛttivāraṇāya kṛtisādhyatājñānasya pravartaṅkatvamāvaśyakamiti/
tatrāpi-viṣabhakṣaṇādāvapi/ ayam-jyotiṣṭomādiḥ/ matkṛtiṃ
vinetyādi/ idaṃ ca puraṣāntarakṛtapākādau vyabhicāravāraṇāya/
ānumāniketi/ anumānajanyerthaḥ/ rūpeti nimittaviśeṣaṇam/
sandhyāvandanetyuttaramādiśabdaḥ pūraṇīyaḥ/ tena snānasaṅgrahaḥ/
śucijīvitvādītyatra śucijīvitvādimattvādītyarthaḥ/ ādinā
tatkālāśaucasaṅhaḥ/ evamagre 'pi/ dīpikāyām anunugama iti/
uktakarmatrayasthalīyakṛtisādhyatājñānānāṃ pravṛttitvāvacchinnaṃ prati
ekakāraṇatvāsambhava ityarthaḥ/ prakāśikāyām
upapādayatipravṛttisāmānyeti/
pravṛttitvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatāvacchedakarūpasyetyarthaḥ/
ekasya - darśitakarmatrayasthalīyakṛtisādhyatājñānasādhāraṇasya/ tasyetyatra
tanniṣṭhetyatra ca tacchabdaḥ puruṣaparaḥ/ kāmanādirityādinā
vihitakālaśucitīvitvatātkālikāśaucavattvayoḥ saṅgrahaḥ/ tadvattāyā
ityatra tacchabdaḥ kāmanādiṃparaḥ/ evaṃ-tatsambandhasyetyatrāpi/ tathā -
svaviṣayeti/ svapadamatra kāmanāparam/ sādhanatvādītyādinā
āśrayatvasaṅgrahaḥ/ rūpeti sambandhaviśeṣaṇam/ caramaḥ tacchabdaḥ
jñānaparaḥ/ anugatatvāditi/ athaivamapi svatvasya
tattatpuruṣavyaktiviśrāmāt
puruṣavyaktibhedenānantakāryakāraṇabhāvaprasaṅgaḥ/ anyathā
pravṛttitvasyānugatasya kāryatāvacchedakatve vyabhicārāpatteḥ/ maivam
-- samavāyena vaidikakarmagocarapravṛttitvāvacchinnaṃ prati
ādheyatvasamavāyoḥ bhayasambandhena kṛtisādhyatājñānatvena
hetutvopagamādadoṣāt/ ādheyatvaṃ
svaviśeṣaṇavattāpratisandhānajanyatvasambandhena/
kāraṇatāvacchedaketyataparaṃ saṃbandheti vaktavyam/ lāghavenetyartha
iti/ samavāyasya tādṛśasyātilaghutvāditi bhāvaḥ/ taditi/
gurvītyarthaḥ/ kāraṇatāvacchedakasyeti/ sambandhasyeti śeṣaḥ/
janyatveti/ niyatottaravṛttitvarūpetyādiḥ/ janyatvādītyādinā/
sambandhāvacchinnatvādheyatvobhayatvānāṃ saṅgrahaḥ/ atra -
prayatnajanakajñānaviṣayaśarīre/ balavadaniṣṭānanubandhitvamapi iti/
balavat yadaniṣṭaṃ tadananubandhitvamapītyarthaḥ/
jyotiṣṭomayāgahetubhūtasyārthaṃvyayakāyakleśādirūpāniṣṭasya
vyāvṛttye balavaditi/ iṣṭotpattiprākkālīṃnabhinnatvamiha balavattvam/
apiḥ kṛtisādhyatājñānatveṣṭasādhanatājñānatvayoḥ dṛṣṭāntatvena
samuccāyakaḥ/ tatra tadantarbhāvaprayojanamāha
- teneti/
prayatnajanakajñānaviṣayaśarīre
balavadaniṣṭānanubandhitvaniveśenetyarthaḥ/ na pravṛttyāpattiriti
sambandhaḥ/ rūpeṣṭeti karmadhārayaḥ/ viśiṣṭeti/
balavadaniṣṭānanubandhikṛtisādhyeṣṭasādhanatetyarthaḥ/
pravṛttāvityādiḥ/ kṛtisādhyatvādīti/ ādinā
iṣṭasādhanatvabalavadaniṣṭānanubandhitvayoḥ saṅgrahaḥ/ pṛthageveti/
kṛtisādhyatājñānatvādinaivetyarthaḥ/ daṇḍacakrādinyāyeneti/ anyathā
uktaviśiṣṭajñānatvena kāraṇatvopagame viśeṣaṇaviśeṣyabhāve
vinigamanāviraheṇa gurudharmāvacchinnanānākāraṇatāsvīkārāpatteriti
dhyeyam/ pravṛttītyartha iti/ anyathā prayatnasya
nivṛttijīvanayonisādhāraṇasya
kṛtisādhtvādijñānakāryatāvacchedakatve
vyatirekavyabhicāraprasaṅgāditi bhāvaḥ/ pratyavāyasyeti/
pāpasyetyarthaḥ/ prāgabhāvaḥ - anutpattiḥ/ anyathā yāvadāyuṣaṃ
sandhyavandanādikartari pratyavāyājananāt/ prāgabhāvāsambhavena
tadīyasandhyāvandanāderniṃṣphalatvāpatteriti bhāvaḥ/ nanu loke sukha,
duḥkhanivṛtti, duḥkhahetunivṛttīnāmeva phalatvamiṣṭatayā
dṛṣṭamitikathamuktalakṣaṇaprāgabhāvasya phalatvasambhavaḥ, iṣṭasyaiva
phalatvādityatrāha -- tasyeti/ duḥkhajanakābhāvatayeti/ duḥkhajanakasya
yo 'bhāvaḥ tattvenetyarthaḥ/ taditi duḥkhajanaketyarthaḥ/ phalatvamiti/
pravṛttyuddeśyatvaghaṭitamityādiḥ duḥkhajanakābhāvatayā iṣṭatvaṃ ca
tādṛśābhāvatvaprakārakecchāviṣayatvamiti dhyeyam/ nanu
pratyavāyaparihāraśabditasya tatprāgabhāvasya tadanutpattirūpasya kathaṃ
phalatvam/ janyave sati pravṛtyuddeśyatvaṃ hi tat/ uktaprāgabhāvastu na
janya iti śaṅkate - na ceti/ taditi/ pratyavāyetyarthaḥ/ tasya -
pratyavāyaprāgabhāvasya/ svarūpasaṃbandharūpasya - dharmisvarūpānatiriktasya/
tatra - pratyavāyaprāgabhāve/ phalatvākṣateriti phalatvaśarīrejanyatvasthale
prayojyatvasyaiva niveśanīyatvāditi bhāvaḥ/
apūrvasya
liṅarthatvakhaṇḍanam
[377] icchāviśeṣeti/
svasvatvanivṛttipūrvakadevatāsvatvaprakārakecchedatyarthaḥ/
āśutaravināśina iti/ etadarthastvagre vyaktībhaviṣyati/ bhānam-jñānaṃ
śābdarūpam/ yadvā bhānaṃ-viṣayatā/ evamagre 'pi/ sādhanatvenetyatra
tṛtīyā
viṣayatānvayini
prakāratāniyapitatve/ bhānamityasya śābdabuddhāvityādiḥ/ [378] ayogyatvāditi/ svargasādhanatvābhāvavatvāt/ sādhanatvasya ca
kāryāvyavahitaprākkṣaṇāvacchedena
kāryādhikaraṇavṛttyabhāvapratiyogitānavacchedakataddharmavattvarūpatvāt
svargāvyavahitaprākkṣaṇāvacchedena yāgābhāvāditi bhāvaḥ/ nanu
āśutaravināśitvamatiśīghravināśitvaṃ vināśitvaṃ
nāśapratiyogitvam/ taccāphalasthāyinyapi sambhavati
tato 'dhikasthāyyapekṣayā tasya tathātvādityato vyācaṣṭe - tṛtīyeti/
svotpattikṣaṇetyādiḥ/ anyathā kiñcidapekṣayā tṛtīyatvasyāpi
sarvakṣaṇasādhāraṇyānapāyāt taddoṣāpatteḥ/ svotpattikṣaṇatṛtīyatvaṃ ca
svotpattikṣaṇadhvaṃsotpattyadhikarakṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇatvam/ na cātra
