Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 421440

yena jñānena pratibandhakavaśāt vyavahāro na janitaḥ tasya
vyavahāropadhāyakatvābhāvāt tatrāvyāptiḥ/
svarūpayogyatārūpahetutvasya niveśe 'pi ghaṭādijñāneṣu
paṭādivyavahārahetutvābhāvāt naikajñānasya
sarvavyavahārahetutvamityata āha - [114] jñānatvamātraṃ lakṣaṇamiti/
nanu tarhiṃ saṅgrahe sarvavyavahāraheturiti
1. svapratiyogīti/ atra
svapadaṃ prathamapatanadhvaṃsaparam/ tatpratiyogi prathamapatanam,
tatsamānādhikaraṇatvaṃ dvitīyapatane/
kimarthamuktamityatrāha -
idaṃ ceti/ [114] saṃskārasya trividhatvāditi/ tathā ca iha
saṃskārapadena vegasthitasthāpakayorvivakṣaṇe smṛtāvasambhava iti
bhāvaḥ/ [114] bhāvanākhya itīti/ tathā ca bhāvanāyāḥ
smṛtihetutvāt nāyaṃ doṣa iti bhāvaḥ/ [114] saṃskārajanyatvasya sattveneti/ ayaṃ bhāvaḥ - jñānapratyāsatteḥ
anudbuddhasaṃskārānyasaviṣayakatvena hetutvamāvaśyakam, anyathā
icchādyanuvyavasāyena ghaṭādibhānānupapatteḥ/ evaṃ ca saṃskārasyāpi
upanayavidhayā hetutvamiti saṃskārajanayatvamiti tena
nānumityādāvativyāptiṃriti bhāvaḥ/ [114] tathāpi cakṣurādīti/ na
cātra manojanyatvābhāvāniveśe 'yo 'haṃ ghaṭamadrākṣam so 'haṃ
idānīṃ spṛśāmi' imi mānasapratyabhijñāyāmativyāptiḥ/ tanniveśe
tvasambhavaḥ/ jñānasāmānye manasaḥ karaṇatvāt/ evaṃ cakṣurādeḥ
kālādividhayā smṛtihetutvādasambhavaśceti vācyam/
cākṣuṣatvamānasatvādirūpajātyavacchinnapratiyogitākabhedakūṭavattvasya
pratyakṣatvāvacchinnapratiyogitākabhedasya vā niveśyatvāt/
idamatra cintyam -
mātrapadaghaṭitayathāśrutaśabdalabhyasya
saṃskāretaranirūpitajñānatvavyāpyadharmāvacchinnajanyatāśūnyatvasya
laghoḥ niveśenaivopapattau uktarītyā bhedaniveśe
udakṣaratāpattiriti/
yathārthānubhavalakṣaṇam
jñānatvaniveśenāpīcchādivāraṇasambhavādāha - smṛtīti/ [116] etatphalamanubhavatvaniveśaprayojanam/ [116] yatretīt i/ atra ca 'ghaṭapaṭobhayaṃ ghaṭa' ityādijñānānāmapi
āṃśikapramātvasyeṣṭatvāt na tatrātivyāptiśaṅketi bhāvaḥ/
kecittu-'ghaṭapaṭobhayaṃ
ghaṭa'ityādijñānasyālakṣyatve 'pi tatra nātiprasaṅgaḥ/
tatsambandhāvacchinnatadadhikaraṇatāvacchedakadharmāvacchinnaviśeṣyatāniveśāt
tatpratiyogikatatsambandhānuyogitāvacchedakadharmāvacchinnaviśeṣyatāniveśādvā
ghaṭapaṭobhayatvādeḥ niruktādhikaraṇatānavacchedakatvāt
niruktānuyogitānavacchedakatvācca tādṛśobhayatvādeḥ
tādṛśādhikaraṇatādinyūnavṛttitvāt/ na ca
nirdharmitāvacchedakakapramāyāmavyāptirita vācyam/

tādṛśādhikaraṇatādyata vacchedakadharmānavacchinnaviśeṣyatāniveśāt/ na
ca tathā
sati
nirdharmitāvacchedakakabhrame 'tivyāptiriti vācyam/
tādṛśabhramasyāprāmāṇikatvāt - ityāhuḥ/
tadasat -
rajatatvādinā śuktyādyavagāhinaḥ rajatatvādyaṃśe
nirdharmitāvacchedakakasya iha rajatamastīdyākārakasya
bhrāntajanānāmanubhavasiddhatvāt uktapariṣkāre tatrātivyāpteḥ
durvāratvāt/
anye tu -
prasaktādhikaraṇatādyavacchedakadharmānavacchinnatvāvacchinnatvobhayābhāvasya
viśeṣyatāyāṃ niveśāt uktarītyā 'ghaṭapaṭobhayaṃ ghaṭa' ityādibhrame
nātiprasaṅgaḥ/ nāpi nirdharmitāvacchedakapramāyāmavyāptiḥ/ yattu -
vyāsajyavṛttidharmānavacchinnaviśeṣyatāniveśāt neyamativyāptiriti
- tattuccham/ 'etadghaṭatadghaṭobhayaṃ ghaṭa' iti
pramāyāmavyāpteriti vadanti/ tadapyasat/ uktāvyāpterevāvaraṇāt/
etadghaṭatadghaṭobhayatvādeḥ ghaṭatvādinyūnavṛttitayā
ghaṭatvādyadhikaraṇatānirūpitasvarūpasambandharūpāvacchedakatve
mānābhāvāt tadanyūnānatiprasaktasyaiva tadavacchedakatvopagamāt/
anthā anantānāṃ tādṛśobhayatvādīnāṃ tadavacchedakatve
mahāgauravaprasaṅgāt/ anitiriktavṛttitvarūpatadavacchedakatvaniveśe
dravyatvādisāmānādhikaraṇyamātreṇa ghaṭatvādyavagāhinyāṃ 'dravyaṃ ghaṭa'
ityādi pramāyāmavyāpteḥ/
[116] nanu tadvatītyasyetyādi/
nirūpakatāsambandhasya
vṛttyanavacchedakatvenābhāvapratiyogitānavacchedakatayā
nañarthānvayānupapatteḥ viśeṣyatārthakatvāsambhavādāha- [115] saptamyartho viśeṣyitvamiti/ yadvā bhūtalaṃ vahnimāt, parvato
ghaṭavānityādi samūhālambanato vailakṣaṇyasiddhaye parvato
vahnimānityādijñāne viśeṣyatvaprakāratvayoḥ nirūpyanirūpakabhāvaḥ
svīkārya ityekaṃ matam/ tannirūpitaviṣayitārūpayoḥ
viśeṣyitvaprakāritvayoravacchedyāvacchedakabhāvastathetyaparaṃ matam/
tatra dvitīyamatamanusṛtyāha - viśeṣyitvamiti/ atra ca viśeṣyatāyāḥ
saptamyarthatve prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakānubhavatvaṃ
pramātvam/ viśeṣyitāyāstadarthatve tu
prakāritāviśiṣṭaviśeṣyitāvadanubhavatvaṃ tat/ prathame vaiśiṣṭyaṃ ca
1svāvacchedakasaṃbandhena svāśrayavanniṣṭhatvasvanirūpitatvobhayasambandhena/
dvitīye vaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnatvasvanirūpitaprakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpitatvobhayasambandhena/
prakāratāvaiśiṣṭyaṃ ca

svāvacchedakasambandhenasvāśrayavanniṣṭhatvasambandheneti/ dhyeyam/ [116] tadvatīsyasya tatsaṃbandhinītyartha iti/ prathame
prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakānubhavatvam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
2svanirūpitatvasvaviśiṣṭapratiyogitānirūpitānuyogitāśrayaniṣṭhatvobhayasaṃbandhena/
1. svāvacchedaketyādi/
rajate idaṃ rajatamiti jñāne samanvayaḥ kriyate/ svaṃ
rajatatvaniṣṭhaprakāratā tadavacchedakasaṃbandhaḥ samavāyaḥ tena saṃbandhena
prakāratāśrayarajatatvavat rajataṃ tanniṣṭhatvaṃ viśeṣyatāyām, evaṃ svaṃ
rajatatvaniṣṭhaprakāratā tannirūpitattvaṃ ca viśeṣyatāyām iti
tādṛśaviśeṣyatānirūpakānubhavatvaṃ idaṃ rajatamiti jñāne 'stīti/
dvitīyānugame svaṃ prakāritā rajatatvaniṣṭhaprakāratānirūpitā
jñānaniṣṭha tadavacchinnatvaṃ
ratajaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitajñānaṣṭhiviśeṣyitāyāmasti, evaṃ svaṃ
prakāritā tannirūpitā yā rajatatvaniṣṭhā prakāratā
tadavacchedakasamavāyasambandhena
prakāratāśrayarajatatvanniṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvaṃ ca
viśeṣyitāyāmasti,
tadāśrayānubhavatvam
idaṃ rajatamiti pramāyāmastīti samanvayaḥ/
2.
svanirūpitatvetyādi/ svaṃ rajatatvaniṣṭhaprakāratā tannirūpitatvaṃ
rajataniṣṭhaviśeṣyatāyām/ evaṃ svaṃ prakāratā tadviśiṣṭā
rajatatvaniṣṭhā pratiyogitā (samavāyasaṃbandhanirūpitā) tannirūpitā
anuyogitā rajataniṣṭhā rajatatvasamavāyaṃ prati
rajatasyānuyogitvāt tadāśrayarajataniṣṭhatvaṃ viśeṣyatāyām/
rajatatvaniṣṭhaprakāratāvaiśiṣṭyaṃ ca
rajatatvaniṣṭhapratiyogitāyamevamupapādanīyam - svaṃ prakāratā
svāśrayaḥ rajatatvaṃ tanniṣṭhatvaṃ pratiyogitāyām/ evaṃ svaṃ prakāratā
tasyāḥ svāvacchedakatāvacchedakatāsaṃbandhenādhikaraṇaṃ samavāyatvaṃ,
tanniṣṭho yo bhedaḥ svanirūpakatāvacchedakatāsaṃbandhena
pratiyogitāvadbhedo na bhavati, samavāyasya
rajatatvaniṣṭhapratiyogitānirūpakatayā samavāyatve
rajatatvaniṣṭhapratiyogitānirūpakatāvacchedakatvasattvāt tena
saṃbandhena pratiyogitāvati samavāyatve tadvadbhedāsaṃbhavāt/ api
tu anyo bhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ pratiyogitāyāṃ
nāstīti svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhena
svavadbhinnatvarūpaṃ svasetyādibhedavattvaṃ ca pratiyogitāyāmasti/
tathā yoktobhayasaṃbandhena prakāratāviśiṣṭā pratiyogitā bhavatīti/
evamuttaratrāpi ūhanīyam/
pratiyogitāyāṃ
svavaiśiṣṭyaṃ ca svāśrayaniṣṭhatvasvasetyādibhedavattvobhayasambandhena/

