તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 461480

સદ્ધેતુવિશિષ્યકલક્ષણાદૌદિપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દપ્રતિયોગિકધ્વંસવિશિષ્ટઃ
અસદ્ધેતુવિશેષ્યકલક્ષણાદિપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દવિષયકેચ્છાવિશ્ ઇષ્ટશ્ચ
યઃ અસદ્ધેતુત્વવ્યાપ્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દઃ
તદનુકૂલવર્તમાનકાલીનકૃતિમાનિત્યખણ્ડબોધઃ। અત્રાસદ્ધેતુમિત્યસ્ય
દેહલીદીપન્યાયેનોભયત્રાન્વયઃ। પ્રથમવૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રતિયોગિસમાનકર્તૃકત્વસ્વાશ્રયકાલવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
દ્વિતીયવૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વસ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સદ્ધેતુમિત્યત્ર સત્પદસ્યાર્થમાહ - પ્રકાશિકાયામ્ [189] વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટેતિ। આદિના પક્ષધર્મતાપરિગ્રહઃ।
1. તાદૃશસ્યેતિ।
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટવિશેષ્યતાવચ્છેદકધર્મરૂપસ્યેત્યર્થઃ
નનુ સ્યાન્નામ
સામાન્યધર્મકથનસ્યાવશ્યકતા, તથાપિ દુષ્ટલક્ષણસ્ય પ્રતિજ્ઞાતત્વાત્
તસ્યૈવ વક્તવ્યતયા તદુપેક્ષ્ય દોષલક્ષણાભિધાનાસઙ્ગતિરિત્યત આહ
- દોષલક્ષણ ઇત્યાદિ। [190] લાભઃ બોધઃ।
પ્રાપ્ત્યર્થકધાતોર્જ્ઞાનાર્થકત્વાદિતિ ભાવઃ। [190] અત્રાનુમિતિપદમિત્યાદિ। અયમાશયઃ-અનુમિતિપદં
પ્રકૃતપક્ષધર્મિઙ્કપ્રકૃતસાધ્યપ્રકારકાનુમિતિ-પ્રકૃતપક્ષવિશેષ્યકપ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્યહેતુપ્રકારકપરામર્શાન્યતરપરમ્,
ન તુ પરામર્શસ્યાનુમિતિકરણત્વેનાત્ર પ્રવેશઃ। યદ્યપિ પર્વતો
વહ્નિમાન્ હ્રદશ્ચ તથેત્યનુમિતૌ પર્વતો વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ હ્રદશ્ચ
તથેત્યાદિપરામર્શેં ચ સમૂહાલમ્બને હ્રદો ન વહ્નિમાન્ નાપિ
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનિત્યાદિવિપરીતનિશ્ચયયોઃ પ્રતિબન્ધકત્વાત્
તદ્વિષયે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। બાધાદ્યસઙ્ગ્રહભિયા
તાદૃશાન્યતરત્વવ્યાપકપ્રતિબધ્યતાનિવેશાસમ્ભવાત્। તથાપિ
પ્રકૃતાનુમિતિત્વવ્યાપકત્વપ્રકૃતપરામર્શત્વવ્યાપકત્વાન્યતરવત્પ્રતિબધ્યતાનિરૂપિતપ્રતિબન્ધકતાનિવેશાત્
ન દોષઃ। અત એવાનુમિતિકરણત્વેન પરામર્શનિવેશોપેક્ષા।
ભ્રમભિન્નેત્યર્થઃ ઇતિ। ભમત્વં ચ
1સ્વાવચ્છિન્નત્વસ્વાનુયોગિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વસ્વપ્રતિયોગિનિષ્ઠત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન
સંસર્ગવિશિષ્ટાન્યપ્રકારતાનિરૂપકત્વમ્। તેન પર્વતો નિર્વહ્નિરિતિ
જ્ઞાનસ્ય કિઞ્ચિદંશે પ્રમાત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ।
[190] યદ્રૂપાવચ્છિન્નવિષયકેતિ।
યદ્વિષયકેત્યુક્તૌ વિશિષ્ટશુદ્ધયોરનતિરેકાત્ હ્રદ
ઇત્યાદ્યેકદેશજ્ઞાનમાદાયાસમ્ભવસ્સ્યાદિતિ તદુપેક્ષા। કસ્તર્હિ
જ્ઞાનવિશેષ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયાં તત્પ્રદર્શનમુખેન
નિષ્કૃષ્ટહેત્વાભાસલક્ષણં પ્રદર્શયતિ - [190] એવં ચેતિ।
અત્રાયમનુમગમઃ
1. સ્વશબ્દેન રજતે
ઇદં રજતમિતિ પ્રમાયાં વિષયભૂતઃ યઃ સમવાયાખ્યઃ સંબન્ધઃ સ
ગ્રાહ્યઃ, તદવચ્છિન્નત્વં રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાયામસ્તિ। એવં સ્વં સમવાયઃ
તદનુયોગિ રજતં તન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં ચ
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકરતાયામસ્તિ। એંવ સ્વં સમવાયઃ તત્પ્રતિયોગિ

રજતત્વં તન્નિષ્ઠત્વં ચ પ્રકારતાયામસ્તિ। અતઃ ઉક્તત્રિતયસંબન્ધેન
સંસર્ગવિશિષ્ટા પ્રમીયપ્રકારતા તદન્યા પ્રકારતા ભ્રમીયા
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપકત્વં ભ્રમ ઇતિ।
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટરૂપસત્ત્વં હેત્વાભાસત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટપ્રતિબધ્યતાનિરૂપિતપ્રતિબન્ધકતાવિશિષ્ટત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
1સ્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાશાલ્યનુમિતિવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદક
ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસ્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યવ્યાપ્યહેતુપ્રકારતાશાલિપરામર્શવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રત્ ઇયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન।
પ્રતિબન્ધકતાવૈશિષ્ટ્યં આધેયતાસમ્બન્ધેન। સા ચ
2સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસંબન્ધેન। સ્વાધિકરણતા
સ્વાવચ્છિન્નવિષયકાનાહાર્યાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયત્વસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વરૂપસમ્બન્ધેન। તેનાત્રાયં દોષ
ઇત્યાદૌ ન વાક્યભેદઃ। અત્રાયં પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવનિષ્કર્ષઃ।
હ્રદત્વાદિનિષ્ઠાનવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાકવિશેષ્યતાનિરૂપિતસંયોગત્વાવચ્છિન્નસંસર્ગતાકવહ્નિત્વાદિનિષ્ઠાનવચ્છિન્નવચ્છેદકતાકપ્રકારતાકાનાહાર્યબુદ્ધિત્વાવચ્છિન્નં
પ્રતિ હ્રદત્વાદિનિષ્ઠાનવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાકવિશેષ્યતાનિરૂપિતા યા
વહ્નિત્વાદિનિષ્ઠાનવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાકસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિ યોગિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાભાવત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતા
તચ્છાલ્યનાહાર્યત્વાદિવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન વિરોધિત્વમ્। અત્ર જાતિમાન્
વહ્નિમાનિતિ જ્ઞાનવ્યાવૃત્તયે પ્રતિબધ્યદિશિ જાતિમાન્
વહ્ન્યભાવવાનિત્યાદિજ્ઞાનવ્યાવૃત્ત્યે પ્રતિબન્ધકદિશિ
અનવચ્છિન્નત્વનિવેશનમ્। એવં પ્રતિબધ્યદિશિ કાલિકત્વાદિના
સંયોગાવગાહિભ્રમસ્યાપ્રતિબધ્યત્વોપપત્તયે સંયોગત્વાદિના
પદાર્થાંન્તરાવગાહિ ભ્રમસ્યાપ્રતિબધ્યત્વોપપત્તયે સંયોગત્વાદિના
પદાર્થાંન્તરાવગાહિભ્રમસ્ય પ્રતિબધ્યત્વોપપત્તયે ચ
સંયોગત્વાવચ્છિન્નસર્ંસતાપ્રવેશ ઇતિ ધ્યેયમ્। જ્ઞાનવિશેષનિવેશે
પ્રયોજનમાહ - [190] તનેતિ। [190] અપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિશિષ્ટસ્યેતિ।
વિષયત્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેનેત્યાદિઃ।
1. સ્વં -
પક્ષતાવચ્છેદકમ્।
અત્ર સર્વત્ર સ્વશબ્દઃ
દોષતાવચ્છેદકરૂપપરઃ।
મિશ્રવ્યાખ્યામુપન્યસ્યતિ - [191] પરેત્વિત્યાદિના। [191] દુષ્ટાનામિત્યાદિ। તથા ચ ન દુષ્ટનિરૂપણપ્રતિજ્ઞાવિરોધ
ઇતિ ભાવઃ। [191] ઇદમ્ -
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વમ્। [191] દુષ્ટાનામેવેતિ। એવેન દોષવ્યવચ્છેદઃ। નનુ પર્વતો
વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્યાદૌ પર્વતો વહ્ન્યભાવવાનિતિ
બાધભ્રમમાદાયાતિપ્રસઙ્ગઃ। તસ્યાપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકતયા હેતૌ
તત્પ્રકારકગ્રહસ્ય યથાર્થત્વસમ્ભવાદિત્યત આહ - [191] પરન્ત્વિતિ। નનુ જ્ઞાયમાનવ્યભિચારાદિપ્રતિબન્ધકતામતાશ્રયણે
પ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનેત્યત્ર કર્મધારયાસમ્ભવાત્
લક્ષણવાક્યાર્થાનુપપત્તિરિત્યત આહ - [191] તદર્થસ્ત્વિતિ।
અનુમિતીત્યાદિલક્ષણવાક્યાર્થસ્ત્વિત્યર્થઃ। [191] એકેતિ। સ્વવિષયકેત્યર્થઃ
જ્ઞાનવિશેષણમ્। લક્ષ્યે લક્ષણં ગ્રાહયતિ - [191] ધૂમવાનિત્યાદિના। [191] ઉક્તેતિ।

એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વરૂપેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ
[191] દર્શિતેત્યસ્ય। [191] તદિતિ।
ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિત્વવિશિષ્ટવહ્ન્યાદિરૂપવ્યભિચારેત્યર્થઃ।
નનુ ઇહ
લક્ષણે ઽનુમિતિસામાન્યસ્ય પ્રવેશાત્ પર્વતો વહ્નિમાન્
ધૂમાદિત્યાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। હ્રદો ધૂમવાનિત્યાદ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકો
યો વ્યભિચારઃ ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિત્વવિશિષ્ટવહ્ન્યાદિરૂપઃ
પ્રાગુક્તસંબન્ધેન તત્પ્રકારકપ્રમાવિશેષ્યત્વસ્ય ધૂમાદિસદ્ધેતૌ
સત્ત્વાત્ ઇત્યાશઙ્કાં નિરારકરોતિ [191] પ્રકૃતેતિ।
પ્રકૃતપક્ષકપ્રકૃતસાધ્યકપ્રકૃતહેતુકેત્યર્થઃ। [191] સદ્ધેતાવિત્ ઇ। નાતિવ્યાપ્તિરિત્યનેન સમ્બન્ધઃ। [191] યથાર્થપદાનુપાદાન ઇત્યાદિ। યદ્યપ્યનુપદમેવ પર્વતો
વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્યાદિસ્થલે તાદૃશવ્યભિચારાદ્યપ્રસિદ્ધ્યા
નાતિપ્રસઙ્ગપ્રસક્તિરિત્યુક્તત્વાત્। કથમેતત્પ્રયોજનકથનસઙ્ગતિઃ।
તથાપિ ધૂમવાન્ વહ્નેરિત્યત્રૈવ
રાસભાદિધર્મિકદર્શિતસંસર્ગકતાદૃશવ્યભિચારાદિરૂપતત્સ્થલપ્રસ્ ઇદ્ધદોષપ્રકારકભ્રમવિષેષ્યતામાદાય
રાસભાદાવતિપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશયાત્ ન દોષઃ। ન ચૈવં
સદ્ધેતાવિત્યુક્તિરયુક્તેતિ વાચ્યમ્। ઇહ સદ્ધેતુપદસ્ય
પ્રકૃતહેતુભિન્નપરત્વાત્। તથા ચ સદ્ધેતાવપિ પકૃતહેતુભિન્ને ઽપિ
રાસભાદાવિતિ શેષઃ। અપિના પ્રકૃતહેતુસંગ્રહઃ। દૃષ્ટાન્તતયા
ભ્રમપ્રમાસાધારણ્યેનૈવ જ્ઞાનસ્ય લક્ષણે નિવેશાદિતિ ભાવઃ। [191] તદિતિ। યથાર્થપદેત્યર્થઃ। [191] આહુરિતિ। અત્રાયમસ્વરસઃ
--- અનુમિતીત્યાદેર્દેષલક્ષણત્વે દોષવત્ત્વં દુષ્ટાનાં લક્ષણં
સ્ફુટતયા લભ્યતે। ઉક્તરીત્યા તસ્ય દુષ્ટલક્ષણત્વે તુ દોષલક્ષણં નૈવ
લભ્યત ઇતિ શિષ્યધીવૈશદ્યાસિદ્ધિઃ। યદ્યપ્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકેત્યનેન
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં તલ્લક્ષણ લભ્યતે તથાપિ
તન્મતે ઽનુમિતિપ્રતિબન્ધકવત્ત્વમિત્યુક્તિમાત્રેણોભયસામઞ્જસ્યે
પ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનેત્યાદ્યુક્તેરસ્વારસ્યમિતિ।
સવ્યભિચારનિરૂપણમ્
સઙ્ગ્રહે [195] સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિરિતિ। અત્ર કેચિત્ - વહ્નિમાન્
ધૂમાદિત્યાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ। સાધ્યાભાવવતી યા ધૂમાધિકરણતા
તન્નિરૂપિતાધેયત્વસ્ય ધૂમાદૌ સત્ત્વાત્। ન ચ
સાધ્યાભાવવન્નિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતાધેયત્વં વિવક્ષિતમિતિ ન દોષ
ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ ધૂમાધિકરણતા પર્વતાન્યા
ધૂમાધિકરણતાત્વાદિત્યાદૌ અતિવ્યાપ્તેઃ। તત્ર સાધ્યાભાવવાન્
પર્વતઃ તન્નિષ્છઠા યા ધૂમાધિકરણતા તન્નિરૂપિતાધેયત્વસ્ય
ધૂમાધિકરણતાત્વે સત્ત્વાત્। ન ચ સાધ્યાભાવવન્નિરૂપિતત્વે સતિ
સાધ્યાભાવવન્નિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતા યા આધેયતા ઇતિ
વિવક્ષણાત્ 1ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ ધૂમાધિકરણતા
અધિકરણતાભિન્નત્વપર્વતાન્યત્વોભયવતી ધૂમાધિકરણતાત્વાત્
2ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તેઃ।
1. ન દોષ ઇતિ।
ધૂમાધિકરણતાત્વનિષ્ઠાયામાધેયતાયાં

સાધ્યાભાવવત્પર્વતનિષ્ઠધૂમાધિકરણતાનિરૂપિતત્વે ઽપિ
સાધ્યભાવવત્પર્વતનિરૂપિતત્વાભાવાદૌદિતિ ભાવઃ।
2.
ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તેરિતિ। તત્ર હિ સાધ્યાભાવવાન્ પર્વતઃ
ધૂમાધિકરણતા ચ ભવતિ સાધ્યાભાવવત્પદેન પર્વતસ્યોપાદાને
તન્નિષ્ઠા યા અધિકરણતા ધૂમાધિકરણતા તન્નિરૂપિતત્વં
ધૂમાધિકરણતાત્વનિષ્ઠાયાં આધેયતાયામસ્તિ,
એવં
સાધ્યાભાવવત્પદેન ધૂમાધિકરણતારૂપાયાઃ અધિકરણતાયાઃ ઉપાદાને
તન્નિરૂપિતત્વં ચ ધૂમાધિકરણતાત્વનિષ્ઠાયામાધેયતાયામસ્તિ
ઇત્યતિવ્યાપ્તેરિત્યર્થઃ।
ન ચ
સાધ્યાભાવવદ્વિશિષ્ટાધેયત્વં વિવક્ષિતમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપિતત્વસ્વનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન। અતો ન
દોષ ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ પ્રમેયત્વાધિકરણતા
પ્રમેયત્વાધિકરણતાત્વનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાભિન્ના
પ્રમેયત્વાધિકરણતાત્વાત્ ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તેઃ। સાધ્યાભાવવતી યા
સાધ્યભૂતભેદપ્રતિયોગ્યધિકરણતા તન્નિરૂપિતત્વસ્ય સાધ્યાભાવવતી
યા તાદૃશાધિકરણતા તન્નિષ્ઠા યા પ્રમેયત્વાધિકરણતા
તન્નિરૂપિતત્વસ્ય ચ
પ્રમેયત્વાધિકરણતાત્વનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતાધેયતાયાં સત્ત્વાત્।
ન ચ
સ્વનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતત્વસ્થલે સ્વનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપકત્વં
વાચ્યમ્। આધેયતાયા
અધિકરણનિરૂપકત્વાભાવેનોક્તદોષાનવકાશાદિતિ વાચ્યમ્। એવમપિ
આધેયત્વાધિકરણતા
આધેયતાત્વનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતાધિકરણતાભિન્ના
આધેયત્વાધિકરણતાત્વાદિત્યત્રાતિવ્યાપ્તેઃ।
આધેયતાસામાન્યનિરૂપિતાધિકરણતાનિરૂપકત્વસ્યાધેયતામાત્રે
સત્ત્વાત્।
ન ચ
સ્વનિરૂપકત્વસ્થલે
સ્વનિરૂપકતાવચ્છેદકહેતુતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાત્વકત્વનિવેશાત્
ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્। તથા સતિ સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વરૂપવ્યાપ્તેઃ
નિરુક્તવ્યભિચારાભાવરૂપત્વે હેતુભેદેન ભેદાપત્ત્યા
કેવલાન્વયિગ્રન્થવિરોધાપત્તેઃ। તત્ર તાદૃશવ્યાપ્તેરભેદસ્યોક્તત્વાત્।
ન ચ
સ્વનિરૂપકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવસ્વનિ રૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સાધ્યાભાવવદ્વિશિષ્ટાધેયત્વં વિવક્ષિતમિતિ ન દોષઃ। આધેયતાયા
અધિકરણનિરૂપકતાવિરહાત્ ઇતિ વાચ્યમ્।

વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધસ્યાત્યનતાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકતામતે
ઉક્તપરિષ્કારાસમ્ભવાત્।
ન ચ
સ્વનિરૂપકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વમેવ
નિવેશ્યમિતિ ન દોષઃ।
વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધસ્યાપ્યન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાયાઃ
સર્વસંમતત્વાત્ ઇતિ વાચ્યમ્। તથાસતિ ધૂમવાન્
વહ્નેરિત્પયાદાવસમ્ભવાપત્તેઃ। નિરૂપકતયા
અયોગોલકાદિમતો ઽપ્રસિદ્ધેરિતિ વદન્તિ।
અત્રોચ્યતે-વિલક્ષણનિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન
સાધ્યાભાવવદ્વિશિષ્ટાધેયત્વં વિવક્ષિતમ્। વૈલક્ષણ્યં ચાખણ્ડોપાધિઃ।
ન ચ તત્ર માનાભાવ ઇતિ વાચ્યમ્। કાર્યતાયાઃ
કારણમિત્યાદ્યવ્યવહારાત્ કાર્યસ્ય કારણમિતિ વ્યવહારાચ્ચ
વિલક્ષણનિયપિતત્વસ્ય ષષ્ઠ્યર્થતાયા ગદાધરેણ બાધગ્રન્થે ઉક્તતયા
તત્તુલ્યયુક્ત્યા અધિકરણે વર્તતે, અધિકરણતાયાં વર્તત
ઇત્યાદિવ્યવહારાવ્યવહારાભ્યાં વિલક્ષણનિરૂપિતત્વસ્ય
સપ્તમ્યર્થતાયા અપ્યાવશ્યકત્વાત્। વૈલક્ષણ્યસ્ય
ચાખણ્ડોપાધિરૂપાદન્યસ્ય નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્ ઇતિ બોધ્યય્।
અન્યે તુ
સાધ્યાભાવવન્નિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપકત્વં વિવક્ષિતમિતિ ન દોષ
ઇત્યાહુઃ। તચ્ચિન્ત્યમ્ -
પ્રમેયાધિકરણતા
પર્વતાન્યા પ્રમેયાધિકરણતાત્વાદિત્યાદાવવ્યાપ્તેઃ। પ્રમેયત્વેન
પ્રકૃતહેતોરપિ તાદૃશાધિકરણતાનિરૂપકત્વાત્ ઇતિ।
પ્રકાશિકાયામ્ [196] સાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસંબન્ધાવચ્છિન્નેતિ।
સાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાકેત્યર્થઃ। તેન
દ્વિત્વાદ્યવચ્છિન્નાભાવવિશિષ્ટાભાવયોઃ
સંયોગસમવાયોભયસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય ચ
વ્યાવૃત્તિઃ। તાદૃશાવચ્છેદકતાકત્વં ચ તાદૃશધર્મેતરધર્માનવચ્છિન્નત્વે
સતિ સાદૃશસમ્બન્ધેતરસમ્બન્ધાનવચ્છિન્નત્વમ્।
ધર્મસમ્બન્ધયોર્નિવેશપ્રયોજનમાહ - [196] તેનેતિ
હેતુતાવચ્છેદકસંબન્ધપ્રવેશનં ચ વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્યાદૌ
વિપક્ષભૂતે હ્રદાદૌ કાલિકાદિનાં ધૂમાદેસ્સત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિવારણાય। [196] સાધ્યાભાવવત્તાયામ્
સાધ્યાભાવનિષ્ઠાધેયતાયામ્। નનુ કપિસંયોગી એતત્વાદિત્યાદૌ
અતિવ્યાપ્તિઃ।
શુદ્ધવિશેષણતાયાસ્તાદૃશત્વાદિત્યત આહ - કપીતિ। [196] દિગિતિ।
આકાશાભાવત્વાવચ્છિન્નકાલિકવિશેષણતાસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવાન્
આત્મત્વાદિત્યાદૌ કાલિકવિશેષણતૈવ
તાદૃશસમ્બન્ધઃ। યદિ ચ

ઽઅધિકં તુઽ ઇત્યાદિ ન્યાયેન
નિરવચ્છિન્નવિશેષણતાસંસર્ગકકપિસંયોગાભાવપ્રકારકનિશ્ચયમાદાય
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિત્યુચ્યતે। તદા
યદ્ધર્મપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાકસંસર્ગતાનિરૂપિતસાધ્યાભાવપ્રકારતાકનિશ્ચિયઃ
પ્રતિબન્ધકઃ તદ્ધર્મપર્યાપ્તાધેયતાવચ્છેદકતાનિવેશાત્ ન દોષઃ। ન
ચૈવમપિ તાદૃશસમૂહાલમ્બનજ્ઞાનમાદાય તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિતિ
વાચ્યમ્। તાદૃશનિશ્ચયસામાન્યં પ્રતિબન્ધકમિત્યર્થવિવક્ષણાત્। તથા
ચ જ્ઞાનત્વવૃત્તિધર્મપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાકત્વં નિવેશ્યમ્। વૃત્તિશ્ચ
સ્વસેત્યાદિ ભેદવત્ત્વસંબન્ધેન। સ્વાધિકરણતા
સ્વપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાકસંસર્ગતાકસાધ્યાભાવપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાવચ્છેદકતાનિરૂપકનિશ્ચયત્વસંબન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસ્વાશ્રયવિશિષ્ટત્વસંબન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં
તાદાત્મ્યસ્વવિશિષ્ટપ્રતિબધ્યતાનિરૂપિતપ્રતિબન્ધકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વવિશેષ્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાશાલ્યનાહાર્યજ્ઞાનવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસંબન્ધેન।
નાતો વ્યભિચારસ્ય વિશિષ્ટૈકાર્થરૂપતાભઙ્ગ ઇતિ।
સપક્ષવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવનિવેશસ્યાવશ્યકતયા તત એવ
કિઞ્ચિત્સપક્ષમાદાય દોષવિરહાત્ સર્વપદવૈયર્થ્યથ્મત્યાશઙ્ક્યાહ-
[196] સપક્ષવૃત્તિત્વેતિ। નનુ સપક્ષત્વં યદિ સાધ્યવત્ત્વમાત્રં તદા
અસમ્ભવઃ। શબ્દત્વાદાવનિત્યત્વાદિસામાનાધિકરણ્યસત્ત્વાદિત્યત આહ -
[196] સપક્ષપદમિતિ। નનુ શબ્દાદાવનિત્યત્વાદિસાધને
શબ્દત્વાદિઃસદ્ધેતુરેવેતિ કથં
તસ્યાસાધારણહેત્વાભાસતેત્યાશઙ્ક્યાહ - [197] શબ્દ ઇત્યાદિ। [197] સમ્પ્રદાયવિદઃ પ્રાઞ્ચઃ। નવીનમતસ્ય નિર્દુષ્ટત્વાત્
પ્રાહુરિત્યુક્તમ્। [195] અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતો ઽનુપસંહારી ઇતિ
સંગ્રહોક્તયથાશ્રુતલક્ષણે સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાત ઇત્યાલોચ્યાહ -
[197] અન્વયવ્યતિરેકેતિ। યત્કિઞ્ચિદ્ધર્મિણિ સાધ્યનિશ્ચયસ્ય
સાધ્યાભાવનિશ્ચયસ્ય વા સત્ત્વે અનુપસંહારવ્યવહારવિરહાત્
દલદ્વયોપાદાનમ્।
વિરુદ્ધનિરૂપણમ્
નનુ
વિરોધાસાધારણ્યયોરભેદપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યત આહ - [203] સાધ્યાભાવેતિ। સાક્ષાત્ - પરામર્શમદ્વારીકૃત્ય।
તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનવિધયેતિ યાવત્।
સત્પ્રતિપક્ષનિરૂપણમ્
[203] યસ્ય
સાધ્યાભાવસાધકમિત્યાદિસઙ્ગ્રહવાક્યે ષષ્ઠ્યન્તયચ્છબ્દાર્થસ્ય
સાધ્યે ઽન્વયઃ। પક્ષ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્। પ્રાચીનમતે
સત્પ્રતિપક્ષસ્યાનિત્યદોષત્વેન સદ્ધેતોરપિ તદ્વ્યવહારસ્યેષ્ટત્વેન
વિદ્યત ઇત્યસ્ય જ્ઞાયત ઇત્યર્થઃ કર્માખ્યાતાશ્રયણાત્। નવ્યમતે તુ
કર્ત્રાખ્યાતાશ્રયણેન વર્તત ઇત્યર્થઃ। સાધકમ્ - વ્યાપ્યતયા
ગૃહ્યમાણમિત્યર્થઃ। પ્રાચાંમતે। નવીનમતે તુ વ્યાપ્યમિત્યર્થ
ઇત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે - [203]

યત્સમ્બન્ધીત્યાદિ। [203] નવીનાઃ પુનરિતિ। સાધ્યાભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરવત્પક્ષઃ
સત્પ્રતિપક્ષઃ। વ્યાપ્તિશ્ચાન્વયતો વ્યતિરેકતશ્ચ બોધ્યા। તદ્ગ્રહશ્ચ
તદભાવવ્યાપ્યવત્તાગ્રહવિધયાનુમિતિવિરોધીતિ ભાવઃ।
અસિદ્ધનિરૂપણમ્
[203] પક્ષે પક્ષતાવચ્છેદકવિરહ ઇતિ।
તજ્જ્ઞાનસ્ય પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપક્ષગ્રહવિરોધિત્વમ્। [203] પક્ષે હેત્વભાવ ઇતિ। તદ્ગ્રહસ્ય ચ
પક્ષધર્મતાવગાહિપરામર્શવિરોધિત્વં બોધ્યમ્। નનુ
બાધાદેરિવોપાધેરપિ દોષત્વાત્
તદ્વિશિષ્ટસ્યાતિરિક્તહેત્વાભાસત્વમાવશ્યકત્વં બાધિતાદિવત્
ઉપધેયસઙ્કરે ઽપીતિ ન્યાયાત્। અતઃ સોપાધિકો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ
ઇત્યસઙ્ગતમિતિ હેત્વાભાસપઞ્ચત્વવ્યાઘાતાપત્તિરિત્યત આહ - [204] ઉપાધેરિતિ। નનુ
સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસાધનાપ્રસિદ્ધિરૂપયોર્દેષયોરધિકયોસ્સત્ત્વાત્ કથં
હેત્વાભાસાનાં પાઞ્ચવિધ્યમિત્યાશઙ્ક્ય
તયોર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભાવાત્ ન તદ્વિરોધ ઇત્યાહ - [204] અત્રેદમવધેયમિત્યાદિના।
ઉપાધિનિરૂપણમ્
સંગ્રહે [207] સાધ્યવ્યાપકત્વે સતીત્યાદિ। અત્ર ચ વહ્નિમાન્ધૂમાદિત્યાદૌ
દ્રવ્યત્વાદેર્ઘટાદેશ્ચ વારણાય દલદ્વયોપાદાનમ્। નનુ
સાધ્યવ્યાપકત્વં સાધ્યવન્નિષ્ઠાભાવાપ્રતિયોગિત્વરૂપં ચેત્, તદા
અસમ્ભવઃ; સર્વેંષામેવ
દ્વિત્વાદ્યવચ્છિન્નાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્। કિં તુ
સાધ્યવન્નિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમ્। તથા ચ
વહ્નિમાન્ ધૂમાદિત્પયાદૌ વહ્નિત્વાદિના મહનસીયવહ્ન્યાદેઃ
સાધ્યવ્યાપકત્વાત્ ઉપાધિતાપત્તિરિત્યત આહ - પ્રકાશિકાયામ્ [207] સાધ્યવ્યાપકત્વેત્યાદિ। સાધ્યતાવચ્છેદકસંબન્ધેન
સાધ્યવન્નિષ્ઠાભાવીયોપાધિતાઘટકસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકઃ
સાધનતાવચ્છેદકસંબન્ધેન
સાધનવન્નિષ્ઠાભાવીયોપાધિતાઘટકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકશ્ચ
ય 1ઉપાધિતાઘટકધર્મઃ તદ્વત્ત્વમિત્યર્થઃ। અયમત્રાનુગમઃ --
ભેદવિશિષ્ટોપાધિતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વં ઉપાધિલક્ષણમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટોપાધિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસાધનવન્નિષ્ઠાભાવીયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકતા
સ્વાવચ્છિન્નસાધ્યવન્નિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિનના
ઇતિ। ઉપાધિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધપ્રવેશફલમાહ --- તેનેતિ।
કેચિત્તુ -
ઉપાધિતાઘટકસમ્બન્ધવિશિષ્ટોપાધિતાઘટકધર્મવત્ત્વં લક્ષણમ્।
વૈશિષ્ટ્યં સ્વાવચ્છિન્ન
સાધ્યવન્નષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસ્વા
વચ્છિન્નસાધનવન્નિષ્ઠાભાવીયપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેનેત્ ઇ
વદન્તિ। વસ્તુતસ્તુ અવચ્છેદકતાવિશિષ્ટધર્મવત્ત્વમ્ તત્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસંબન્ધેન।
1. ઉપાધિતાઘટકધર્મ

ઇતિ। ઉપાધિતાવચ્છેદકધર્મ ઇત્યર્થઃ।
ઉપાધિતાઘટકસંબન્ધેત્યત્રાપિ ઉપાધિતાવચ્છેદકસંબન્ધેત્યર્થઃ।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં સ્વનિરૂપકપ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટત્વસંબન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપકાભાવનિષ્ઠસાધનતાવચ્છેદકસંબન્ધેન
સાધનતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવન્નિરૂપિતાધેયતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવન્નિરૂપિતાધેયતાવદભાવીયત્વોભયસંબન્ધેન।
અતો ન સમ્બન્ધાન્તરાણ્યાદાય દૂષણાવકાશ ઇતિ। [208] અવ્યાપ્તિમિતિ। વાયુઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યાદૌ ઉદ્ભૂતરૂપાદેઃ
ગુણાદિસાધારણશુદ્ધસાધ્યવ્યાપકત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ। [208] યદ્ધર્મવિશિષ્ટસાધ્યેત્યાદિ।
પક્ષધર્માદિવિશિષ્ટોપાધિતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ।
વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાવચ્છિન્નસાધ્યનિરૂપિતતત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નવ્યાપકતાવચ્છેદકત્વસ્વાવચ્છિન્નસાધનનિરૂપિતતત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નાવ્યાપકતાવચ્છેદકત્વોભયસંબન્ધેન।
વસ્તુતસ્તુ
અધિકરણતાવિશિષ્ટરૂપવત્વં વિવક્ષિતમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયાવચ્છેદકત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિ ન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વાભય
સમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપકપક્ષધર્માદિવિશિષ્ટસાધ્યવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવીયત્વોભયસંબન્ધેન।
અધિકરણતા ચ સ્વાવચ્છિન્નસાધનવન્નિષ્ઠાભાવીયત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના।
તેનાત્રાયમુપાધિરિત્યત્ર ન વાક્યભેદઃ। વસ્તુતસ્તુ
અધિકરણતાવિશિષ્ટધર્મવત્ત્વમુપાધિલક્ષણમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાકાધિકરણતાનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વવિશિષ્ટસાધ્યવન્નિરૂપિતાધેયતાવદભાવીયત્વસ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાધિકરણતાશ્રયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં સ્વાશ્રયસંમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસંબન્ધેન। દ્વિતીયે વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાધિકરણતાનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિ તાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાધિકરણતાશ્રયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વવિશિષ્ટસાધનવન્નિરૂપિતાધેયતાવદભાવીયત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં સ્વાશ્રયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસમ્બન્ધેન। અત્ર સાધ્યવત્ત્વં
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવત્ત્વમ્, તેન
સંબન્ધાન્તરેણ સાધ્યાધિકરણમાદાય ન દોષઃ। ન વા
વિશિષ્ટસત્તાવાન્ જાતેરિત્યાદૌ દ્રવ્યત્વાદેરૂપાધિતાનુપપત્તિઃ। એવં
સાધનવત્ત્વમપિ સાધનતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
સાધનતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવત્ત્વમ્। તેન
સંબન્ધાન્તરેણ
સાધનાધિકરણમાદાય ન દોષઃ। ન વા દ્રવ્યં વિશિષ્ટસત્ત્વાદિત્યાદૌ
ગુણાદેરુપાધિતાપત્તિઃ એવં વ્યાવૃત્ત્યન્તરમવસેયમ્। કસ્યચિદિતિ।
પર્વતીયધૂમાધેરિત્યર્થઃ। [208]
ઇદં-બહિર્દ્રવ્યસ્ય
પક્ષધર્મતાકથનમ્। તેન બાહ્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વસ્ય સાધ્યતાયાં

દ્રવ્યત્વમાત્રમેવ પક્ષધર્મ ઇતિ સૂચિતમ્। [208] અનિત્યત્વવ્યાપકમિતિ। દીપિકાવાક્યે ઽનિત્યત્વપદસ્ય
જન્યત્વવિનાશિત્વસાધારણત્વાત્ પ્રકૃતાનુગુણ્યાર્થમાહ --- [208] વિનાશિત્વેતિ। અન્યથા તાદૃશસાધ્યવ્યાપકત્વોપાદનપરત્વં
તાદૃશગ્રન્થસ્ય ન સંભવતીતિ ભાવઃ।
બાધિતનિરૂપણમ્
[208] યસ્ય સાધ્યાભાવ ઇતિ સંગ્રહપઙ્ક્તૌ પક્ષ
ઇત્યધ્યાહાર્યમ્। તથા
ચાનુમાનાતિરિક્તપ્રમાણજન્યપક્ષધર્મિકનિશ્ચપ્રકારીભૂતઃ
યદ્ધેતુસંબન્ધિ યત્ સાધ્યં તદભાવ ઇત્યર્થઃ। સમ્બન્ધશ્ચ
હેતુસાધ્યભાવલક્ષણઃ। અત્ર બાધાદિનિશ્ચયાનાં કુત્ર કેન રૂપેણ
પ્રતિબન્ધકત્વમિત્યાશઙ્કાયામાહ - દીપિકાયામ્ બાધસ્યેત્યાદિના।
દોષાણામનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વપ્રકારશોધનમ્
બાધશબ્દસ્ય
દોષવિશેષે ઽપિ પ્રયોગાદાહ --- પ્રકાશિકાયામ્ [212] બાધસ્ય સાધ્યાભાવવત્તાનિશ્ચયસ્યેતિ। દીપિકાયામ્ [212] સત્પ્રતિપક્ષસ્ય વિરોધિજ્ઞાનજનકસામગ્રીત્વેનેતિ। સત્પ્રતિપક્ષસ્ય
સત્પ્રતિપક્ષજ્ઞાનસ્ય। વિરોધિજ્ઞાનજનકસામગ્રીત્વેન
તદભાવવત્તાજ્ઞાનજનકસામગ્રીત્વેન।
અત્ર નવીનાઃ ---
સામગ્રીત્વમેકકારણવિશિષ્ટાપરકારણત્વમિતિ
પ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકગર્ભે કારણાન્તરપ્રવેશો નિષ્ફલઃ
ગૌરવસમ્પાદકશ્ચેતિ વિશેષ્યભૂતજ્ઞાનસ્ય
તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વમુચિતમ્, લાઘવાત્।
એવં પ્રતિહેતુવ્યાપકઃ સાધ્યાભાવઃ પ્રતિહેતુમાન્ પક્ષ ઇતિ
વિશકલિતજ્ઞાનદ્બયસાધારણતયા જ્ઞાનવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેનૈવ
વિરોધિત્વમાવશ્યકમ્। એતેન વિરોધિજ્ઞાનજનકત્વેન
વિરોધિત્વમિત્યપિ પ્રત્યુક્તમિતિ પ્રાહુઃ। તન્મતં દર્શંયતિ ---
પ્રકાશિકાયામ્ [212] વસ્તુતસ્ત્વિતિ। નનુ દીપિકાયામ્
સાધારણસ્ય ઇત્યાદ્યસઙ્ગતમ્, દુષ્ટહેતોરેવસાધારણશબ્દાર્થતયા
તસ્યાવ્યભિચારાભાવરૂપત્વાસમ્ભવાત્ ઇત્યત આહ- [292] ભાવપ્રધાનનિર્દેશતયેતિ। વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા। [212] એવમગ્રે ઽપીતિ। વિરુદ્ધસ્યેત્યાદાવિત્યર્થઃ। વસ્તુતસ્તુ
વિરુદ્ધસ્યેત્યત્ર ભાવેક્ત પ્રત્યયમઙ્ગીકૃત્ય વિરોધસ્યેત્યર્થઃ સુલભ
ઇતિ ધ્યેયમ્। નનુ સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વજ્ઞાનસ્ય હેતુધર્મિકસ્ય
સત્ત્વે ઽપિ હેતુસમાનાધિકરણેત્યાદિવ્યાપ્તિઃ ન હેતૌ ગૃહ્યત
ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્, તચ્ચ નોપપદ્યતે। સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વજ્ઞાનસ્ય
ગ્રાહ્યાભાવાનવગાહિત્વેન તાદૃશવ્યાપ્તિજ્ઞાનવિરોધિત્વાસમ્ભવાત્
ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - [212] હેતાવિતિ। વ્યાપ્તીતિ।
હેતુસમાનાધિકરણેત્યાદિવ્યાપ્તીત્યર્થઃ। [212] મણિમન્ત્રાદિન્યાયેનેતિ।
તેન ગ્રાહ્યાભાવાનવગાહિત્વેન
તાદૃશવ્યભિચારગ્રહસ્ય
તાદૃશવ્યાપ્તિગ્રહાવિરોધિત્વે ઽપિ ન તદ્દશાયાં તદાપત્તિરિતિ ભાવઃ।
[212] વિશિષ્ટવ્યાપ્ત્યભાવતયેત્યાદિ। અથાત્ર ધૂમવાન્ વહ્નેરિત્યાદૌ
હેતુવ્યાપકસાધ્યાપ્રસિદ્ધ્યા તદ્ઘટિતવિશિષ્ટવ્યાપતેરપ્રસિદ્ધ્યા
તદભાવસ્ય સુતરામપ્રસિદ્ધ્યા કથમાભાસતા। ન ચ -

સ્વવ્યાપકતાવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નહેતુનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવ
એવ હેતુનિષ્ઠઃ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરિતિ ન દોષઃ।
તાદૃશસામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેન હેતુવિશિષ્ટહેતુમાન્ પક્ષ ઇતિ
જ્ઞાનસ્યૈવ ચાનુમિતિહેતુત્વમ્ અતો ન તસ્યાભાસતાનુપપત્તિરિતિ
વાચ્યમ્। તથા સતિ
પ્રાગુક્તવ્યભિચારાદીનામાભાસતાનુપપતેરશક્યપરિહારત્વાદિતિ।
મૈવમ્। યતઃ
સ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટહેતુમાન્ પક્ષ ઇતિ
જ્ઞાનમેવાનુમિતિહેતુરૂપેયતે ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા
સ્વસેત્યાદ્યવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેન।
ઉક્તસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવવદ્ધેતુરેવ
વ્યભિચારઃ।
સ્વાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવદ્ધેતુરેવ
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ। ઉક્તગ્રન્થસ્યાપ્યત્રૈવ તાત્પર્યમ્। અતો ન ધૂમવાન્
વહ્નેરિત્યાદૌ ઉક્તરીત્યા તદપ્રસિદ્ધિરિતિ મદેકપરિશીલિતઃ પન્થા।
કેચિત્તુ -
સાધ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠ
હેતુવ્યાપકતાવચ્છેદકત્વહેત્વધિકરણવૃત્તિતાવચ્છેન્દકત્વોભયાભાવો
વિવક્ષિત ઇતિ નાપ્રસિદ્ધિરિતિ વદન્તિ। તત્તુચ્છમ્ --- ધૂમવાન્
વહ્નેરિત્યાદૌ હેતુવ્યાપકસાધ્યસમાનાધિકરણહેતુમાન્ પક્ષ
ઉ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય સાદધ્યતાવચ્છેદકે
હેત્વધિકરણવૃત્તિતાવચ્છેદકત્વાનવગાહિતયા દર્શિતોભયાભાવસ્ય
તદ્વિરોધિતયા હેત્વાભાસતાયા દુર્વઞ્ચત્વાત્। દર્શિતજ્ઞાને
તુલ્યવિત્તિવેદ્યતાન્યાયેન નિયમતસ્તદ્ભાને માનાભાવાત્। પ્રત્યક્ષરૂપે
તાદૃશજ્ઞાને કથઞ્ચિત્ તસ્ય તથા ભાને ઽપિ
અનુમિતૌ શાબ્દે ચ
તદ્ભાને નિયામકાભાવેન તાદૃશાભાવગ્રહદશાયાં
તાદૃશપરામર્શસમ્ભવાત્ અનુમિત્યુત્પાદસમ્ભવેન તાદૃશાભાવસ્ય
હેત્વાભાસતાયા અયુક્તત્વાત્। તાદૃશપરામર્શસ્ય
તુલ્યરૂપોભયાનવગાહિત્વેન
તાદૃશોભયાભાવગ્રહપ્રતિબધ્યત્વાયોગાત્। તાદૃશપરામર્શે
ધૂમત્વાદિરૂપસાધ્યતાવચ્છેદકસ્ય સ્વરૂપત એવ ભાનેન
વ્યાપકતાવચ્છેદકત્વાદ્યંશે તસ્ય નિયમતો ઽવચ્છેદકકત્વેન સુતરાં
વિપરીતનિશ્ચયપ્રતિબધ્યત્વાસંભવાચ્ચ।
ધૂમત્વત્વાદિરૂપેણધૂમત્વાદિભાનોપગમે ચ
ધૂમત્વત્વાદ્યનવચ્છિન્નવિધેયતાવચ્છેદકતાકાનુમિત્યનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્।
યદપિ
હેતુવ્યાપકતાવચ્છેદકત્વહેત્વધિકરણવૃત્તિતાવચ્છેદકત્વોભયવિશિ ષ્ટસાધ્યતાવચ્છેદકહેતુમાન્
પક્ષ ઇતિ પરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વં સ્વીક્રિયતે, નાતો દોષ

ઇતિ --- તદપિ ન સત્। કારણતાવચ્છેદકગર્ભે
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિષયતાયાઃ ત્રેધા નિવેશેન
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ। [212] વિશિષ્ટવ્યાપ્ત્યભાવતયેતિ દીપિકાવાક્યેન
હેતુનિષ્ઠાભાવસ્યૈવ દોષતાપ્રતીતેઃ તાવતાપિ તદનુપપાદનાચ્ચ।
હેતુભૂતપરામર્શે બહુવ્રીહ્યર્થસ્ય સમ્બન્ધસ્યાધિકસ્ય ભાનેન
મહાગૌરવાચ્ચ ઇતિ સર્વમનવદ્યમ્।
દીપિકાયામ્ [212] વ્યાપ્તિસંશયાધાયકત્વેનેતિ। આધાયકત્વં પ્રયોજકત્વમ્। નનુ
વ્યાપ્તિસંશયપ્રયોજકત્વં કથં તયોરિત્યતઃ તદુપપાદનયતિ ---
પ્રકાશિકાયામ્ [213] હેતાવસાધારણ્યાદીતિ। આદિના
અનુપસંહારિત્વસંગ્રહઃ। પ્રાચીનેતિ। નવીનમતં તુ પ્રાગેવોક્તમિતિ
ભાવઃ। [213] વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકઃ --
વ્યાપ્તિજ્ઞાનવિરોધિધીવિષયઃ। પરમુખનિરીક્ષકસ્યેત્યત્ર પ્રતિબન્ધ
ઇત્યાદિઃ। [213] તથા ચેત્યાદિ। અત્રાયમાશયઃ ---
હેત્વાભાસસામાન્યલક્ષણે
નિવિષ્ટમનુમિતિતત્કરણાન્યતરપ્રતિબન્ધકત્વમ્ ન તાવત્
તદનુત્પાદપ્રયોજકત્વમ્। વ્યભિચારિતાસમ્બન્ધેન
ઉપાધિવિશિષ્ટહેતાવતિપ્રસઙ્ગાત્। એવં ચ
હેતાવુપાધિપ્રકારકજ્ઞાનાભાવસ્ય પરામર્શકારણતાવિરહાત્
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ। શિથિલમ્ અયુક્તમ્।
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપક્ષગ્રહાવિરોધિત્વસ્યૈવાશ્રયાસિદ્ધિલક્ષણતયા
સાધ્યવત્પક્ષે તદભાવાત્ ઉક્તલક્ષણે ચ સાધ્યસંશયાંશનિવેશસ્ય
વિફલત્વેન સંશયસ્ય પક્ષતાત્વનિરાસાચ્ચ દર્શિતસ્ય શિથિલત્વમિતિ
ભાવઃ। દીપિકાયામ્। [212] આશ્રયાસિદ્ધાવન્તર્ભવતીતિ। અયં ભાવઃ -
આશ્રયસ્ય પક્ષતાવિશિષ્ટસ્યાસિદ્ધિઃ ચેનેતિ વિગ્રહઃ। તથા ચ
સાધ્યનિશ્ચયદશાયાં સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાવિરહેણ તદ્વિશિષ્ટસ્ય
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસ્ય તદાનીમસિદ્ધેઃ। સાધ્યવત્પક્ષસ્ય તત્રાન્તર્ભાવ
ઉચિત ઇતિ ભાવઃ। સિદ્ધસાધનસ્યાશ્રયાસિદ્ધ્યન્તર્ભાવપ્રયોજકં
પક્ષતાવિઘટકત્વમુપપાદયતિ --- [213] પ્રકાશે તનમત ઇતિ।
પ્રાચીનમત ઇત્યર્થઃ। અયં ભાવઃ -- પક્ષતાવિઘટકત્વં
આશ્રયાસિદ્ધિત્વમ્। વિઘટકત્વં ચ વિરોધિગ્રહવિષયત્વમ્। પક્ષતા ચ
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપક્ષધર્મકસાધ્યસંશયાત્મિકા
પ્રાચીનમતે। તથા ચ પક્ષનિષ્ઠપક્ષતાવચ્છેદકવિરહસ્ન્ય સાધ્યવત્પક્ષસ્ય
ચ નિશ્ચયદશાયામુક્તપક્ષતાયા અસમ્ભવાત્। ઉભયોરપિ
તથાત્વમવ્યાહતમિતિ સાધ્યવત્પક્ષસ્ય
સિદ્ધસાધનરૂપસ્યાશ્રયાસિદ્ધિરૂપતયા નાધિક્યાપત્તિરિતિ ન
વિભાગવ્યાઘાતશઙ્કેતિ ભાવઃ। સિદ્ધેઃ પૂર્વં પરતો વા યત્ર
સિષાધયિષા તત્ર સિષાધયિષાવિરહકાલાવચ્છેદેન સિદ્ધેઃ।
પ્રતિબન્ધકતાયા આવશ્યકત્વેન સાધ્વત્પક્ષાતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમિતિ
શઙ્કાનિરાસાયોક્તઞ્ [213] કેવલમિતિ। અનેન સિદ્ધેઃ
સિષાધયિષાસાહિત્યાભાવવ્યવચ્છેદઃ। તથા ચ સિદ્ધેઃ પૂર્વં પરતશ્ચ

યત્ર સિષાધયિષા જાતા તત્ર સિદ્ધેરતાથાત્વાત્ નાતિપ્રસઙ્ગ
ઇત્યર્થઃ॥
॥ ઇતિ
પ્રસરણાખ્યાયાં દીપિકાપ્રકાશવ્યાખ્યાયામનુમાનપરિચ્છેદઃ॥
સમાપ્તઃ
। । ।
ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
[218] કુતશ્ચિદારણ્યકપુરુષાદિત્યાદિસઙ્ગ્રહવાક્યે પઞ્ચમ્યાઃ
પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ। તસ્ય શ્રુધાત્વર્થશાબ્દબોધે અન્વયઃ। ઇતિ શબ્દસ્ય
શબ્દાન્વયીત્યાકારકત્વમર્થઃ। સ્ફુટમન્યત્। યત્તુ ઇતિશબ્દઃ
તાદૃશાનુપૂર્વ્યવચ્છિન્નવાક્યપરઃ, શ્રુધાતોઃ શ્રાવણપ્રત્યક્ષમર્થઃ। તત્ર
વિષયિતયા વાક્યસ્યાન્વયઃ ઇતિ - તત્તુચ્છમ્ -
સ્મરન્નિત્યુક્તસ્મૃતિસામગ્રીપ્રવિષ્ટાવશ્યકશાબ્દરૂપાનુભવપ્રતિપાદનપરત્વસમ્ભવે
તત્પરિત્યાગેનાનુપયુક્તાન્યથાસિદ્ધવાક્યસાક્ષાત્કારપ્રતિપાદનપરતાયા
અન્યાય્યત્વાત્। પ્રકાશે [218] અવસરસઙ્ગત્યેતિ।
પ્રતિબન્ધકીભૂતશિષ્યજિજ્ઞાસાનિવૃત્યુત્તરકાલીનાવશ્યવક્તવ્યત્વમવસરઃ।
તૃતીયાર્થાદિકં સર્વમપિ પૂર્વવત્।
નનુ [218] સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધજ્ઞાનમુપમિતિરિતિ સઙ્ગ્રહવાક્યેન ઉપમિતેઃ
પદપદાર્થસમ્બન્ધવિષયકજ્ઞાનત્વં લક્ષણમુક્તમ્ - તન્ન યુજ્યતે।
તાદૃશાનુમિત્યાદાવતિવ્યાપ્તેઃ। અતસ્તાદૃશસઙ્ગ્રહવાક્યં
નોપમિતેર્લક્ષણકથનપરમ્ અપિ તુ તત્સ્વરૂપમાત્રપ્રદર્શનપરમિત્યાહ
- [218] ઉપમિતિસ્વરૂપમિતિ। કિં તર્હિ તસ્યા લક્ષણમિત્યાકાઙ્ક્ષાયામ્
આહ - [218]
લક્ષણં ત્વિતિ।
ગમ્યેત્યન્તમ્ ઉપમિતિત્વસ્ય જાતિરૂપતાયાં પ્રમાણસૂચનાય। [218] એતેન સ્મરન્નિતિ વર્તમાનનિર્દેશેન। [218] આહુરિતિ। અત્ર ચ સંગ્રહકારસ્ય
કુતશ્ચિદારણ્યકાદિત્યાદ્યભિહિતવતઃ
અતિદેશવાક્યાર્થવિષયકશાબ્દબોધઃ કરણમ્ તદ્વિષયકં સ્મરણં
વ્યાપારઃ- ઉપમિતિઃ ફલમિતિ મતપ્રદર્શનમેવાભિમતમ્, ન તુ
સાદૃશ્યાદિવિશિષ્ટપિણ્ડદર્શનં કરણં તાદૃશસ્મરણં વ્યાપારઃ
ઉપમિતિઃ ફલમિતિ મતપ્રદર્શનમ્। તથાસતિ શબ્દપ્રયોગસ્ય
સ્વાધીનત્વેન સ્મરિષ્યન્નિતિ પિણ્ડં પશ્યતીતિ બ્રૂયાત્, અતઃ
સ્મરન્નિત્યાદ્યુક્તિસ્વારસ્યપર્યાલોચનયા પૂર્વમતમેવાભિમતમ્, ન તુ
દ્વિતીયં મતમિતિ તત્પ્રદર્શનપરતયા
તાદૃશગ્રન્થવ્યાખ્યાનાનૌચિત્યમરુચિબીજમ્। સંગ્રહે વાક્યેતિ।
ગોસદૃશો ગવયપદવાચ્ય ઇતિ સ્વરૂપાતિદેશેત્યાદિઃ। [218] ઉદ્બોધકાન્તરેતિ।
સાદૃશ્યવિશિષ્ટપિણ્ડદર્શનાતિરિક્તાદૃષ્ટાદિરૂપોદ્બોધકેત્યર્થઃ।
[219] સાદૃશ્ય(વિશિષ્ટપિણ્ડ)દર્શનાનન્તરમિત્યાદિ। અત્રોપમિતેઃઅયં
ગવયપદવાચ્ય ઇત્યાનકારત્વોપગમે ગવયવ્યક્ત્યન્તરદર્શનાનન્તરં
તત્ર પદવાચ્યતાયાઃ સ્મરણાનુપપત્તિઃ, ગોસદૃશો ગવયપદવાચ્ય
ઇત્યાકારકત્વસ્યોપગમે ચ સાદૃશ્યસ્ય

તદ્ભેદસમાનાધિકરણતદ્ગતધર્મવત્ત્વરૂપસ્ય ગુરુત્વેન
પદવાચ્યતાવચ્છેદકત્વાસમ્ભવાત્ તસ્યા ભ્રમત્વાપત્તિરિત્યાલોચ્ય
ગવયો ગવયપદવાચ્ય ઇત્યાકારિકૈવ
ઉપમિતિરુપગન્તવ્યેત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્ [219] ગવયત્વાદિરૂપલઘુધર્મેત્ ઇ।
તાદૃશધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકેત્યર્થઃ। [219] ઇદમ્-સાદૃશ્યદર્શનસ્ય
ઉપમિતિહેતુતાપ્રદર્શનં, ઉપલક્ષણં વક્ષ્યમાણાર્થસૂચકમ્। [218] સાદૃશ્યાદીત્યાદિના વૈધર્મ્યસંગ્રહઃ।
॥ ઇતિ પ્રસરણાખ્યાયાં દીપિકાપ્રકાશિકાવ્યાખ્યાયાં ઉપમાનપરિચ્છેદઃ॥
। । ।
શબ્દપરિચ્છેદઃ
શબ્દલક્ષણમ્
[222] ઉપજીવ્યોપજીવકત્વસઙ્ગત્યેતિ। અત્ર
વક્તવ્યં સર્વં પ્રાગેવ પ્રપઞ્ચિતમ્। [222] શાબ્દબોધોપજીવ્યત્વેન
શાબ્દબોધહેતુત્વેન। [222] ફલનિષ્ઠત્વે ઽપીતિ।
આશ્રયતારૂપસાક્ષાત્સમ્બન્ધેનેત્યાદિઃ। [222] સ્વરૂપયોરપિ -
શબ્દપ્રમાણોપમાનપ્રમાણયોરપિ। એતેન સઙ્ગતેઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન
કરણનિષ્ઠત્વં સૂચિતમ્। [222]
કરણયોરિત્યાદિ ષષ્ઠ્યર્થો
વિષયત્વમ્ અભિધાનશબ્દાર્થૈકદેશજ્ઞાનાન્વિતમ્। અનન્તરત્વં
ચાવ્યવહિતત્વમ્। તચ્ચ પૂર્વાપરસાધારણમ્।
સ્વનિરૂપણપૂર્વનિરૂપણપૂર્વત્વશૂન્યત્વસ્વોત્તરનિરૂપણાનુત્તરત્વાન્યતરવત્ત્વરૂપં
બોધ્યમ્।
નનુ [222] આપ્તવાક્યં શબ્દ ઇતિ સંગ્રહે શબ્દત્વસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વે
વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદ્યપ્રમાણવાક્યે ઽવ્યાપ્તિઃ;
આપ્તોચ્ચરિતત્વવિરહાદિત્યત આહ - [222] પ્રમાણશબ્દ ઇતિ। તથા
ચ પ્રમાણશબ્દત્વં લક્ષ્યતાવચ્છેદકમ્। તચ્ચ વહ્નિના
સિઞ્ચતીત્યાદિવાક્યવ્યાવૃત્તમિતિ ભાવઃ। [222] લક્ષણમિતિ।
જબગડદશાદૌ અતિવ્યાપ્તિવ્યુદાસાય વાક્યત્વમુક્તમ્।
આપ્તોક્તવાક્યમિત્યત્ર ઉક્તશબ્દેન સમાસાન્તર્ગતષષ્ઠ્યાઃ ઉચ્ચરિતત્વમર્થ
ઇતિ સૂચિતમ્। [222] યથાર્થવક્તૃત્વરૂપેતિ। એતેન આપ્તત્વં
હીષ્ટત્વમ્। તથા ચ વહ્નિના સિઞ્ચતીતિ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિતાદવસ્થ્યમ્।
તત્પ્રયોક્તુઃ કસ્યચિત્ ઇષ્ટત્વસમ્ભવાદિતિશઙ્કા નિરસ્તા। નનુ
વહ્નિના સિઞ્ચતીત્યાદિપ્રયોક્તુરપિ કદાચિત્
બાધિતાર્થકવાક્યપ્રયોગહેતુભૂતયથાર્થજ્ઞાનવત્તાયાઃ સમ્ભવાત્
કથમતિવ્યાપ્તિવારણમિત્યત આહ -- [222] પ્રકૃતવાક્યાર્થેતિ। [222] નિષ્કર્ષ ઇતિ। અયં ભાવઃ --
તાદાત્મ્ય1સ્વપ્રતિપાદ્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનજન્યત્વોભયસમ્બન્ધેન
1. સ્વપ્રતિપાદ્યેત્યાદિ।
સ્વં જલેન સિઞ્ચતીત્યાદિવાક્યં તત્પ્રતિપાદ્યો યો ઽથઃ
જલકરણકસેકકર્તા તદ્વિષયકં યત્ યથાર્થજ્ઞાનં
તાદૃશવાક્યપ્રયોક્તૃનિષ્ઠં તજ્જન્યત્વં તાદૃશવાક્યે, ઽઅર્થ બુદ્ધ્વા
શબ્દરચનાઽ ઇતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ।

વાક્યવિશિષ્ટવાક્યત્વં
1સ્વજન્યત્વસ્વવિષયીભૂતાર્થપ્રતિપાદકત્વોભયસમ્બન્ધેન
યથાર્થજ્ઞાનવિશિષ્ટવાક્યત્વં વા શબ્દલક્ષણમિતિ। [222] એતત્ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય શબ્દપ્રયોગહેતુત્વમ્।
શક્તિનિરૂપણમ્
નનુ [225] અર્થસ્મૃત્યનુકૂલેત્યાદિના દીપિકાયામ્
શક્તિપદાર્થનિરુક્તિરયુક્તા। તન્નિરુક્તેરિહાપ્રકૃતત્વાદિત્યાશઙ્કયાહ -
[225] મીમાંસકેત્યાદિ। [225] નિરાસકત્વેનેતિ। પ્રયોજનતયા
હેતુત્વવિવક્ષયા તૃતીયા। અગ્ર ઇત્યવતારણાન્વયિ। અવતારણં
પ્રવૃત્ત્યનુકૂલો વ્યાપારઃ। સ ચ શઙ્કાગ્રન્થપ્રવૃત્તિઃ। [225] તદિતિ। મીમાંસકેત્યર્થઃ। [225] મતમ્
પ્રામાણિકતયા
સ્વીકૃતોર્ઽથઃ। [227] સાધારણ્યેનેતિ। સાધારણ્યં
તદ્વૃત્તિરૂપવત્ત્વમ્। રૂપં ચાર્થેત્યાદ્યુક્તમ્। શક્તિપદાર્થાન્વિતં વૈશિષ્ટ્યં
તૃતીયાર્થઃ। સ્ફુટમન્યત્। દીપિકાસ્થશક્તિરિત્યસ્ય શક્તિપદાર્થ
ઇત્યર્થસૂચનાય [225] શક્તિપદાર્થમિત્યુક્તમ્। દીપિકાયામ્
અનુકૂલેત્યન્તં સંબન્ધવિશેષણમ્। નનુ
દીપિકોક્તશક્તિપદાર્થલક્ષણેર્ઽથસ્મૃત્યનુકૂલત્વનિવેશને ઽપિ
ઘટાદિપદાકાશયોઃ સમવાયે ઽતિપ્રસઙ્ગઃ તદવસ્થઃ।
સ્વનિષ્ઠત્વસ્વાર્થનિષ્ઠત્વોભયસમ્બન્ધેન
પદવિશિષ્ટત્વનિવેશને ઽપ્યાકાશપદાકાશયોસ્સમવાયવારણમધક્યમ્
તસ્યાપિ તદુભયસમ્બન્ધત્વાત્ અર્થસ્સૃત્યનુકૂલત્વાચ્ચેત્યત આહ - [225] શાબ્દબોધજનકેતિ। સ્મૃતિવિશેષણમેતત્। તથા ચ
સમવાયજ્ઞાનાધીન -
આકાશાદિરૂપાર્થસ્મૃતેશ્શાબ્દબોધજનકત્વાભાવાત્ નાતિપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ભાવઃ। નનુ અનુકૂલત્વં જનકત્વમ્, તચ્ચ સંબન્ધે બાધિતમ્
તજ્જ્ઞાનસ્યૈવ સ્મૃતિજનકત્વાદિત્યત આહ - [225] અનુકૂલત્વમિહેતિ। [225] વિશેષ્યમિતીતિ। યદ્યપિ સ્વપ્રયોજકાદૃષ્ટવત્ત્વાદેરાત્મપદં પ્રતિ
આત્મનિ સમ્બન્ધત્વમસ્તિ, તથાપિ સ્મૃતિનિષ્ઠા યા શાબ્દબોધજનકતા
તન્નિરૂપિતા યા જન્યતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના જ્ઞાનનિષ્ઠાવચ્છેદકતા
તદવચ્છેદકસંસર્ગતાશ્રયત્વમિતિ નિષ્કર્ષાત્ ન દોષઃ।
1. સ્વજન્યત્વેત્યાદિ।
સ્વં જલેન સિઞ્ચતીત્યાદિવાક્યાર્થવિષયકં જ્ઞાનં તજ્જન્યત્વં
તાદૃશવાક્યે, એવં સ્વં તાદૃશવાક્યાર્થજ્ઞાનં તદ્વિષયો યોર્ઽથઃ
વાક્યાર્થઃ તત્પ્રતિપાદકત્વં ચ તસ્મિન્ વાક્યે ઇતિ સમન્વયઃ।
1જન્યતાસમ્બન્ધેન
તત્તદર્થધર્મિકતત્તત્પદપ્રકારકશક્તિસંસર્ગકજ્ઞાનવિશિષ્ટતત્તદર્થસ્મૃતિત્વેન
શાબ્દબોધહેતુત્વોપગમાત્
લક્ષણસમન્વયઃ। એવં
સંબન્ધાન્તરજ્ઞાનજન્યાર્થસ્મૃતેઃ શાબ્દબોધહેતુતાવિરહાત્ ન દોષ
ઇતિ।
નનુ અન્યઃ પદાર્થઃ
પદાર્થાન્તરમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા પદાર્થાન્તરપદં
કૢપ્તપદાર્થાતિરિક્તપરમ્,

પ્રતિયોગિવિશેષસમર્પકપદાસમભિવ્યાહૃતાતિરિક્તાદિપદાનાં
સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકાશ્રયત્વેન
કૢપ્તતત્તદ્ધર્મિપ્રતિયોગિકભેદકૂટવદ્બોધકતાયાઃ ઽચિત્રમતિરિક્તં
રૂપઽમિત્યાદૌ દૃષ્ટત્વાત્। તથા ચ મીમાંસકૈઃ શક્તેરપિ
પદાર્થત્વાઙ્ગીકારાત્
તાદૃશભેદકૂટવત્પદાર્થાપ્રસિદ્ધિરિત્યાશઙ્ક્યાહ - [225] તત્તદિતિ। તથા ચ શક્તિત્વાતિરિક્તાનાં દ્રવ્યત્વાદીનામેવ
ગ્રહણાત્ નાપ્રસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ। [225] વ્યાઘાતઃ - વિરોધઃ।
અપ્રસિદ્ધિરિતિ યાવત્। અથવા નૈયાયિકમતે શક્તિઃ ન પદાર્થાન્તરમિતિ
નિષેધો નોપપદ્યતે। પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધેરત આહ - [225] તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકાભાવકૂટવદિત્યર્થ ઇતિ। અત્ર ચ
પદાર્થાનાં તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકાનાં અનતરમભાવકૂટઃ અત્રાસ્તીતિ
પદાર્થાન્તરમિતિ અર્શાદ્યજન્યતાયા ઉપગમેનોક્તાર્થલાભાત્ ન
પદાર્થાન્તરમિત્યત્ર ચ નઞઃ
પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોરન્તરાભાસમાનાર્થકતાયા અન્યત્ર દર્શનાત્
પ્રકૃતે ઽપિ અન્તરપદાર્થસ્યાભાવકૂટસ્ય નઞર્થાભાવે
પ્રતિયોગિતયાન્વયેન તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકવિરહકૂટાભાવાશ્રય
ઇત્યર્થં મનસિ નિધાયાહ - [225]
ન વ્યાઘાત ઇતિ। વ્યાઘાત ઇત્યતઃ
પ્રાક્ સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાંમિત્યાદિઃ। [227] અન્યેતિ નૈયાયિકેત્યર્થઃ।
તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકાભાવકૂટસ્ય પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધત્વાત્
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપ્રતિયોગિજ્ઞાનસમ્ભવેન નૈયાયિકમતે
નિષેધોપપત્તેરિતિ ભાવઃ। યદ્યપ્યત્ર કૂટત્વં દુર્વચમ્। અપ્રસિદ્ધ્યા
એકાભાવવિશિષ્ટાપરાભાવનિવેશશ્ચ ન
1.
જન્યતાસંબન્ધેનેત્યસ્ય જ્ઞાનવિશિષ્ટેત્યત્રાન્વયઃ।
સમ્ભવતિ। તથાપિ
તત્તદભાવવિષયકધીવિષયત્વવદિત્યર્થાઙ્ગીકારાત્ ન દોષઃ।
વિષયત્વવત્ત્વં ચાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વવ્યાપકતાસમ્બન્ધેન।
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવપ્રસિદ્ધ્યા નિષેધોપપત્તેઃ।
[225] અતિરિક્તૈવેતિ। કૢપ્તયોર્વિનિગમનાવિરહે ઽકૢપ્તમન્યત્
સિદ્ધ્યતીતિ ન્યાયાદિતિ ભાવઃ। [225] યત ઇત્યાદિ। અત્ર કલ્પે
વાચ્ય ઇત્યાદૌ ધાતોસ્તાદૃશવિશેષ્યત્વમર્થઃ। પ્રત્યયસ્ય આશ્રય ઇતિ
બોધ્યમ્। નન્વેવં સતિ વાચ્ય
ઇત્યાદિવાક્યજન્યશાબ્દબોધે આશ્રયત્વરૂપાધિકપદાર્થભાનસ્ય
વક્તવ્યતયા ગૌરવમ્। એવં વિશેષ્યતાયામિચ્છાસમ્બન્ધતયા
નિરૂપિતત્વસ્ય નિવેશનીયતયાપિ તથેત્યાશઙ્ક્ય કલ્પાન્તરમાહ -
[226] તાદૃશેતિ। તત્તત્પદજન્યબોધવિષયત્વનિષ્ઠેત્યર્થઃ। [226] તદિતિ। ઈશ્વરેત્યર્થઃ। એવં ચાત્ર કલ્પે
ધાતોરીશ્વરેચ્છૈવાર્થઃ, પ્રત્યયસ્ય
પદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાવાનાર્થઃ,
વિશેષ્યતાયાં ચ નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન ઇચ્છાન્વય ઇતિ ભાવઃ [226] નાતિ પ્રસઙ્ગ ઇતિ। ઘટાદિપદજન્યબોધવિષયત્વાદેઃ
ઈશ્વરેચ્છાયાં ઘટાદાવેવ ભાનાત્ તદ્વિષયતયોરેવ

નિરૂપ્યનિરૂપકભાવસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
નનુ ગઙ્ગાયાં ઘોષ
ઇત્યાદૌ ગઙ્ગાપદાદિતઃ તીરાદિબોધોત્પત્ત્યા તીરાદિગતસ્ય
તાદૃશબોધવિષયત્વાદેરપિ ઈશ્વરેચ્છયા વિષયીકરણમાવશ્યકમ્।
તસ્યાઃ વિદ્યમાનયાવદ્ધર્મવિષયકત્વનિયમાત્। તથા ચ તીરં
ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયો ભવત્વિત્યાકારકત્વમપિ તસ્યા અસ્તીતિ
પ્રાગુક્તરીત્યા લક્ષણોચ્છેદપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમિત્યત આહ - [226] ગઙ્ગાપદજન્યત્વસ્યેતિ। ગઙ્ગાપદજન્યો બોધઃ બોધવિષયો
ભવતુ તીરમિત્યાકારકત્વમેવ ઈશ્વરેચ્છાયાં સ્વીક્રિયતે, તાવતૈવ
તસ્યા ઉક્તનિયમોપપત્તેઃ। બોધવિષયતાત્વરૂપેણ
ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયત્વાદેરપિ તત્ર ભાનસમ્ભવાદિત્યર્થઃ। [226] અભાવેનેતિ। અન્યથા
વિશિષ્ટાકારેચ્છાવિશકલિતાકારેચ્છયોરવૈલક્ષણ્યપ્રસઙ્ગાદિતિ
ભાવઃ। [226] ગઙ્ગાપદજન્યત્વપ્રકારતાનિરૂપિતેત્યાદિ।
એતેન બોધવિષયો ભવતુ તીરમિત્યાકારકત્વસ્ય
તાદૃશેચ્છાયામુપગમાત્। બોધવિષયતાત્વેન
ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતત્વં તીરવિશેષ્યતાયા
અપ્યક્ષતમિત્યતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમિતિ શઙ્કા નિરસ્તા।
વિશકલિતેચ્છીયવિશેષ્યતાપ્રકારતયોરૈક્યાસમ્ભવેન
જન્યત્વબોધવિષયત્વયોઃ પ્રકારતારૂપયોઃ
નિરૂપ્યનિરૂપકભાવાસમ્ભવાત્। [226] ન ક્ષતિઃ - ન
લક્ષણોચ્છેદપ્રસઙ્ગઃ। [206] સ્વાતન્ત્ર્યેણ ભાનમિતિ। વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા
ભાનં પ્રકારતા। સ્વાતન્ત્ર્યં
ચાર્થવિશેષ્યતાનિરૂપિતવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતબોધપ્રકારતાનિરૂપિતત્વાભાવઃ।
પદનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતજન્યત્વપ્રકારતાનિરૂપિતબોધપ્રકારતાનિ રૂપિતત્વાભાવશ્ચ।
સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યસ્યોક્તાર્થકસ્ય
યથાયોગમન્વયો
બોધ્યઃ। [206] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અત્રાયમાશયઃ -
ઈશ્વરેચ્છાયાં તીરં ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયો
ભવત્વિત્યાકારકત્વમનભ્યુપગમ્ય
દર્શિતવિશકલિતાકારકત્વાભ્યુપગમે લક્ષણાયા
વૃત્ત્યન્તરત્વકલ્પનસ્યાવશ્યકત્વેન ગૌરવમ્।
વિશિષ્ટાકારકત્વાભ્યુપગમે તુ લાઘવમિતિ તર્કાનુગૃહીતેન
ઈશ્વરેચ્છા વિશિષ્ટાકારકત્વતદભાવાન્યતરવતી
પ્રમેયત્વાદિત્યનુમાનેન તસ્યાઃ વિશિષ્ટાકારકત્વસિદ્ધિરિતિ તુ ન
શઙ્કનીયમ્। તથાસતિ અભ્રાન્તાનાં ઘટો ઘટપદવાચ્ય ઇતિ
વ્યવહારપ્રસઙ્ગાત્। બાધકતર્કાભાવવિશિષ્ટસ્યૈવ
લાઘવતર્કસ્યાનુમાનાનુગ્રાહકત્વોપગમાત્। ઉક્તાનુમાનેન તત્ર
તદસિદ્ધેઃ। એવં ઘટો ઘટપદસ્ય વાચ્ય ઇત્યાદૌ પ્રત્યયાર્થે
વિભક્ત્યર્થસ્યાન્વયો વાચ્યઃ। સ ચાનુભવવિરુદ્ધ ઇતિ। ષષ્ઠ્યા
જન્યત્વપ્રકારતાર્થઃ। તત્ર પ્રકૃત્યર્થસ્ય
સ્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। વચ

ધાતોઃ
બોધપ્રકારતાનિરૂપિતવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપકત્વવિશિષ્ટેચ્છાર્થઃ।
ષષ્ઠ્યર્થસ્ય બોધપ્રકારતાયાં નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ।
વિશિષ્ટેચ્છાયાશ્ચ પ્રત્યયાર્થવિશેષ્યતાવદેકદેશવિશેષ્યત્વે
વિશેષણાવચ્છિન્નનિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। એવં પ્રથમકલ્પો ઽપિ
સાધુરેવેતિ। એવં
વિશિષ્ટેચ્છીયવિશેષ્યતાપ્રકારતયોરભેદમનુપગમ્ય
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવાઙ્ગીકારે પ્રકારતાનિરૂપિતપ્રકારતાસ્થલે
પ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતા નિવેશ્યેતિ।
વિશિષ્ટશક્તિસ્થાપનમ્
[230] વિશિષ્ટે શક્તિમિત્યાદિ।
વિશિષ્ટવિશેષ્યકશક્તિપ્રકારકાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયાનુકૂલવ્યાપારવિષયકેચ્છાવિશિષ્ટઃ
મીમાંસકમતવિષયકજ્ઞાનજનકશબ્દપ્રતિયોગિકધ્વંસવિશિષ્ટઃ
મીમાંસકમતવિશેષ્યકાનુપપન્નત્વપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દઃ
તદનુકૂલકૃતિમાનિત્યખણ્ડબોધઃ। દ્વિતીયં વૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રતિયોગિસમાનાકર્તૃકત્વસ્વાશ્રયકાલવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્ફુટમન્યત્। [230] અર્થાપત્તીતિ। અર્થાપત્તિશ્ચ આનયનકર્મત્વસ્ય
સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન ગોનિષ્ઠત્વમન્તરા
સ્વાશ્રયવૃત્તિત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધેન
ગોત્વવૃત્તિત્વમુનપપન્નમિત્યાકારિકા બોધ્યા।
નનુ
જાત્યાશ્રયવ્યક્તાવેવ શક્તિસ્વીકારે ગવાદિપદજન્યશાબ્દબોધે
ગોત્વાદિતત્સમ્બન્ધયોઃ કથં ભાનસમ્ભવઃ। આશક્યસ્નપય શાબ્દબોધે
ભાનં નાસ્તીતિ નિયમાત્। ન ચ તાદૃશનિયમે માનાભાવ ઇતિ
વાચ્યમ્। તથા સતિ ગવાદિપદજન્યશાબ્દબોધે ઘટાદીનાં
બોધાપત્તેઃ। યત્તુ - નીલો ઘટ ઇત્યાદૌ અભેદસ્ય એવં સતિ
શાબ્દબોધે ભાનં ન સ્યાદિતિ - તન્ન - પદાર્થદ્વય -
સંસર્ગાતિરિક્તસ્યેતિ વિશેષણાદિત્યાશઙ્ક્ય
પ્રાચીનાભિમતસમાધાનમાહ - [231]
અત્રેદં બોધ્યમિત્યાદિના। નવીનાસ્તુ
તાદૃશનિયમે માનાભાવઃ। ન ચોક્તાતિપ્રસઙ્ગઃ।
શક્તિતદવચ્છેદકતદવચ્છેદકતાઘટકસમ્બન્ધત્વાનામેવ શાબ્દબોધે
ભાનનિયામકત્વાઙ્ગીકારાત્। એવં ચ જાતિતદ્વૈશિષ્ટ્યાયોઃ
શક્તિર્નાભ્યુપેયેતિ વદન્તિ। તન્મતં દર્શયતિ - નવ્યાસ્ત્વિતિ।
શક્તિગ્રહોપાયપ્રતિપાદનમ્
નનુ
અપ્યેકદન્તેત્યાદિકોશાદૌ એકદન્તાદિશબ્દાનાં
દ્વન્દ્વસમાસો ઽનુપપન્નઃ। સમસ્યમાનપદાર્થાનાં મિથો ભેદસત્ત્વ એવ
દ્વન્દ્વસ્ય સાધુત્વાદિહ તદભાવાદિત્યત આહ - [234] તત્રેતિ। [235] વ્યવહારતઃ। પ્રવૃત્તેરિત્યર્થઃ। [234] વૃદ્ધવ્યવહારેણેતિ દીપિકાવાક્યે ઽપિ વૃદ્ધસ્ય વ્યુત્પન્નસ્ય
વ્યવહારેણ પ્રવૃત્ત્યેત્યર્થઃ। નનુ દીપિકાસ્થ [237] નન્વિત્યાદિવાક્યે કાર્યપરત્વાદિત્યસ્ય

ષષ્ઠ્યન્તાકાઙ્ક્ષાસમ્ભવાત્ વ્યવહારસ્યેત્યસ્યોત્તરત્રાન્વયાસમ્ભવાચ્ચાહ
- [237] વ્યવહારસ્યેત્યાદિ। [237]
વ્યવહારસ્ય - વાક્યપ્રયોગસ્ય। નનુ
[234] પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય ગવાનયનં ચ દૃષ્ટ્વેતિ
દીપિકાવાક્યાત્પ્રવૃત્ત્યનુમાનાનન્તરં ગવાનયનજ્ઞાનમિતિ લભ્યતે।
તચ્ચ ન યુજ્યતે। પક્ષજ્ઞાનમન્તરા અનુમાનાસમ્ભવેન ગવાનયનજ્ઞાનસ્ય
પ્રથમમાવશ્યકત્વાદિત્યત આહ - [237] ગવાનયનં
દૃષ્ટ્વેત્યાદિ। પ્રવૃત્યુપલમ્ભસ્ય પ્રમિત્યન્તરસ્યાસમ્ભવાદાહ -
ઉપલભ્યેત્યસ્યેતિ। અનુમાનપ્રયોગમાહ - [235] ઇયં ક્રિયેતે। અયં
પ્રયત્નઃ ગવાનયનધર્મિકેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનજન્યઃ પ્રવૃત્તિત્વાત્
સ્વીયપ્રવૃત્તિવત્ ઇત્યનુમાનાન્તરમપીહ બોધ્યમ્। [235] ગવાનયનજ્ઞાનસ્ય - ગવાનયનધર્મિકેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્ય।
[234] નિશ્ચિત્યેતિ। અયમાશયઃ - તાદૃશજ્ઞાનં
તાદૃશવાક્યજન્યમ્
તાદૃશવાક્યવિશિષ્ટત્વાદિત્યાનુમાનિકો ઽત્ર નિશ્ચયઃ। વૈશિષ્ટ્યં
ચ
સ્વસત્તાધીનસત્તાકત્વસ્વાભાવાધીનાભાવપ્રતિયોગિત્વોભયસમ્બન્ધેનેતિ।
નનુ ગામાનય
ઇત્યાદિવિશિષ્ટવાક્યસ્યૈવ તાદૃશવિશિષ્ટાર્થે શક્તિઃ કુતો ન
સ્વીક્રિયત ઇત્યત આહ - [235] વાક્યસ્યેતિ। નનુ યવશબ્દસ્ય
દીર્ઘશૂકવિશિષ્ટ શક્તિસ્વીકારે મ્લેચ્છાનાં પ્રિયઙ્ગૌ પ્રયોગો ન
સ્યાદિત્યત આહ - [235] પ્રિયઙ્ગૌ ત્વિતિ। [235] આખ્યાતસ્ય યત્નત્વવિશિષ્ટ ઇત્યાદિ। આખ્યાતં
યત્નત્વવિશિષ્ટવાચકં 1તાદૃશકરોતિવ્યાખ્યેતત્વાદિતિ રીત્યા
વિવરણસ્ય શક્તિગ્રાહકતા બોધ્યા। તત્સમાનાર્થકપદાન્તરેણ
તદર્થકથનં હિ વ્યાખ્યાનમિતિ ભાવઃ।
શબ્દાનાં
સિદ્ધપરત્વમપીતિ નિરૂપણમ્
નનુ સિદ્ધાર્થો ઽપિ
વાક્યપ્રયોગી ભવતુ કિં તાવતા વ્યુત્પત્તેરિત્યત આહ - [237] તથાચેતિ। [237] અન્યથા-તત્ર શક્તિગ્રહાવશ્યમ્ભાવવિરહે।
લક્ષણાનિરૂપણમ્
નનુ [237] તીરેપિ શક્તિઃ ન કલ્પ્યત ઇતિ દીપિકાવાક્યમનુપપન્નમ્।
તીરાદિશબ્દાનાં તીરે શક્તિસ્વીકારાદિત્યત આહ - [238] ગઙ્ગાપદસ્યેતિ। [238] શેષ ઇતિ। [238] નાનાર્થકત્વાનુપપત્તિરિતિ। નાનાર્થશક્તત્વાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ।
નનુ લવણાશ્વયોરપિ
કથઞ્ચિત્ સંયોગઃ સમ્ભવતિ, એવમેકકાલીનત્વાદિસમ્બન્ધો ઽપીતિ
નોક્તદોષવિસ્તારસંભવ ઇત્યત આહ - [238] ઇદમુપલક્ષણમિતિ।
[237] ઇદં લવણાશ્વયોઃ પરસ્પરસમ્બન્ધાભાવાત્
નાનાશક્તિકલ્પનમ્। [238] પ્રસિદ્ધયોઃ
સમાનપ્રયોગપ્રાચુર્યયોરિત્યર્થઃ। એતેન ગઙ્ગાદિપદાત્
વિશેષસ્સૂચિતઃ। તત્ર તીરપ્રવાહયોરતથાત્વાત્। [238] મઞ્ચસ્થપુરુષ ઇતિ। અત્ર મઞ્ચપદં પુરુષમાત્રપરમ્,
મઞ્ચસ્થેત્યુક્તિસ્તુ તત્ર શક્યસમ્બન્ધલાભાય। વાચ્યાર્થસ્ય મઞ્ચાદેસ્તુ ન
શાબ્દબોધે ભાનમિતિ ધ્યેયમ્। ઇદમત્રજહલલ્લક્ષણાલક્ષણમ્ -

લક્ષ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ લક્ષ્યમાત્રવિષયકબોધજનિકા લક્ષણેતિ। [238] અપિના - અપિશબ્દેન। [238]
એકસાર્થવાહિત્વેન -
એકસમુદાયઘટકત્વેન। અજહલ્લક્ષણાલક્ષણમ્ - લક્ષ્યતાવચ્છેદકરૂપેણ
શક્યલક્ષ્યોભયબોધિકા
લક્ષણેતિ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકં દર્શિતમ્। નનુ છત્રિપદમુખ્યાર્થસ્ય છત્રિણઃ
ગમનકર્તૃત્વાન્વયાનુપપત્તિવિરહાત્ કિમત્ર લક્ષણાનિયામકમિત્યત
આહ [238] તાત્પર્યેતિ। મતુબર્થકેત્યનેન ઇનિપ્રત્યયસ્ય
શક્તત્વલક્ષણપદત્વં સૂચિતમ્। [238]
તચ્છક્ત્યેતિ। વાક્યશક્ત્યેત્યર્થઃ।
મીમાંસકમતમભિપ્રયન્નાહ - [238]
પ્રતિપાદ્યેતિ। સ્વમતાભિપ્રાયેણાહ -
[238] અન્યથેતિ। [238] એકસાર્થે એકસમુદાયે લક્ષણા
સ્વાશ્રયપુરુષઘટિતત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધાત્મિકા। [238] આહુરિત્યસ્વરસસૂચનમ્। તદ્બીજન્તુ તથાસતિ
જહલ્લક્ષણોદાહરણમેવેદં સ્યાત્। તથા ચ પ્રકૃતાનુપયોગઃ
દીપિકાયામ્ તસ્યાજહલ્લક્ષણોદાહરણત્વકથનાદિતિ। [239] તસ્ય તીવબ્રહ્મણોરૈક્યસ્ય। [239] તત્તાંશસ્યેદાનીમિત્યાદિ।
અયં ભાવઃ - તદ્દેશાદિસમ્બન્ધવિશિષ્ટે એતદ્દેશાદિસમ્બન્ધો બાધિતઃ,
વિશિષ્ટે અન્વીયમાનધર્મસ્ય વિશેષણે ઽપ્યન્વયાવશ્યકતયા
વિશેષણીભૂતતદ્દેશાદિસમ્બન્ધે તદ્બાધાત્। અતઃ તત્પદં
દેશકાલસમ્બન્ધિમાત્રપરમ્ ન તુ દેશાદૌ તત્તાંશો ઽપિ વિવક્ષિતઃ।
તથા ચ તચ્છબ્દલક્ષણા જહદજહલ્લક્ષણા। તલ્લક્ષણન્તુ
વાચ્યતાવચ્છેદકાપ્રકારકવાચ્યવિષયકબોધપ્રયોજિકા લક્ષણેતીતિ।
સો ઽયં દેવદત્ત
ઇત્યાદૌ યદિ વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિશાબ્દબોધઃ સ્વીક્રિયતે
તદૈવં સ્યાત્, ન ચાયં સ્વીક્રિયતે, કિં તુ
તદ્દેશતત્કાલવૃત્તિત્વોપલક્ષિતાનુયોગિકવૈશિષ્ટ્યાવગાહિબોધઃ। તત્ર
ચ ન પ્રાગુક્તરીત્યા બાધાવકાશઃ। વિશેષણે વિધેયાનન્વયાત્। અત એવ
સો ઽયં દેવદત્ત ઇત્યાદિવાક્યજન્યશાબ્દબોધસમનન્તરં
તદ્દેશતત્કાલવૃત્તિઃ ન વા દેવદત્ત
ઇત્યાદિસંશયાનુત્પાદો ઽપ્યનુભવસિદ્ધ ઉપપદ્યતે।
અતસ્તત્તાંશસ્યાહાનાત્ નાત્રલક્ષણાવકાશ ઇતિ નોપેયત એવ
જહદજહલ્લક્ષણેતિ વદન્તિ। તન્મતમાહ - [239] પરે ત્વિત્યાદિના।
ગૌણીવ્યઞ્જનયોર્વૃત્ત્યન્તરત્વખણ્ડનમ્
[242] રાજ્ઞામપિ શક્ત્યૈવેતિ। ભુવં ધરતિ
રક્ષતીતિ રીત્યા યોગશક્ત્યૈવેત્યર્થઃ। નનુ વ્યઞ્જનાયાઃ કુત્ર
લક્ષણાયામન્તર્ભાવ ઇત્યત્રાહ - [242] ગઙ્ગાયામિત્યાદિ। [242] લક્ષણાસામ્રાજ્યાત્ - લક્ષણાબલાત્। ચકારસ્ય
સમુચ્ચયપરત્વાસમ્ભવાદાહ - [242]
ચસ્ત્વર્થ ઇતિ। [242] વિલક્ષણશબ્દપ્રયોક્તૃત્વાદિતિ।
વિલક્ષણશબ્દપ્રયોગવિશિષ્ટત્વાદિત્યર્થંઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાનુકૂલકૃતિમત્ત્વાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન। આધેયતા

સ્વપતિવિશેષ્યક-એવંવિધશાબ્દબોધપ્રકારકેચ્છાપ્રયોજ્યત્વોભયસમ્બન્ધેન।
તેનાસ્મદાદિષ્વપિ યથાશ્રુતહેતુસત્ત્વેન ન
વ્યભિચારઃ। [242] સમ્ભાવનાદીત્યાદિના માનસપરિગ્રહઃ। [243] મન્તવ્યમિતિ। તથ ચ તથાનુવ્યસાયો ઽસિદ્ધ ઇતિ ભાવઃ।
લક્ષણાબીજનિરૂપણમ્
[245] લક્ષણાનુપપત્તિરિતિ। શક્યાર્થસ્ય યષ્ટ્યાદેઃ
ક્રિયાન્વયસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ। [245]
નિયતકાલે -
અશ્વાદિનિયતપ્રયાણાદિકાલ ઇત્યર્થઃ। [245] વિશેષણાદેરિત્યાદિના
સાહચર્યાદેઃ પરિગ્રહઃ।
અર્થાઘ્યાહારખણ્ડનમ્
[246] અધ્યાહારઃ - ઉપસ્થિતિઃ। [246] અર્થજ્ઞાનાર્થત્વાદિત્યત્રાર્થજ્ઞાનમુપસ્થિતિઃ। યથાકથઞ્ચિદિતિ।
માનાન્તરેણેત્યર્થઃ। નનુ પદજન્યત્વનિવેશસ્ય ઘટઃ
કર્મત્વમિત્યાદિસ્થપલવિશેષપ્રયોજનકથનં વિફલં,
પ્રત્યક્ષાદ્યુપસ્થિતપદાર્થસ્થલે ઽપિ તત્સમ્ભવાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય ન બોધે
પદજન્યત્વનિવેશસ્ય ઇદં પ્રયોજનકથનમ્, અપિ તુ
વિશેષપદસ્યાપીતિ સમાધાનમાહ - [247] વિશેષપદસ્યાપીતિ।
વૃત્ત્યેતિ વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા। [247]
દિગિતિ। અયં ભાવઃ --- યદ્યપિ
ઘટાદિપદં વસ્તુગત્યા વૃત્તિવિશિષ્ટમેવેતિ
તત્સમવાયજ્ઞાનજન્યાકાશોપસ્થિત્યા શાબ્દબોધવારણાય
તત્તદ્દણ્ડવૃત્તિપ્રકારકતત્તત્પદધર્મિકજ્ઞાનજન્યતત્તદર્થોપસ્થિતેર્હેતુત્વં
વક્તવ્યમ્। એવં
તત્તત્પદવૃત્તિપ્રકારકતત્તદર્થધર્મિકજ્ઞાનજન્યતત્તદર્થોપસ્થિતેરપિ। એવં
ચ સમવાયસ્ય વૃત્તિરૂપત્વાભાવાત્ નાતિપ્રસઙ્ગઃ। શક્તિલક્ષણયોરેવ
વૃત્તિરૂપત્વાદિતિ।
પદવિભાગઃ
[248] અવયવશક્તિઃ - સ્વઘટકપદશક્તિઃ। [248] તન્માત્રેણેતિ। અવયવશક્તિમાત્રેણેત્યર્થઃ। માત્રશબ્દેન
રૂઢિશક્તિવ્યવચ્છેદઃ। તથા ચ
રૂઢિશક્તિજ્ઞાનજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વાભાવે સતિ
અવયવશક્તિજ્ઞાનજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વં યૌગિકસ્ય લક્ષણમિતિ
પર્યવસિતમ્। યોગરૂઢિવારણાય સત્યન્તમ્। [248] તન્માત્રેણેત્યાદિ। રૂઢિમાત્રેણેત્યર્થઃ।
માત્રપદેનાવયવશક્તિવ્યયચ્છેદઃ। તથા ચ
યોગશક્તિજ્ઞાનજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વાભાવે સતિ
રૂઢિશક્તિજ્ઞાનજન્યાર્થવિષયકબોધજનકત્વં રૂઢસ્વ્ય લક્ષણમ્।
યૌગિકવારણાય સત્યન્તમ્। [248]
યોગરૂઢિભ્યામિત્યાદિ
યોગશક્તિજ્ઞાનજન્યઃ યઃ રૂઢિશક્તિજ્ઞાનજન્યશાબ્દબોધઃ
તજ્જનકત્વમિત્યર્થઃ। રૂઢિવારણાય પ્રથમં જન્યાન્તમ્।
યૌગિકવારણાય દ્વિતીયમ્। પરસ્પરસહકારેણેત્યનુદપાદાને રૂઢ્યા
અર્થપ્રતિપાદકત્વે સતિ યોગેનાર્થપ્રતિપાદકત્વં લક્ષણં સ્યાત્। તત્ર