svatvaghaṭanayānanugamaḥ/ yataḥ prameyaviśiṣṭatvamāśutaravināśitvamiti
sthūlo 'nugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
1svatādātmyasvotpattikṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇavṛttidhvaṃsapratiyogitvobhayasambandhena/
1. yāgādeḥ svotpatti
tṛtīyakṣaṇavṛttidhvaṃsapratiyogitvamupapādanīyam/ tatra prameyapadena
yāga eva grāhyaḥ tadviśiṣṭatvamubhayasaṃbandhena yāge/ tathā hi svaṃ yāgaḥ
tattādātmyaṃ yāge, evaṃ svaṃ yāgaḥ tadutpattikṣaṇaḥ prathamakṣaṇaḥ
taddhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇaḥ dvitīyakṣaṇaḥ
taddhvaṃsotpatyadhikaraṇakṣaṇaḥ tṛtīyakṣaṇaḥ tadvṛttiryoyāgadhvaṃsaḥ
tatpratiyogitvaṃ yāge iti/
1kṣaṇaviśiṣṭatvamiti
sūkṣmānugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
svavṛttidhvaṃsapratiyogitvasvanirūpitasvotpattikṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇatvasambandhāvacchinnādheyatvobhayasambandhena/
ato na doṣaḥ/ anekakṣaṇavṛttitvarūpaṃ sthāyitvam/
dvitīyakṣaṇamātravṛttipadārthaṃsādhāraṇamapītyālocya vyācaṣṭe -
phalaparyantasthāyīti/
phaletyasya prakṛtetyādiḥ/
2svotpattikṣaṇadhvaṃsādhikaraṇaprakṛtaphalotpattikṣaṇadhvaṃsānadhikaraṇayāvatkṣaṇavṛttitvam/
ādheyatayā tādṛśakṣaṇatvavyāpakatvaparyavasitaṃ phalaparyantasthāyitvam/
nanu [377] sthayikāryamapūrvameva iti dīpikāvākyamayuktam/
kṛtisādhyatārūpakāryatāyā yāga eva sambhavāt apūrve
tadasambhavādityatrāha - yāga iti/ sākṣāt - kiñcidadvārā/
āśrayatāsambandheneti yāvat/ yāgadvārā -
svāśrayayāgajanyatvarūpaparamparāsambandhena/ taditi/ janyetyarthaḥ/
ekadeśa iti/ kṛtāviti śeṣaḥ/ tatra - jyotiṣṭomena yajeteti
vākye/ sādhanāntaṃ yāgaviśeṣaṇam/ pūrvamiti/
jyotiṣṭomavākyajanyabodhādityādiḥ/ anupasthitatvāditi/
pramāṇāntareṇāpūrvasiddherasambhavāt tādṛśavākyenaiva
tatsiddhervaktavyatvāditi bhāvaḥ/ tatra - apūrve/
atra - uktākṣepe/
pravadantīti/ samādhānamiti śeṣaḥ/ taditi/ gurvityarthaḥ/ tādṛśeti/
taddharmāvacchinnaviṣayaketyarthaḥ/ taddharmāvacchinnaviṣayakatvaṃ
taddharmāvacchinnaviṣayatānirūpakatvam/ na tviti/ tadviṣayakaśābdaṃ prati
tadviṣayakaśaktigrahasya
1. prathamasvapadena
yāgotpattitṛtīyakṣaṇo grāhyaḥ/ tadvṛttidhvaṃsapratiyogitvaṃ yāge/
dvitīyasvapadaṃ tṛtīyakṣaṇaparam/ tṛtīyasvapadaṃ yāgaparam/
tṛtīyakṣaṇanirūpitā yāganiṣṭhā ādheyatā
svotpattikṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇadhvaṃsotpattyadhikaraṇakṣaṇatvasaṃbandhāvacchinnāḥ/
tena saṃbandhena yāgasya tṛtīyakṣaṇe sattvāditi
tādṛśādheyatvobhayasaṃbandhena tṛtīyakṣaṇaviśiṣṭatvaṃ yāgasyeti
samanvayaḥ/
2. svaṃ yāgaḥ
tadutpattikṣaṇadhvaṃsādhikarakṣaṇamāramya
prakṛtaphalasyasvargāderutṣatikṣaṇadhvaṃsānadhikaraṇabhūtā/ yāvantaḥ kṣaṇāḥ
tāvadvṛttitvamityarthaḥ/
tadviṣayakopasthiteśca
hetutā na svīkriyata ityarthaḥ/ evaṃ coktarītyā
śaktigrahādiśābdabodhayoḥ samānaviṣayakatvena
kāryakāraṇabhāvamanupetya samānaprakārakatayā tayostadupagame
cetyarthaḥ/ yatra kutracit - ghaṭādau/ yogyateti/
yāgaviṣayakatvānvayetyarthaḥ/ nanu śābdabodhe yogyatāvaśāt
ghaṭādirūpakāryasyaiva bhānaṃ kuto na sambhavatītyatrāha - na hīti/ na
sambhavati hītyanvayaḥ/ anyaditi/ apūrvarūpakāryādityādiḥ/ nitya
iti/ karmaṇīti śeṣaḥ/
phalābhāvāditi/
phalatvamiha janyatvaghaṭitam/ tatra - nityakarmavākye/ dīpikāyām
[377] nityavākye 'pīti apiḥ kāmyavākyasamuccāyakaḥ dṛṣṭāntatayā/
vācyamiti/ liṅāderityādiḥ/ nanvapūrvasya kenākāreṇa
nityavākyasthaliṅādivācyatetyāśaṅkāyāmāha - prakāśikāyām
kāryatvenetyādiriti/ paṇḍeti/ tanmate 'pūrvaṃ dvividham -
1kalikāpūrvam paṇḍāpūrvam ceti/ tatra
kāmyavākyasthaliṅādivācyamapūrvamādyam/ nityavākyasthaliṅādivācyaṃ
dvitīyam/ paṇḍatvaṃ napuṃsakatvam phalājanakatvamiti yāvat iti
dhyeyam/ dīpikāyām [377] kalpyata iti/ ayamatra
kalpanāprakāraḥ-nityavākyasthaliṅ kāryātvaprakāreṇāpūrvavācakaḥ
vaidikaliṅtvāt kāmyavākyasthaliṅvaditi/ kriyetyādivākye
kriyāyā dhātvarthasya yatkāryaṃ phalaṃ tatretyartha iti bhramavyudāsāyāha -
prakāśikāyām dhātvarthaniṣṭheti/ tathā cātra kāryaśabdaḥ kāryatvaparaḥ/
kriyākārya ityatra ṣaṣṭhīsamāsa eveti bhāvaḥ/ alaukiketi/
vaidiketyarthaḥ/ liṅādīti pūraṇīyam/ sādhāraṇyeneti/
sādhāraṇyamādheyatvam śaktyanvayini vaiśiṣṭye tṛtīyā/
kāryatvādāveveti/ evenāpūrvavyavacchedaḥ/ dīpikāyām [377] yāgasyāpīti/ apiratra dṛṣṭāntatvenāpūrvasamuccāyakaḥ/
ayogyeti/ svargasādhanatvābhāvavattetyarthaḥ/ sādhanatayeti/
svargādītyādiḥ/ taditi/
1. kalikāpūrvamiti/
kalayati utpādayati phalamiti vyutpattyā niṣpanno 'yaṃ śabdaḥ
savargādikāmyaphalasādhanamūparvamācaṣṭe/ napuṃsakavācī paṇḍaśabdaḥ
niṣphalatvārthakaḥ/ tathā ca niṣphalāpūrvamiti paṇḍāpūrvaśabdārthaḥ/
sādhanatetyarthaḥ/ evaṃ
vyākhyāne 'pi tannirvāhāyetyatra avāntareti/
phalasādhanayormadhyadaśābhāvītyarthaḥ/ apūrvakalpanāditi/ ayamatra
kalpanāprakāraḥ--yāgaḥ svargajanakavyāpārajanakaḥ
svargāvyavahitaprākkālāvṛttitve sati svargajanakatvāt yo
yadavyavahitaprākkālāvṛttitve sati yajjanakaḥ sa
tajjanakavyāpārajanakaḥ/ yathā saṃskāradvārā smṛtijanakānubhava iti/
nanu
yāgasyāyogyatāniścayo mā bhūt tatsaṃśayaḥ paraṃ jāyata eveti
niścayavatsaṃśayasyāpi tadvattādhīvirodhitvāt kathaṃ
svargādisādhanatayā yāgabodhasambhava ityatrāha --- prakāśikāyām
ayogyateti/ svargādisādhanatvābhāvavattetyarthaḥ/ tasya -
ayogyatāsaṃśayasya/ avighaṭakatvāditi/ avirodhitvādityarthaḥ/
tadabhāvavattāniṃścayasyaiva tadvattādhīvirodhitvāditi bhāvaḥ/
yāgadharmiṅkasvargādisādhanatvaprakārakabuddhāvityādiḥ/ bodha iti/
jyotiṣṭomādivākyataḥ svargādisādhanatāyā ityādiḥ/
vākyāditi/ jyotiṣṭomādītyādiḥ/ tasya-yāgasya/ nanvapūrvasya
yāgavyāpāratve yāgajanyatvaṃ yāgajanyasvargādirūphalajanakatvaṃ dvayamapi
kalpanīyam/ yāgadhvaṃsasya yāgavyāpāratāyāṃ tu pratiyogividhayā
yāgajanyatāyā yāgadhvaṃse kḷptatvāt svargādirūphalajanakatāmātraṃ
kalpanīyamityubhayakalpanayā pūrvapakṣe gauravamityāśaṅkate ---
nanviti/ dhvaṃsasyaivetyevenāpūrvavyavacchedaḥ/ vyāpāratvamiti/
yāgetyādiḥ/ sparśādītyādinā
karatoyātilaṅghanagaṇḍakībāhutaraṇayoḥ saṃgrahaḥ/
dīpikāyām [377] na
yāgadhvaṃso vyāpāra iti/ na vyāpāra ityanvayaḥ/ vyāpāra
ityasya yāgetyādiḥ/ anyathā śrautasya kṣarateḥ naśyatītyarthaparatayā
dhvaṃsasya nāśaviraheṇa vyāpārasya
kīrtanādināśaśrutivirodhaprasaṅgāditi bhāvaḥ/ atra ca na kṣaratiḥ
nāśarūpamukhyakṣaraṇaparaḥ api tu phalāsamarthatvarūpagauṇakṣaraṇaparaḥ/ evaṃ
ca yāgadhvaṃsasya yāgavyāpāratāyāmapi na kṣatiḥ/ tasya phalāsamarthatvaṃ ca
bhavati/ dharmakīrtanādeḥ svargādiphalaṃ prati pratibandhakatvakalpanayā/
anyathā prāguktakalpanā -- apūrvarūpadharmasya nāśakalpanā tannāśaṃ prati
kīrtanādeḥ hetutvakalpanā ceti mahāgauravāpatteriti
dīpikoktadūṣaṇaṃ na vicārasahamiti ālocya dhvaṃsasya
vyāpāratāyāmabhedyaṃ dūṣaṇaṃ svayamāha - prakāśikāyām dhvaṃsasyeti/
dūṣaṇāntaram - prāgupāditadūṣaṇātiriktadūṣaṇam/
ākhyātasya
yatnārthakatvasthāpanam
nanu
lokavyutpattītyatra vyutpatteḥ kṛtisādhyatvādau liṅgādi
śaktigraharūpatāyāḥ kriyāyāṃ
kṛtisādhyatvādyanvayaniyāmakatvakathanaṃ na yujyate ityato
vyācaṣṭe - [380] lokavyavahāretyartha iti/ sa ca
lokavyavahāraśca/ ityevaṃrūpa ityanenānvayaḥ/
kṛtisādhyatvenetyādi/ jñānānvayini prakāratve tṛtīyā/ tatpadaṃ
tralantayatpadasamānārthakam/ tathā ca
kṛtisādhyatveṣṭasādhanatvaprakārakajñānavānityarthaḥ/ tadartha iti/
tatpadamatra lokavyutpattibalādityetatparam/ tatretīti/ tatra - loke/
dīpikāyām liṅtvenetyataḥ paramādīti śeṣaḥ/ vidhyarthatvamiti/
liṅāderityādiḥ/ vidhirathau vācyo yasyeti bahuvrīhiḥ/ tathā ca
vidhiśabdasya pravartakajñānaviṣayaparatayā
tādṛśaviṣayavācakatvamityarthaḥ/ ākhyatatvenetyādi/ ākhyātatvāvacchinnaṃ
tannirvakti --- prakāśikāyām ākhyātatveneti/ tacca --- ākhyātatvaṃ ca/
saṃketeti/ pāṇinīyetyādiḥ/ śakteti/
liṅādiniṣṭhakṛtinirūpitetyādiḥ/ śaktinirūpakatetyarthaḥ/ avacchinne
-- viśiṣṭe/ evamagre 'pi/ saṃbandheti/ sambandhaścātrānukūlatā/
evamagre 'pi/ tat - kiṃ karotītyevaṃ rūpam/ taditi/ kiṃ
karotītyevaṃrūpapraśnavākyetyarthaḥ/ nivartakatvamiti/ sambhavatīnti
śeṣaḥ/ anayathā/ kṛtitvāvacchinne pākasaṃbandhabodhakatvavirahe/
tannivartakatvamityāderanuṣaṅgāt tannivartaṅkatvaṃ na
sambhavatītyanvayaḥ/ kṛtibodhakatvāsaṃbhavāditi/ acetane rathādau
cetanadharmasya kṛterasambhavāditi bhāvaḥ/ taditi/ ratho
gacchatītyādisthalīnayākhyātetyarthaḥ/ anurodheneti/ anena
sarvākhyātānāṃ śaktyaikarūpyaucityanyāyaḥ sūcitaḥ/ vyāpāra eveti/
evena kṛtivyavacchedaḥ/ nanu ratho gacchatītyādau
vyāpāratvarūpalaghudharmāvacchinne lakṣaṇāsvīkāreṇaiva sāmañjasye
anukūlavyāpāratvarūpagurudharmāvacchinne lakṣaṇākathanaṃ
dīpikākārasyāyuktam/ evamanukūlatve nirūpitatvasaṃmbandhena
gamanāderanvayasya vācyatayā tādṛśasaṃbandhasyādhikasya śābdabuddhaiṃ
bhānakalpane mahāgauravaṃ cetyatrāha---vyāpāra iti/ etena ---
anukūlatvarūpeṇa/ nirūḍheti/
anāditātparyaviṣayībhūtārthaniṣṭhetyarthaḥ/ evamagre 'pi
āśrayatāsambandhenaivetyevakāraḥ anvayenetyuttaraṃ yojyaḥ/
evenākhyātārthatayā kalpite āśrayatve nirūpitatvasambandhena
anvayavyavacchedaḥ/ nāmārthayoriveti ekanāmārtheṃ aparanāmārthasya yathā
abhedātiriktasambandhena nānvayaḥ/ tathehāpi nāmārthe
dhātvarthasyābhedātiriktasambandhenānvayo nopeyate/ anyathā
rājāpuruṣa ityādau puruṣādipadārtheṃ rājādipadārthasya
svasvāmibhāvādisambandhena pacyate taṇḍula ityādau dhātvarthasya
pākādeḥ kriyākarmabhāvādisambandhena taṇḍulādipadārthe
yathākramamanvayāpatteriti bhāvaḥ/ avyutpannatvāt --
samabhivyāhāraviśeṣajñānaniyāmyatvavirahāt/ tatra-ratho
gacchatītyādau/ tathā - prathamāntārthe gamanāderāśrayatāsaṃbandhena/
saṃbandhe 'tiriktatvaviśeṣaṇapraveśaphalamāha - stokaṃ
pacatītyādāvapīti/ kartṛkarmaṇorākhyātārthatāsambhave dīpikākṛtā
yukterakathanāt svayaṃ
tatra tāmāha - ākhyātasyeti/ kartrādāviti/ ādinā
dhātvarthatāvacchedakatvābhimatasaṃyogavibhāgādirūpatattatphalavadātmakakarmaparigrahaḥ/
mahāgauravasūcanāyānantetyuktam/ kṛtyāderityādinā
saṃyogādirūphalaparigrahaḥ/ evamagre 'pi/ aṅgīkāryamityataḥ paraṃ
kṛtitvādijāteḥ śakyatāvcdedakatāvacchedakamapyaṅgīkāryamiti
śeṣaḥ/ kṛtitvādītayādinā saṃyogatvādiparigrahaḥ/
jātyakhaṇḍopādhyatiriktasya yatkiñcidrūpeṇaiva bhānāditi bhāvaḥ/
lāghavamiti/ kṛtitvādijāterekatvenānantyavirahāt
jātyanullikhitapratītau jāteḥ svarūpata eva bhānopagamena
kasyaciddharmāntarasya śakyatāvacchedakatāvacchedakatāyā
apyanupagamācceti bhāvaḥ/ dīpikāyām taditi kartṛkarmaparam/
ekatvādītyādipadārthamāha - prakāśikāyām ādinā kṛtyādīti/
ādinetyasyādiśabdenetyarthaḥ/ evamanyatrāpi/ tarhi ākhyātasya
kṛtyādyarthakatve/ kartṛkarmaṇoriti/ devadattaḥ pacati pacyate taṇḍula
ityādāvitiśeṣaḥ/ lābhaḥ - pratitiḥ/ kartṛtvakarmantvābhyāṃ
devadattataṇḍulāderityādiḥ/
evamagre 'pi/
dīpikāyām tayoḥ - kartṛkarmaṇoḥ/ ākṣepādeveti/
ākṣepaścārthāpattiḥ/ devadattādeḥ kartṛtvādikamantarā
kṛtyādiparākhyātasamabhivyāhṛtadevadattādipadabodhyatvamanupapannami tyādirūpā/
nanu svamate uktarūpākṣepānupagamādākṣepādeveti
dīpikāvākyamasaṅgatamityatrāha - prakāśikāyām paramateneti/
svamate tviti/ svapadamatra naiyāyikaparam/ padenaiva ityevena
uktākṣepavyudāsaḥ/ taditi kartṛkarmetyarthaḥ/ devadattaḥ pacatītyādau
kañcanākṣepaṃ tatparihāraṃ ca vivakṣan tadupayo gitvena
śābdabodhaprakāraṃ yathāyogaṃ darśayati - devadattaḥ taṇḍulaṃ
pacatītyatreti/ tatra - tevadattaḥ pacati, taṇḍulaḥ pacyata
ityuktasthalayoḥ/ anabhidhānāditīti/ tṛtīyādvitīyāniyāmakayoḥ
sūtrayoranabhihitādhikārīyatvāditi bhāvaḥ/ anabhihvita iti/
lakārādibhirityādiḥ/ lakārādi janyaśābdabodhāviṣaya ityarthaḥ/
tādṛśe - lakārādibhiranabhihita - ityarthaḥ/ mūle 'pyevam/
upasargāṇāṃ
dyotakatvam
[385] upasargāṇām - upasargāt kriyāyoga
iti vihitopasargasaṃjñakānām prādīnāmiti śeṣaḥ/ vacanatveti/
prakarṣādirūpārthaviśeṣetyādiḥ/ tātparyeti/
samabhivyāhṛtadhātupratipādyārthaviśeṣetyādiḥ/ grāhakatvamiti/ anyathā
upāsyate guruḥ ityādau upaśabdasya samīpadeśaparatayā
āseścādheyatvārthakatvena
samīpadeśādheyatvarūpaviśiṣṭārthaparasyopāserakarmakatvena 'laḥ
karmaṇi ca bhāve cākarmakebhyaḥ' (pā. sū 3.4.69) iti sūtroktarītyā
karmalakārānupapattiprasaṅgāt/ ataḥ upaśabdaḥ
upāsanātmakajñānaviśeṣarūpārthaviśeṣe āsadhātostātparyaṃ grāha yati
ityeva vaktavyamiti/ evamanyatrāpi bodhyam/ dīpikāyām
prakarṣe-prakarṣādau dyotakatvamevetyevakāravyavacchedyaṃ sphuṭayati-na tatra
śaktiriti/ tatra prakarṣādau/ tena - uktarītyā upasargāṇāṃ
dyotakatvasthāpanena/ sūcitamityanena sambandhaḥ/ itareti/
upasargaṃsaṃjñārahitetyarthaḥ/ nipātanāditi evakārādīnāmiti śeṣaḥ/
'svarādinipātamavyayam' (pā. sū. 1.1.37) iti
sūtravihitanipātasaṃjñakānāmityarthaḥ/ evakārādīnāṃ
vācakatvaprakāramupapādayati - tathā hītyādinā/ ayogavyavacchedaḥ
uddeśyatāvacchedakībhūtaśaṅkhatvādivyāpakatvam/ anyayogeti
evakārasyetyādiranuṣajyate/ vyavacchedaśceti/ artha ityanuṣajyate/
anyayogavyavacchedaḥ uddeśyatāvacchedakapārthatvādivyāpyatvam/
ityādikamityādinā kriyāsaṅgataivakārasyātyantāyogavyavacchedaḥ
uddeśyatāvacchedakatvābhimatasarojatvādisāmānādhikaraṇyarūpaḥ/ artha
ityādikamityarthaḥ/
padārthatattvajñānasya
mokṣahetutvanirūpaṇam
[388] prekṣāvaditi/ buddhimadityarthaḥ/ viṣayeti
muktiviśeṣaṇam/ pṛthivyādeḥ jalatvādinā jñānasyātattvajñānasya
muktiprayojakatvāsambhavādāha - padārthatattvajñānasyeti/
yathāvasthitākāreṇa padārthajñānasyetyarthaḥ/ anyeṣāmiti/
muktiyapaprayojanādityādiḥ/ avāntareti/ madhyavartītyarthaḥ/ parameti/
paramatvaṃ ca svānantarotpannatattvajñānasādhyaprayojanakānyatvam/
sādhyatvaṃ ca sākṣātparamparayā vā bodhyam/ anugamastu sphuṭaḥ/
śruteriti/ 'ātmā vāre'tyādiḥ/
nanūpāyasya
phalaprāgbhāvitvānurodhenopāyapratipādakasya bhāgasya
phalapratipādakabhāgaprāgbhāvitvamāvaśyakamiti kathaṃ draṣṭavya
ityādivākyasaṅgatirityatrāha ārtheti/ arthasambandhītyarthaḥ/
krameṇeti/ kramaśca paurvāparyam/ uktaśrutivākya ityādiḥ/
evamagre 'pi/ śabdeti/ śabdasambandhītyarthaḥ/ tyakto bhavatīti/
nididhyāsitavyo draṣṭavya iti yojaneti bhāvaḥ/ yuktibhiḥ
bahuyuktiviṣayakaparāmarśajanyānumitidhāretyarthaḥ/ ātmana iti/
ātmaviśeṣyaketarabhinnatvaprakārakānumitirityarthaḥ/ tacca -
uknarūpānumānaṃ ca/ pratiyogītareti samānādhikaraṇasamāsaḥ/ tacca
uktarūpānupānaṃ ca/ taditi/ ātmana
itararbhinnatvenānumānatyarthaḥ/ tadanantarami tyatra tacchabdo
mananapara ityāśayena vyācaṣṭe -- mananetyādi/ śrutasyetyādi/
nairantaryaṃ vijātīyapratyayāvyavahitatvam/ vaiśiṣṭye tṛtīyā/ pratyaye
vijātīyatvaṃ ca śrutārthātiriktārthaviṣayakatvam/ pratyāhṛtyeti/
pratyāharaṇaṃ sambandhanivṛttyanukūlavyāpāraḥ/ sambandhānvayini
anuyogitve pañcamī viṣayebhya ityatra/ evamagre 'pi tadanantaramityatra
tacchabdaḥ nididhyāsanapara ityabhisandhāyāha - [388] nididhyāsaneti/ nanu mithyājñānamātranāśe 'pi
tadadhīnavāsanāsattve doṣasambhavāt mithyājñānanāśena
doṣābhāvakathanamayuktamityato vyācaṣṭe --- [388] vāsanāsahiteti/ jñānaviśeṣaṇam/ vāsanā - saṃskāraḥ/
rāgādirityādinā doṣamohayoḥ parigrahaḥ/ [688] viśeṣeti/ rajatavyāvartakākāretyarthaḥ/
śuktitvādirūpetyādiḥ/ jñānenaivetyevena tādṛ
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0