svādhikaraṇatvaṃ ca svāvacchedakatāvacchedakatāsambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatāsvanirūpakatvīyavilakṣaṇāvacchedakatāsambandhena/
tena samavāyaikyavādiprācīnamate 'vāyuḥ samavāyena rūpavān' iti
bhrame nātivyāptiḥ/ na vā 'guṇādyanyatvaviśiṣṭasattāvān guṇa'
ityādibhrame viśiṣṭanirūpitatvāvacchinnasamavāyasya
saṃsargatāpakṣe 'tivyāptiḥ/ yadyapi saṃyogasamavāyādīnāṃ svarūpataḥ
saṃsargatāpakṣe 'sambhavaḥ, tathāpi tanmate
svāvacchedakasaṃbandhanirūpitatvameva pratiyogitāyāṃ niveśyam/
viśiṃṣṭasattāvāniti bhrame tu
vaiśiṣṭyāvacchinnasamavāyaniṣṭhanirūpakatākādhikaraṇatāyā eva
vilakṣaṇāyāḥ saṃsargatvamiti
nātiprasaṅgaḥ/ yadi
caivaṃ sati saṃyogasamavāyobhayasambandhena
ghaṭatvādiprakārakajñāne 'tivyāptiḥ
tādṛśobhayasambandhāvacchinnaprakāratāmādāya durvāretyucyate/ tadā
pratiyogitāyāṃ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayaniṣṭhatvasvasetyādibhedavattvobhayasambandhena/ svādhikaraṇatā
svāvacchedakasaṃsargatāsambandhena/ bhedapratiyogitāvacchedakatā
svanirūpakatāsambandhena/
yattu -
pratiyogitāyāṃ svavaiśiṣṭyaṅghaṭakatayā
svāvacchedakaparyāptāvacchedakatāvatvaṃ niveśyam/ tacca
svasetyādibhedavattvaparyavasitam/ svādhikaraṇāvacchedakatā ca
avacchedakatāsambandhena na
caivamanavacchinnaghaṭatvādiprakāratākapramāyāmavyāptiriti vācyam/
niruktasvasetyādisambandhena svavaiśiṣṭyamaniveśya
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvani ṣṭhapratiyogitākātyantābhāvavattvasambandhena
svavaiśiṣṭyaniveśanādoṣāt/ anavacchinnaprakāratāṃ pratyuktasaṃbandhasya
vyadhikaraṇatvāt/ tathā ca viśiṣṭasattāvā niti bhrame nātiprasaṅgaḥ/
atha vā pratiyogitāyāṃ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayaniṣṭhatvasvāvacchedakasambandhanirūpitatvasvaniṣṭhabhedapratiyogitāvacchedakatvatritayasaṃbandhena/
avacchedakatvaṃ svaviśiṣṭadharmāvacchinnatvasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ
cāvacchedakatāsambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
svānavacchedakadharmānavacchinnatvaṃ tu na śakyaniveśam/
svānavacchedakatvasya svāvacchedakabhinnatvarūpatve
svāvacchedakāprasiddhyā prāguktapramāyāmavyāpteḥ/
avacchedakasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākābhāvarūpatve 'pi
pratiyogitāyāṃ tādṛśadharmāvacchinnatvasattvane taddoṣānirāsāditi/
tanna/
'viśiṣṭasattāvān guṇa' ityādibhrame 'tivyāpteḥ/

guṇādyanyatvopalakṣitasattāvān guṇa ityādijñānasya pramārūpatāyāḥ
sarvasaṃmatatayā guṇādyanyatvavaiśiṣṭyasyāpi
guṇādinirūpitādheyatāvacchedakatvānapāyāt/
ādheyatādiviśeṣaṇasyaiva ādheyatādyavacchedakatvāt/ ata eva
viśiṣṭābhāvapratiyogitāvacchedakasambandhatvādikaṃ
viśiṣṭanirūpitatvāvacchinnasamavāyasyopalakṣitābhāvapratiyogitāvacchedakasambandhatvādikam
anavacchinnasamavāyasya ca svīkṛtaṃ gadādhareṇa siddhāntalakṣaṇe/ anyathā
viśeṣaṇasya pratiyogitāvacchedakatvatadabhāvābhyāmeva
viśiṣṭābhāvopalakṣitābhāvayoḥ vailakṣaṇyanirvāhe darśitarītyā
tadupapādanasyāsaṅgatatvāpātāt/
guṇādyanyatvaviśiṣṭasattāvānityākārakaguṇādyanyatvavaiśiṣṭyopalakṣitasamavāyasaṃsargakapratītyāderaprāmāṇikatayā
manmate
darśitadoṣānavakāśāt/ anyathā uktarītyā avyavasthāpattyā
siddhāntalakṣaṇavirodhāpatteriti dhyeyam/
[116] pramāṇāntaratāpatteriti/
pratyakṣādicatuṣṭayātiriktapramāṇatāpatterityarthaḥ/
bhāvanārūpasaṃskārātmakavyāpāravattve sati asādhāraṇakāraṇatvasya tatra
sattvāditi bhāvaḥ/
ayathārthānubhavanirūpaṇam
[119] saṅgrahe tadabhāvavatītyādi/ atra ca
prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakatvaviśeṣitaṃ
prakāritāviśiṣṭaviśeṣyitāvattvaviśeṣitaṃ vānubhavatvaṃ bhramatvam/
prathame vaiśiṣṭyaṃ ca
1svaviśiṣṭaikamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitākābhāvavanniṣṭhatvasvan irūpitatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ ca
1svaviśiṣṭaikamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitākābhāvavanniṣṭhatvasvan irūpitatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvāśrayaniṃṣṭhatvobhayasambandhena/ dvitīye
vaiśiṣṭyaṃ coktarītyā 2svayamūhyam/ atra saṃsargamadhye svāśraye
vyāpyavṛttitvasya niveśanīyatayā
nāvyāpyavṛttiprakārakapramāyāmatiprasaṅgaḥ/ vastutastu
niravacchinnādhikaraṇatāyāmabhāvīyatvena niveśāt na ko 'pi
doṣa iti sāram/ svābhāvasya svāvacchedakatayā bhrame
bhānavirahādāha - dīpikāyām [120] saṃyogābhāveti/ nanu
tadabhāvāvacchedakadeśāvacchinnaviśeṣyatetyādibhramalakṣaṇasya śuktāvidaṃ
rajatamityādivyāpyavṛttirajatatvādiprakārakabhrame 'vyāptirityaha āha -
[120] atredamavadheyamityādi/ idamatra cintanīyam -
prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakānubhavatvamiti rītyā
vyāpyāvyāpyavṛttiprakārabhede 'pi lakṣaṇekyasya suvacatayā tadbhedena
lakṣaṇabhedavarṇanamayuktatamam/ vaiśiṣṭyaṃ ca

3svanirūtipatvasvaviśiṣṭādhikaraṇaniṣṭhatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ ca svaviśiṣṭābhāvavattāsambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca abhāve
svāvacchedakasambandhena
svāśrayānadhikaraṇavṛttitvasvaviśiṣṭapratiyogitākatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvāśrayaniṣṭhatvobhayasambandhena/
1. svaviśiṣṭeti/
svaviśiṣṭetyasya ekamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitāyāmanvayaḥ/
tathā ca svaṃ rajatatvaniṣṭhaprakāratā tadavacchedakasaṃbandhaḥ
samavāyasaṃbandhaḥ tadavacchinnā rajatatvaniṣṭhā pratiyogitā evaṃ sā
prakāratāśrayaniṣṭhā ca bhavati iti prakāratāviśiṣṭā pratiyogitā
rajatatvatvarūpaikamātravṛttidharmāvacchinnā tannirūpābhāvavanniṣṭhatvaṃ
viśeṣyatāyāmiti rītyā samanvayaḥ kāryaḥ/
2. svayamūhyamiti/
prakāritāviśiṣṭaviśeṣyitāvadanubhavatvaṃ bhramatvam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnasvanirūpitaprakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpitatvobhayasaṃbandhena/
viśeṣyatāyāṃ prakāratāvaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭaikamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitākābhāvavanniṣṭhatvasvani rūpitatvobhayasaṃbandhena/
pratiyogitāyāṃ svaviśiṣṭatvaṃ ca
svāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvasvāśrayaniṣṭhatvobhayasambandhenetyūhyamityarthaḥ/
3.
svanirūpitatvetyādi/ atrānugabhe svaśabdāḥ sarve 'pi prakāratāparāḥ/
samanvayaḥ pūrvavadūhyaḥ/
yattu - daśitasambandhena
svaviśiṣṭaviśeṣyatānirūpitatvatādātmyobhayasambandhena
prakāratāviśiṣṭaprakāratānirūpakānubhavatvaṃ
tadititadasat-prakāratvasya dvidhā niveśenādhikasya tādātmyasya ca
praveśena mahāgauravaprasaṅgāt/ na ca [120] yadavacchedena ityādi
dīpikāvākyasvarasyānurodhera tathāvarṇanamiti vācyam/
tādṛśadīpikāvākyasya lakṣaṇabhedaparatve mūlopalakṣito vṛkṣaḥ
kapisaṃyogītyādipramāyāmativyāpteḥ/
avyāpyavṛttiprakārasthalīyabhramalakṣaṇasya durvāratvāt/
viṣayabādhaviraheṇeṣṭāpatterayogāt/ tasmāt uktadīpikāvākyaṃ
asmaduktarītyā
bhramalakṣaṇapariṣkārābhiprāyeṇāvyāpyavṛttiprakārakabhrame 'vyāptimāśaṅkya
mūlādiviśiṣṭānuyogikasaṃyogādivaiśiṣṭyāvagāhijñānasyaiva
bhramatvena lakṣyatāpradarśanaparam/ evaṃ ca dīpikāyām [120] vivakṣitatvādityasya lakṣyatvenetyādiḥ/ [120] viśeṣyitveti/ atra yadyapi viśeṣyatāprakāratayoḥ
nirūpyanirūpakabhāvaṃ niveśyāpi samūhālambanavyāvṛttisambhavaḥ,
tathāpi śiṣyadhīvaiśadyāya prakārāntaramapyuktamiti dhyeyam/
yathārthānubhavavibhāgaḥ

dīpikāyām [123] prasaṅgāditi/ atra pañcamyartho jñānajanyajijñāsādhīnatvaṃ
vibhāgānvitam/ kaḥ prasaṅgaḥ ityākāṅkṣāyāmāha - prakāśikāyām
[123] smṛtasyopekṣānarhatvamityādi/ smṛtasya
pūrvāhitapadārthasambandhena smṛtigocarasyopekṣānarhatvaṃ
dveṣyajñānaviṣayatāvirodhirūpam/ tacca prakṛte pramitikaraṇatvam/
idaṃ
copodghātādipañcakabhinnatvamaniveśyānantarābhidhānaprayojanakajijñāsājanakajñānaprakāratvenopodghātādīnāmapi
prasaṅge evāntarbhāva ityabhimānena anyathā karaṇatvasya
kāraṇatāviśeṣarūpatayā kāraṇatāsāmānyabhedaghaṭitaprasaṅgalakṣaṇsya
prakṛte 'sambhavenāsaṅgateḥ/ vastutastu
anantarābhidhānaniyāmakajijñāsājanakanirūpyatāvacchedakaprakārakasmaraṇaprayojakaḥ
nirūpyaniṣṭhaupodghātādivyātiriktaḥ sambandhaḥ prasaṅgasaṅgatiḥ/
prakṛte ca caturvidhatvena pramitisādṛśyameva pramāṇasya tādṛśamiti/
idamatrāvadheyam -
dharmaviśiṣṭadharmavatvaṃ saṅgatiḥ vaiśiṣṭyaṃ ca
svabhinnatvasvaviśiṣṭaśabdaviśiṣṭatvobhayasaṃbandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭaśabdottaratvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākaprati yogitākabhedavatvasvāvacchinnakarmanirūpaṇottaratvobhayasambandhena
/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnakarmakanirūpaṇottaratvasvabhinnadharmāvacchinnaviśeṣyakalakṣaṇādiprakārakajñānajanakatvobhayasaṃbandhenaḥ/
śabdavaiśiṣṭyaṃ ca ādheyatvasvaprayojakecchāviśiṣṭatvobhayasambandhena/
icchāvaiśiṣṭyaṃ ca ādheyatvasvajanakajñānaprakāratvobhayasambandhena/
ādheyatvaṃ
svaniṣṭhaprakāratānirūpitavyāpyatvaprakāratānirūpitadharmaprakāratān irūpitaprakāratvaprakāratānirūpitanirūpakatvaprakāratānirūpitajñānatvāvacchinnaviśeṣyatākatvasaṃbandhena/
tathā cānumānaṃ pratyakṣasaṅgatamityādau dharmaviśiṣṭadharma eva
saṅgatipadārthaḥ/ tatra pratyakṣatvaniṣṭhādheyatāsambandhena pratyakṣasya
prathamadharme 'nvayaḥ/ dharmatvonānvayitāvacchedakadharmaviśeṣabodhakatvaṃ
saṅgatipadasya vyutpattisiddham/
evamanvayisamarpakapadapravṛttinimittatāghaṭakasambandhāvacchinnan iṣṭhanirūpitatvasambandhenapratyayārthaikadeśāśrayatāyāṃ
dvitīyadharmānvayabodhakatvamapi tathā/
vastutastu
dharmaviśiṣṭatvameva saṅgatiḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭādhikaraṇatāviśiṣṭatvasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svabhinnadharmāvacchinnapratiyogitākabhedanirūpitatvasvaviśiṣṭaśabdavi śiṣṭabobhayasambandhena/
śabde svavaiśiṣṭyaṃ ca prāgvat/ śabdavaiśiṣṭyaṃ ca
ādheyatvasvaprayojakecchāviśiṣṭatvobhayasambandhena/ ādheyatā
svanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakadharmāvacchinnaviśeṣyakalakṣaṇādi prakārakajñānajanakatvasambandhena/
icchāvaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakatvopalakṣitadharmavyāpyadharmaprakārajñānatvāvacchinnaviśeṣyatākatvasambandhāvacchinnādheyatvaprayojakasamaraṇaviśiṣṭatvobhayasambandhena/
vaiśiṣṭyaṃ ca
svaprayojakasaṃbandhaniṣṭhatvasvanirūpakabhedapratiyogitāvacchedakadharmaprakārakatvasambandhāvacchinnādheyatvobhayasambandhena/

adhikaraṇatāvaiśiṣṭyaṃ ca svāśrayāśrayatvasambandhena/ atra ca
saṅgatamityādau tatpratyayārthaikadeśabhūtāśrayatāyāmadhikaraṇatāyāḥ
yena sambandhena sambandhajñānasya smārakatvaṃ
tatsambandhāvacchinnaniṣṭhasvāśrayanirūpitatvasaṃbandhena anvayavyutpattiḥ
svīkāryā/ anyat pūrvavadati/
karaṇalakṣaṇam
[124] adṛṣṭāderityādinā īśvaraparigrahaḥ/ [124] anubhavatvavyāpyeti/ yadyapi
kāryatvātiriktadharmāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvaniveśādapi
kālādivāraṇasambhavaḥ, tathāpi
jñānasāmānyahetubhūtasyātmadāderavāraṇāt tadupekṣā/ [124] pramāvṛttīti/ idaṃ bhramajanakadoṣe 'tivyāptivāraṇāya/ nanu
niruktapramāṇalakṣaṇasya cakṣussaṃyogādāvativyāptiḥ/ na ca
dravyatvaniveśāt na doṣa iti vācyam/ tathā sati vyāptijñānādeḥ
pramāṇatvānupapatterityata āha -- [124] vyāpāravattve
satītyapīti/ vyāpāravattvaṃ ca
svajanakatvasvajanyajanakatvobhayasaṃbandhena kiñcidviśiṣṭatvam/
vyāpāratvaṃ ca tajjanyatve sati tajjanyajanakatvam/
kāraṇavāraṇāya
satyantam/ phalavāraṇāya viśeṣyam/
svajanyatvasvajanyajanakatvobhayasambandhena prameyaviśiṣṭatvamanugatārthaḥ/
yadi ca prameyatvādirūpādhikapadārthaniveśāt gauravamityucyate
tadā janyatāviśiṣṭatvaṃ tadvācyam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayatvasvanirūpakajanyajanakatvobhayasambandhena/ atha vā
svāśrayajanakatvasvanirūpakajanyatvobhayasambandhena/
janyatāviśiṣṭatvamityanugamo bodhyaḥ/
vastutastu
phalajanakatāprayojakajanakatānirūpakatvaṃ vyāpāratvam/ tena
kulālaputrādeḥ kulālādivyāpāratāprasaṅgasya nāvakāśaḥ/ yadvā
tajjanyajanakatvaṃ tādṛśajanakatāvacchedakasambandhatvarūpamiha bodhyam/
nanvevaṃ sati śrotrendriyasya pramāṇatānupapattiḥ/ tatra samavāyasyaiva
sannikarṣatayā tasyājanyatvena niruktavyāpāratvāsambhavādityata āha
[124] śrotreti/ nanu kāraṇatvaṃ phalāvyavahitapūrvavṛttitvam/ tacca
kāraṇatāvacchedakasambandhena vācyam/ anyathā yāgādeḥ
svargādikāraṇatvānupapatteḥ/ tathoktau tu svajanyāpūrvasambandhena
yāgādestathātvāt nānupapattiḥ/ evaṃ ca
vyāpārasambandhāvacchinnakāraṇatvameva karaṇatvam/ vyāpāravattve satīti
pṛthagviśeṣaṇasya vyarthatvāt cakṣussaṃyogāderuktarūpābhāvena
tatrānatiprasaṅgāt/ tathā ca śabdavṛttilaukikaviṣayatāsambandhena
śrāvaṇaṃ prati svavṛttimanassaṃyogasambandhena śrotrasya kāraṇatvaṃ na
sambhavatītyata āha [124] śabdo veti/ tathā ca
svavṛttiśabdatādātmyasambandhena śrotrasya kāraṇatvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ/

[124] vadantīti/ prāñca iti śeṣaḥ/ navīnamatamāha [124] yadvilambāditi/
svetarayāvatprakṛtakāryakāraṇasamavadhānakālīnakāryotpattyabhāvaprayojakībhūtābhāvapratiyogitvaṃ
kāryotpattyabhāvaviśiṣṭatvaparyavasitam asādhāraṇatvamiti niṣkarṣaḥ/
tena na svatvānanugamaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaprayojakībhūtābhāvapratiyogitvasvādhikaraṇakṣaṇavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā1svasetyādyavacchedakatvasambandhena/
svādhikaraṇatā svetaraprakṛtakāryakāraṇādhikaraṇatvasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā ādheyatvasambandhena/ yastu
svaviśiṣṭakṣaṇavṛttiprakṛtakāryotpattyabhāvaprayojakābhāvapratiyogitvatādātmyobhayasaṃbandhena
prameyaviśiṣṭatvaṃ tat,
1.
svasetyādyavacchedakatvasambandheneti/
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhenetyarthaḥ/
atraivaṃ samanvayaḥ
- svaprayojaketyatra
svādhikaraṇetyatra ca svaśabdaḥ kāryotpatyabhāvaparaḥ/ svasetyādītyatra
svaśabdaḥ daṇḍādikāraṇaparaḥ/ svetaretyatrasvaśabdaḥ daṇḍādikāraṇaparaḥ/
tathā ca-
svaṃ ghaṭotpattyabhāvaḥ
tadviśiṣṭatvaṃ daṇḍe iti tasyāsādhāraṇakāraṇatvam/ svaṃ
ghaṭotpattyabhāva tatprayojakībhūto 'bhāvaḥ daṇḍabhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ
daṇḍe/ evaṃ svaṃ ghaṭotpattyabhāvaḥ tadadhikaraṇakṣaṇe vartate yaḥ bhedaḥ
daṇḍavadbhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ ca daṇḍe/
daṇḍavadbhedaśabdenātra
svetaraprakṛtakāryakāraṇādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitānirūpitādheyatāsambandhāvacchinnāvacchedakatāsambandhena
daṇḍavadbhedo
grāhyaḥ/
daṇḍetaraghaṭakāraṇādhikaraṇapradeśasya
ghaṭotpattyabhāvādhikaraṇakṣaṇavṛttitvaniyamāt tādṛśapradeśe vartamānaḥ
bhedaḥ ādheyatāsambandhena ghaṭotpattyabhāvādhikaraṇakṣaṇavadbhedaḥ na
bhavati, ataḥ
svetaraprakṛtakāryakāraṇadhikaraṇavṛttibhedapratiyotāvacchedakatvaṃ
tādṛśakṣaṇe nāstīti tādṛśāvacchedakatāsaṃbandhena daṇḍavān
tādṛśakṣaṇo na bhavati/ ataḥ daṇḍavadbhedaḥ tādṛśakṣaṇavṛttiḥ/
tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ daṇḍe 'stīti uktobhayasaṃbandhena
ghaṭotpattyabhāvaviśiṣṭatvāt daṇḍasva ghaṭāsādhāraṇakāraṇatvanirvāhaḥ/
vaiśiṣṭyaṃ ca
1svasetyādibhedattvasaṃbandhena/ svādhikaraṇatvādikaṃ prāgvaditi rītyā
anugamaḥ/ sa tu tādātmyādiniveśena gauravadūṣitatvādanādaraṇīyaḥ/
kāraṇalakṣaṇam

nanu
svabhinnatvaniveśanenāpi svavāraṇasambhavaḥ/ evaṃ saṃyogādinā
ghaṭādyadhikaraṇe bhūtalādau tādātmyādisambandhena kapālābhāvasattvāt
kapālādīnāṃ ghaṭādhikaraṇatvādyanupapattiḥ/ evaṃ kāryādhikaraṇe
kāryāvyavahitapūrvakālāvacchedena kāryottarakālāvacchedena ca
kāraṇābhāvasambhavāt sa eva doṣaḥ/ evaṃ sarveṣāmeva
dvitvādyavacchinnābhāvapratiyogitvādasambhavaḥ/
tādṛśābhāvapratiyogitānavacchedakadharmavattvaṃ tu
tādṛśaprameyatvādidharmamādāya
rāsabhādāvatiprasaktam,
ato niṣkarṣamāha-- [126] kāryatāvacchedakasaṃbandhenetyādi/ atra
cābhāvetyataḥ paraṃ pratiyogitetyataḥ
prākkāraṇatāghaṭakatvenābhimatasambandhāvacchinneti pūraṇīyam/ tena na
sambandhāntarāvacchinnakāraṇābhāvamādāya doṣa iti dhyeyam/
anyathāsiddhinirūpaṇam
[127] yena sahetyādi dīpikāvākye
tṛtīyāntayatpadaṃ kāraṇatāvacchedakatvābhimatatantutvādyavacchinnaparam/
ṣaṣṭhyantayatpadaṃ anyathāsiddhatvābhimatatantutvādiparam/
dvitīyāntayatpadaṃ prakṛtakāryatāvacchedakadharmāvacchinnaparamiti
1.
svasetyādibhedavattvasaṃbandheneti/
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyotākabhedavattvasambandhenetyarthaḥ/
manasi nidhāyārthamāha
- [127] yena tantunetyādi/ atra ca sahaśabdaḥ sāhityam/
taccaikakriyānvayaḥ/ kriyā ca dhātuta eva labhyata ityanvaya eva
sahaśabdārthaḥ/ 'ananyalabhyaśabdārthaḥ' iti nyāyāt/ sa cātra
prakāratānirūpakatvarūpaḥ/ yeneti tṛtīyāyāḥ
prakāratānvitamādheyatvamarthaḥ/ viśeṣaṇasaṅgataivakāramahimnā
yaddharmāvacchinnaviśeṣyakaprakṛtakāryaniyatapūrvavṛttitvaprakārakajñānatvavyāpakatvaviśiṣṭasvarūpasaṃbandhena
avapūrvakagamidhātvarthajñāne tādṛśaprakāratānirūpakatvānvayaḥ/
ākhyātasya prakāratvamarthaḥ, yasyeti
ṣaṣṭhyantārthayaddharmāvacchinnaviśeṣyakatvasya jñāne 'nvayaḥ/ prakāratvaṃ ca
prathamāntapadārthānvayi/ tathā coktasaṃbandhena
yanniṣṭhaprakāratānirūpakatvaviśeṣitayaddharmāvacchinnaviśeśyakajñānaprakārībhūtaṃ
prakṛtakāryaniyatapūrvavṛttitvamiti 'yena sahe'tyādivākyādhīno
bodhaḥ/ evaṃ ca
yaddharmāvacchinnaviśeṣyakaprakṛtakāryaniyatapūrvavṛttitvaprakārakajñānasāmānyaṃ
yaddharmāvacchinnaprakāratānirūpakaṃ taddharmavattvamekam anyathāsiddhatvamiti
phalitam/
ayamatrānugamaḥ -

dharmaviśiṣṭadharmavattvam vaiśiṣṭyaṃ cādheyatāsaṃbandhena/ sā ca
svasetyādibhedavattvasambandhena/ svādhikaraṇatā
svāvacchinnaviśeśyakaprakṛtakāryaniyatapūrvavṛttitvaprakārakajñānatvasambandhena/
bhedapratiyogitāvacdedakatā svāvacchinnaprakāratānirūpakatvasambandhena/
atra ca paṭādīnāṃ tanatutvādeḥ
samūhālambanamādāyānyathāsiddhivāraṇāya
sāmānyapadārthavyāpakatvaniveśanam/ viṣayatāmātraniveśe daṇḍādeḥ
svenānyathāsiddhiprasaṅgaḥ iti prakāratāniveśanam/ paṭaṃ prati
tanturūpasya rūpatvena na kāraṇatvaṃ vyabhicārādeva/ ataḥ tadānīṃ
prathamānyathāsiddhyasambhave 'pi na kṣatiriti
sūcanāyānatiprasaktetyuktam/
[128] tantuviṣayakameveti/
jātivācipadollikhitapratyaye jāteḥ kiñcidrūpeṇaiva bhānāt
tanatutvasya prakṛte tanatutvattvenaiva viśeṣyatvāt tantutvattvasya ca
tantvitarāsamavetatve sati nikhilatantusamavetatvarūpatvāditi bhāvaḥ/
[127] saṅkṣepa iti/ yadyapi tantunā
tantusaṃyogasyānyathāsiddhivāraṇāyāvaśyakena viśeṣaṇenaiva
tantutvena tantoranyathāsiddhivāraṇāt yenetyasya
svatantrānvayavyatirekaśālineti viśeṣaṇaṃ viphalam, tathāpi
tanturūpasya tantutvenānyathāsiddhivāraṇāya viśeṣaṇaṃ viphalam,
tathāpi tanturūpasya tantutvenānyathāsiddhivāraṇāya tadāvaśyakatā
bodhyā/ ata eva yatpadasya yaddharmāvacchinnaparatayā vyākhyānādeva
tantutvena tantoranyathāsiddhivāraṇasambhavaḥ/ tantuḥ
paṭaniyatapūrvavṛttiriti jñāne tantutvasya svarūpata eva bhānāt/ evaṃ
ca śūnyāntaviśeṣaṇaṃ vyarthathmati śaṅkā nirastā/
tantutvatvaviśiṣṭena
tadāśrayavṛttirūpatvāvacchinnasyānyathāsiddhivāraṇāya tatsārthakyāt/
svatantrānvayavyatirekaśālitvaṃ
svetaragatānvayavyatirekānadhīnānvayavyatirekavattvam/ anvayaśca
prakṛtakāryasattāprayojakasattāvattvam/ vyatirekaśca
prakṛtakāryavirahaprayojakavirahanirūpakatvam/ atra ca
1tādṛśasattāviśiṣṭatve sati tādṛśavyatirekaviśiṣṭatvamityanugamaḥ/
prathame vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayatvasvavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasaṃbandhena/
avacchedakatvaṃ svabhinnagatānvayādhīnatvasambandhena/ dvitīye vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayatvasvavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svabhinnagatavyatirekādhīnatvasambandhena/
atra ca satyantaṃ vā viśeṣyadalaṃ vā ekaikamevopādeyam/ ubhayaniveśe
prayojanavirahāt
tādṛśaviśiṣṭābhāva eva svatantrānvayavyatirekaśūnyatvam/

1. tādṛśasattetyādi/
prakṛtakāryasattāprayojakasattāviśiṣṭatve sati
prakṛtakāryavyatirekaprayojakavyatirekaviśiṣṭatvamityarthaḥ/
prakṛtakārya paṭaḥ tatsattāprayojakasattāśrayatvaṃ tantoḥ/ evaṃ
tādṛśasattāniṣṭhaḥ yo bhedaḥ svabhinnagatānvayādhīnatvasaṃbandhena
tantumadbhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ tantau/ evaṃ
pakṛkāryavyatirekaḥ paṭābhāvaḥ tatprayojako yo vyatirekaḥ
tantvabhāvaḥ tatpratiyogitvarūpaṃ tadāśrayatvaṃ tantau/ evaṃ
tādṛśavyatirekaniṣṭhaḥ yaḥ svabhinnagatavyatirekādhīnatvasaṃbandhena
tantumadbhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ tantāviti samanvayo
draṣṭavyaḥ/
1vastutastu
svāśrayānvayavyatirekaprayuktatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena
svaviśiṣṭānvayavyatirekavattvasvapratiyogitvobhayasambandhena vā
bhedaviśiṣṭatvamityanugamaḥ/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svapratiyogītarānvayavyatirekādhīnatvasambandhena
svāvacchinnabhedavattāsambandheneti/ tattu
tādātmyādirūpādhikapadārthaniveśanagauravādupekṣaṇīyamiti
dhyeyam/
yattu - 'yenaiva yasya
yaṃ prati pūrvavṛttitvamavagamyate' ityādyuktyaiva sāmañjasye
sahaśabdaveyarthyamiti - tanna - tathā sati sasyeti
ṣaṣṭyarthaviśeṣyatvānvayinaḥ avacchinnatvasya tṛtīyārthatyā
prakṛtakāryaniyatapūrvavṛttitvajñānīyayanniṣṭhaviśeṣyatāsāmānyaṃ
yadavacchinnamiti lakṣaṇaṃ sampadyate/ tatra
cāvacchedakakoṭipraviṣṭasyāvacchedakatvānādare daṇḍatvādāvavyāpteḥ/
sahaśabdopādāne cāsmaduktārthaparyavasānena doṣavirahāditi/ ata
eva tanatusamavetatvādiviśiṣṭarūpādestantutvādinānyathāsiddhiṃrapi
suvaceti dhyeyamiti bhāvaḥ/ tantutvasya tadvyaktitvena kāraṇatve 'pi
prathamānyathāsiddhimupapādayatāṃ matamāha - [127] itarānvayeti/
svānvayavyatirekavattvasvabhinnatvobhayasaṃbandhena
kiñcidviśiṣṭatvamanyathāsiddhatvamiti tu niṣkarṣaḥ/
[127] dīpikāyām anyaṃ pratītyādi/ anyaṃ prati
prakṛtakāryetarakāryaṃ prati/ 'pūrvavṛttitve' ityatra saptamyāḥ 'yasya ca
bhāvena'ityuktanyāyena jñānamarthaḥ/ tasya ca
janyatāsambandhenāvagame 'nvayaḥ/ tathā ca
prakṛtakāryetarakāryapūrvavṛttitvaprakārakajñānādhīnaprakṛtakāryapūvravṛttitvaprakārakajñānaviśeṣyatvaṃ
dvitīyānyathāsiddhasya lakṣaṇamiti phalitam/ tatra ca kāraṇatājñānaṃ
viśiṣṭānuyogikavaiśiṣṭyāvagāhitayā
viśeṣyatāvacchedakaprakārakanirṇayaṃ niyamato 'pekṣata iti

lakṣaṇagamanamityāśayenāha prakāśikāyām [127] tathā ceti/
anekadravyasamavetatveti/ aṇubhinnadravyatvetyarthaḥ/ [128] tadupasthiteḥ -- prāgabhāvopasthiteḥ/
1. vastutastu
svāśrayānvayetyādi/ sarvatra svaśabdaḥ tanvādibhedaparaḥ/
kāraṇavibhāgaḥ
saṃgrahe
yatsamavetamityādi/ kāryamityatra yadityādiḥ kāryaṃ yatsamavetaṃ
sadutpadyata iti yojanayā yatsamavetaṃ pratiyogitayā
yadanuyogikasamavāyavat utpadyata ityarthaḥ/ dhātvartha
ādyakṣaṇāvacchinnādheyatvam/ ākhyātārtha āśrayatvam/
udśyavidheyabhāvamahimnā tādṛśasamavāyāvacchinnatvamādheyatāyāṃ
bhāsate/ sadantaviśeṣaṇatāvacchedakasyoddeśyatāvacchedakatvaniyamāt/
uddeśyavidheyabhāvasthale
uddeśyatāvacchedakavidheyayoravacchedyāvacchedakabhāvabhānavyutpatteḥ/ tatha
ca yatkāryaṃ yadanuyogikasamavāyāvacchinnatādṛśādheyatāvat tatkāryaṃ
prati tatsamavāyikāraṇamiti vākyārthaḥ/ atra ca yattatpadayoḥ
kāryakāraṇavyaktiparatve kāryakāraṇabhāvāntyamityālocya tayoḥ
yattaddharmāvacchinnaparatāmabhisandhāyāha - prakāśikāyām [134] yaddharmāvacchinnamityādinā/ evaṃ ca
samavāyasambanadhāvacchinnakāryatānirūpitatādātmyasaṃbandhāvacchinnakāraṇatvaṃ
samavāyikāraṇasya lakṣaṇaṃ phalitam/ tatra ca ghaṭādipratyakṣe
ghaṭādirūpaviṣayasya tādātmyasambandhena kāraṇatvāt
ghaṭādiviṣayasya
svapratyakṣaṃ prati samavāyikāraṇatāvāraṇāya kāryatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvaniveśanam/
pratyakṣaniṣṭhaviṣayanirūpitakāryatāyāḥ viṣayatāsaṃbandhāvacchinnatvāt
na doṣaḥ/ asamavāyikāraṇe 'tivyāpitavāraṇāya kāraṇatāyāṃ
tādātmyasaṃbandhāvacchinnatvaniveśaḥ/
saṃgrahe [133] kāryeṇa kāraṇena vā sahetyādi/ atra ca kāryeṇa sahaikasminnarthe
samevataṃ sat yatkāraṇaṃ tadekaṃ asamavāyikāraṇam/ kāraṇena
sahaikasminnarthe samavetaṃ sat yatkāraṇaṃ tadapadaṃ asamavāyikāraṇamiti
vākyabhedena yojanā/ vākāraśca etaddyotaka eva/ sahaśabdārthaḥ
sahitatvam, tacca prakṛte adhikaraṇaniyapitatvarūpam
samavetapadārthatāvacchedakasamavetatve anvitam/ kāryeṇetyatra
tṛtīyāyāḥ adhikaraṇatānvayinirūpitatvamarthaḥ/ ekapadamatra
yatkiñcitparam/ arthapadottarasaptamyāḥ nirūpitatvamarthaḥ/ tathā ca
kāryādhikaraṇanirūpitayatkiñcidarthaniyapitasamavetatvavat
kāraṇamiti eko vākyārthaḥ/ evaṃ kāraṇenetyādivākye 'pi bodhyam/
vastutaḥ saṃgrahe [133] kāryeṇa sahetyādi/ atra sahaśabdārthaṃḥ sāhityam/
taccaikakriyānvayitvarūpam/ prakṛte
samavetatvanirūpakatvaparyavasitam/ kāryeṇetyatra tṛtīyārtha

ādheyatvam, ekaśabdo 'dhikaraṇaparaḥ/ artha ityatra
samavetatvānvayinirūpitatvamarthaḥ/ tathā ca
kāryaniṣṭhasamevatatvanirūpakībhūtādhikaraṇārthanirūpitasamevatatvavadityartha
iti phalitam/ kāraṇenetyādāvapi evameva bodhyamiti tu sāram/
kāraṇenetyatra kasya kāraṇamityākāṅkṣāyāṃ āha - prakāśikāyām [134] svakāryeti/ svakāryasya samavāyikāraṇenetyarthaḥ/ atra ca
samavāyasambandhāvacchinnakāryatānirūpitasamavāyasvāśrayasamavetatvānyatarasambandhāvacchinnakāraṇatvaṃ
asamavāyikāraṇasāmānyasya lakṣaṇam/ kāraṇatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvamātraniveśe prathamāsamavāyikāraṇasya
svāśrayasamavetatvasaṃbandhāvacchinnatvamātraniveśe
dvitīyāsamavāyikāraṇasya ca tadeva lakṣaṇaṃ bodhyam/
dravyavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena
dravyasamavetavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena ca pratyakṣaṃ prati
samavāyena svāśrayasamavetatvasaṃbandhena ca hetubhūte
udbhūtarūpādāvativyāptivāraṇāya lakṣaṇadvaye 'pi kāryatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvaniveśaḥ/ dvitīyāsamavāyikāraṇe
ativyāptivāraṇāya prathamāsamavāyikāraṇalakṣaṇe kāraṇatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvaniveśaḥ/ prathamāsamavāyikāraṇe
ativyāptivāraṇāya dvitīyāsamavāyikāraṇalakṣaṇe tatra
svāśrayasamavetatvasaṃbandhāvacchinnatvaniveśeḥ/ atra
coktānyatarasaṃbandhāvacchinnatvasthale
samavāyasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasvāśrayasamavetatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchidakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogi tākabhedavattvasaṃbandhāvacchinnatvaṃ
niveśanīyamityavadheyam/ tṛrītantusaṃyogāderapi
tṛrīpaṭasaṃyogādikaṃ pratyasamavāyikāraṇatvāt
asamavāyikāraṇasāmānyalakṣaṇe
tadbhinnatvaniveśanamavyāptisampādakamityālocya uktam
tattadasamavāyikāraṇalakṣaṇa iti/ [134] digiti/ ayaṃ bhāvaḥ --
samavāyena paṭaṃ prati saṃyogena turyā eva kāraṇatvasvīkārāt na
viśeṣaṇalakṣaṇe 'pi tadbhinnatvaṃ niveśanīyamiti tu na samyak/
niyatapūrvavṛttitvalakṣaṇasya kāraṇatvasya
turītantusaṃyoge 'pyakṣatatvāt/ yadyapyevamapi tantvākāśasaṃyogādau
viśiṣṭalakṣaṇasya ativyāptiḥ/ tadbhinnatvasyāpi niveśe
mahāgauravam, tathāpi tantvādimātrasamavetatvaṃ
tantvanyāsamavetatvādiparyavasitaṃ viśeṣaṇaṃ niveśyamiti na doṣa
iti/
saṅgrahe [133] tadubhayabhinnamityādi/ nimittakāraṇalakṣaṇe tadubhayapadaṃ
samavāyyasamavāyikāraṇadvayaparamityāha - dīpikāyām [133] samavāyītyādi/ atra ca tatkāryaviśiṣṭaṃ tatkāryaṃ prati
nimittakāraṇamiti lakṣaṇaṃ vācyam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpitasamavāyikāraṇatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasvanirūpitāsamavāyikāraṇatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasvanirūpitakāraṇatvatri tayasambandhena/
yadyapi dhvaṃsādau pratiyogyādeḥ nimittakāraṇatvahāniḥ/ ābhāvakārye
samavāyikāraṇādyaprasiddheḥ, tathāpi

svanirūpitasamavāyikāraṇatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākābhāvasvanirūpitāsamavāyikāraṇatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitākābhāvasvanirūpitakāraṇatvatritayasaṃbandhena
tatkāryavaiśiṣṭyaṃ niveśyamiti na doṣaḥ/ dhvasādikaṃ
prati
samavāyikāraṇatvādervyadhikaraṇasambandhatayā
tādṛśasambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvasaulabhyāt/ ata eva
turyādeḥ svagatarūpādau samavāyikāraṇatvādimattve 'pi
sāmānyatassamavāyyādibhinnatvāsambhavanibandhanā na kṣatiriti/
pratyakṣavibhāgaḥ
[136] turīyaviṣayatānirūpakatvasyeti/ anyathā
saviṣayakatvābhāvena jñānatvameva nirvikalpakasya bhajyeta/ jñānatvasya
saviṣayatvavyāpyatayā vyāpakanivṛttau vyāpyanivṛtterāvaśyakatvāditi
bhāvaḥ/ [136] viśeṣyādividhayetyādi/ idaṃ ca
viśeṣaṇaviśeṣyasambandhānavagāhīti yathāśrute 'sambhavaḥ/ nirvikalpake
ghaṭādeḥ cakṣussaṃyogasattvena bhānavat ghaṭatvasamavāyayorapi
cakṣussaṃyuktasamavāyacakṣussaṃyuktaviśeṣaṇatārūpasannikarṣasattvena
tadbhānasyāpyavarjanīyatvāt/ paraṃ tu ghaṭaghaṭatvasamavāyeṣu tatra
turīyaviṣayatāmātramityāśayena pūritam/ [136] viśeṣyādīti/ ādipadena prakārasaṃbandhayoḥ parigrahaḥ/
viśeṣyatvādinetyarthaḥ/ viśeṣyādyanavagāhītyatra dhātvartho 'vagāhanam,
tacca viṣayatā, ṇinipratyayārtho nirūpakam, vidhayetyatra
tṛtīyārtho 'bhedaḥ viṣayatānvayi nirūpakasya nañarthabhede 'nvayaḥ/ tathā
ca viśeṣyatvādyabhinnaviśeṣyādiniṣṭhaviṣayatānirūpakabhinnatvalābhaḥ/ tatra
cābhedatādṛśaniṣṭhatvāṃśayorvyarthatvāt
viśeṣyatādinirūpakābhinnamātraṃ lakṣaṇamityabhiprāyeṇāha - [136] tathā ceti/ [136] jñānatvaghaṭitamiti/
ghaṭādiṣvativyāptivāraṇāya idamuktam/ [135] viśeṣyaviśeṣaṇasambandhānavagāhītyatra dīpikāvākye na dvandvaḥ/
api tu viśeṣyaṇaviśeṣyayoḥ yassasaṃmbandha ityabhiprāyeṇa
vyācakṣāṇānāṃ matamāha - [136] kecittviti/ [136] bhāsamāneti/
viṣayatāśrayetyarthaḥ/ tajjñānīyaviṣayatāśrayavaiśiṣṭyapratiyogitvaṃ
tajjñāne prakāratvamityarthaṃḥ/ tena nātiprasaṅgaḥ/ nanu
ghaṭabhūtalasaṃyogā iti jñāne ghaṭasya prakāratāpattiḥ/ ata āha - [136] saṃsargāvacchinneti/ nanu pūrvoktayuktyā nirvikalpake 'pi
saṃsargabhānasyāvaśyakatvāt asambhava ityata āha -- [136] saṃsargateti/ lāghavādityasya
saṃsargāvacchinnaviṣayatāśanyatvarūpalakṣaṇāpekṣayetyādiḥ/ tathā ca
saṃsargānavagāhitvaṃ saṃsarganiṣṭhaviṣayatvānirūpakatvam/
saṃsargāvacchinnaviṣayatāśūnyatvaṃ ca
saṃsarganirūpitāvacchinnatvavadviṣayatāśūnyatvam/ tatra ca
nirūpitatvasyādheyatvasthānīyatve 'pi avacchinnatvasyādhikasya niveśāt
saṃsargāvacchinnetyādilakṣaṇāpekṣayā gauravam/
saṃsargatāśūnyatvalakṣaṇamapekṣya tu tādṛśalakṣaṇasya gauravaṃ sphaṭameveti
bhāvaḥ/ [136] bodhyamiti/ anyathā uktarītyā
nirvikalpake 'tivyāpteriti bhāvaḥ/ [136] digiti/ ayamatra bhāvaḥ -
viśeṣyaviśeṣaṇasaṃbandhānavagāhītyatra ṣaṣṭhītatpuruṣāśrayaṇe saṃbandhena

viśeṣyaviśeṣaṇaniṣṭhatvaniveśanaṃ viphalamiti
dīpikāvākyāsvārasyam/ asmanmate tu lakṣaṇatrayalābhārthatayā na
taduktivaiphalyamiti/ 'nanu viśiṣṭabuddhirviśeṣaṇajñānajanyā
viśiṣṭabuddhitvāt' ityanumānamaprayojakam
anukūlatarkavirahādityāśaṅkya viśiṣṭabuddhiviśeṣaṇajñānayoḥ
kāryakāraṇabhāvabhaṅgaprasaṅgalakṣaṇastarko 'trāstīti
nāsyāprayojakatvamitayāśayenāha - [136]
viśiṣṭabuddhiṃ
pratītyādi/ atra [yadi] viśiṣṭabuddhitvaṃ
viśeṣaṇajanyatvavyabhicāri syāt tarhi viśeṣaṇajñānajanyatāvacchedakaṃ
na syāditi tarko 'bhimata ityāśayenāha - [136] bhāva iti/ dīpikāyāñ [136] anavasthāprasaṅgāditi/
janyajñānatvavyāpakaṃ svanirūpakajñānajanyatvaṃ
svasamānādhikaraṇaprakāratānirūpakatvobhayasaṃbandhena
viṣayatāviśiṣṭatvamiti avyavasthitaparamparāropāt
suṣuptyādyanupapattirūpāniṣṭaprasañjanasahitāt niṣprakārakatvena
jñānamanumitau bhāsate/ athavā viśeṣaṇaniṣṭhāyāṃ
viṣayatāyāmanavacchinnatvaṃ
viṣayatānirūpitatvasāmānyābhāvarūpamuktatarkasaṃgrahabalāt tatra bhāsata
iti bhāvaḥ/ [136] gauritīti/ idaṃ ca svasmin
yadviśeṣaṇaṃ tadviṣayakadhījanyatvarūpasādhyaviśeṣalābhāyābhihitam/
anyathā yadviśeṣaṇaprakārakaṃ jñānaṃ
tadanyaviśeṣaṇajñānajanyatvasiddhimādāyārthāntaratāpatteriti bhāvaḥ/
saṅgrahe [135] indriyārthasannikarṣajanyamityādi/ idaṃ ca janyapratyakṣasyaiva
lakṣyatvābhiprāyeṇa/ teneśvarapratyakṣasya nityatvāt
tatrāvyāptiśaṅkānirāsaḥ/ tasyālakṣyatvāt/ anyathā
purarindriyārthasannikarṣājanyatvajanyatvobhayābhāvañjanyaniṣṭhasvābhāvavattāsaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasaṃbandhena
indriyārthasannikarṣajanyatāviśiṣṭatvaparyavasitaṃ niveśya
tatsaṅgraho bodhyaḥ/ atra yadyapi ātmamanaḥsaṃyogasya
jñānasāmānyahetutvāt anumityādāvativyāptiḥ/ manasa
indriyatvāt ātmanaścārthatvāt tathāpi
janyatāyāmanubhavatvavyāpyadharmāvacchinnatvaniveśāt na doṣaḥ/
yathāśrute jñānapadametattātparyagrāhakam/
niruktobhayābhāvaniveśane tvākāśādivāraṇāya jñānapadam/
kecittu -- janyanityapratyakṣasādhāraṇaṃ jñānākaraṇakatve sati
jñānatvaṃ lakṣaṇam/
anumityādīnāṃ vyāptyādijñānakaraṇakatvāt na tatrātivyāptiḥ/
īśvarapratyakṣasyājanyatvāt/ janyapratyakṣe tu indriyasyaiva
karaṇatvācca lakṣaṇasamanvayaḥ/ nirvikalpakasya savikalpakāraṇatvāt
karaṇatvaṃ niveśitamityāhuḥ/
sannikarṣavibhāgaḥ

dīpikāyām [137] dravyapratyakṣa ityādi/ atra ca
dravyavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena cākṣuṣaṃ prati samavāyena
cakṣussaṃyogasya kāraṇatvaṃ vācyam/ tatra rūpādau vyabhicārāvāraṇāya
kāryadiśi dravyavṛttitvaniveśanam/
ghaṭatvādisāmānyapratyāsattijanyacakṣurasambaddhātītānāgataghaṭādiviṣayakālaukikacākṣuṣamādāya
vyabhicāravāraṇāya laukikatvapraveśaḥ/ evaṃ daṇḍādyaṃśe
jñānapratyāsattijanye pūrvadaṇḍavānayamāsīditi cākṣuṣe 'pi
tadbodhyam/ evaṃ davyasamavetavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena
cākṣuṣaṃ prati svarūpasaṃbandhena cakṣussaṃyuktasamavāyasya kāraṇatvam/ atra
cāvayavaparamparāyāḥ tryaṇukaparyantaviśrāmapakṣe tryaṇuke
vyabhicāranirāsāya kāryadiśi vṛttyantam/ yadyapi
dravyamavetavṛttitvaniveśane 'pi paramāṇusvīkārapakṣe
tadavasthodoṣaḥ/ tathāpi dravyānyatvasya
samavetaviśeṣaṇatvābhyupagamāt na doṣaḥ/ vṛttyantaṃ ca
rūpatvādijātipratyakṣe vyabhicāravāraṇāya bodhyam/
rūpatvādisāmānyapratyāsattijanyātītādirūpādiviṣayakālaukikacākṣuṣamādāya
tadvāraṇāya viṣayatāyāṃ laukikatvaniveśaḥ/ evaṃ nīlādyaṃśe
jñānapratyāsattijanyapūrvaṃnīlarūpavānayamāsīditipratyakṣe 'pi
cakṣussaṃyogaviśiṣṭanirūpitasamavāyavirahāt vyabhicāravāraṇāyāpi
tathā/ evaṃ dravyasamavetasamavetavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena
cākṣuṣaṃ prati cakṣussaṃyuktasamavetasamavāyasya kāraṇatvam/
yogajadharmaṃpratyāsattijanyanikhilaviṣayakayogicākṣuṣe
jātitvasāmānyapratyāsattijanyanikhilajāticākṣuṣe ca
vyabhicāravāraṇāyātra laukikatvaniveśaḥ/ svatantratryaṇukapakṣe
tryaṇukatadrūpādau vyabhicāravāraṇāya vṛttyantam/ matāntare 'pi
tādṛśaviṣayatāyā ākasmikatāvāraṇāya tanniveśyameva/
śabdavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena śrāvaṇapratyakṣaṃ prati
śrotrasamavāyasya kāraṇatvam, śabdatvādau vyabhicāravāraṇāya
vṛttyantam/ śabdatvasāmānyapratyāsattijanye atītādiśabdaviṣayake
yogajapratyāsattijanyatādṛśapratyakṣe ca vyabhicāranirasāya
laukikatvaniveśanam/ śabdasamavetavṛttilaukikaviṣayatāsaṃbandhena
śrāvaṇaṃ prati śrotrasamavetasamavāyasya kāraṇatvam/ śabde
vyabhicāravāraṇāya vṛttitvaviśeṣaṇam/
jātitvasāmānyapratyāsattyātītānāgatakakārādivṛttikatvādijātipratyakṣe
vyabhicāravāraṇāya laukikatvaniveśaḥ/ evamanyatrāpi bodhyam/
nanu viśeṣaṇatānāṃ
saṃyuktaviśeṣaṇatāsaṃyuktasamavetaviśeṣaṇatādibhedena nānātvāt
kathaṃ sannikarṣaṃṣāḍvidhyam/ yadi ca tāsāṃ viśeṣaṇatātvenānugamaḥ
tarhi saṃyuktasamavāyādīnāṃ samavāyatvenānugamaḥ/ kiṃ na
syādityāśaṃṅkāṃ nirākaroti -- [138] atredamavadheyamityādinā/

anupalabdheḥpramāṇāntaratvanirākaraṇam
[142] viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasannikarṣeti/
viśeṣyatvaviśeṣaṇatvānyatarasannikarṣetyarthaḥ/ [142] ghaṭopalabdhidaśāyāmityādi/
laukikasannikarṣājanyatadabhāvavattābuddhiṃ pratyeva tadvattāniścayasya
pratibandhakatayā laukikasannikarṣajanyaghaṭābhāvapratyakṣasya
ghaṭavattāniścayadaśāyāmāpattiḥ/ na ca ghaṭābhāvarūpaviṣayavirahādeva na
ghaṭavati deśe ghaṭābhāvapratyakṣaprasaṃgaḥ/ ghaṭāsattve kathaṃ
ghaṭavattāniścayasaṃbhava iti vācyam/ ghaṭaśūnyadeśe 'pi
dharmyantaraghaṭitasannikarṣeṇa bhramātmakaghaṭavattāniścayasambhavena tatra
ghaṭābhāvapratyakṣāpattisambhavāt/ ghaṭādimati deśe 'pi
dharmyantaraghaṭitasannikarṣabalena ghaṭābhāvapratyakṣāpattisaṃbhavācceti/
[141] pramāṇāntaratvamityādi/ yadyapyanyat pramāṇaṃ pramāṇāntaramiti
vyutpattyā pratyakṣādyatirekeṇa pramitikaraṇatvaṃ labhyate
tattusahakāritayopagatāyā anupalabdheḥ naiyāyikairapyupagatam/
tasyā abhāvarūpāyā evābhāvapramākaraṇatvasya tairabhyupagamāt,
tathāpyantarapadavyatyāsamupagamya pratyakṣādyatiriktā yā pramā tatkaraṇatvaṃ
pratyakṣādipramitivijātīyapramitikaraṇatvaparyavasitaṃ vivakṣitamiti na
ko 'pi doṣaḥ/ abhāvapramiteḥ pratyakṣarūpāyā eva naiyāyikairupagamāt/
ata evāgre vijātīyapramitikaraṇatvakalpanamityuktam/ nanu
drakṣyetetyantenaivānupalabdhau yogyatopapādanāt 'darśanābhāvāt
nāstī'ti vākyakhaṇḍaveyarthyamityāśaṅkyāvatārayati
-- [142] tarkasyetyādinā/ [142] viparyaye - āpādakābhāvavyāpyābhāve/ pratiyogitvaṃ
koṭyanvitaṃ saptamyarthaḥ/ tatkoṭiparyavasāyitvaṃ - tasya tarkasya
koṭiḥ āpādyarūpā tadviṣayakatvamityarthaḥ/ [142] sattvasya - sattvaprasakteḥ virodhinī yā upalabdhiriti/
upalabdheyassattvaprasaktivirodhitvaṃ
cāpattihetubhūtāpādyavyatirekaniścayavighaṭanadvārā, na tu
svarūpataḥ/ tathā ca
sattvaprasaktivirodhitvaṃ
taddhatubhūtāpādyavyatirekaniścayapratibandhakatvam/ pratibandhakatvaṃ
cānāhāryasyaiva sambhavatīti anāhāryatvameva virodhitvaviśeṣaṇena
vivakṣaṇīyam/ anyathā
āhāryapratiyogyupalambhadaśāyāmabhāvagrahānāpatteriti vadanti [142] virodhitvaviśeṣaṇamiti/ nanvandhakāre
yogyopalambhavirahāt ghaṭābhāvapratyakṣāpattirityāśaṅkya
niṣkṛṣṭārthamāha - [142] pratiyogisattetyādinā/
pratiyogisattvaviṣayakāpattijanyāpattiviṣayetyarthaḥ/ [142] saṅkṣepa iti/ atrāyamāśayaḥ - sarvatrābhāvapratyakṣasthale'yadyatra
pratiyogi syāt tarhyupalabhyeta' ityāpādanotpattau mānābhāva
iti/ [142] pratiyogisattāpādanetyādinā
pratiyoginiṣṭhavyāpyatānirūpitavyāpakatvaṃ vivakṣaṇīyam/ adhikaṃ
muktābalīprakāśādau draṣṭavyamiti/
andhakāre

ghaṭābhāvapratyakṣāpattimanupalabdhau niruktayogyatāviśeṣaṇamaniveśyaiva
prakārāntareṇa yogyatāṃ pariṣkṛtya
tanniveśena vārayatāṃ
tarkitetyādidīpikāvākyamapi anyathā vyācakṣāṇānāṃ
keṣāñcinmatamāha- [142] kecittviti/ ata eva upalambhābhāve
tādṛśaprayojyatvaviśeṣaṇadānādeva/ [142] āhurityasvarasasūcanam/
tadbījantu pratiyogisattve tarkitatvaviśeṣaṇavaiyarthyam/ pūrvamate
tu anupalabdhau yogyatāniveśatātparyagrāhakatayā
tarkitapadasyopayogaḥ/ etanmate tu
pratiyogisattvarūpakāraṇavirahaprayojyatvasyaiva yogyatārūpatayā tasya
ca pratiyogisattvavirodhipadenaiva lābhāt tarkitapadasya na
kvāpyupayogaḥ/ evamadhikaraṇabhedenābhāvabhedavirahāt andhakāre
ghaṭābhāvapratyakṣāpattyavāraṇaṃ ceti/ nyūnatāparihārāyāha - [143] atredamiti/ [143] tatra-darśitatrividhapratyāsattimadhye/ nanu
kathametādṛśārthalābha ityatrāha - [143] sāmānyamityādi/ [143] taditi/ dhūmatvādisāmānyetyarthaḥ/ [143] taditi/ jātītyarthaḥ/
sāmānyalakṣaṇetyatra sāmānyaśabdasya tadjñānaparatve lakṣaṇāpattyā
yathāśrutārthānurodhāyāha - [142]
viṣayo veti/ nanu
cakṣussaṃyogādirūpoktasannikarṣeṇaiva nirvāhe kimasyāḥ
pratyāsatitopagamenetyata āha - [143] atīteti/ nanu vinaiva
sannikarṣamindriyeṇa tatpratyakṣaṃ kuto na syādityatrāha - [143] indriyāṇāmiti/ asannikṛṣṭānāmityasya pratyakṣetyasya ca
tadarthetyādiḥ/ [143] bhāna iti/ upayujyata ityanuṣajyate/
nanu cakṣussaṃyuktasamavāyenaiva nirvāhaḥ kuto na bhavatītyatrāha -
[143] saurabheṇeti/ tadindriyagrahaṇayogyapadārthasyaiva
tadindriyasaṃyuktasamavāyādiḥ pratyakṣahetuḥ na tu
tadindriyagrahaṇāyogyapadārthasya, tathāsati
tadindriyagrāhyāgrāhyaguṇaviśeṣādivyavasthānupapatterityabhiprāyeṇoktam
yogyeti/ muktāvalīprakāśoktaṃ
kāraṇatāvacchedakasambandhādikamabhisandhāyāha - saṅkṣepa iti/
iti
prasaraṇākhyāyāṃ dīpikāprakāśavyākhyāyāṃ
pratyakṣaparicchedaḥ
samāptaḥ
/ / /
anumānaparicchedaḥ
anumānalakṣaṇam
[147] pratyakṣopajīvakatvasaṅgatyeti/ pratyakṣasya
pratyakṣapramāṇabhūtasya cakṣurādeḥ upajīvakaṃ kāryam, tattvalakṣaṇayā
saṅgatyetyarthaḥ/ nirūpaṇānvayi jñānajanyajijñāsāprayojyatvaṃ
tṛtīyārthaḥ/ jñāne ca viṣayitayā prakṛtyarthānvayaḥ/ saṅgatipradarśanaṃ
ca viṣyāṇāsamaṅgatatvajñānena unmattapralapitatvaśaṅkayā anavadhānaṃ

syāditi tannirāsāya/ pūrvottaragranthayoḥ ekavākyatāpratipattirapi
saṅgatipradarśanaprayojanamityapi draṣṭavyam/ tādṛśapratipattiśca
'anumānagranthaḥ pratyakṣagranthaikavākyatāvān
pratyakṣagranathapratipādyārthasaṅgatārthapratipādakatvāt' ityanumānata
ityādyanyatra vistaraḥ/ [147] lakṣayatīti dīpikāvākyāt
lakṣaṇaprakārakajñānajanakaśabdānukūlakṛtimānityartho labhyate/ tatra
cāgre svarūpavibhāgādīnāmapi pratipādanāt tadapratijñānena nyūnatā
syāditi nirūpayatītyuktam/ nirūpaṇaṃ ca
lakṣaṇasvarūpaprāmāṇyādyanyatamaprakārakajñānānukūlaśabdaḥ ato na nyūnatā/
evamagre 'pi draṣṭavyam/ saṅgrahe [147] anumitikaraṇamanumānamiti/
1anumānapadasyānumānapadārthatvāvacchinnalākṣaṇikatayā tatpuruṣe
2pūrvapadalakṣaṇāvirahapakṣe
'ghaṭo ghaṭa'
itivadatra na nirākāṅkṣatā/ anumitikaraṇatvaṃ
cānumitiniṣṭhānubhavatvavyāpyadharmāvacchinnkāryatānirūpitakāraṇatāśrayatvam/
1. nanu
'anumitikaraṇamanumānam' iti mūle
anumānapadasyānumitikaraṇārthakatāyā
anumitikaraṇamanumitikaraṇam iti vākyārthaparyavasānāt
abhedānvayasthale uddeśvatāvacchedakavidheyatāvacchedakayorbhedasya 'ghaṭo
ghaṭa' iti vākyaprāmāṇyavāraṇāvasvīkaraṇīyatvāt
anumitikaraṇatvasyaiva uddeśyatāvacchedakatvādvidheyatāvacchedakatvācca
kathamuktavākyasya prāmāṇyamityata āha - anumānapadasyeti/ tathā
cānumitikaraṇatvamuddeśyatāvacdedakam, anumānapadārthatvaṃ
vidheyatāvacchedakamiti tayorbhedāl
anumitikaraṇamanumānapadārthābhinnamiti vākyārthe nānupapattiriti
bhāvaḥ/
2.
pūrvadalakṣaṇāvirahapakṣa iti/ pūrvapadalakṣaṇāpaśe tu
anumitisambandhyabhinnakaraṇatvamuddeśyatāvacchedakam anumitikaraṇatvaṃ
vidheyatāvacchedakamiti tayorbhedāt
anumānapadasyānumitikaraṇārthakatve 'pi na nirākāṅkṣateti bhāvaḥ/
1tena tātmādau
ativyāptiḥ/ nanu parāmarśajanyaṃ jñānamityanumiterlakṣaṇaṃ
kimarthamuktam? na ca ghaṭitajñāne ghaṭakajñānasya
kāraṇatvādanumitijñānamantarā tadghaṭitānumānalakṣaṇajñānaṃ na
sambhavatīti taduktisāphalyāmiti vācyam/
tathāpyanumitisvarūpapradarśanamātraṇaiva tannisaddheḥ
tallakṣaṇakathanānupayogāt ityāśaṅkya tallakṣaṇākathate 'numānasya
pramāṇāntaratvaṃ na sidhyati pratyakṣānumitipramityoḥ

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc