Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 441460

vyāvṛttalakṣaṇābhyāṃ vailakṣaṇye ajñāte sati
pratyakṣādyatiriktapramāṇatvasādhyakānumitikaraṇatvahetukānumāne
vyabhicāraśaṅkāyā durvāratvāt/ ataḥ saṅgrahe
anumitilakṣaṇakathanamucitamityabhiprāyeṇa bhāvamāha - [147] tathā ceti/
anumitilakṣaṇam
[147] nanu saṃśayottarapratyakṣa iti
dīpikāvākyamasaṅgatam, 'nāyaṃ puruṣa' iti
viparītaniścayottarapratyakṣe 'pyativyāptisambhavena tadakathanena
nyūnatāpatterityāśaṅkya dīpikāvākyasthasaṃśayapadaṃ
virītajñānamātropalakṣaṇaparamityabhiprāyeṇāha - [188] viparītajñānottarapratyakṣaṃ pratīti/ [148] aṅgīkurvatāmiti/
miśrādīnāmiti śeṣaḥ/ etena prātyakṣikaniścaye
viśeṣapadarśanābhāvaviśiṣṭaviparītajñānasnaya pratibandhakatvaṃ
tadabhāvasya hetutvamiti vadatāṃ dīdhitikārādīnāṃ mate
nātivyāptiriti sūcitam/ nanu [147] sthāṇupuruṣasaṃśayānantaramiti dīpikāvākyamasaṅgatam/
saṃśayasya tattadabhāvakoṭikatvaniyamena
sthāṇupuruṣakoṭikatvāyogāt ityata āha - [148] idamiti/ [148] āhuḥ ityasvarasasūcanam/ tadbījantu
sthāṇutvatadabhāvakoṭikasaṃśayasya prathamaṃ vivakṣitatve puruṣa eveti
pratyakṣajananādityuttaragranthavirodhaḥ/ sthāṇureveti pratyakṣajananāditi
vaktavyatvāt/ ataḥ tādṛśagranthaparyālocanayā
sathāṇupuruṣasuśayānantaramiti vākye saṃśayadvayaṃ na vivakṣitam,
kintu eka eva saṃśaya iti/
1. teneti/ ātmādeḥ
anumitiniṣṭhajñānatvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatāśrayatve 'pi
anumititvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatāśrayatvābhāvannātivyāptiriti
bhāvaḥ/
taccaitanmate na ghaṭata
iti/ nanu puruṣa iti pratyakṣajananāditi vaktavyam
kimevakāropādānenetyāśaṅyāha - [148] puruṣa evetīti/ nanu
'puruṣaṃ anuminomī'tyanuvyavasāyasattve anumititvamapi tatra
svīkāryaṃ syādityata āha - [148]
idamupalakṣaṇamiti/ [148] idaṃ bādhakayuktipradarśanam/ [148] upalakṣaṇam
bādhakayuktyantarasyāpi sūcakam/ nanu
saṃśayottarapratyakṣe 'tivyāptivāraṇātha
1parāmarśajanyatvaśarīrapraviṣṭajanakatāyāṃ
viśiṣṭaparāmarśatvāvacchinnatvameva kuto na niveśitam/
saṃśeyottarapratyakṣe ca puruṣatvavyāpyakarādimānayamiti parāmarśasya
2viśakalitajñānasādhāraṇyānurodhena 3jñānaviśiṣṭajñānatvenaiva
kāraṇatvopagamāt/ evaṃ viśeṣapadarśanasya
viparītajñānapratibanadhakatāyāṃ uttejakatāmate uktaviśeṣaṇaṃ viphalaṃ
syāt/ saṃśayottarapratyakṣe 4ativyāpteranavakāśādintyata āha - [148] eteneti/ janakatāyāṃ

tādṛśadharmāvacchinnatvamaniveśya
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvasyaiva vivakṣaṇenetyarthaḥ/ [148] viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakanirṇayavidhayetyanena
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhibuddheḥ
tādṛśaviśiṣṭaparāmarśatvāvacchinnajanakatākatvamastīti sūcitam/
saṅkṣepa iti/ atrāyamāśayaḥ --- pakṣatāsahakṛtasyaiva parāmarśasya
viśeṣadarśanatvena saṃśayottarapratyakṣe hetutvāt
taddoṣatādavasthyamiti pakṣatājanyatve sati parāmarśajanyatvamiti
tadartho vaktavyaḥ/ evaṃ pakṣatāpratyakṣe ativyāptivāraṇāya
parāmarśajanyatvopādānam/
1. parāmarśajanyatveti/
parāmarśaniṣṭhajanakatānirūpitajanyatvetyarthaḥ/
2. viśakalitajñāneti/
'puruṣatvavyāpyaṃ karādi', 'karādimāṃścāyam' iti
jñānadvayasādhāraṇyānurodhenetyarthaḥ/
3.
jñānaviśiṣṭajñānatveneti/
karādiviśeṣyakapuruṣatvavyāpyatvaprakārakajñānaviśiṣṭakaradiṃprakārakedantvāvacchinnaviśeṣyakajñānatvenetyarthaḥ/
4.
ativyāpteranavakāśāditi/
jñānaviśiṣṭajñānatvāvacchinnakāraṇatānirūtipakāryatānirūpitakāryatāyāḥ
sattve 'pi parāmarśatvāvacchinnakāraṇatānirūpitakāryatāyāḥ
virahāditi bhāvaḥ/
yadyapi
pakṣatāparāmarśobhayaviṣayakasamūhālambanapratyakṣe 'tivyāptirevamapi
sambhavati, tathāpi
pakṣatājanyatāvacchedakadharmāvacchinnaparāmarśajanyatāvivakṣaṇāt 1na
doṣaḥ/ pakṣatāpratyakṣatvaparāmarśapratyakṣatvoḥ avacchedakayoḥ
bhedādityādikaṃ anumitigranthādau vistareṇoktaṃ draṣṭavyamiti/
pakṣatālakṣaṇam
nanu
sādhyasaṃśayarūpapakṣatāsahakṛtatvaṃ kuto nātra niveśayituṃ
śakyamityabhiprāyeṇa śaṅkate - [150] yadyapīti/ ghanagarjanena
suptotthitasya meghānumitau sādhyasaṃśayarūpakāraṇābhāvena
vyabhicārāpattyā sādhyasaṃśayasyānumitihetubhūtapakṣatārūpatvaṃ na
sambhavatīti nātṛ tadvivakṣaṇaṃ śakyamityabhiprāyeṇa samādhatte - [150] tathāpīti/ [150] sādhyānumitīcchāyā iti/ atra
cecchāmātraniveśe siddhisattve ghaṭo bhūyāt
itīcchādaśāyāmanumityāpattiḥ/ anumityasāniveśe 'pi
ghaṭānumitiḥ bhūyāt itīcchāyā vāraṇāsambhavaḥ/
sādhyānumitiviṣayakecchāniveśe 'pi ghaṭānumitiḥ
bhūyāditīcchāvāraṇaṃ na sambhavati/

2ghaṭasādhyobhayasamūhālambanānumiterviṣayatvasambhavāt/ ataḥ
prakṛtasādhyakatvaviśeṣitānumititvaprakārikecchāyā iti tadartho
bodhyaḥ/ abhāvapratiyogitāyāṃ ca tādṛśecchātvāvacchinnatvaṃ
niveśyam, tena tādṛśecchāghaṭobhayābhāvādikamādāya 3na doṣaḥ/
tādṛśecchātvāvacchinnatvaṃ ca tādṛśecchātvaparyāptāvacchedakatākatvam/
tacca 4tādaśecchātvetaradharmānavacchinnatvaparyavasitam/ tena caitrasya
siddhisiṣādhayiṣayoḥ sattve
1. na doṣa iti/
samūhālambanapratyakṣaniṣṭhāyāḥ parāmarśajanyatāyāḥ
parāmarśaviṣayakapratyakṣatvāvacchinnatve 'pi pakṣatāyāḥ janyatāvacchedakaṃ
yat pakṣatāpratyakṣatvaṃ tadavacchinnatvābhāvāditi bhāvaḥ/
2. ghaṭasādhyeti/
'ghaṭavahnyubhayānumitirbhūyāt' iti icchā atra vivakṣitā/
3. na doṣa iti/
siddhisiṣādhayiṣobhayasattvakāle na pakṣatānupapattirityarthaḥ/
4.
tādṛśecchātvetyādi/ tathā ca ghaṭavahnyubhayānumitirbhūyāditīcchāyāḥ
yo 'bhāvaḥ tadīyapratiyogitāyāḥ
tādṛśecchātvetaraghaṭasādhyakatvādyavacchinnatayā tadanavacchinnatvābhāvāt
tādṛśābhāvasya na uttejakābhāvarūpatetyāśaya/
maitravṛttitvaviśiṣṭasiṣādhayiṣayā abhāvamādāya
nānumityanupapattiḥ/ evamagre 'pi pratiyogitāyāṃ
viśiṣṭasiddhitvetaradharmāvacchinnatvaṃ niveśyam/ tena
viśiṣṭasiddhighaṭobhayādyabhāvasya
yatkiñcidātmavṛttitvaviśiṣṭatādṛśasiddhyabhāvasya ca vyudāsaḥ/
anyathā siṣādhayiṣāṃ vinā siddhisattve 'numityāpatteḥ/ yadyapi
tādṛśecchātvetaradharmaḥ tādṛśānumititvaprakārakatvarūpa iti
siṣādhayiṣāvirahasyaivāsaṃgrahaḥ/ evamagre 'pi/ tathāpi
1tādṛśaprakārakatvaniṣṭhāvacchedakatābhinna -
icchātvaniṣṭhāvacchedakatābhinnāvacchedakatvānirūpakatvaṃ
vivakṣaṇīyam/ evaṃ
siṣādhayiṣāvirahavaiśiṣṭyaniṣṭhāvacchedakatābhinnasiddhitvaniṣṭhāvacchedakatābhinnāvacchedakatvānirūpakatvamagrimapratiyogitāyāṃ
niveśyamiti/ evamanyatrāpi bodhyam/ [151] samavāyenābhāva iti/
siṣādhayiṣāsiddhyoḥ sattvadaśāyāṃ
saṃyogasaṃbandhāvacchinnapratiyogitākasiṣādhayiṣāvirahasyātmani
sattvāt anumityanupapattiḥ ataḥ samavāyenetyuktam/
avacchinnapratiyogitākatvamabhāvānvayi tṛtīyārthaḥ/ nanu
siṣādhayiṣāvirahasya svarūpasaṃbandhena siddhiviśeṣaṇatve
siddhisiṣādhayiṣayoḥ sattve 'numittyanupapattitādavasthyam/
siṣādhayiṣāyāḥ samavāyenātmanyeva sattvāt ityata āha - [151] svarūpetyādi/ tathā ca siṣādhayiṣāvirahavaiśiṣṭyaṃ siddhau na

svarūpasambandhena, yenoktadoṣaḥ syāt/ api tu
svaniṣṭhasvarūpasaṃbandhāvacchinnādheyatānirūpakanirūpitasamavāyasambandhāvacchinnādheyatāsambandhena
tathā ca noktadoṣa iti bhāvaḥ/ [151] tadviśiṣṭāyāssaddheriti
vyāsena lekhanāt siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāva iti
dīpikāvākyasthasamastapade viśiṣṭāntaṃ siddhyabhāvaviśeṣaṇamiti
bhramo nirastaḥ/ tathā sati siddhisiṣādhayiṣayoḥ
1.
tādṛśaprakārakatveti/
tatsādhyaviśiṣṭatatpakṣaviṣayakānumititvaprakārakatvaniṣṭhāvacchedakatābhinnā
icchātvaniṣṭhāvacchedakatābhinnā va yā avacchedakatā tadanirūpikā yā
siṣādhayiṣāniṣṭhā pratiyogitā tannirūpakābhāvaḥ
siṣādhayiṣāvirahapadena vivakṣita iti bhāvaḥ/
sattve 'numityanupapattitādavasthyāt/
siddhyabhāvarūpaviśeṣyavirahāditi dhyeyam/ [151] siddhessamavāyenābhāva ityartha iti/
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddheḥ saṃyogenābhāvamādāya
viśiṣṭasiddhidaśāyāmanumitivāraṇāya samavāyenetyuktam/ atra
sāmānādhikaravyaśarīre prathamādheyatāyāṃ
svarūpasaṃbandhāvacchinnatvāniveśe siddhisiṣādhayiṣayoḥ sattve 'pi
ātmani siṣādhayiṣāvirahasya 1svapratiyogimattvasaṃbandhena
sattvādanumityanupapattiḥ, ataḥ tanniveśaḥ/
anavacchinnasvarūpasaṃbandhāvacchinnatvaṃ tadarthaḥ/ tena ghaṭādyavacchedena
siṣādhayiṣāvirahasya siṣādhayiṣāvatyapyātmani sattve 'pi na kṣatiḥ/
siṣādhayiṣāvirahavati kāle kālikaviśeṣaṇatayā siddhisattvāt 2sa
eva doṣa iti dvitīyādheyatānavacchinnasvarūpasambandhena kāraṇatvaṃ
vaktavyam/ anyathā siddhisattve ghaṭādyavacchedena tadabhāvasattvāt
viśiṣṭasiddhidaśāyāmanumityāpatteḥ/ [151] sādhyasiddhiḥ
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭa ityādi/
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitasādhyatāvacchedakadharmasaṃbandhāvacchinnaprakāratāśālisaṃśayānyajñānamityarthaṃḥ/
atra ca pāṣāṇamayaḥ saṃyogena vahnimānityādeḥ, parvataḥ saṃyogena
dravyavān ityādeḥ, parvataḥ kālikādinā vahnimānityādeśca
niścayasya sattve 'pi anumityanupapattiḥ syāditi
pakṣatāvacchedakāderniveśanam/
viśeṣyatāprakāratayornirūpyanirūpakabhāvaniveśanaṃ ca parvato
ghaṭavān, hradaśca vahnimānityādisamūhālaṃbananirṇayasya parvato
vahnimānityādyanumitivirodhitāvāraṇāyeti bodhyam/ parvato
vahnimān naveti saṃśayasya pratibandhakatāvāraṇāya
saṃśayānyatvaniveśanam/ tacca na sāmānyataḥ saṃśayabhinnatvama, tathā
sati parvataḥ saṃyogena vahnimān bhūtaṃ ghaṭavān
1.
svapratiyogamattveti/ svaṃ siṣādhayiṣāvirahaḥ tatpratiyogi

siṣādhayiṣā tadvattvamātmanaḥ/
2. sa eva doṣa iti/
siddhisiṣādhayiṣayoḥ sattve 'pi anumityanupapattirityarthaḥ/
navetyādi
samūhālambanajñānasyāṃśikasaṃśayarūpasyāpratibandhakatvaprasaṅgāt,
kintu
sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvāprakārakatvam/
yadyapi atra vahnitvādinā padārthānatarāvagāhinaḥparvataḥ saṃyogena
vahnimān navetyādisaṃśayasyāpi tādṛśatvamasti
sādhyatāvacchedakadharmāvacchinnasādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnaprat iyogitāsambandhāvacchinnaprakāratānirūpitābhāvatvāvacchinnaprakāratānirūpakatvābhāvavivakṣāyāmapi
parvatā vahnimān hradaśca
vahnyabhāvavānityādigrahasyāpratibandhakatvaprasaṅgaḥ/ tathāpi
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitā yā
tādṛśābhāvatvāvacchinnaprakāratātannirūpakatvābhāvavivakṣaṇāt na doṣaḥ/
abhāvatvāvacchinnaprakāratāyāṃ
svarūpasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā parvataḥ
saṃyogena vahnimānkālikādinā sambandhena
vahnyabhāvavāṃścetyādiniścayasyāpi virodhitāpattiḥ/
pakṣatāvacchedakāvacchinanaviśeṣyatānirūpitasādhyavadbhedatvāvacchinnasvarūpasambandhāvacchinnaprakāratākatvābhāvo 'pi
niveśyaḥ/ anyathā parvato vahnimān vahnimadanyo veti saṃśayasya
virodhitāpattirityalamadhikena/
nanu siddhau
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭatvaniveśaprayojanaṃ 'siddhisattve 'pī'tyādi
dīpikāgranthoktaṃ siddhisiṣādhayiṣāparāmarśānāṃ yaugapadya eva
sambhavati/ tadeva ca na ghaṭate/ yogyavibhuviśeṣaguṇānāṃ
svottarotpannaguṇanāśyatvaniyamena teṣāṃ yugapadavasthānāsambhavāt,
ataḥ tatprayojanakathanamasaṅgatamityāśaṅkya
siddhyātmakaparāmarśasthale tat saṅgamayati - [151] atra
siddhiścetyādinā/ [151] ataḥ samūhālambanaparyantānudhāvanāt/
parāmarśeti/ anyathā yatra prathamaṃ parāmarśaḥ tataḥ siddhiḥ, tataḥ
siṣādhayiṣā, tataḥ anumitiḥ na jāyata eva/ parāmarśasya pūrvaṃ
naṣṭatvāt ato nātra prayojanaṃ sambhavatīti bhāvaḥ/ tathā ca
viśeṣaṇābhāvaprayuktaviśiṣṭābhāvasambhavāt na siddhisiṣādhayiṣayoḥ
sattve vyabhicāra iti bhāvaḥ/
parāmarśalakṣaṇam
prakāśikāyām
[155] saptamītatpuruṣāṅgīkāra iti/ nanvatra vyāptiviśiṣṭasya
pakṣadharmateti ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ kuto nāśritaḥ, sa eva cāśrayaṇīyaḥ/
kārakādhikārīyāt 'saptamyadhikaraṇe ce'ti sūtrādasāmarthyena
samāsānupapattibhiyā samastapadapraviṣṭakriyāsamabhivyāhārasya

durvañcatvena saptamyanupapatteriti cet - na/
śaiṣikaṣaṣṭhīprasaktāvapi akārakādhikaraṇavācipadādapi kvacit saptamī
sādhuriti sūcanāyaiva iha saptamīsamāsādaraḥ/ tatra pramāṇaṃ
coktasūtre cakāropādānameva/ anyathā tadvaiyarthyāpatteriti/ spaṣṭaṃ
cedam vyutpattivāde saptamyarthavicāre/ nanu
vyāptiviṣayakapakṣadharmatājñānasya parāmarśarūpatve dhūmo vahnivyāpyaḥ
dhūmavān parvata iti jñānayoḥ vyāvṛttiḥ yadyapi sambhavati, tathāpi
hetuḥ sādhyavyāpyaḥ hetumān pakṣa iti samūhālambanasya
parāmarśatvāpattyā tato 'numityāpattiḥ ato niṣkarṣamāha - [155] vyāptyavacchinnetyādinā/ atra ca vyabhicāristhale
hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyarūpaviśiṣṭavyāptyaprasiddhyā
bhramīyaviṣayatāsādhāraṇanirūpyanirūpakabhāvāpannaviṣayataiva
vyāptighaṭakatāvatpadārthānāṃ niveśanīyā/ tathā ca
vyāptyavacchinnetyasya
hetuprakāratānirūpitavyāpakatvaprakāratānirūpitasādhyaprakāratānirūpi tasāmānādhikaraṇyaprakāratānirūpitetyarthaḥ/
vyāpakatvaghaṭakapadārthānāmapi nirūpyanirūpakabhāvāpannaviṣayataiva
niveśyā/ vahnivyāpyadhūvān hradaḥ, parvato ghaṭavāniti
samūhālambanataḥ anumitivāraṇāya
viśeṣyatāprakāratayornirūpyanirūpakabhāvaniveśaḥ/ vahnivyāpyadhūvat
dravyamiti jñānāt parvato vahnimān ityanumitivāraṇāya
pakṣatāvacchedakaniveśaḥ/ parvato vahnivyāpyadhūmavān na veti
saṃśayādanumitivāraṇāya niścaya ityuktam/ niścayatvaṃ ca na
sāmānyataḥ saṃśayabhinnatvamāṃśikasaṃśayasyājanakatvāpatteḥ/ kiṃ tu
sādhyavyāpyahetutvābhāvaprakāratānirūpitapakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpakatvābhāvādirūpamiti
dhyeyam/
vyāptilakṣaṇam
yatra dhṛmaḥ
tatrāgniriti sāhacaryaniyamo vyāptiriti saṃgrahavākye
tādṛśavākyapratipādyā sāhacaryaniyamābhinnā vyāptiriti bodha
ityabhiprāyeṇāha dīpikāyām [157] yatretyādi/ [157] abhinayaḥ abhilāpakaśabdakathanam/ [157] sāhacaryaniyama iti
saṃgrahavākye sahacarata iti sahacarau tayorbhāvaḥ sāhacaryam/
sāmānādhikaraṇyamityarthaḥ/ tasya niyamaḥ prācīnamate
sādhyābhāvavadavṛttitvādivaiśiṣṭyam/ nīvīnamate
hetuvyāpakasādhyanirūtipatvātmakaṃ, tasya hetuniṣṭhatvaṃ
svāśrayāśrayatvarūpaparamparāsambandhanaiva vācyamiti vyāpya ityādau sa
eva pratyayārthaḥ svāditi gauravaṃ niyamasya viśeṣyatve durvāram/
tasya viśeṣaṇatve tu
niyamaviśiṣṭasāmānādhikaraṇyasyāśrayatāsambandhenaiva hetuvṛttitvāt
noktarītyā gauravāvakāśa iti manasi nidhāya [157] niyatasāmānādhikaraṇyamityuktam/ [157] sādhyābhāvavadavṛtti tvādirūpamiti/ ādinā
sādhyavadanyāvṛttitvaparigrahaḥ/ sādhyābhāvavadavṛttitvādirūpaṃ
viśeṣaṇaṃ ghaṭakamiti yāvat/ tādṛśaṃ yatreti vyutpattyā

sādhyābhāvavadavṛttitvādighaṭitamityarthaḥ/ atra vahnimān
gaganādityādiviruddhavāraṇāya 1viśeṣyam/ dravyaṃ sattvāt
ityādivyabhicārivāraṇāya 2viśeṣaṇam/
vṛttimātraniveśenoktaviruddhanirāse tu 'dhūmavān
vahne'rityādāvapi prayojanaṃ bodhyam/ kecittu - sāhacaryaniyama
ityatra kṛdabhihito bhāvo dravyavatprakāśata iti nyāyena
niyamaśabdo niyataparaḥ sāmānādhikaraṇyaviśeṣaṇamityabhiprāyeṇāha
[157] niyatasāmānādhikaraṇyamiti - iti vyācakruḥ/ tadasat --
tathāsati sāhacaryaṃ sāmānādhikaraṇyam, tasya niyama iti
ṣaṣṭhīsamāsena vyākhyānavirodhāt/ niyataparaniyamaśabdasya
'viśeṣaṇaṃ viśeṣye'tyādisūtreṇā pūrvanipātāpatteśca/ tasmāt
niyatasāmānādhikaraṇyaṃmiti phalitārthakathanama;
1. viśeṣyamiti/
sāmānādhikaraṇyarūpaṃ viśeṣyamityarthaḥ/
2. viśeṣaṇamiti/
niyamarūpaṃ viśeṣaṇamityarthaḥ/
na tu
śabdārthakathanamiti tattvam/ tathā ca niyatasāmānādhikaraṇśarīre
niyamaḥ sādhyābhāvavadavṛttitvādivaiśiṣṭyarūpo na śakyate vaktumiti
bhāvaḥ/ tathātve doṣamāha -- [157]
idaṃ vācyamityādinā/ atra ca
sādhyābhāvavadavṛttitvaśarīre kiṃ sādhyaniṣṭhapratiyogitākābhāvo
niveśyate, uta
sādhyatāvacchedaketaradharmānavacchinnasādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvaparyantamiti
vikalpaṃ manasi nidhāyādye vācyatvaghaṭobhayādyabhāvamādāya
ghaṭādivṛttitvaviśiṣṭavācyatvādyabhāvaṃ
saṃyogādisaṃbandhāvacchinnapratiyogitākavācyatvādyabhāvaṃ cādāya
saddhetoravyabhicāritvānupapatteḥ sphuṭatvāt dvitīye dūṣaṇamāha --
[157] sādhyābhāvāpratisaddheriti/ [157] pratiyogitānavacchedakasādhyatāvacchedakāvicchannetyartha iti/
dhūmavān vahnerityādau prameyatvadravyatvādikamādāya
ativyāptivāraṇāya viśiṣya sādhyatāvacchedakapraveśaḥ/ yadyapi
mahānasīyavahnyādyabhāvapratiyogitāvacchedakatvaṃ vahnitvāderapyadhikaṃ
tviti nyāyādakṣatam/ tathāpi tādṛśapratiyogitānavacchedaketyādinā
1hetusamānādhikaraṇābhāvaviśiṣṭānyasādhyatāvacchedakāvacchinnaviṣayatāvattvavivakṣayā
na doṣaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ svasetyādibhedavattvasaṃbandhena/ svādhikaraṇatā
svapratiyogitāvacchedakatvasambandhena bhedapratiyogitāvacchekatā
avacchedakatāsaṃbandhena/ tathā ca mahānasīyatvādau
tādṛśaviṣayatāvacchedakatāvirahāt lakṣaṇasaṅgatiḥ/ viṣayatāyāṃ
sādhyatāvacchedakāvacchinnatvaṃ caikamātravṛttidharmasya
sādhyatāvacchedakatve tanniṣṭhāvacchedakatākatvam, dharmadvayādaḥ tathātve

1.
hetusamānādhikaraṇābhāvaviśiṣṭānyā yā
sādhyatāvacchedakāvacchinnaviṣayatā tadvattvamityarthaḥ/ svapadena
hetusamānādhikaraṇaḥ ghaṭādyabhāvo grāhyaḥ/ svasetyādibhedavattvaṃ nāma
svādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvam/
svaṃ ghaṭābhāvaḥ svapratiyogitāvacchedakatāsaṃbandhena
ghaṭābhāvādhikaraṇaṃ ghaṭatvaṃ, tatra yo bhedaḥ avacchedakatāsaṃbandhanena
vahnitvāvacchinnaviṣayatāvadbhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ
vahnitvāvacchinnaviṣayatāyāṃmiti
tādṛśabhedapratiyogitāvacchedakatāsaṃbandhena ghaṭābhāvavatī
vahnitvāvacchinnaviṣayatā tena saṃbandhena ghaṭābhāvavadbhinnā ca
ghaṭatvāvacchinnaviṣayateti svasetyādibhedavattvasaṃbandhena
ghaṭābhāvaviśiṣṭā ghaṭatvāvacchinnaviṣayatā, tadanyā
vahnitvāvacchinnaviṣayateti samanvayo bodhyaḥ/
tu
dharmadvayāderviśeṣaṇaviśeṣyatāvacchedakabhāvena yādṛśaṃ vilakṣaṇa
avacchedakatvaṃ tannirūpakatvarūpamiti na kṣatiriti/ na
caivamiti
saṃyogasamavāyobhayasambandhāvacchinnapratiyogitākavahnyādyabhāvamādāya
taddoṣatādavasthyamiti vācyam/
sādhyatāvacchedakasambandhamātrāvacchinnatvasya
taditarasambandhānavacchinnatvaparyavasitasya vivakṣitatvāt/ [158] hetutāvacchedakāvacchinnaparamiti/
1prakṛtahetutāvacchedakatāvyāpakatāvacchedakatākanirūpakatākaparami tyarthaḥ/
tādṛśanirūpakatākatvamadhikaraṇatānvayi/ tena viśiṣṭasattāhetuke
sattātvasyāpi hetutāvacchedakatāyā taddoṣatādavasthyamiti śaṅkā
parāstā/
vastutastu ekadharmasya
hetutāvacchedakatve tanniṣṭhāvacchedakatākatvamevādhikaraṇatāyāṃ
niveśyam/ yatra
dharmadvayādeḥ tathātvaṃ
tatra pūrvoktarītyā vilakṣaṇāvacchedakatākatvamiti na kiñcidavahīnam/
atraiva [158] hetutāvacchedakāvacchinnaparamityasyāpi
tātparyamiti dhyeyam/ [158] viśiṣṭeti/
2svarūpasamavāyobhayaghaṭitasāmānādhikaraṇyasambandhena
guṇakarmānyatvaviśiṣṭetyarthaḥ/ nanu viśiṣṭaśuddhayorbhendāt kathaṃ
hetvadhikaraṇatva guṇāderityata āha - [158] viśiṣṭasyeti/
dravyatvābhāvasya hetvadhikaraṇaguṇādiniṣṭhatve 'pīti yojanā/
guṇādītyādinā karmādisaṅgrahaḥ/ [158] nāvyāptiriti/
tanniṣṭhādhikaraṇatānirūpakatāvacchedakaṃ yat
1. nirūpakatāpadenātra

ādheyatā vivakṣitā/ tathā ca prakṛtahetutāvacchedakatāvyāpikā yā
ādheyatāvacchedakatā tannirūpakādheyatānirūpakatvamadhikaraṇatāyāṃ
vivakṣitam/ tena dravyaṃ viśiṣṭasattvāt ityatra hetutāvacchedakatā
viśiṣṭasattātve, tatra
guṇaniṣṭhādhikaraṇatānirūpitādheyatāvacchedakatā nāsti, 'guṇo
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattāvān' iti pratītivirahāt/ api tu
dravyaniṣṭhābhikaraṇatānirūpitadheyatāvacchedakatā asti, 'dravyaṃ
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattāvat' iti pratīteḥ/ ataḥ
hetutāvacchedakatāvyāpakāvacchedakatākādheyatākādhikaraṇatāvat
dravyameva, tadvṛttyatyantābhāvāpratiyogitvaṃ dravyatve 'stīti
nāvyāptiriti bhāvaḥ/
2.
svarūpasamavāyobhayaghaṭitasāmānādhikaraṇyaṃ nāma
svarūpasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhādheyatānirūpakādhikaraṇanirūpitasamavāyasaṃbandhāvacchinnavṛttitvam/
tasyaiva
tadavacchinnanirūpitādhikaraṇatāvattvena guṇāderatathātvāditi bhāvaḥ/
yadyapi hetvadhikaraṇatāyāṃ hetutāvacchedakasambandhāvacchinnatvāniveśe
kālikādinā dhūmādyabhikaraṇe hradādau
saṃyogādyavacchinnavahnyādyabhāvasattvāt apyavyāptisambhavaḥ/ tathāpi
janyamātrasya kālatvānupagame naiṣa doṣaḥ sambhavatīti tatra tanniveśasya
prakārāntareṇa phalamāha - [158] nāvyāptiriti/ ātmabhinnaṃ
jñānavadanyatvādityādau ātmanaḥ kenāpi sambandhena
hetvadhikaraṇatāviraheṇa lakṣaṇasamanvayasambhavāt nāsambhavo darśitaḥ/
saṃyogasāmānyābhāvasya vṛkṣe savivādatvādāha -- [158] kapīti/ [158] pratiyogivaiyadhikaraṇyasyeti/ yadyapi
sāmānyataḥ pratiyoginiveśe tādṛśaviśeṣaṇākrāntābhāvāprasiddhiḥ/
svapratiyoginiveśe svatvasya tattadvyaktiviśrāntatayā
vyāpterasarvajñadurjñeyatāpattiḥ/ tathāpi
1tādātmyasvapratiyogyadhikaraṇavṛttitvobhayasaṃbandhena
abhāvaviśiṣṭānyatvaṃ nirūpakatvasvāśrayādhikaraṇavṛttitvobhayasaṃbandhena
pratiyogitāviśiṣṭānyatvaṃ vā sthūlasūkṣmarītibhyāmanugatamabhāve
niveśyamiti na doṣaḥ/ atra ca svapratiyogyadhikaraṇāvṛttitvasya
pratiyogivaiyadhikaraṇyaśabdārthatve kapisaṃyogī sattvādityādau
vyabhicāriṇyatiprasaṅgaḥ/ adhikaraṇabhedenābhāvabhedaviraheṇa
sādhyābhāvasya vyāpakatāghaṭakatvāsambhavāt/
svapratiyogyanadhikaraṇavṛttitvasya niveśe ca kapisaṃyogī
etattvādityādau avyāpitatādavasthyamiti hetvadhikaraṇe
svapratiyogyanadhikaraṇatvaṃ niveśanīyamityādikaṃ manasi nidhāyāha -
[158] adhikamiti/
1. abhāvapadena
saṃyogābhāvo grāhyaḥ tādātmyasaṃbandhena

svapratiyogyadhikaraṇavṛttitvasambandhena ca tadviśiṣṭaḥ sa eva, tadanyo
ghaṭādyabhāvaḥ/ evaṃ prayitogitā saṃyoganiṣṭhā, tannirūpakaḥ
saṃyogābhāvaḥ tathā svaṃ pratiyogitā tadāśrayaḥ saṃyogaḥ
tadadhikaraṇavṛttiśca
saṃyogābhāva iti uktobhayasambandhena pratiyogitāviśiṣṭaḥ
saṃyogābhāvaḥ tadanyaḥ ghaṭādyabhāva iti samanvayo draṣṭavyaḥ/
anumānavibhāgaḥ
saṅgrahe [164] svayamevetyādi/ asya vākyasya
parānadhīnabhūyodarśanajanyamahānasādinirūpitasvāśrayāśrayatvarūpaparamparāsambandhāvacchinnādheyatāśrayaḥ
yatra dhūmastatrāgniriti
vyāptiviṣayakapratyakṣottarakālīnaparvatasamīpakarmakagamanāśrayaḥ
parvatavṛttivahniviṣayakasandehavān
parvatadharmikadhūmaprakārakacākṣuṣāśrayaḥ yatra
dhūmastatrāgnirityākārakavyāptiviṣayakasmaraṇāśraya ityakhaṇḍabodhaḥ/
tatra
dhūmaṃ paśyan
smaratītyanena dhūmadarśanajanyatvaṃ vyāptismaraṇe labhyate/
uddeśyavidheyabhāvasthale
uddeśyatāvacchedakavidheyayorjanyajanakabhāvasambandhabhānasya dhanavān
sukhītayādau dṛṣṭatvāt/ tathā ca kathaṃ vyāptismaraṇahetutvaṃ
dhūmadarśanasyetyāśaṅkāyāṃ tadupapādayati prakāśikāyām [165] ekasaṃnbadhīti/
svārthānumānanirūpaṇam
bhūyodarśanena
vyāptiṃ gṛhītveti saṅgrahavākyāt bhūyodarśanasya vyāptigrāhakatā
labhyate/ tacca nopapadyate/ anvayavyabhicārādityāśaṅkate -
dīpikāyāñ [164] nanviti/
vyāptigrahopāyanirūpaṇam
nanu
vyabhicārajñānadaśāyāmapi bhūyodarśanena vyāptiniścayaḥ svīkriyate
itīṣṭāpattiḥ kuto na sambhavati ityata āha - [165] vyabhicārajñānadaśāyāmityādi/ tathā cānubhavavirodha iti
bhāvaḥ/ yadi cānubhavavirodhamapyanādṛtya iṣṭāpattiḥ svīkriyate
tadāpyāha - [165] idamupalakṣaṇamiti/
idaṃ-vyabhicārajñānadaśāyāṃ
vyāptiniścayāpattirūpātiprasaṅgakathanam
upalakṣaṇam-vakṣyamāṇadūṣaṇāntarasūcakam/ [165] rasābhādisādhāraṇyād iti/ idamupalakṣaṇam
sāmānya-pratyāsattyanupagamapakṣe parvatīyavahnidhūmayoḥ
sāmānādhikaraṇyasyāsannikṛṣṭatayā mahānasādau vyāptipratyakṣe
bhānāsambhavāt parvatādau dhūmādidarśanānantaraṃ
vyāptismaraṇānupapattirityapi draṣṭavyam/ hetutāvacchedakaparyaṃntasya
vyāptitve dhūmatvādikamevāvacchedakaṃ avacchedyaṃ ca bhavatīti

avacchedyāvacchedakayoraikyaprasaṅgaḥ/ na ceṣṭāpattiḥ/
avacchedyaprakārakajñāne 'vacchedakaprakārakajñānasya kāraṇatayā
ātmāśrayaprasaṅgāt/ ātmāśrayaśca prakṛte
svajñānahetutvāpādanajanyasvajñānabhedāropātmakaḥ/ yadi svajñānaṃ
svajñānahetuḥ syāt tarhi svajñānavyatiriktaṃ syāditi tarka iti
yāvat/ yadvā yadi svaṃ svahetuḥ syāt tarhi svabhinnaṃ syādityādi
tarkarūpaḥ/ svajñānādihetutvasya svajñānādivyatiriktatvavyāpyatayā
āpādyāpādakayorvyāptisattvāt āha - [165] dhūmatvāderiti/ [165] na
kṣatiriti/ tathā ca tādṛśadhūmatvatvāvacchinnaprakāratāśālijñānaṃ
kāryam; dhūmatvādiniṣṭhānavacchinnaprakāratākajñānaṃ kāraṇamiti
kāryakāraṇayoḥ bhedāt nātmāśraya ityarthaḥ/ iṣṭāpattidoṣeṇa
tarkānutthānāditi bhāvaḥ/
nanu
vyabhicārajñānābhāvaḥ sahacāragrahaśca vyāptigrahaheturityuktam tatra
tādṛśaviśiṣṭavyāptigrahe kimaṃśe
vyabhicāragrahābhāvasyopayogaḥ-sāmānādhikaraṇyagrahasya ca
kutropayoga ityāśaṅkāyāṃ tadupapādayati [165] itthaṃ cetyādinā/ [165]
viśeṣaṇajñānavidhayeti/ hetuḥ
sādhyasamānādhikaraṇa iti jñānaṃ vinā hetutāvacchedake
sādhyasamānādhikaraṇavṛttitvasya durgrahatvāditi bhāvaḥ/
sādhyasāmānādhikaraṇyasya vyāptitve 'pi na doṣa ityāha - [165] vastutastviti/ [166] taddharmadharmitāvacchedakaketi/
taddharmāvacchinnaviśeṣyatāketyarthaḥ/ [166] ata eveti/
sāmānādhikaraṇyāntasyaiva vyāptitvavyavasthāpanādevetyarthaḥ/ [166] dhūmatvatveti/ dhūmatvatvasya
dhūmetarāsamavetatvasahitanikhiladhūmavṛttitvarūpatvāditi bhāvaḥ/
[166] digiti/ ayamāśayaḥ -
hetutāvacchedakāvacchinnaprakāratānirūpitavyāpakatvaprakāratānirūpita
sādhyatāvacchedakāvacchinnaprakāratānirūpitasāmānādhikaraṇyaprakāratāni rūpitahetutāvacchedakadharmasambandhāvacchinnaprakāratānirūpitapakṣatāvaccherakāvacchinnaviśeṣyatākaniścayatvena
hetutvopagamāt na viśiṣṭaparāmarśasya anumitihetutvānupapattiḥ/
evaṃ pūrvamate vahnimān jalāt ityādau
sādhyasamānādhikaraṇāvṛttihetutāvacchedakaṃ virodhaḥ/ etanmate ca
sādhyādhikaraṇāvṛttihetuḥ tathā/ evaṃ pūrvamate hetutāvacchedakasya
pakṣaviśeṣaṇatāvacchedakatayā svarūpato 'pi niveśasya
svarūpāsiddherhetvābhāsatopapattaye āvaśyakatayā
vyāptigrahaniṣṭhahetutāvacchedakagarbhe tredhā
hetutāvacchedakapraveśanamāvaśyakamiti gauravam etanmate tu dvidheti
lāghavam/ evaṃ
hetuprakāratānirūpitavyāpakatvaprakāratānirūpitasādhyaprakāratānirūpi tasamānādhikaraṇaprakāratānirūpitavṛttitvaprakāratānirūpitahetutāvacchedakaprakāratānirūpitahetutāvacchedakāvacchinnaprakāratānirūpitapakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatākaniścayatvena
pūrvamate hetutvaṃ vācyamiti gauravam/ etanmate tu na tatheti
lāghavamiti/ atra ca vyabhicāra saṃśayasya vyāptipratyakṣaṃ pratyeva
virodhitā na tu vyāptyanumityādau tatra tasyānukūlatvāt/ tathā ca

vyāptipratyakṣatvameva vyabhicārasaṃśayapratibadhyatāvacchedakam, na
tvanumityādisādhāraṇavyāptijñānatvam/ tathā sati
vyabhicārasaṃśayadaśāyāṃ
vyāptyanumityanupapatteḥ/ evaṃ caikadharmāvacchinnaṃ prati
saṃśayaniścayasādhāraṇavyabhicārajñānatvena naikaṃ pratibandhakatvaṃ
sambhavati/ evaṃ tadavacchinnābhāvasnaya hetutvamapi/ kiṃ ca
vyabhicārasaṃśayapratibandhakatāyāṃ tarka uttejakaḥ/
niścayapratibandhakatāyāṃ tu sa na tatheti
tarkābhāvaviśiṣṭavyabhicārasaṃśayatvena vyāptipratyakṣapratibandhakatvaṃ
tadaviśeṣitavyabhicāraniścayatvena ca vyāptigrahapratibandhakatvamiti na
pratibandhakataikyasambhava iti ekasyābhāvasya hetutvaṃ na
sambhavatītyabhisandhāya [166] hṛdayamityuktam/ [166] dhūmāgnyorityādivākye dīpikāsthe vyāptigrahe iti
saptamyantasya anvayānupapattimāśaṅkya śeṣaṃ pūrayati - [166] vyāptigrahe utpatsyamāna iti/ tathā ca 'yasya ca bhāvena
bhāvalakṣaṇam' iti sūtreṇa prāptā saptamī vyāptigrahapadottaraṃ
utpattiṃ bodhayati/ tasyāśca vyabhicāraśaṅkānivartaka ityatra
nivṛttau svaprākkālīnatvasaṃbandhena anvayaḥ/ ajñātasya vidheyatvāt
jñātasya coddeśyatvāt sāmānyato vyabhicāraśaṅkānivartakasya
kasyacit avagatatvena darśitadīpikāvākye yojanayā anvayamāha -
[166] vyabhicāraśaṅkānirvataka ityādi/ tarkākāraḥ
kathamityāśaṅkāyāmāha - [166]
sa ceti [166] asannikarṣeṇetyādi/
pratyakṣaviṣayatāyāḥ sannikarṣavyāpyatvāditi bhāvaḥ/
parārthānumānanirūpaṇam
[170] parārthānumānaprayojaka ityādi/ ayaṃ
bhāvaḥ -- parārthaṃ anumānaṃ yasmāditi vyutpattyā
bahuvrīhāvuttaraparasyānyapadārthalākṣaṇikatayā parārthānumānaśabdena
parārthānumānaprayojakatvāvacchinnaṃ bodhyata iti
tasyaupacārikatvamiti/
yattu -
parārthānumānaśabde karmadhārayamāśritya prayojakatārūpalakṣaṇayā
pañcāvayavavākyatvāvacchinnameva tena bodhyate/
parārthānumānaprayojaka ityuktistu śakyasaṃbandhapradarśanārtheti ---
tattuccham-parārthāna-mānaśabdasya vākyarūpatayā naiyāyikaiḥ
vākyalakṣaṇāyā anabhyupagamāt/ vākyaśakyāprasiddhyā
śakyasaṃbandharūpalakṣaṇāyā asambhavāt/ anyathā gabhīrāyāṃ nadyāṃ ghoṣa
ityādau nadyādipadasya granthakṛtāṃ
gabhīranadītīrādilakṣakatvakathanavirodhāpātāt/ ayamatra saṃgrahaḥ --
"bahuvrīhiḥ padārthānumānaśabde 'tra
kīrtyate/
kecittu bruvate

karmadhārayaṃ tatra tanna sat//
tathātve tasya
vākyatvāt lakṣaṇā nopapadyate/
vākyaśakyasyāprasiddheḥ
vākyayogo hi lakṣaṇā//
asmanmate bahuvrīhau
lakṣakaṃ padamuttaram/
tatprayojakatārūpaśakyayogena yujyate"//
iti/
atra cānumānaśabdaḥ
parārthānumānaprayojakaparaḥ/ parārthaṃpadaṃ tātparyagrāhakamiti
keṣāñcinmatam/ anumānaśabdaḥ anumānaprayojanakaparaḥ/
tadekadeśe 'numāne parārthapadārthasyānvaya iti pareṣāṃ matamiti
vivekaḥ/
nyāyāvayavanirūpaṇam
[172] nyāyalakṣaṇaṃ bodhyamiti/ tathā ca
nyāyalakṣaṇāparijñāne nyāyāvayavatvaghaṭitavakṣyamāṇalakṣaṇaṃ durjñeyamiti
śaṅkā nirastā/ nanu [172] anena
pratipāditālliṅgādityādisaṃgrahavākye
pratijñādyavayavapañcakasamudāyaprayojyajñānaviṣayībhūtaliṅgajanyānumityāśrayaḥ
paro 'pītyartho labhyate/ sa ca na ghaṭate/
jñānamānaliṅgasyānumitihetutāyā asambhavāt/ anyathā
atītādiliṅgajñānadaśāyāṃ anumityanupapatterityāśaṅkya
liṅgapadamatra liṅgaparāmarśaparam,
atastādṛśasamudāṇprayojyaliṅgaparāmarśajanyānumitimān
paro 'pītyartho labhyata iti tānupapatiriti samādhimabhiprayannāha -
[172] anenetyādi/ [172] sādhyavattayā pakṣavacanam iti
dīpikāvākye sādhyapadaṃ sādhyatāvacchedakāvacchinnaparam/ tṛtīyārthaḥ
prakāratvam/ pakṣapadaṃ
pakṣatāvacchedakāvacchinnaparamityabhiprāyeṇārthamāha - [172]
sādhyatāvacchedakāvacchinnetyādinā/
pakṣatāvacchedakaniveśaprayojanamahā - [172] udāharaṇetyādinā/
idaṃ codāharaṇasthasādhyapadasya kevalasādhyaparatāmaṅgīkṛtya/ tena
kalpāntarasya vakṣyamāṇatvena tasyaiva ca yauktikatvāt tadabhiprāyeṇa
tena nigamanasya vyudāsāya śuddhasādhyatāvacchedakaniveśasyāvaśyakatayā
udāharaṇasthasādhyavācipadasya
hetuvyāpakatāviśiṣṭasādhyaparatve
tatrādāharaṇasthasādhyavācipadasya hetuvyāpakatāviśiṣṭasādhyaparatve
tatrātiprasaṅgavirahāt pakṣatāvacchedakaprevaśavaiyarthyaṃmiti
nirastam/ viśeṣyatāprakāratayornirūpyanirūpakabhāpasya

sādhyatāvacchedakasya ca niveśaphalamāha -- [163] upanayācceti/
vahnivyāpyadhūmavān parvata
ityādyupanayajanyabodhīyasādhyatāvacchedakāvacchinnaprakāratāyāḥ
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatvavirahāt
dravyādisādhyake dhūmādihetuke sthale
dravyavyāpyadhūmavānityādyupanajanyabodhīyapakṣaviśeṣyatānirūpitaprakāratāyāḥ
sādhyatāvacchedakāvacchinnatvavirahāccanopanaye 'tiprasaṅga iti
bhāvaḥ/ kālikasaṃyogābhyāṃ vahnyādereva hetusādhyabhāvasthale
upanayavāraṇāya sādhyatāvacchedakasambandhaniveśaḥ/ nanu
tādṛśabodhajanakatvameva lakṣaṇamāstām, kiṃ
vākyatvaniveśanenetyāśaṅkya tasya
nyāyabahirbhūntavākyavārakatvena sārthakyamāha - [172] vākyapadasyeti/ nigamanaghaṭake sādhyavānayamiti
bhāge 'tiprasaṅga vyudāsāyāvayavatvasya praveśaḥ/ [173] agre 'pi - hetvādilakṣaṇe 'pi/ dīpikāyām [172] pañcamyantamityādi/ pañcamī antaḥ yasmin iti vyutpattyā
pañcamyantatvaṃ 1svaghaṭakapadapūrvatvābhāvavatpañcamīghaṭitatvaṃ
pañcamīviśiṣṭatvaparyavasitam/ vaiśiṣṭyaṃ
2svaghaṭitatvasvaniṣṭhabhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
avacchedakatā 3svaghaṭakapadapūrvatvasambandhena/ tanniveśaphalasya tasmāt
vahnimāniti nigamanavāraṇasya sphuṭatvāt
liṅgapratipādakatvaniveśaphalamāha - prakāśikāyām [173] ayaṃ na daṇḍādityādinā/ [173] daṇḍasaṃyogājanyetyādi/
ghaṭādau daṇḍarūpādau ca vyabhicāravāraṇāya
viśeṣaṇaviśeṣyayorupādānam/
pañcamīghaṭitatvaniveśenaivopanayavāraṇāt
tadantatvaparyantaniveśasya nigamanavāraṇameva phalam/ parvato
vahnimānityādipratijñāyāḥ pañcamyantatvavirahāt tadupekṣaṇam/ ayaṃ
daṇḍādityādeḥ sampradāyavirodhāt na daṇḍādityuktam/
puṃstvādirūpaliṅga paratāyāḥ liṅgapade bhramavāraṇāyāha - [173] hetviti/ yadyapi daṇḍasaṃyogājanyadravyatvāta
daṇḍājanyatvavatsadharmā na daṇḍāt daṇḍasaṃyogājanyadravyatvādityādau
evamapyativyāptiḥ, tathāpi
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣaṇatāpannasādhyānvitaliṅgapratipādakatvasya
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviṣayatānirūpitasādhyaviṣayatānirūpitahetuvi ṣayatāśālibodhajanakatvarūpasya
vivakṣaṇāt na doṣaḥ/
1. svaṃuyasmin samudāye pañcamī antaḥ bhavati sa samudāyaḥ, svaghaṭakaṃ
yatpadaṃ tatpūrvatvābhāvavatī yā pañcamī tadghaṭitatvaṃ samudāye/
2. svaśabdadvayamapi
pañcamīparam/
3. svapadaṃ
pañcamyantasamudāyaparam/
nanvevamapi
thālpratyayārthavikalpamukhena tannirāsapūrvakamanyatra
thālpratyayaghaṭitayorupanayanigamanayordūṃṣitatvena prakṛte tasmāt na

daṇḍādityākārakasyaiva nigamanasya vācyatvena tatrātiprasaṅgaḥ/
pañcamyantatvasya tatrākṣatatvāditi cet -
na/
liṅgapratipādakatvaśarīre śu'tvasya liṅgaviśeṣaṇatayā niveśāt
prakṛtaliṅgatāvacchedakātiriktānavacchinnaliṅgaviṣayatākabodhajanakatvarūpasya
śuddhaliṅgapratipādakatvasyātivyāptyabhāvāt nigamanajanyabodhe
liṅge vyāptyaṃśasyādhikasya bhānāditi/ upanayādāvapi
vyāptipratipādakatvasattvāt āha - [173] prakṛtahetumatītyādi/
vādivākye svārasikalakṣaṇāyā evātiprasañjakatvādāha - [173] nirūḍheti/ anāditātparyaviṣayībhūtārthaniṣṭhetyarthaḥ/ sambhavati
sārthakatve nairarthakyamanyāyyamiti āśayavānāha - [173] athaveti/ nanūdāharaṇāt vyāptibodhābhāve tasya
vyāptiparatvaṃ na nirvahatītyata āha - [173] tathāceti/ tathā
codāharaṇasya vyāptiviṣayakamānasabodhamauttarakālikamādāya
vyāptipratītīcchayā uccaritatvarūpaṃ vyāptipratipattiparatvam
vyāptipratipādaketyanena vivakṣitaṃ upapādanīyamiti bhāvaḥ/ [173] digiti/ ayaṃ bhāvaḥ - ayaṃ na daṇḍāt
daṇḍasaṃyogājanyadravyatvāt ityādau yo hetumān sa na
daṇḍādityudāharaṇavākye dharmiṇo 'vivakṣāyāṃ naño bodhakatvaṃ eva na
syāt/ evaṃ nirdhūmo
nirvahnitvādityādau yo na vahnimān sa na
dhūmavānityādyanvayyudāharaṇasya yattadarthāvivakṣāyāmanupapattiriti/
[173]
vyāptiviśiṣṭaliṅgapratipādakamiti
dīpikoktopanayalakṣaṇasya nigamane 'tivyāptimāśaṅkyāha - [173] pakṣatāvacchedakaviśiṣṭaviśeṣyaketi/
nirūpyanirūpakabhāvaniveśāt na doṣa iti bhāvaḥ/ [173] prayujyata itiśeṣapūraṇeneti/ idaṃ ca pakṣadharmatājñānāya -
pakṣadharmatājñānārthamiti samāsapakṣe caturthyāḥ kārakavibhaktitayā
kriyāpadasāpekṣatvāduktam/ pakṣadharmatājñānamartho yasmāditi
vyutpattisvīkāre tu śeṣapūraṇasya nāvaśyakatā/ vacanamityadhyāhāreṇa
napuṃsakatvamiti dhyeyam/ [172]
hetusādhyavattayā pakṣavanacamiti
nigamanalakṣaṇe hetossādhyamiti pañcamīsamāsaḥ/ pañcamīti
yogavibhāgenopapādanīyaḥ/ yadvā hetoḥ sādhyamiti ṣaṣṭhī śaiṣikī
jñānajñāpyatvaṃ bodhayati/ idānīṃ 'sup sape'ti samāso bodhya
ityabhiprāyeṇārthamāha - [173]
hetujñāneti/ [173] sādhyavadviṣayaketi/
tādṛśasādhyaprakārakapakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatāketyarthaḥ/ nanu
pakṣasādhyasambandhādīnāṃ pratijñādita eva lābhāt nigamanaṃ
viphalamityāśaṅkya
nigamanasthahetuvācipadasyābādhitatvādiviśiṣṭahetulākṣaṇikatvamupagamya
tatpratīteḥ śābdatvaṃ lakṣaṇāyā jaghanyatvādayuktamiti manasi nidhāya
mānasī abādhitatvādipratipattireva nigamanaprayojanamityāha
dīpikāyām [172] abādhitatvādikamiti/

ādipadenāsatpratipakṣitatvaparigrahaḥ/ abādhitatvādikam -
abādhitatvādipratipattiḥ/ tena yathāśrute viṣayasya
janyatvaghaṭitaprayojanatvāsambhavādasaṅgatiriti nirastam/
uttarakālamityatyantasaṃyoge dvitīyā/ tena
nigamanajanyaśābdabodhottaraṃ hetāvabādhitatvādipratītirniyamena
jāyata iti labhyate/ uktarītyā tatpratipatteḥ
śābdatvāsambhavādāhaprakāśikāyām [176] mānaso draṣṭavnaya iti/
viśiṣṭaparāmarśasyānumitihetutvasthāpanam
kḷptasyeti/
etena niyatapūrvavṛttitvamubhayasammatamiti sūcitam/ dīpikāyām
[176] kimarthamaṅgīkartavya iti/ taddhetoreveti nyāyāditi
bhāvaḥ/ [177] atra tvadabhimatetyādi/ etena
mīmāṃsakasyāpi jñānadvaye pūrvavṛttitvaṃ kalpanīyamiti sūcitam/
[177] śābdetīti/ tadbodhakapadamantareṇa tadbhānāsambhavāditi
bhāvaḥ/ etena pratyakṣasthale sannikarṣavaśāt kasyacit
hetutāvacchedakasya bhānaṃ durvāramiti na tatra vyabhicārasambhava iti
sūcitam/ dīpikāyām [177] parāmarśasyāvaśyakatayeti/
tvadabhimatajñānadvayaṃ vinaiva
viśiṣṭaparāmarśasyānumitipūrvamupeyatayetyarthaḥ/ nanaṃ kvacit
viśiṣṭaparāmarśādanumitirastu kiṃ sarvatra
viśiṣṭaparāmarśakalpanayetyata āha -- [177] lāghaveneti/ kasya
lāghavamityāśaṅgāyāmāha --- prakāśikāyām [177] kalpanālāghavenetyartha iti/ [177] jñānadvaye-vyāptijñānatvapakṣadharmatājñānatvāvacchinnadvaye/ [177] viśiṣṭaparāmarśe-vyāptiviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhiparāmarśatvāvacchinne/
tathā caikadharmāvacchinne 'nanyathāsiddhatvādikalpanamapekṣya
pūrvoktadharmāvacchinnadvaye tatkalpanasya gurutvāditi bhāvaḥ/ nanu
vyāptigrahapakṣadharmatāgrahayoḥ prātisvikarūpābhyāṃ hetutvaṃ
nopeyate/ yenoktadoṣassyāt/ api tu
vyāptigrahaviśiṣṭapakṣadharmatājñānatvena tathātvamupeyate/ evaṃ
cāsmanmate 'pi ekadharmāvacchinna eva tatkalpanamiti lāghavaṃ
durapahnavam/ vinigamanāvirahastulya eva/
upadarśitaśābdaparāmarśasthanapale vyabhicārastu kāryatāvacchedakagarbhe
viśiṣṭaparāmarśāvyavahitottaratvaṃ niveśyaiva parihartavyaḥ/ anyathā
sādhyavyāpyahetutāvacchedakāvacchinnavāniti viśiṣṭaparāmarśaṃsya tatra
vyabhicāraprasaṅgāt ityatrāha -- [177] vastutastviti/
[177] avadheyamiti/ ayaṃ bhāvaḥ -
mīmāṃsakamate 'numitikāraṇatāvacchedakakoṭau sāmānādhikaraṇyasya
dvidhā jñānatvasya ca praveśaḥ āvaśyakaḥ/ asmanmate tu na tathā/ evaṃ
vyāptigrahaviśiṣṭapakṣadharmatājñānatvena
pakṣadharmatājñānaviśiṣṭavyāptigrahatvena vā kāraṇateti
vinigamanāvirahāt kāraṇatādvayaṃ tanmate vaktavyam/ asmanmate tu
vinigamanāvirahasambhave 'pi samaniyatakāraṇatānāmabhedopagamāt na

kāraṇatādvayāvakāśaḥ/ evaṃ
vyāptyavacchinnapratiyogitākatvaviśiṣṭasamavāyādisambandhāvacchinnatādṛśadhūmādiprakāratāśālijñātvena
hetutve vyāptyaṃśe niścayatvamapi na niveśanīyam; asmanmate
viśeṣaṇatāvacchedakāṃśe saṃśayātmakajñānasya
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhitvāyogāditi lāghavamiti/ [177] vinigamanāviraheṇeti/ liṅgaviśeṣitaparāmarśatvenaiva
kāraṇatvaṃ vaktavyamityatra niyāmakābhāvenetyarthaḥ/ uddeśyatāsaṃbandhena
anumitiṃ prati hetutāvacchedakasaṃbandhena saṃyogādinā
dhūmādihetoḥ kāraṇatvaṃ durghaṭamityāśayenāha - [177] tatrāpyanumiteriti/
anvayavyatirekinirūpaṇam
anvayena
vyatirekeṇa ca vyāptimaditi saṃgrahe 'nvayaśabdaḥ
hetusādhyasāmānādhikaraṇyarūpānvayasahacāraparaḥ/ grahagrāhyatvaṃ
tṛtīyārthaḥ/ ata eva kevalavyatirekinirāsaḥ/ vyatirekeṇetyatrāpi
vyatireko vyatirekasahacāraḥ/ sādhyābhāvahetvabhāvayoḥ
sāmānādhikaraṇyarūpaḥ/ tṛtīyārthaḥ pūrvavat prakāśikāyām
anvayasahacāretyādi/ kevalavyatirekivāraṇāya satyantam/
kevalānvayivyudāsāya viśeṣyam/ anvayavyāptimattvamātraniveśe
'pṛthivī itarebhyo bhidyate ganadhavattvāt'
ityādivyatirekivāraṇāsambhavaḥ/ uktapariṣkāre
tvanvayavyāptigrāhakadṛṣṭāntavirahāt na hetusādhyayoḥ sahacāragraha
iti na doṣaḥ/ viśeṣyadale tu viśiṣṭayaiva vyāptirupādeyā/ na
tu tādṛśagrahagrāhyatvenāpīti bodhyam/ saṃgrahe [180] vahnau sādhya iti/ vahniniṣṭhasādhyatānirūpakaṃ
dhūmavattvamityarthaḥ/ dṛṣṭāntavākye mahānasādipadaṃ saptamyantam/
yatretyanurodhāt/
kevalānvayinirūpaṇam
nanu
kevalānvayitvameva hetorlakṣaṇam kuto noktamityata āha - [182] kevalānvayisādhyaketi/ ghaṭo 'bhidheyaḥ pṛthivītvāt
ityādihetorityarthaḥ/ [182]
tadeva kevalānvayitvameva/ nanu
gaganābhāvavān meyatvāt ityādāvavyāptiḥ/ sādhyasya
gaganādyātmakābhāvapratiyogitvāt/ evaṃ saṃyogābhāvavān
prameyatvāt ityādāvapi sādhyasya
saṃyogādyātmakābhāvapratiyogitvādityatrāha - [182] niravacchinneti/ sapatamīnirdeśyaṃ yat vilakṣaṇamavacchedyatvaṃ
tadrahitetyarthaḥ/ tenādheyatāyāḥ kiñciddharmāvacchedyatvaniyame 'pi na
kṣatiḥ/ tathā ca gaganādeḥ vṛttimattvābhāvāt saṃyogādiniṣṭhavṛtteḥ
niravacchinnatvavirahācca noktadoṣadvayāvakāśa daiti bhāvaḥ/ kecittu
- svavirodhivṛttimadatyanatābhāvāpratiyogitvaṃ kevalānvayitvam/
yadyapyatra svapadenānuyogyupādāne tattadvyaktiviśrāmāpattiḥ
tāvadanyatamatvaṃ ca durgraham/ pratiyogyupādāne
vīpsāvirahe 'tiprasaṃgaḥ vīpsākaraṇe durjñeyatā; tathāpi

vṛttimadatyantābhāvaviśiṣṭānyatvaṃ tat/ 1vaiśiṣṭyaṃ
svapratiyogitvasvaniṣṭhabhedapratiyogitāvacchedakatvobhāyasambandhena/
avacchedakatā svādhikaraṇavṛttitvasaṃbandhāvacchinnā/ ato na doṣa
ityāhuḥ/ taccintyam --
saṃyogādāvuktakevalānvayitvamativyāptamiti
svānadhikaraṇavṛttitvapraveśanasyāvaśyakatvena svātantryeṇa
vṛttimattvaviśeṣaṇaniveśavaiyarthyāpatteḥ/
svādhikaraṇanirūpitaniravacchinnādheyatāśūnyatvapraveśe ca
saṃyogābhāvasya kevalānvayitābhaṅgāpatteḥ/ saṃyogādirūpābhāvasya
tathātvāt/ vṛttāvapi niravacchinnatvaniveśane ca
prakṣālanāddhinyāyāpatteḥ/
kevalavyatirekinirūpaṇam
[183] vyatirekamātravyāptikamiti saṃgrahapaṅktau
anvayavyāptiśūnyatve sati vyatirekavyāptimattvamartho labhyate/ atra
cānvayavyatirekivāraṇāya viśeṣaṇam, vyabhicārivāraṇāya
viśeṣyamiti bodhyam/ tacca na ghaṭate
hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyarūpāyāḥ
sādhyābhāvavadavṛttitvarūpāyā vā vyāpteḥ pṛthivī itarebhyo bhidyate
gandhavatvāt ityādau hetau sattvāt
anvayavyāpitaprakārakaniścayāviśeṣyatve sati
vyatirekavyāptiprakārakaniścayaviśeṣyatvaṃ lakṣaṇaṃ
vācyamityabhiprāyeṇa vyācaṣṭe [184]
niściteti/
atrāpyanvayavyatirekivyabhicāriṇoḥ vāraṇāya viśeṣaṇaviśeṣye/
vyatirekavyāptimattvamevālam na lakṣaṇāsaṅgatiriti/
pṛthivīsāmānyasya pakṣatvena
tadatiriktadṛṣṭāntadaurlabhyenānvayavyāptiniścayāsambhavāditi bhāvaḥ/
itarapratiyogikabhedasya jalatvādyavacchinnabhedādyātmakasya prasiddhyā
vikalpāsaṅgaterāha - [184] pṛthivītaratvāvacchinneti/ nanu
pṛthivītaratvāvacchinnapratiyogitākabhedarūpasya sādhyasya prasiddhipakṣe
ādye [183] yatretyādinā dīpikoktaṃ dūṣaṇamasaṅgatam/
1. svaṃ vṛttimān
atyantābhāvaḥ ghaṭābhāvaḥ tadviśiṣṭaḥ ghaṭaḥ tadanyatvaṃ abhidheyatvādeḥ/
ghaṭasya uktobhayasaṃbandhena ghaṭābhāvaviśiṣṭatvaṃ cettham-svaṃ ghaṭābhāvaḥ
ghaṭābhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ ghaṭasya, evaṃ svaṃ ghaṭābhāvaḥ tanniṣṭho yo
bhedaḥ svādhikaraṇavṛttitvasaṃbandhena ghaṭavadbhedaḥ, ghaṭābhāvasya
ghaṭādhikaraṇavṛttitvābhāvāt tādṛśabhedapratiyogitāvacchedakatvaṃ ca
ghaṭasyeti/
anvayitvasyānvayavyāptimattvarūpasya tatra sattvena
tadāpādanāsambhavāt āpattāvāpādya vyatirekanirṇayasya hetutayā

tadasambhavāt ityata āha - [184 ]
anvayasahacāreti/ iṣṭāpattiḥ kuto
na saṃbhavatītyāśṅkya bhāvamāha - [184] tathāceti/ [184] prasiddhānumānam vahnyādisādhyakadhūmādihetukānumānam/
[184] etadapi - pṛthivī itarebhyo bhidyate
gandhavatvādityādikamapi/
[184] sapakṣeti/ sapakṣatvamatra
sādhyaprakārakaniścayaviśeṣyatvam na tu sādhyavattvamātram asambhavāt/
tathā ca pṛthivītarabhede sādhye gandhavattvādirasādhāraṇahetvābhāsa
eva syāt na tu saddheturiti bhāvaḥ/ nanu viśeṣyajñānavirahe 'pi
sādhyaviśeśyakānumiteḥ sādhyāghaṭitavyatirekavyāptiviṣayakāt
pṛthivītaratvavyāpakībhūtābhāvapratiyogi gandhavatī pṛthivī
ityākārakāt parāmarśāt sambhave bādhakābhāva ityata āha - [184] aprasiddheti [184] abhiprāyeṇeti/ tathā cāprasiddhasādhyake 'pi
sādhyaprakārikaivānumitirityabhyupagamyaiva idaṃ dūṣaṇamuktamiti
bhāvaḥ/ evena sādhyaviśeṣyakānumitivyavacchedaḥ/ [184] jalādīnāmityādi/ trayodaśānyonyābhāvā iti karmadhāraya
etanmata iti dhyeyam/ kecittu mate tu jalāditrayodaśeti
punarbahuvrīhiḥ/ anyathā caturdaśātmakasamudāyālābhāt/
trayodaśānyonyābhāva iti ṣaṣṭhīsamāsaḥ/ [184] trayodaśatvāvacchinneti dīpikāvākye trayodaśatvaṃ
samudāyatvaviśeṣa iti sūcitam/ [184] apekṣetyādinā/
avacchinnatvaṃ vaiśiṣṭyaṃ bhedagatam/
nanu
jalāditrayodaśetyatroktarītyā caturdaśalābhe 'pi kevalaṃ
trayodaśetyādivākye kathaṃ tallābha ityata āha - [184] jalādītyādiriti/ tathā ca śeṣapūraṇena tādṛśārbhalābha iti
bhāvaḥ/ matāntarasādhāraṇyena
vyatirekavyāpteranumityaṅgatvasthāpanānupapattiśca/ evaṃ
jalāditrayodaśetyatra bahuvrīhyantarakalpanāprayāsaḥ pratyekamiti
padapūraṇena caturdaśātmakasamudāyasnaya pratyekaṃ ye 'nyonyābhāvā
iti vyākhyānakleśaḥ/ svāyatte śabdaprayoge īdṛśavakrābhidhānasya
granthakārarītiviruddhatvaṃ prathamaghaṭakārthasyādipadasya
prāthamyamātraparatve 'svārasyam ceti/ dīpikāyām [184] ekādhikaraṇavṛttitvābhāvāditi/ ekādhikaraṇavṛttitayā
anumiteḥ prāṅniścatatvābhāvādityarthaḥ/
sādhyāghaṭitavyatirekavyāptiviṣayakajñānasya
sādhyajñānanirapekṣatvādāha - [184]
sādhyābhāveti/ api tu
jalādibhedakūṭamiti/ etena dīpikāvākyasthaṃ melanamityantaṃ
vyākhyātam/ yadyapi kūṭatvasyaikaviśiṣṭāparatvarūpatve
taddoṣatādavasthyam, tāvadviṣayakadhīviṣayatvarūpatve viṣayatāyā
vyāsajyavṛttitve mānābhāvāt pratyekaviśrāntatvena
uktānumānasyānvayitvaprasaṅgaḥ,
tādṛśasādhyatāvacchedakāvacchinnābhāvasyāprasiddhatvena
vyatirekavyāptigrahāsambhavaśca, tathāpi

jalabhinnānuyogikatvaviśiṣṭasvarūpasambandhena
vāyvādibhedaviśiṣṭatejobhedasya sādhyatvasvīkārāt na doṣaḥ/
apekṣābuddhiviśeṣetyādivakṣyamāṇagranthastu viṣayatāyā
vyāsajyavṛttitvābhyupagamena pravṛttaḥ/ anyathā punaruktarītireveti
dhyeyam/ [184] anumityaṅgatvam anumitiprayojakatvam/
[185] agre 'pi - jalāditrayodaśatvāvacchinnabhedātmakasādhyasyetyatrāpi/
asmaduktarītyā yathāśrutārthasyaiva upapatteḥ/ jalādīti
śeṣapūraṇasyāyuktatvamityasvarasaḥ āhurityanena sūcitaḥ/
idamatrāvadheyam -
tāvadviṣayakadhīviṣayatvasyādheyatāsambandhāvacchinnavyāpakatāsambandhena
sādhyatvamaṅgīkāryamiti viṣayatvasyāvyāsajyavṛttitve 'pi na
virodhaḥ/ evamanyatrāpi bodhyam/ tādṛśavyāpakatā ca
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitvīyādheyatāsambandhāvacchinnāvacchedakatāsambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvamiti/
pakṣalakṣaṇam
[188] sandigdhasādhyavāniti
saṅgrahoktapakṣalakṣaṇavākyena sandehaprakārībhūtasādhyavattvaṃ
pakṣalakṣaṇamiti labhyate/ tacca hrado vahnimānityādau
hradādyavyāpakamityāśaṅkyāha [188]
viśeṣyatāsambandheneti/ [188] sapakṣalakṣaṇādikamityādi/ viśeṣyatāsaṃbandhena
sādhyaprakārakaniścayavattvaṃ sapakṣalakṣaṇam/ ādipadagrāhyaṃ vipakṣalakṣaṇamapi
tena saṃbandhena sādhyābhāvaprakārakaniścayavattvam/ anyathā hradādau
vahnyādibhramadaśāyāṃ tasya sapakṣatayā parvatādau
nirvahnitvādibhramadaśāyāṃ tasya vipakṣatayā
bhrāntapuruṣīyopanyāsānupapatteḥ/ dīpikāyām [188] niścitatveneti/ itaravilakṣaṇatvenetyādi/ dīpikāyāñ [188] uktetyādi/ yadyapi tādṛśasiddhyabhāvaḥ ghaṭādāvapyastīti
parvato vahnimānityādau tatrātiprasaṅgaḥ/ tathā ca
svapratiyogitāvacchedakakoṭipraviṣṭaviśeśyatāvacchedakadharmavattāsambandhena
tādṛśasiddhyābhāvasya
pakṣapadapravṛttinimittatopeyata iti na doṣaḥ/ 1tādṛśasya
iha parvatatvādeḥ ghaṭādāvabhāvāditi bodhyam/
hetvābhāsanirūpaṇam
dīpikāstha saddhetuṃ
nirūpye'tyantopādānasya prayojanamāha - [189] asaddhetunirūpaṇa iti/
kṛta iti śeṣaḥ/ tathā ca kṛtiḥ sapatamyarthaḥ/ tasyā
uttarakālīnatvasambandhena smaraṇe 'nvayaḥ/ [189] prasaṅgasaṅgatyeti/
asaddhetutvādirūpayeti śeṣaḥ/ [189]
taditi/ asaddhetvityarthaḥ/ (190)
hetuvadābhāsanta itīti/ idaṃ cārthapradarśanaparam, na tu
vigrahapradarśanaparam/ vigrahastu hetava ivābhāsā iti vaktavyam/
tādātmyena saddhetuprakārakabhramaviśeṣyatetyarthaḥ/ bhramahetudoṣaśca
pañcamyantapadapratipādyatvarūpaḥ/ dīnapikāyām [189] saddhentu nirūpyetyādi

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc