Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 461480

saddhetuviśiṣyakalakṣaṇādaudiprakārakajñānajanakaśabdapratiyogikadhvaṃsaviśiṣṭaḥ
asaddhetuviśeṣyakalakṣaṇādiprakārakajñānajanakaśabdaviṣayakecchāviś iṣṭaśca
yaḥ asaddhetutvavyāpyadharmaprakārakajñānajanakaśabdaḥ
tadanukūlavartamānakālīnakṛtimānityakhaṇḍabodhaḥ/ atrāsaddhetumityasya
dehalīdīpanyāyenobhayatrānvayaḥ/ prathamavaiśiṣṭyaṃ
svapratiyogisamānakartṛkatvasvāśrayakālavṛttitvobhayasambandhena/
dvitīyavaiśiṣṭyaṃ
svaprayojyecchāviṣayatvasvaviṣayasamānakartṛkatvobhayasambandhena/
saddhetumityatra satpadasyārthamāha - prakāśikāyām [189] vyāptyādiviśiṣṭeti/ ādinā pakṣadharmatāparigrahaḥ/
1. tādṛśasyeti/
svapratiyogitāvacchedakakoṭipraviṣṭaviśeṣyatāvacchedakadharmarūpasyetyarthaḥ
nanu syānnāma
sāmānyadharmakathanasyāvaśyakatā, tathāpi duṣṭalakṣaṇasya pratijñātatvāt
tasyaiva vaktavyatayā tadupekṣya doṣalakṣaṇābhidhānāsaṅgatirityata āha
- doṣalakṣaṇa ityādi/ [190] lābhaḥ bodhaḥ/
prāptyarthakadhātorjñānārthakatvāditi bhāvaḥ/ [190] atrānumitipadamityādi/ ayamāśayaḥ-anumitipadaṃ
prakṛtapakṣadharmiṅkaprakṛtasādhyaprakārakānumiti-prakṛtapakṣaviśeṣyakaprakṛtasādhyavyāpyahetuprakārakaparāmarśānyataraparam,
na tu parāmarśasyānumitikaraṇatvenātra praveśaḥ/ yadyapi parvato
vahnimān hradaśca tathetyanumitau parvato vahnivyāpyadhūmavān hradaśca
tathetyādiparāmarśeṃ ca samūhālambane hrado na vahnimān nāpi
vahnivyāpyadhūmavānityādiviparītaniścayayoḥ pratibandhakatvāt
tadviṣaye 'tivyāptiḥ/ bādhādyasaṅgrahabhiyā
tādṛśānyataratvavyāpakapratibadhyatāniveśāsambhavāt/ tathāpi
prakṛtānumititvavyāpakatvaprakṛtaparāmarśatvavyāpakatvānyataravatpratibadhyatānirūpitapratibandhakatāniveśāt
na doṣaḥ/ ata evānumitikaraṇatvena parāmarśaniveśopekṣā/
bhramabhinnetyarthaḥ iti/ bhamatvaṃ ca
1svāvacchinnatvasvānuyoginiṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvasvapratiyoginiṣṭhatvatritayasambandhena
saṃsargaviśiṣṭānyaprakāratānirūpakatvam/ tena parvato nirvahniriti
jñānasya kiñcidaṃśe pramātve 'pi na kṣatiḥ/
[190] yadrūpāvacchinnaviṣayaketi/
yadviṣayaketyuktau viśiṣṭaśuddhayoranatirekāt hrada
ityādyekadeśajñānamādāyāsambhavassyāditi tadupekṣā/ kastarhi
jñānaviśeṣa ityākāṅkṣāyāṃ tatpradarśanamukhena
niṣkṛṣṭahetvābhāsalakṣaṇaṃ pradarśayati - [190] evaṃ ceti/
atrāyamanumagamaḥ
1. svaśabdena rajate
idaṃ rajatamiti pramāyāṃ viṣayabhūtaḥ yaḥ samavāyākhyaḥ saṃbandhaḥ sa
grāhyaḥ, tadavacchinnatvaṃ rajatatvaniṣṭhaprakāratāyāmasti/ evaṃ svaṃ samavāyaḥ
tadanuyogi rajataṃ tanniṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvaṃ ca
rajatatvaniṣṭhaprakaratāyāmasti/ eṃva svaṃ samavāyaḥ tatpratiyogi

rajatatvaṃ tanniṣṭhatvaṃ ca prakāratāyāmasti/ ataḥ uktatritayasaṃbandhena
saṃsargaviśiṣṭā pramīyaprakāratā tadanyā prakāratā bhramīyā
rajatatvaniṣṭhaprakāratā tannirūpakatvaṃ bhrama iti/
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭarūpasattvaṃ hetvābhāsatvam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭapratibadhyatānirūpitapratibandhakatāviśiṣṭatvasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
1svāvacchinnaviśeṣyatānirūpitasādhyatāvacchedakadharmasambandhāvacchinnaprakāratāśālyanumitivṛttibhedapratiyogitāvacchedaka
tvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasvāvacchinnaviśeṣyatānirūpitasādhyavyāpyahetuprakāratāśāliparāmarśavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākaprat iyogitākabhedavattvobhayasambandhena/
pratibandhakatāvaiśiṣṭyaṃ ādheyatāsambandhena/ sā ca
2svasetyādibhedavattvasaṃbandhena/ svādhikaraṇatā
svāvacchinnaviṣayakānāhāryāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayatvasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svarūpasambandhena/ tenātrāyaṃ doṣa
ityādau na vākyabhedaḥ/ atrāyaṃ pratibadhyapratibandhakabhāvaniṣkarṣaḥ/
hradatvādiniṣṭhānavacchinnāvacchedakatākaviśeṣyatānirūpitasaṃyogatvāvacchinnasaṃsargatākavahnitvādiniṣṭhānavacchinnavacchedakatākaprakāratākānāhāryabuddhitvāvacchinnaṃ
prati hradatvādiniṣṭhānavacchinnāvacchedakatākaviśeṣyatānirūpitā yā
vahnitvādiniṣṭhānavacchinnāvacchedakatākasaṃyogasambandhāvacchinnaprati yogitāsambandhāvacchinnaprakāratānirūpitasvarūpasambandhāvacchinnābhāvatvāvacchinnaprakāratā
tacchālyanāhāryatvādiviśiṣṭajñānatvena virodhitvam/ atra jātimān
vahnimāniti jñānavyāvṛttaye pratibadhyadiśi jātimān
vahnyabhāvavānityādijñānavyāvṛttye pratibandhakadiśi
anavacchinnatvaniveśanam/ evaṃ pratibadhyadiśi kālikatvādinā
saṃyogāvagāhibhramasyāpratibadhyatvopapattaye saṃyogatvādinā
padārthāṃntarāvagāhi bhramasyāpratibadhyatvopapattaye saṃyogatvādinā
padārthāṃntarāvagāhibhramasya pratibadhyatvopapattaye ca
saṃyogatvāvacchinnasarṃsatāpraveśa iti dhyeyam/ jñānaviśeṣaniveśe
prayojanamāha - [190] taneti/ [190] aprāmāṇyajñānaviśiṣṭasyeti/
viṣayatvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhenetyādiḥ/
1. svaṃ -
pakṣatāvacchedakam/
atra sarvatra svaśabdaḥ
doṣatāvacchedakarūpaparaḥ/
miśravyākhyāmupanyasyati - [191] paretvityādinā/ [191] duṣṭānāmityādi/ tathā ca na duṣṭanirūpaṇapratijñāvirodha
iti bhāvaḥ/ [191] idam -
anumitipratibandhakayathārthajñānaviṣayatvam/ [191] duṣṭānāmeveti/ evena doṣavyavacchedaḥ/ nanu parvato
vahnimān dhūmādityādau parvato vahnyabhāvavāniti
bādhabhramamādāyātiprasaṅgaḥ/ tasyāpyanumitipratibandhakatayā hetau
tatprakārakagrahasya yathārthatvasambhavādityata āha - [191] parantviti/ nanu jñāyamānavyabhicārādipratibandhakatāmatāśrayaṇe
pratibandhakayathārthajñānetyatra karmadhārayāsambhavāt
lakṣaṇavākyārthānupapattirityata āha - [191] tadarthastviti/
anumitītyādilakṣaṇavākyārthastvityarthaḥ/ [191] eketi/ svaviṣayaketyarthaḥ
jñānaviśeṣaṇam/ lakṣye lakṣaṇaṃ grāhayati - [191] dhūmavānityādinā/ [191] ukteti/

ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakadharmavattvarūpetyarthaḥ/ evamagre 'pi
[191] darśitetyasya/ [191] taditi/
dhūmābhāvavadvṛttitvaviśiṣṭavahnyādirūpavyabhicāretyarthaḥ/
nanu iha
lakṣaṇe 'numitisāmānyasya praveśāt parvato vahnimān
dhūmādityādāvativyāptiḥ/ hrado dhūmavānityādyanumitipratibandhako
yo vyabhicāraḥ dhūmābhāvavadvṛttitvaviśiṣṭavahnyādirūpaḥ
prāguktasaṃbandhena tatprakārakapramāviśeṣyatvasya dhūmādisaddhetau
sattvāt ityāśaṅkāṃ nirārakaroti [191] prakṛteti/
prakṛtapakṣakaprakṛtasādhyakaprakṛtahetuketyarthaḥ/ [191] saddhetāvit i/ nātivyāptirityanena sambandhaḥ/ [191] yathārthapadānupādāna ityādi/ yadyapyanupadameva parvato
vahnimān dhūmādityādisthale tādṛśavyabhicārādyaprasiddhyā
nātiprasaṅgaprasaktirityuktatvāt/ kathametatprayojanakathanasaṅgatiḥ/
tathāpi dhūmavān vahnerityatraiva
rāsabhādidharmikadarśitasaṃsargakatādṛśavyabhicārādirūpatatsthalapras iddhadoṣaprakārakabhramaviṣeṣyatāmādāya
rāsabhādāvatiprasaṅga ityāśayāt na doṣaḥ/ na caivaṃ
saddhetāvityuktirayukteti vācyam/ iha saddhetupadasya
prakṛtahetubhinnaparatvāt/ tathā ca saddhetāvapi pakṛtahetubhinne 'pi
rāsabhādāviti śeṣaḥ/ apinā prakṛtahetusaṃgrahaḥ/ dṛṣṭāntatayā
bhramapramāsādhāraṇyenaiva jñānasya lakṣaṇe niveśāditi bhāvaḥ/ [191] taditi/ yathārthapadetyarthaḥ/ [191] āhuriti/ atrāyamasvarasaḥ
--- anumitītyāderdeṣalakṣaṇatve doṣavattvaṃ duṣṭānāṃ lakṣaṇaṃ
sphuṭatayā labhyate/ uktarītyā tasya duṣṭalakṣaṇatve tu doṣalakṣaṇaṃ naiva
labhyata iti śiṣyadhīvaiśadyāsiddhiḥ/ yadyapyanumitipratibandhaketyanena
anumitipratibandhakatvaṃ tallakṣaṇa labhyate tathāpi
tanmate 'numitipratibandhakavattvamityuktimātreṇobhayasāmañjasye
pratibandhakayathārthajñānetyādyukterasvārasyamiti/
savyabhicāranirūpaṇam
saṅgrahe [195] sādhyābhāvavadvṛttiriti/ atra kecit - vahnimān
dhūmādityādau ativyāptiḥ/ sādhyābhāvavatī yā dhūmādhikaraṇatā
tannirūpitādheyatvasya dhūmādau sattvāt/ na ca
sādhyābhāvavanniṣṭhādhikaraṇatānirūpitādheyatvaṃ vivakṣitamiti na doṣa
iti vācyam/ evamapi dhūmādhikaraṇatā parvatānyā
dhūmādhikaraṇatātvādityādau ativyāpteḥ/ tatra sādhyābhāvavān
parvataḥ tanniṣchaṭhā yā dhūmādhikaraṇatā tannirūpitādheyatvasya
dhūmādhikaraṇatātve sattvāt/ na ca sādhyābhāvavannirūpitatve sati
sādhyābhāvavanniṣṭhādhikaraṇatānirūpitā yā ādheyatā iti
vivakṣaṇāt 1na doṣa iti vācyam/ evamapi dhūmādhikaraṇatā
adhikaraṇatābhinnatvaparvatānyatvobhayavatī dhūmādhikaraṇatātvāt
2ityatrātivyāpteḥ/
1. na doṣa iti/
dhūmādhikaraṇatātvaniṣṭhāyāmādheyatāyāṃ

sādhyābhāvavatparvataniṣṭhadhūmādhikaraṇatānirūpitatve 'pi
sādhyabhāvavatparvatanirūpitatvābhāvādauditi bhāvaḥ/
2.
ityatrātivyāpteriti/ tatra hi sādhyābhāvavān parvataḥ
dhūmādhikaraṇatā ca bhavati sādhyābhāvavatpadena parvatasyopādāne
tanniṣṭhā yā adhikaraṇatā dhūmādhikaraṇatā tannirūpitatvaṃ
dhūmādhikaraṇatātvaniṣṭhāyāṃ ādheyatāyāmasti,
evaṃ
sādhyābhāvavatpadena dhūmādhikaraṇatārūpāyāḥ adhikaraṇatāyāḥ upādāne
tannirūpitatvaṃ ca dhūmādhikaraṇatātvaniṣṭhāyāmādheyatāyāmasti
ityativyāpterityarthaḥ/
na ca
sādhyābhāvavadviśiṣṭādheyatvaṃ vivakṣitam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpitatvasvaniṣṭhādhikaraṇatānirūpitatvobhayasambandhena/ ato na
doṣa iti vācyam/ evamapi prameyatvādhikaraṇatā
prameyatvādhikaraṇatātvaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatābhinnā
prameyatvādhikaraṇatātvāt ityatrātivyāpteḥ/ sādhyābhāvavatī yā
sādhyabhūtabhedapratiyogyadhikaraṇatā tannirūpitatvasya sādhyābhāvavatī
yā tādṛśādhikaraṇatā tanniṣṭhā yā prameyatvādhikaraṇatā
tannirūpitatvasya ca
prameyatvādhikaraṇatātvaniṣṭhādhikaraṇatānirūpitādheyatāyāṃ sattvāt/
na ca
svaniṣṭhādhikaraṇatānirūpitatvasthale svaniṣṭhādhikaraṇatānirūpakatvaṃ
vācyam/ ādheyatāyā
adhikaraṇanirūpakatvābhāvenoktadoṣānavakāśāditi vācyam/ evamapi
ādheyatvādhikaraṇatā
ādheyatātvaniṣṭhādhikaraṇatānirūpitādhikaraṇatābhinnā
ādheyatvādhikaraṇatātvādityatrātivyāpteḥ/
ādheyatāsāmānyanirūpitādhikaraṇatānirūpakatvasyādheyatāmātre
sattvāt/
na ca
svanirūpakatvasthale
svanirūpakatāvacchedakahetutāvacchedakadharmasambandhāvacchinnādheyatātvakatvaniveśāt
na doṣa iti vācyam/ tathā sati sādhyābhāvavadavṛttitvarūpavyāpteḥ
niruktavyabhicārābhāvarūpatve hetubhedena bhedāpattyā
kevalānvayigranthavirodhāpatteḥ/ tatra tādṛśavyāpterabhedasyoktatvāt/
na ca
svanirūpakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākātyantābhāvasvani rūpitatvobhayasambandhena/
sādhyābhāvavadviśiṣṭādheyatvaṃ vivakṣitamiti na doṣaḥ/ ādheyatāyā
adhikaraṇanirūpakatāvirahāt iti vācyam/

vṛttyaniyāmakasambandhasyātyanatābhāvapratiyogitānavacchedakatāmate
uktapariṣkārāsambhavāt/
na ca
svanirūpakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvameva
niveśyamiti na doṣaḥ/
vṛttyaniyāmakasambandhasyāpyanyonyābhāvapratiyogitāvacchedakatāvacchedakatāyāḥ
sarvasaṃmatatvāt iti vācyam/ tathāsati dhūmavān
vahneritpayādāvasambhavāpatteḥ/ nirūpakatayā
ayogolakādimato 'prasiddheriti vadanti/
atrocyate-vilakṣaṇanirūpitatvasambandhena
sādhyābhāvavadviśiṣṭādheyatvaṃ vivakṣitam/ vailakṣaṇyaṃ cākhaṇḍopādhiḥ/
na ca tatra mānābhāva iti vācyam/ kāryatāyāḥ
kāraṇamityādyavyavahārāt kāryasya kāraṇamiti vyavahārācca
vilakṣaṇaniyapitatvasya ṣaṣṭhyarthatāyā gadādhareṇa bādhagranthe uktatayā
tattulyayuktyā adhikaraṇe vartate, adhikaraṇatāyāṃ vartata
ityādivyavahārāvyavahārābhyāṃ vilakṣaṇanirūpitatvasya
saptamyarthatāyā apyāvaśyakatvāt/ vailakṣaṇyasya
cākhaṇḍopādhirūpādanyasya nirvaktumaśakyatvāt iti bodhyay/
anye tu
sādhyābhāvavanniṣṭhādhikaraṇatānirūpakatvaṃ vivakṣitamiti na doṣa
ityāhuḥ/ taccintyam -
prameyādhikaraṇatā
parvatānyā prameyādhikaraṇatātvādityādāvavyāpteḥ/ prameyatvena
prakṛtahetorapi tādṛśādhikaraṇatānirūpakatvāt iti/
prakāśikāyām [196] sādhyatāvacchedakadharmasaṃbandhāvacchinneti/
sādhyatāvacchedakadharmasambandhaparyāptāvacchedakatāketyarthaḥ/ tena
dvitvādyavacchinnābhāvaviśiṣṭābhāvayoḥ
saṃyogasamavāyobhayasaṃbandhāvacchinnapratiyogitākābhāvasya ca
vyāvṛttiḥ/ tādṛśāvacchedakatākatvaṃ ca tādṛśadharmetaradharmānavacchinnatve
sati sādṛśasambandhetarasambandhānavacchinnatvam/
dharmasambandhayorniveśaprayojanamāha - [196] teneti
hetutāvacchedakasaṃbandhapraveśanaṃ ca vahnimān dhūmādityādau
vipakṣabhūte hradādau kālikādināṃ dhūmādessattvāt
ativyāptivāraṇāya/ [196] sādhyābhāvavattāyām
sādhyābhāvaniṣṭhādheyatāyām/ nanu kapisaṃyogī etatvādityādau
ativyāptiḥ/
śuddhaviśeṣaṇatāyāstādṛśatvādityata āha - kapīti/ [196] digiti/
ākāśābhāvatvāvacchinnakālikaviśeṣaṇatāsaṃbandhāvacchinnapratiyogitākābhāvavān
ātmatvādityādau kālikaviśeṣaṇataiva
tādṛśasambandhaḥ/ yadi ca

'adhikaṃ tu' ityādi nyāyena
niravacchinnaviśeṣaṇatāsaṃsargakakapisaṃyogābhāvaprakārakaniścayamādāya
taddoṣatādavasthyamityucyate/ tadā
yaddharmaparyāptāvacchedakatākasaṃsargatānirūpitasādhyābhāvaprakāratākaniściyaḥ
pratibandhakaḥ taddharmaparyāptādheyatāvacchedakatāniveśāt na doṣaḥ/ na
caivamapi tādṛśasamūhālambanajñānamādāya taddoṣatādavasthyamiti
vācyam/ tādṛśaniścayasāmānyaṃ pratibandhakamityarthavivakṣaṇāt/ tathā
ca jñānatvavṛttidharmaparyāptāvacchedakatākatvaṃ niveśyam/ vṛttiśca
svasetyādi bhedavattvasaṃbandhena/ svādhikaraṇatā
svaparyāptāvacchedakatākasaṃsargatākasādhyābhāvaprakāratānirūpitaviśeṣyatāvacchedakatānirūpakaniścayatvasaṃbandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatāsvāśrayaviśiṣṭatvasaṃbandhena/ vaiśiṣṭyaṃ
tādātmyasvaviśiṣṭapratibadhyatānirūpitapratibandhakatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svaviśeṣyatāvacchedakadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitasādhyatāvacchedakadharmasambandhāvacchinnaprakāratāśālyanāhāryajñānavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasaṃbandhena/
nāto vyabhicārasya viśiṣṭaikārtharūpatābhaṅga iti/
sapakṣavṛttitvasāmānyābhāvaniveśasyāvaśyakatayā tata eva
kiñcitsapakṣamādāya doṣavirahāt sarvapadavaiyarthyathmatyāśaṅkyāha-
[196] sapakṣavṛttitveti/ nanu sapakṣatvaṃ yadi sādhyavattvamātraṃ tadā
asambhavaḥ/ śabdatvādāvanityatvādisāmānādhikaraṇyasattvādityata āha -
[196] sapakṣapadamiti/ nanu śabdādāvanityatvādisādhane
śabdatvādiḥsaddhetureveti kathaṃ
tasyāsādhāraṇahetvābhāsatetyāśaṅkyāha - [197] śabda ityādi/ [197] sampradāyavidaḥ prāñcaḥ/ navīnamatasya nirduṣṭatvāt
prāhurityuktam/ [195] anvayavyatirekadṛṣṭāntarahito 'nupasaṃhārī iti
saṃgrahoktayathāśrutalakṣaṇe siddhyasiddhibhyāṃ vyāghāta ityālocyāha -
[197] anvayavyatireketi/ yatkiñciddharmiṇi sādhyaniścayasya
sādhyābhāvaniścayasya vā sattve anupasaṃhāravyavahāravirahāt
daladvayopādānam/
viruddhanirūpaṇam
nanu
virodhāsādhāraṇyayorabhedaprasaṅgaḥ ityata āha - [203] sādhyābhāveti/ sākṣāt - parāmarśamadvārīkṛtya/
tadabhāvavyāpyavattājñānavidhayeti yāvat/
satpratipakṣanirūpaṇam
[203] yasya
sādhyābhāvasādhakamityādisaṅgrahavākye ṣaṣṭhyantayacchabdārthasya
sādhye 'nvayaḥ/ pakṣa ityadhyāhāryam/ prācīnamate
satpratipakṣasyānityadoṣatvena saddhetorapi tadvyavahārasyeṣṭatvena
vidyata ityasya jñāyata ityarthaḥ karmākhyātāśrayaṇāt/ navyamate tu
kartrākhyātāśrayaṇena vartata ityarthaḥ/ sādhakam - vyāpyatayā
gṛhyamāṇamityarthaḥ/ prācāṃmate/ navīnamate tu vyāpyamityartha
ityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe - [203]

yatsambandhītyādi/ [203] navīnāḥ punariti/ sādhyābhāvavyāpyahetvantaravatpakṣaḥ
satpratipakṣaḥ/ vyāptiścānvayato vyatirekataśca bodhyā/ tadgrahaśca
tadabhāvavyāpyavattāgrahavidhayānumitivirodhīti bhāvaḥ/
asiddhanirūpaṇam
[203] pakṣe pakṣatāvacchedakaviraha iti/
tajjñānasya pakṣatāvacchedakaviśiṣṭapakṣagrahavirodhitvam/ [203] pakṣe hetvabhāva iti/ tadgrahasya ca
pakṣadharmatāvagāhiparāmarśavirodhitvaṃ bodhyam/ nanu
bādhāderivopādherapi doṣatvāt
tadviśiṣṭasyātiriktahetvābhāsatvamāvaśyakatvaṃ bādhitādivat
upadheyasaṅkare 'pīti nyāyāt/ ataḥ sopādhiko vyāpyatvāsiddha
ityasaṅgatamiti hetvābhāsapañcatvavyāghātāpattirityata āha - [204] upādheriti/ nanu
sādhyāprasiddhisādhanāprasiddhirūpayordeṣayoradhikayossattvāt kathaṃ
hetvābhāsānāṃ pāñcavidhyamityāśaṅkya
tayorvyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāt na tadvirodha ityāha - [204] atredamavadheyamityādinā/
upādhinirūpaṇam
saṃgrahe [207] sādhyavyāpakatve satītyādi/ atra ca vahnimāndhūmādityādau
dravyatvāderghaṭādeśca vāraṇāya daladvayopādānam/ nanu
sādhyavyāpakatvaṃ sādhyavanniṣṭhābhāvāpratiyogitvarūpaṃ cet, tadā
asambhavaḥ; sarveṃṣāmeva
dvitvādyavacchinnābhāvapratiyogitvāt/ kiṃ tu
sādhyavanniṣṭhābhāvapratiyogitānavacchedakadharmavattvam/ tathā ca
vahnimān dhūmāditpayādau vahnitvādinā mahanasīyavahnyādeḥ
sādhyavyāpakatvāt upādhitāpattirityata āha - prakāśikāyām [207] sādhyavyāpakatvetyādi/ sādhyatāvacchedakasaṃbandhena
sādhyavanniṣṭhābhāvīyopādhitāghaṭakasaṃbandhāvacchinnapratiyogitānavacchedakaḥ
sādhanatāvacchedakasaṃbandhena
sādhanavanniṣṭhābhāvīyopādhitāghaṭakasambandhāvacchinnapratiyogitāvacchedakaśca
ya 1upādhitāghaṭakadharmaḥ tadvattvamityarthaḥ/ ayamatrānugamaḥ --
bhedaviśiṣṭopādhitāvacchedakadharmavattvaṃ upādhilakṣaṇam/ vaiśiṣṭyaṃ
svāśrayatvasvaviśiṣṭopādhitāvacchedakasambandhāvacchinnasādhanavanniṣṭhābhāvīyapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ svapratiyogitāvacchedakatāsambandhena/ avacchedakatā
svāvacchinnasādhyavanniṣṭhābhāvapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinanā
iti/ upādhitāvacchedakasambandhapraveśaphalamāha --- teneti/
kecittu -
upādhitāghaṭakasambandhaviśiṣṭopādhitāghaṭakadharmavattvaṃ lakṣaṇam/
vaiśiṣṭyaṃ svāvacchinna
sādhyavannaṣṭhābhāvapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasvā
vacchinnasādhanavanniṣṭhābhāvīyapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhenet i
vadanti/ vastutastu avacchedakatāviśiṣṭadharmavattvam tat/ vaiśiṣṭyaṃ
svāśrayatvasvaviśiṣṭāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasaṃbandhena/
1. upādhitāghaṭakadharma

iti/ upādhitāvacchedakadharma ityarthaḥ/
upādhitāghaṭakasaṃbandhetyatrāpi upādhitāvacchedakasaṃbandhetyarthaḥ/
svavaiśiṣṭyaṃ
svāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvasvaviśiṣṭapratiyogitānirūpitatvobhayasaṃbandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ svanirūpakapratiyogitāviśiṣṭatvasaṃbandhena/ vaiśiṣṭyaṃ
svāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvanirūpakābhāvaniṣṭhasādhanatāvacchedakasaṃbandhena
sādhanatāvacchedakāvacchinnavannirūpitādheyatāvacchedakasambandhāvacchinnasādhyatāvacchedakāvacchinnavannirūpitādheyatāvadabhāvīyatvobhayasaṃbandhena/
ato na sambandhāntarāṇyādāya dūṣaṇāvakāśa iti/ [208] avyāptimiti/ vāyuḥ pratyakṣa ityādau udbhūtarūpādeḥ
guṇādisādhāraṇaśuddhasādhyavyāpakatvābhāvāditi bhāvaḥ/ [208] yaddharmaviśiṣṭasādhyetyādi/
pakṣadharmādiviśiṣṭopādhitāvacchedakadharmavattvamiti niṣkarṣaḥ/
vaiśiṣṭyaṃ
svāvacchinnasādhyanirūpitatatsambandhāvacchinnavyāpakatāvacchedakatvasvāvacchinnasādhananirūpitatatsambandhāvacchinnāvyāpakatāvacchedakatvobhayasaṃbandhena/
vastutastu
adhikaraṇatāviśiṣṭarūpavatvaṃ vivakṣitam/ vaiśiṣṭyaṃ
svāśrayāvacchedakatvasvaviśiṣṭapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchi nnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvābhaya
sambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svāśrayāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvasvanirūpakapakṣadharmādiviśiṣṭasādhyavanniṣṭhātyantābhāvīyatvobhayasaṃbandhena/
adhikaraṇatā ca svāvacchinnasādhanavanniṣṭhābhāvīyatvasambandhāvacchinnā/
tenātrāyamupādhirityatra na vākyabhedaḥ/ vastutastu
adhikaraṇatāviśiṣṭadharmavattvamupādhilakṣaṇam/ vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakabhedapratiyogitākādhikaraṇatānirūpakabhedapratiyogitāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvasvaviśiṣṭapratiyogitānirūpitatvobhayasaṃbandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svaviśiṣṭasādhyavannirūpitādheyatāvadabhāvīyatvasvanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakādhikaraṇatāśrayasambandhāvacchinnatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ svāśrayasaṃmbandhāvacchinnatvasaṃbandhena/ dvitīye vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakādhikaraṇatānirūpakabhedapratiyogi tāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvasvaviśiṣṭapratiyogitānirūpitatvobhayasaṃbandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakādhikaraṇatāśrayasambandhāvacchinnatvasvaviśiṣṭasādhanavannirūpitādheyatāvadabhāvīyatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ svāśrayasambandhāvacchinnatvasambandhena/ atra sādhyavattvaṃ
sādhyatāvacchedakasambandhena sādhyatāvacchedakāvacchinnavattvam, tena
saṃbandhāntareṇa sādhyādhikaraṇamādāya na doṣaḥ/ na vā
viśiṣṭasattāvān jāterityādau dravyatvāderūpādhitānupapattiḥ/ evaṃ
sādhanavattvamapi sādhanatāvacchedakasambandhena
sādhanatāvacchedakāvacchinnavattvam/ tena
saṃbandhāntareṇa
sādhanādhikaraṇamādāya na doṣaḥ/ na vā dravyaṃ viśiṣṭasattvādityādau
guṇāderupādhitāpattiḥ evaṃ vyāvṛttyantaramavaseyam/ kasyaciditi/
parvatīyadhūmādherityarthaḥ/ [208]
idaṃ-bahirdravyasya
pakṣadharmatākathanam/ tena bāhyapratyakṣaviṣayatvasya sādhyatāyāṃ

dravyatvamātrameva pakṣadharma iti sūcitam/ [208] anityatvavyāpakamiti/ dīpikāvākye 'nityatvapadasya
janyatvavināśitvasādhāraṇatvāt prakṛtānuguṇyārthamāha --- [208] vināśitveti/ anyathā tādṛśasādhyavyāpakatvopādanaparatvaṃ
tādṛśagranthasya na saṃbhavatīti bhāvaḥ/
bādhitanirūpaṇam
[208] yasya sādhyābhāva iti saṃgrahapaṅktau pakṣa
ityadhyāhāryam/ tathā
cānumānātiriktapramāṇajanyapakṣadharmikaniścaprakārībhūtaḥ
yaddhetusaṃbandhi yat sādhyaṃ tadabhāva ityarthaḥ/ sambandhaśca
hetusādhyabhāvalakṣaṇaḥ/ atra bādhādiniścayānāṃ kutra kena rūpeṇa
pratibandhakatvamityāśaṅkāyāmāha - dīpikāyām bādhasyetyādinā/
doṣāṇāmanumitipratibandhakatvaprakāraśodhanam
bādhaśabdasya
doṣaviśeṣe 'pi prayogādāha --- prakāśikāyām [212] bādhasya sādhyābhāvavattāniścayasyeti/ dīpikāyām [212] satpratipakṣasya virodhijñānajanakasāmagrītveneti/ satpratipakṣasya
satpratipakṣajñānasya/ virodhijñānajanakasāmagrītvena
tadabhāvavattājñānajanakasāmagrītvena/
atra navīnāḥ ---
sāmagrītvamekakāraṇaviśiṣṭāparakāraṇatvamiti
pratibandhakatāvacchedakagarbhe kāraṇāntarapraveśo niṣphalaḥ
gauravasampādakaśceti viśeṣyabhūtajñānasya
tadabhāvavyāpyavattājñānatvenaiva pratibandhakatvamucitam, lāghavāt/
evaṃ pratihetuvyāpakaḥ sādhyābhāvaḥ pratihetumān pakṣa iti
viśakalitajñānadbayasādhāraṇatayā jñānaviśiṣṭajñānatvenaiva
virodhitvamāvaśyakam/ etena virodhijñānajanakatvena
virodhitvamityapi pratyuktamiti prāhuḥ/ tanmataṃ darśaṃyati ---
prakāśikāyām [212] vastutastviti/ nanu dīpikāyām
sādhāraṇasya ityādyasaṅgatam, duṣṭahetorevasādhāraṇaśabdārthatayā
tasyāvyabhicārābhāvarūpatvāsambhavāt ityata āha- [292] bhāvapradhānanirdeśatayeti/ vaiśiṣṭye tṛtīyā/ [212] evamagre 'pīti/ viruddhasyetyādāvityarthaḥ/ vastutastu
viruddhasyetyatra bhāvekta pratyayamaṅgīkṛtya virodhasyetyarthaḥ sulabha
iti dhyeyam/ nanu sādhyābhāvavadvṛttitvajñānasya hetudharmikasya
sattve 'pi hetusamānādhikaraṇetyādivyāptiḥ na hetau gṛhyata
ityanubhavasiddham, tacca nopapadyate/ sādhyābhāvavadvṛttitvajñānasya
grāhyābhāvānavagāhitvena tādṛśavyāptijñānavirodhitvāsambhavāt
ityāśaṅkyāha - [212] hetāviti/ vyāptīti/
hetusamānādhikaraṇetyādivyāptītyarthaḥ/ [212] maṇimantrādinyāyeneti/
tena grāhyābhāvānavagāhitvena
tādṛśavyabhicāragrahasya
tādṛśavyāptigrahāvirodhitve 'pi na taddaśāyāṃ tadāpattiriti bhāvaḥ/
[212] viśiṣṭavyāptyabhāvatayetyādi/ athātra dhūmavān vahnerityādau
hetuvyāpakasādhyāprasiddhyā tadghaṭitaviśiṣṭavyāpateraprasiddhyā
tadabhāvasya sutarāmaprasiddhyā kathamābhāsatā/ na ca -

svavyāpakatāvacchedakasādhyatāvacchedakāvacchinnasāmānādhikaraṇyasambandhāvacchinnahetuniṣṭhapratiyogitākātyantābhāva
eva hetuniṣṭhaḥ vyāpyatvāsiddhiriti na doṣaḥ/
tādṛśasāmānādhikaraṇyasaṃbandhena hetuviśiṣṭahetumān pakṣa iti
jñānasyaiva cānumitihetutvam ato na tasyābhāsatānupapattiriti
vācyam/ tathā sati
prāguktavyabhicārādīnāmābhāsatānupapateraśakyaparihāratvāditi/
maivam/ yataḥ
svavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasvāvacchinnasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭahetumān pakṣa iti
jñānamevānumitiheturūpeyate bhedapratiyogitāvacchedakatā
svasetyādyavacchedakatvasambandhena/
uktasvavṛttibhedapratiyogitvasaṃbandhāvacchinnasādhyatāvacchedakaniṣṭhapratiyogitākābhāvavaddhetureva
vyabhicāraḥ/
svāvacchinnasāmānādhikaraṇyasambandhāvacchinnasādhyatāvacchedakaniṣṭhapratiyogitākātyantābhāvavaddhetureva
vyāpyatvāsiddhiḥ/ uktagranthasyāpyatraiva tātparyam/ ato na dhūmavān
vahnerityādau uktarītyā tadaprasiddhiriti madekapariśīlitaḥ panthā/
kecittu -
sādhyatāvacchedakaniṣṭha
hetuvyāpakatāvacchedakatvahetvadhikaraṇavṛttitāvacchendakatvobhayābhāvo
vivakṣita iti nāprasiddhiriti vadanti/ tattuccham --- dhūmavān
vahnerityādau hetuvyāpakasādhyasamānādhikaraṇahetumān pakṣa
u iti jñānasya sādadhyatāvacchedake
hetvadhikaraṇavṛttitāvacchedakatvānavagāhitayā darśitobhayābhāvasya
tadvirodhitayā hetvābhāsatāyā durvañcatvāt/ darśitajñāne
tulyavittivedyatānyāyena niyamatastadbhāne mānābhāvāt/ pratyakṣarūpe
tādṛśajñāne kathañcit tasya tathā bhāne 'pi
anumitau śābde ca
tadbhāne niyāmakābhāvena tādṛśābhāvagrahadaśāyāṃ
tādṛśaparāmarśasambhavāt anumityutpādasambhavena tādṛśābhāvasya
hetvābhāsatāyā ayuktatvāt/ tādṛśaparāmarśasya
tulyarūpobhayānavagāhitvena
tādṛśobhayābhāvagrahapratibadhyatvāyogāt/ tādṛśaparāmarśe
dhūmatvādirūpasādhyatāvacchedakasya svarūpata eva bhānena
vyāpakatāvacchedakatvādyaṃśe tasya niyamato 'vacchedakakatvena sutarāṃ
viparītaniścayapratibadhyatvāsaṃbhavācca/
dhūmatvatvādirūpeṇadhūmatvādibhānopagame ca
dhūmatvatvādyanavacchinnavidheyatāvacchedakatākānumityanupapattiprasaṅgāt/
yadapi
hetuvyāpakatāvacchedakatvahetvadhikaraṇavṛttitāvacchedakatvobhayaviśi ṣṭasādhyatāvacchedakahetumān
pakṣa iti parāmarśasyānumitihetutvaṃ svīkriyate, nāto doṣa

iti --- tadapi na sat/ kāraṇatāvacchedakagarbhe
hetutāvacchedakāvacchinnaviṣayatāyāḥ tredhā niveśena
vyāpyatvāsiddheḥ/ [212] viśiṣṭavyāptyabhāvatayeti dīpikāvākyena
hetuniṣṭhābhāvasyaiva doṣatāpratīteḥ tāvatāpi tadanupapādanācca/
hetubhūtaparāmarśe bahuvrīhyarthasya sambandhasyādhikasya bhānena
mahāgauravācca iti sarvamanavadyam/
dīpikāyām [212] vyāptisaṃśayādhāyakatveneti/ ādhāyakatvaṃ prayojakatvam/ nanu
vyāptisaṃśayaprayojakatvaṃ kathaṃ tayorityataḥ tadupapādanayati ---
prakāśikāyām [213] hetāvasādhāraṇyādīti/ ādinā
anupasaṃhāritvasaṃgrahaḥ/ prācīneti/ navīnamataṃ tu prāgevoktamiti
bhāvaḥ/ [213] vyāptijñānapratibandhakaḥ --
vyāptijñānavirodhidhīviṣayaḥ/ paramukhanirīkṣakasyetyatra pratibandha
ityādiḥ/ [213] tathā cetyādi/ atrāyamāśayaḥ ---
hetvābhāsasāmānyalakṣaṇe
niviṣṭamanumititatkaraṇānyatarapratibandhakatvam na tāvat
tadanutpādaprayojakatvam/ vyabhicāritāsambandhena
upādhiviśiṣṭahetāvatiprasaṅgāt/ evaṃ ca
hetāvupādhiprakārakajñānābhāvasya parāmarśakāraṇatāvirahāt
nātivyāptiriti/ śithilam ayuktam/
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭapakṣagrahāvirodhitvasyaivāśrayāsiddhilakṣaṇatayā
sādhyavatpakṣe tadabhāvāt uktalakṣaṇe ca sādhyasaṃśayāṃśaniveśasya
viphalatvena saṃśayasya pakṣatātvanirāsācca darśitasya śithilatvamiti
bhāvaḥ/ dīpikāyām/ [212] āśrayāsiddhāvantarbhavatīti/ ayaṃ bhāvaḥ -
āśrayasya pakṣatāviśiṣṭasyāsiddhiḥ ceneti vigrahaḥ/ tathā ca
sādhyaniścayadaśāyāṃ sādhyasaṃśayarūpapakṣatāviraheṇa tadviśiṣṭasya
pakṣatāvacchedakāvacchinnasya tadānīmasiddheḥ/ sādhyavatpakṣasya tatrāntarbhāva
ucita iti bhāvaḥ/ siddhasādhanasyāśrayāsiddhyantarbhāvaprayojakaṃ
pakṣatāvighaṭakatvamupapādayati --- [213] prakāśe tanamata iti/
prācīnamata ityarthaḥ/ ayaṃ bhāvaḥ -- pakṣatāvighaṭakatvaṃ
āśrayāsiddhitvam/ vighaṭakatvaṃ ca virodhigrahaviṣayatvam/ pakṣatā ca
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭapakṣadharmakasādhyasaṃśayātmikā
prācīnamate/ tathā ca pakṣaniṣṭhapakṣatāvacchedakavirahasnya sādhyavatpakṣasya
ca niścayadaśāyāmuktapakṣatāyā asambhavāt/ ubhayorapi
tathātvamavyāhatamiti sādhyavatpakṣasya
siddhasādhanarūpasyāśrayāsiddhirūpatayā nādhikyāpattiriti na
vibhāgavyāghātaśaṅketi bhāvaḥ/ siddheḥ pūrvaṃ parato vā yatra
siṣādhayiṣā tatra siṣādhayiṣāvirahakālāvacchedena siddheḥ/
pratibandhakatāyā āvaśyakatvena sādhvatpakṣātiprasaṅgatādavasthyamiti
śaṅkānirāsāyoktañ [213] kevalamiti/ anena siddheḥ
siṣādhayiṣāsāhityābhāvavyavacchedaḥ/ tathā ca siddheḥ pūrvaṃ parataśca

yatra siṣādhayiṣā jātā tatra siddheratāthātvāt nātiprasaṅga
ityarthaḥ//
// iti
prasaraṇākhyāyāṃ dīpikāprakāśavyākhyāyāmanumānaparicchedaḥ//
samāptaḥ
/ / /
upamānaparicchedaḥ
[218] kutaścidāraṇyakapuruṣādityādisaṅgrahavākye pañcamyāḥ
prayojyatvamarthaḥ/ tasya śrudhātvarthaśābdabodhe anvayaḥ/ iti śabdasya
śabdānvayītyākārakatvamarthaḥ/ sphuṭamanyat/ yattu itiśabdaḥ
tādṛśānupūrvyavacchinnavākyaparaḥ, śrudhātoḥ śrāvaṇapratyakṣamarthaḥ/ tatra
viṣayitayā vākyasyānvayaḥ iti - tattuccham -
smarannityuktasmṛtisāmagrīpraviṣṭāvaśyakaśābdarūpānubhavapratipādanaparatvasambhave
tatparityāgenānupayuktānyathāsiddhavākyasākṣātkārapratipādanaparatāyā
anyāyyatvāt/ prakāśe [218] avasarasaṅgatyeti/
pratibandhakībhūtaśiṣyajijñāsānivṛtyuttarakālīnāvaśyavaktavyatvamavasaraḥ/
tṛtīyārthādikaṃ sarvamapi pūrvavat/
nanu [218] saṃjñāsaṃjñisaṃbandhajñānamupamitiriti saṅgrahavākyena upamiteḥ
padapadārthasambandhaviṣayakajñānatvaṃ lakṣaṇamuktam - tanna yujyate/
tādṛśānumityādāvativyāpteḥ/ atastādṛśasaṅgrahavākyaṃ
nopamiterlakṣaṇakathanaparam api tu tatsvarūpamātrapradarśanaparamityāha
- [218] upamitisvarūpamiti/ kiṃ tarhi tasyā lakṣaṇamityākāṅkṣāyām
āha - [218]
lakṣaṇaṃ tviti/
gamyetyantam upamititvasya jātirūpatāyāṃ pramāṇasūcanāya/ [218] etena smaranniti vartamānanirdeśena/ [218] āhuriti/ atra ca saṃgrahakārasya
kutaścidāraṇyakādityādyabhihitavataḥ
atideśavākyārthaviṣayakaśābdabodhaḥ karaṇam tadviṣayakaṃ smaraṇaṃ
vyāpāraḥ- upamitiḥ phalamiti matapradarśanamevābhimatam, na tu
sādṛśyādiviśiṣṭapiṇḍadarśanaṃ karaṇaṃ tādṛśasmaraṇaṃ vyāpāraḥ
upamitiḥ phalamiti matapradarśanam/ tathāsati śabdaprayogasya
svādhīnatvena smariṣyanniti piṇḍaṃ paśyatīti brūyāt, ataḥ
smarannityādyuktisvārasyaparyālocanayā pūrvamatamevābhimatam, na tu
dvitīyaṃ matamiti tatpradarśanaparatayā
tādṛśagranthavyākhyānānaucityamarucibījam/ saṃgrahe vākyeti/
gosadṛśo gavayapadavācya iti svarūpātideśetyādiḥ/ [218] udbodhakāntareti/
sādṛśyaviśiṣṭapiṇḍadarśanātiriktādṛṣṭādirūpodbodhaketyarthaḥ/
[219] sādṛśya(viśiṣṭapiṇḍa)darśanānantaramityādi/ atropamiteḥayaṃ
gavayapadavācya ityānakāratvopagame gavayavyaktyantaradarśanānantaraṃ
tatra padavācyatāyāḥ smaraṇānupapattiḥ, gosadṛśo gavayapadavācya
ityākārakatvasyopagame ca sādṛśyasya

tadbhedasamānādhikaraṇatadgatadharmavattvarūpasya gurutvena
padavācyatāvacchedakatvāsambhavāt tasyā bhramatvāpattirityālocya
gavayo gavayapadavācya ityākārikaiva
upamitirupagantavyetyabhiprāyeṇoktam [219] gavayatvādirūpalaghudharmet i/
tādṛśadharmāvacchinnaviśeṣyatāketyarthaḥ/ [219] idam-sādṛśyadarśanasya
upamitihetutāpradarśanaṃ, upalakṣaṇaṃ vakṣyamāṇārthasūcakam/ [218] sādṛśyādītyādinā vaidharmyasaṃgrahaḥ/
// iti prasaraṇākhyāyāṃ dīpikāprakāśikāvyākhyāyāṃ upamānaparicchedaḥ//
/ / /
śabdaparicchedaḥ
śabdalakṣaṇam
[222] upajīvyopajīvakatvasaṅgatyeti/ atra
vaktavyaṃ sarvaṃ prāgeva prapañcitam/ [222] śābdabodhopajīvyatvena
śābdabodhahetutvena/ [222] phalaniṣṭhatve 'pīti/
āśrayatārūpasākṣātsambandhenetyādiḥ/ [222] svarūpayorapi -
śabdapramāṇopamānapramāṇayorapi/ etena saṅgateḥ sākṣātsambandhena
karaṇaniṣṭhatvaṃ sūcitam/ [222]
karaṇayorityādi ṣaṣṭhyartho
viṣayatvam abhidhānaśabdārthaikadeśajñānānvitam/ anantaratvaṃ
cāvyavahitatvam/ tacca pūrvāparasādhāraṇam/
svanirūpaṇapūrvanirūpaṇapūrvatvaśūnyatvasvottaranirūpaṇānuttaratvānyataravattvarūpaṃ
bodhyam/
nanu [222] āptavākyaṃ śabda iti saṃgrahe śabdatvasya lakṣyatāvacchedakatve
vahninā siñcatītyādyapramāṇavākye 'vyāptiḥ;
āptoccaritatvavirahādityata āha - [222] pramāṇaśabda iti/ tathā
ca pramāṇaśabdatvaṃ lakṣyatāvacchedakam/ tacca vahninā
siñcatītyādivākyavyāvṛttamiti bhāvaḥ/ [222] lakṣaṇamiti/
jabagaḍadaśādau ativyāptivyudāsāya vākyatvamuktam/
āptoktavākyamityatra uktaśabdena samāsāntargataṣaṣṭhyāḥ uccaritatvamartha
iti sūcitam/ [222] yathārthavaktṛtvarūpeti/ etena āptatvaṃ
hīṣṭatvam/ tathā ca vahninā siñcatīti vākye 'tivyāptitādavasthyam/
tatprayoktuḥ kasyacit iṣṭatvasambhavāditiśaṅkā nirastā/ nanu
vahninā siñcatītyādiprayokturapi kadācit
bādhitārthakavākyaprayogahetubhūtayathārthajñānavattāyāḥ sambhavāt
kathamativyāptivāraṇamityata āha -- [222] prakṛtavākyārtheti/ [222] niṣkarṣa iti/ ayaṃ bhāvaḥ --
tādātmya1svapratipādyārthagocarayathārthajñānajanyatvobhayasambandhena
1. svapratipādyetyādi/
svaṃ jalena siñcatītyādivākyaṃ tatpratipādyo yo 'thaḥ
jalakaraṇakasekakartā tadviṣayakaṃ yat yathārthajñānaṃ
tādṛśavākyaprayoktṛniṣṭhaṃ tajjanyatvaṃ tādṛśavākye, 'artha buddhvā
śabdaracanā' iti nyāyāditi bhāvaḥ/

vākyaviśiṣṭavākyatvaṃ
1svajanyatvasvaviṣayībhūtārthapratipādakatvobhayasambandhena
yathārthajñānaviśiṣṭavākyatvaṃ vā śabdalakṣaṇamiti/ [222] etat vākyārthajñānasya śabdaprayogahetutvam/
śaktinirūpaṇam
nanu [225] arthasmṛtyanukūletyādinā dīpikāyām
śaktipadārthaniruktirayuktā/ tannirukterihāprakṛtatvādityāśaṅkayāha -
[225] mīmāṃsaketyādi/ [225] nirāsakatveneti/ prayojanatayā
hetutvavivakṣayā tṛtīyā/ agra ityavatāraṇānvayi/ avatāraṇaṃ
pravṛttyanukūlo vyāpāraḥ/ sa ca śaṅkāgranthapravṛttiḥ/ [225] taditi/ mīmāṃsaketyarthaḥ/ [225] matam
prāmāṇikatayā
svīkṛtor'thaḥ/ [227] sādhāraṇyeneti/ sādhāraṇyaṃ
tadvṛttirūpavattvam/ rūpaṃ cārthetyādyuktam/ śaktipadārthānvitaṃ vaiśiṣṭyaṃ
tṛtīyārthaḥ/ sphuṭamanyat/ dīpikāsthaśaktirityasya śaktipadārtha
ityarthasūcanāya [225] śaktipadārthamityuktam/ dīpikāyām
anukūletyantaṃ saṃbandhaviśeṣaṇam/ nanu
dīpikoktaśaktipadārthalakṣaṇer'thasmṛtyanukūlatvaniveśane 'pi
ghaṭādipadākāśayoḥ samavāye 'tiprasaṅgaḥ tadavasthaḥ/
svaniṣṭhatvasvārthaniṣṭhatvobhayasambandhena
padaviśiṣṭatvaniveśane 'pyākāśapadākāśayossamavāyavāraṇamadhakyam
tasyāpi tadubhayasambandhatvāt arthassṛtyanukūlatvāccetyata āha - [225] śābdabodhajanaketi/ smṛtiviśeṣaṇametat/ tathā ca
samavāyajñānādhīna -
ākāśādirūpārthasmṛteśśābdabodhajanakatvābhāvāt nātiprasaṅga
iti bhāvaḥ/ nanu anukūlatvaṃ janakatvam, tacca saṃbandhe bādhitam
tajjñānasyaiva smṛtijanakatvādityata āha - [225] anukūlatvamiheti/ [225] viśeṣyamitīti/ yadyapi svaprayojakādṛṣṭavattvāderātmapadaṃ prati
ātmani sambandhatvamasti, tathāpi smṛtiniṣṭhā yā śābdabodhajanakatā
tannirūpitā yā janyatāsambandhāvacchinnā jñānaniṣṭhāvacchedakatā
tadavacchedakasaṃsargatāśrayatvamiti niṣkarṣāt na doṣaḥ/
1. svajanyatvetyādi/
svaṃ jalena siñcatītyādivākyārthaviṣayakaṃ jñānaṃ tajjanyatvaṃ
tādṛśavākye, evaṃ svaṃ tādṛśavākyārthajñānaṃ tadviṣayo yor'thaḥ
vākyārthaḥ tatpratipādakatvaṃ ca tasmin vākye iti samanvayaḥ/
1janyatāsambandhena
tattadarthadharmikatattatpadaprakārakaśaktisaṃsargakajñānaviśiṣṭatattadarthasmṛtitvena
śābdabodhahetutvopagamāt
lakṣaṇasamanvayaḥ/ evaṃ
saṃbandhāntarajñānajanyārthasmṛteḥ śābdabodhahetutāvirahāt na doṣa
iti/
nanu anyaḥ padārthaḥ
padārthāntaramiti vyutpattyā padārthāntarapadaṃ
kḷptapadārthātiriktaparam,

pratiyogiviśeṣasamarpakapadāsamabhivyāhṛtātiriktādipadānāṃ
svasamabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakāśrayatvena
kḷptatattaddharmipratiyogikabhedakūṭavadbodhakatāyāḥ 'citramatiriktaṃ
rūpa'mityādau dṛṣṭatvāt/ tathā ca mīmāṃsakaiḥ śakterapi
padārthatvāṅgīkārāt
tādṛśabhedakūṭavatpadārthāprasiddhirityāśaṅkyāha - [225] tattaditi/ tathā ca śaktitvātiriktānāṃ dravyatvādīnāmeva
grahaṇāt nāprasiddhiriti bhāvaḥ/ [225] vyāghātaḥ - virodhaḥ/
aprasiddhiriti yāvat/ athavā naiyāyikamate śaktiḥ na padārthāntaramiti
niṣedho nopapadyate/ pratiyogyaprasiddherata āha - [225] tattatpadārthatāvacchedakābhāvakūṭavadityartha iti/ atra ca
padārthānāṃ tattatpadārthatāvacchedakānāṃ anataramabhāvakūṭaḥ atrāstīti
padārthāntaramiti arśādyajanyatāyā upagamenoktārthalābhāt na
padārthāntaramityatra ca nañaḥ
prakṛtipratyayārthayorantarābhāsamānārthakatāyā anyatra darśanāt
prakṛte 'pi antarapadārthasyābhāvakūṭasya nañarthābhāve
pratiyogitayānvayena tattatpadārthatāvacchedakavirahakūṭābhāvāśraya
ityarthaṃ manasi nidhāyāha - [225]
na vyāghāta iti/ vyāghāta ityataḥ
prāk siddhyasiddhibhyāṃmityādiḥ/ [227] anyeti naiyāyiketyarthaḥ/
tattatpadārthatāvacchedakābhāvakūṭasya pratyekaṃ prasiddhatvāt
pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭapratiyogijñānasambhavena naiyāyikamate
niṣedhopapatteriti bhāvaḥ/ yadyapyatra kūṭatvaṃ durvacam/ aprasiddhyā
ekābhāvaviśiṣṭāparābhāvaniveśaśca na
1.
janyatāsaṃbandhenetyasya jñānaviśiṣṭetyatrānvayaḥ/
sambhavati/ tathāpi
tattadabhāvaviṣayakadhīviṣayatvavadityarthāṅgīkārāt na doṣaḥ/
viṣayatvavattvaṃ cādheyatāsambandhāvacchinnasvavyāpakatāsambandhena/
tatsambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvaprasiddhyā niṣedhopapatteḥ/
[225] atiriktaiveti/ kḷptayorvinigamanāvirahe 'kḷptamanyat
siddhyatīti nyāyāditi bhāvaḥ/ [225] yata ityādi/ atra kalpe
vācya ityādau dhātostādṛśaviśeṣyatvamarthaḥ/ pratyayasya āśraya iti
bodhyam/ nanvevaṃ sati vācya
ityādivākyajanyaśābdabodhe āśrayatvarūpādhikapadārthabhānasya
vaktavyatayā gauravam/ evaṃ viśeṣyatāyāmicchāsambandhatayā
nirūpitatvasya niveśanīyatayāpi tathetyāśaṅkya kalpāntaramāha -
[226] tādṛśeti/ tattatpadajanyabodhaviṣayatvaniṣṭhetyarthaḥ/ [226] taditi/ īśvaretyarthaḥ/ evaṃ cātra kalpe
dhātorīśvarecchaivārthaḥ, pratyayasya
padajanyabodhaviṣayatvaprakāratānirūpitaviśeṣyatāvānārthaḥ,
viśeṣyatāyāṃ ca nirūpitatvasambandhena icchānvaya iti bhāvaḥ [226] nāti prasaṅga iti/ ghaṭādipadajanyabodhaviṣayatvādeḥ
īśvarecchāyāṃ ghaṭādāveva bhānāt tadviṣayatayoreva

nirūpyanirūpakabhāvasattvāditi bhāvaḥ/
nanu gaṅgāyāṃ ghoṣa
ityādau gaṅgāpadāditaḥ tīrādibodhotpattyā tīrādigatasya
tādṛśabodhaviṣayatvāderapi īśvarecchayā viṣayīkaraṇamāvaśyakam/
tasyāḥ vidyamānayāvaddharmaviṣayakatvaniyamāt/ tathā ca tīraṃ
gaṅgāpadajanyabodhaviṣayo bhavatvityākārakatvamapi tasyā astīti
prāguktarītyā lakṣaṇocchedaprasaṅgatādavasthyamityata āha - [226] gaṅgāpadajanyatvasyeti/ gaṅgāpadajanyo bodhaḥ bodhaviṣayo
bhavatu tīramityākārakatvameva īśvarecchāyāṃ svīkriyate, tāvataiva
tasyā uktaniyamopapatteḥ/ bodhaviṣayatātvarūpeṇa
gaṅgāpadajanyabodhaviṣayatvāderapi tatra bhānasambhavādityarthaḥ/ [226] abhāveneti/ anyathā
viśiṣṭākārecchāviśakalitākārecchayoravailakṣaṇyaprasaṅgāditi
bhāvaḥ/ [226] gaṅgāpadajanyatvaprakāratānirūpitetyādi/
etena bodhaviṣayo bhavatu tīramityākārakatvasya
tādṛśecchāyāmupagamāt/ bodhaviṣayatātvena
gaṅgāpadajanyabodhaviṣayatvaprakāratānirūpitatvaṃ tīraviśeṣyatāyā
apyakṣatamityatiprasaṅgatādavasthyamiti śaṅkā nirastā/
viśakalitecchīyaviśeṣyatāprakāratayoraikyāsambhavena
janyatvabodhaviṣayatvayoḥ prakāratārūpayoḥ
nirūpyanirūpakabhāvāsambhavāt/ [226] na kṣatiḥ - na
lakṣaṇocchedaprasaṅgaḥ/ [206] svātantryeṇa bhānamiti/ vaiśiṣṭye tṛtīyā
bhānaṃ prakāratā/ svātantryaṃ
cārthaviśeṣyatānirūpitaviṣayatvaprakāratānirūpitabodhaprakāratānirūpitatvābhāvaḥ/
padaniṣṭhaprakāratānirūpitajanyatvaprakāratānirūpitabodhaprakāratāni rūpitatvābhāvaśca/
svātantryeṇetyasyoktārthakasya
yathāyogamanvayo
bodhyaḥ/ [206] saṅkṣepa iti/ atrāyamāśayaḥ -
īśvarecchāyāṃ tīraṃ gaṅgāpadajanyabodhaviṣayo
bhavatvityākārakatvamanabhyupagamya
darśitaviśakalitākārakatvābhyupagame lakṣaṇāyā
vṛttyantaratvakalpanasyāvaśyakatvena gauravam/
viśiṣṭākārakatvābhyupagame tu lāghavamiti tarkānugṛhītena
īśvarecchā viśiṣṭākārakatvatadabhāvānyataravatī
prameyatvādityanumānena tasyāḥ viśiṣṭākārakatvasiddhiriti tu na
śaṅkanīyam/ tathāsati abhrāntānāṃ ghaṭo ghaṭapadavācya iti
vyavahāraprasaṅgāt/ bādhakatarkābhāvaviśiṣṭasyaiva
lāghavatarkasyānumānānugrāhakatvopagamāt/ uktānumānena tatra
tadasiddheḥ/ evaṃ ghaṭo ghaṭapadasya vācya ityādau pratyayārthe
vibhaktyarthasyānvayo vācyaḥ/ sa cānubhavaviruddha iti/ ṣaṣṭhyā
janyatvaprakāratārthaḥ/ tatra prakṛtyarthasya
svaniṣṭhaprakāratānirūpitatvasambandhenānvayaḥ/ vaca

dhātoḥ
bodhaprakāratānirūpitaviṣayatvaprakāratānirūpakatvaviśiṣṭecchārthaḥ/
ṣaṣṭhyarthasya bodhaprakāratāyāṃ nirūpitatvasambandhenānvayaḥ/
viśiṣṭecchāyāśca pratyayārthaviśeṣyatāvadekadeśaviśeṣyatve
viśeṣaṇāvacchinnanirūpitatvasambandhenānvayaḥ/ evaṃ prathamakalpo 'pi
sādhureveti/ evaṃ
viśiṣṭecchīyaviśeṣyatāprakāratayorabhedamanupagamya
avacchedyāvacchedakabhāvāṅgīkāre prakāratānirūpitaprakāratāsthale
prakāratānirūpitaviśeṣyatvāvacchinnaprakāratā niveśyeti/
viśiṣṭaśaktisthāpanam
[230] viśiṣṭe śaktimityādi/
viśiṣṭaviśeṣyakaśaktiprakārakāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayānukūlavyāpāraviṣayakecchāviśiṣṭaḥ
mīmāṃsakamataviṣayakajñānajanakaśabdapratiyogikadhvaṃsaviśiṣṭaḥ
mīmāṃsakamataviśeṣyakānupapannatvaprakārakajñānajanakaśabdaḥ
tadanukūlakṛtimānityakhaṇḍabodhaḥ/ dvitīyaṃ vaiśiṣṭyaṃ
svapratiyogisamānākartṛkatvasvāśrayakālavṛttitvobhayasambandhena/
sphuṭamanyat/ [230] arthāpattīti/ arthāpattiśca ānayanakarmatvasya
sākṣātsambandhena goniṣṭhatvamantarā
svāśrayavṛttitvarūpaparamparāsambandhena
gotvavṛttitvamunapapannamityākārikā bodhyā/
nanu
jātyāśrayavyaktāveva śaktisvīkāre gavādipadajanyaśābdabodhe
gotvāditatsambandhayoḥ kathaṃ bhānasambhavaḥ/ āśakyasnapaya śābdabodhe
bhānaṃ nāstīti niyamāt/ na ca tādṛśaniyame mānābhāva iti
vācyam/ tathā sati gavādipadajanyaśābdabodhe ghaṭādīnāṃ
bodhāpatteḥ/ yattu - nīlo ghaṭa ityādau abhedasya evaṃ sati
śābdabodhe bhānaṃ na syāditi - tanna - padārthadvaya -
saṃsargātiriktasyeti viśeṣaṇādityāśaṅkya
prācīnābhimatasamādhānamāha - [231]
atredaṃ bodhyamityādinā/ navīnāstu
tādṛśaniyame mānābhāvaḥ/ na coktātiprasaṅgaḥ/
śaktitadavacchedakatadavacchedakatāghaṭakasambandhatvānāmeva śābdabodhe
bhānaniyāmakatvāṅgīkārāt/ evaṃ ca jātitadvaiśiṣṭyāyoḥ
śaktirnābhyupeyeti vadanti/ tanmataṃ darśayati - navyāstviti/
śaktigrahopāyapratipādanam
nanu
apyekadantetyādikośādau ekadantādiśabdānāṃ
dvandvasamāso 'nupapannaḥ/ samasyamānapadārthānāṃ mitho bhedasattva eva
dvandvasya sādhutvādiha tadabhāvādityata āha - [234] tatreti/ [235] vyavahārataḥ/ pravṛtterityarthaḥ/ [234] vṛddhavyavahāreṇeti dīpikāvākye 'pi vṛddhasya vyutpannasya
vyavahāreṇa pravṛttyetyarthaḥ/ nanu dīpikāstha [237] nanvityādivākye kāryaparatvādityasya

ṣaṣṭhyantākāṅkṣāsambhavāt vyavahārasyetyasyottaratrānvayāsambhavāccāha
- [237] vyavahārasyetyādi/ [237]
vyavahārasya - vākyaprayogasya/ nanu
[234] pravṛttimupalabhya gavānayanaṃ ca dṛṣṭveti
dīpikāvākyātpravṛttyanumānānantaraṃ gavānayanajñānamiti labhyate/
tacca na yujyate/ pakṣajñānamantarā anumānāsambhavena gavānayanajñānasya
prathamamāvaśyakatvādityata āha - [237] gavānayanaṃ
dṛṣṭvetyādi/ pravṛtyupalambhasya pramityantarasyāsambhavādāha -
upalabhyetyasyeti/ anumānaprayogamāha - [235] iyaṃ kriyete/ ayaṃ
prayatnaḥ gavānayanadharmikeṣṭasādhanatājñānajanyaḥ pravṛttitvāt
svīyapravṛttivat ityanumānāntaramapīha bodhyam/ [235] gavānayanajñānasya - gavānayanadharmikeṣṭasādhanatājñānasya/
[234] niścityeti/ ayamāśayaḥ - tādṛśajñānaṃ
tādṛśavākyajanyam
tādṛśavākyaviśiṣṭatvādityānumāniko 'tra niścayaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
ca
svasattādhīnasattākatvasvābhāvādhīnābhāvapratiyogitvobhayasambandheneti/
nanu gāmānaya
ityādiviśiṣṭavākyasyaiva tādṛśaviśiṣṭārthe śaktiḥ kuto na
svīkriyata ityata āha - [235] vākyasyeti/ nanu yavaśabdasya
dīrghaśūkaviśiṣṭa śaktisvīkāre mlecchānāṃ priyaṅgau prayogo na
syādityata āha - [235] priyaṅgau tviti/ [235] ākhyātasya yatnatvaviśiṣṭa ityādi/ ākhyātaṃ
yatnatvaviśiṣṭavācakaṃ 1tādṛśakarotivyākhyetatvāditi rītyā
vivaraṇasya śaktigrāhakatā bodhyā/ tatsamānārthakapadāntareṇa
tadarthakathanaṃ hi vyākhyānamiti bhāvaḥ/
śabdānāṃ
siddhaparatvamapīti nirūpaṇam
nanu siddhārtho 'pi
vākyaprayogī bhavatu kiṃ tāvatā vyutpatterityata āha - [237] tathāceti/ [237] anyathā-tatra śaktigrahāvaśyambhāvavirahe/
lakṣaṇānirūpaṇam
nanu [237] tīrepi śaktiḥ na kalpyata iti dīpikāvākyamanupapannam/
tīrādiśabdānāṃ tīre śaktisvīkārādityata āha - [238] gaṅgāpadasyeti/ [238] śeṣa iti/ [238] nānārthakatvānupapattiriti/ nānārthaśaktatvānupapattirityarthaḥ/
nanu lavaṇāśvayorapi
kathañcit saṃyogaḥ sambhavati, evamekakālīnatvādisambandho 'pīti
noktadoṣavistārasaṃbhava ityata āha - [238] idamupalakṣaṇamiti/
[237] idaṃ lavaṇāśvayoḥ parasparasambandhābhāvāt
nānāśaktikalpanam/ [238] prasiddhayoḥ
samānaprayogaprācuryayorityarthaḥ/ etena gaṅgādipadāt
viśeṣassūcitaḥ/ tatra tīrapravāhayoratathātvāt/ [238] mañcasthapuruṣa iti/ atra mañcapadaṃ puruṣamātraparam,
mañcasthetyuktistu tatra śakyasambandhalābhāya/ vācyārthasya mañcādestu na
śābdabodhe bhānamiti dhyeyam/ idamatrajahalallakṣaṇālakṣaṇam -

lakṣyatāvacchedakarūpeṇa lakṣyamātraviṣayakabodhajanikā lakṣaṇeti/ [238] apinā - apiśabdena/ [238]
ekasārthavāhitvena -
ekasamudāyaghaṭakatvena/ ajahallakṣaṇālakṣaṇam - lakṣyatāvacchedakarūpeṇa
śakyalakṣyobhayabodhikā
lakṣaṇeti/
lakṣyatāvacchedakaṃ darśitam/ nanu chatripadamukhyārthasya chatriṇaḥ
gamanakartṛtvānvayānupapattivirahāt kimatra lakṣaṇāniyāmakamityata
āha [238] tātparyeti/ matubarthaketyanena inipratyayasya
śaktatvalakṣaṇapadatvaṃ sūcitam/ [238]
tacchaktyeti/ vākyaśaktyetyarthaḥ/
mīmāṃsakamatamabhiprayannāha - [238]
pratipādyeti/ svamatābhiprāyeṇāha -
[238] anyatheti/ [238] ekasārthe ekasamudāye lakṣaṇā
svāśrayapuruṣaghaṭitatvarūpaparamparāsambandhātmikā/ [238] āhurityasvarasasūcanam/ tadbījantu tathāsati
jahallakṣaṇodāharaṇamevedaṃ syāt/ tathā ca prakṛtānupayogaḥ
dīpikāyām tasyājahallakṣaṇodāharaṇatvakathanāditi/ [239] tasya tīvabrahmaṇoraikyasya/ [239] tattāṃśasyedānīmityādi/
ayaṃ bhāvaḥ - taddeśādisambandhaviśiṣṭe etaddeśādisambandho bādhitaḥ,
viśiṣṭe anvīyamānadharmasya viśeṣaṇe 'pyanvayāvaśyakatayā
viśeṣaṇībhūtataddeśādisambandhe tadbādhāt/ ataḥ tatpadaṃ
deśakālasambandhimātraparam na tu deśādau tattāṃśo 'pi vivakṣitaḥ/
tathā ca tacchabdalakṣaṇā jahadajahallakṣaṇā/ tallakṣaṇantu
vācyatāvacchedakāprakārakavācyaviṣayakabodhaprayojikā lakṣaṇetīti/
so 'yaṃ devadatta
ityādau yadi viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhiśābdabodhaḥ svīkriyate
tadaivaṃ syāt, na cāyaṃ svīkriyate, kiṃ tu
taddeśatatkālavṛttitvopalakṣitānuyogikavaiśiṣṭyāvagāhibodhaḥ/ tatra
ca na prāguktarītyā bādhāvakāśaḥ/ viśeṣaṇe vidheyānanvayāt/ ata eva
so 'yaṃ devadatta ityādivākyajanyaśābdabodhasamanantaraṃ
taddeśatatkālavṛttiḥ na vā devadatta
ityādisaṃśayānutpādo 'pyanubhavasiddha upapadyate/
atastattāṃśasyāhānāt nātralakṣaṇāvakāśa iti nopeyata eva
jahadajahallakṣaṇeti vadanti/ tanmatamāha - [239] pare tvityādinā/
gauṇīvyañjanayorvṛttyantaratvakhaṇḍanam
[242] rājñāmapi śaktyaiveti/ bhuvaṃ dharati
rakṣatīti rītyā yogaśaktyaivetyarthaḥ/ nanu vyañjanāyāḥ kutra
lakṣaṇāyāmantarbhāva ityatrāha - [242] gaṅgāyāmityādi/ [242] lakṣaṇāsāmrājyāt - lakṣaṇābalāt/ cakārasya
samuccayaparatvāsambhavādāha - [242]
castvartha iti/ [242] vilakṣaṇaśabdaprayoktṛtvāditi/
vilakṣaṇaśabdaprayogaviśiṣṭatvādityarthaṃḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
svānukūlakṛtimattvādheyatvobhayasambandhena/ ādheyatā

svapativiśeṣyaka-evaṃvidhaśābdabodhaprakārakecchāprayojyatvobhayasambandhena/
tenāsmadādiṣvapi yathāśrutahetusattvena na
vyabhicāraḥ/ [242] sambhāvanādītyādinā mānasaparigrahaḥ/ [243] mantavyamiti/ tatha ca tathānuvyasāyo 'siddha iti bhāvaḥ/
lakṣaṇābījanirūpaṇam
[245] lakṣaṇānupapattiriti/ śakyārthasya yaṣṭyādeḥ
kriyānvayasambhavāditi bhāvaḥ/ [245]
niyatakāle -
aśvādiniyataprayāṇādikāla ityarthaḥ/ [245] viśeṣaṇāderityādinā
sāhacaryādeḥ parigrahaḥ/
arthāghyāhārakhaṇḍanam
[246] adhyāhāraḥ - upasthitiḥ/ [246] arthajñānārthatvādityatrārthajñānamupasthitiḥ/ yathākathañciditi/
mānāntareṇetyarthaḥ/ nanu padajanyatvaniveśasya ghaṭaḥ
karmatvamityādisthapalaviśeṣaprayojanakathanaṃ viphalaṃ,
pratyakṣādyupasthitapadārthasthale 'pi tatsambhavāt ityāśaṅkya na bodhe
padajanyatvaniveśasya idaṃ prayojanakathanam, api tu
viśeṣapadasyāpīti samādhānamāha - [247] viśeṣapadasyāpīti/
vṛttyeti vaiśiṣṭye tṛtīyā/ [247]
digiti/ ayaṃ bhāvaḥ --- yadyapi
ghaṭādipadaṃ vastugatyā vṛttiviśiṣṭameveti
tatsamavāyajñānajanyākāśopasthityā śābdabodhavāraṇāya
tattaddaṇḍavṛttiprakārakatattatpadadharmikajñānajanyatattadarthopasthiterhetutvaṃ
vaktavyam/ evaṃ
tattatpadavṛttiprakārakatattadarthadharmikajñānajanyatattadarthopasthiterapi/ evaṃ
ca samavāyasya vṛttirūpatvābhāvāt nātiprasaṅgaḥ/ śaktilakṣaṇayoreva
vṛttirūpatvāditi/
padavibhāgaḥ
[248] avayavaśaktiḥ - svaghaṭakapadaśaktiḥ/ [248] tanmātreṇeti/ avayavaśaktimātreṇetyarthaḥ/ mātraśabdena
rūḍhiśaktivyavacchedaḥ/ tathā ca
rūḍhiśaktijñānajanyārthaviṣayakabodhajanakatvābhāve sati
avayavaśaktijñānajanyārthaviṣayakabodhajanakatvaṃ yaugikasya lakṣaṇamiti
paryavasitam/ yogarūḍhivāraṇāya satyantam/ [248] tanmātreṇetyādi/ rūḍhimātreṇetyarthaḥ/
mātrapadenāvayavaśaktivyayacchedaḥ/ tathā ca
yogaśaktijñānajanyārthaviṣayakabodhajanakatvābhāve sati
rūḍhiśaktijñānajanyārthaviṣayakabodhajanakatvaṃ rūḍhasvya lakṣaṇam/
yaugikavāraṇāya satyantam/ [248]
yogarūḍhibhyāmityādi
yogaśaktijñānajanyaḥ yaḥ rūḍhiśaktijñānajanyaśābdabodhaḥ
tajjanakatvamityarthaḥ/ rūḍhivāraṇāya prathamaṃ janyāntam/
yaugikavāraṇāya dvitīyam/ parasparasahakāreṇetyanudapādāne rūḍhyā
arthapratipādakatve sati yogenārthapratipādakatvaṃ lakṣaṇaṃ syāt/ tatra

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc