તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 441460

વ્યાવૃત્તલક્ષણાભ્યાં વૈલક્ષણ્યે અજ્ઞાતે સતિ
પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તપ્રમાણત્વસાધ્યકાનુમિતિકરણત્વહેતુકાનુમાને
વ્યભિચારશઙ્કાયા દુર્વારત્વાત્। અતઃ સઙ્ગ્રહે
અનુમિતિલક્ષણકથનમુચિતમિત્યભિપ્રાયેણ ભાવમાહ - [147] તથા ચેતિ।
અનુમિતિલક્ષણમ્
[147] નનુ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષ ઇતિ
દીપિકાવાક્યમસઙ્ગતમ્, ઽનાયં પુરુષઽ ઇતિ
વિપરીતનિશ્ચયોત્તરપ્રત્યક્ષે ઽપ્યતિવ્યાપ્તિસમ્ભવેન તદકથનેન
ન્યૂનતાપત્તેરિત્યાશઙ્ક્ય દીપિકાવાક્યસ્થસંશયપદં
વિરીતજ્ઞાનમાત્રોપલક્ષણપરમિત્યભિપ્રાયેણાહ - [188] વિપરીતજ્ઞાનોત્તરપ્રત્યક્ષં પ્રતીતિ। [148] અઙ્ગીકુર્વતામિતિ।
મિશ્રાદીનામિતિ શેષઃ। એતેન પ્રાત્યક્ષિકનિશ્ચયે
વિશેષપદર્શનાભાવવિશિષ્ટવિપરીતજ્ઞાનસ્નય પ્રતિબન્ધકત્વં
તદભાવસ્ય હેતુત્વમિતિ વદતાં દીધિતિકારાદીનાં મતે
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ સૂચિતમ્। નનુ [147] સ્થાણુપુરુષસંશયાનન્તરમિતિ દીપિકાવાક્યમસઙ્ગતમ્।
સંશયસ્ય તત્તદભાવકોટિકત્વનિયમેન
સ્થાણુપુરુષકોટિકત્વાયોગાત્ ઇત્યત આહ - [148] ઇદમિતિ। [148] આહુઃ ઇત્યસ્વરસસૂચનમ્। તદ્બીજન્તુ
સ્થાણુત્વતદભાવકોટિકસંશયસ્ય પ્રથમં વિવક્ષિતત્વે પુરુષ એવેતિ
પ્રત્યક્ષજનનાદિત્યુત્તરગ્રન્થવિરોધઃ। સ્થાણુરેવેતિ પ્રત્યક્ષજનનાદિતિ
વક્તવ્યત્વાત્। અતઃ તાદૃશગ્રન્થપર્યાલોચનયા
સથાણુપુરુષસુશયાનન્તરમિતિ વાક્યે સંશયદ્વયં ન વિવક્ષિતમ્,
કિન્તુ એક એવ સંશય ઇતિ।
1. તેનેતિ। આત્માદેઃ
અનુમિતિનિષ્ઠજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશ્રયત્વે ઽપિ
અનુમિતિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશ્રયત્વાભાવન્નાતિવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ।
તચ્ચૈતન્મતે ન ઘટત
ઇતિ। નનુ પુરુષ ઇતિ પ્રત્યક્ષજનનાદિતિ વક્તવ્યમ્
કિમેવકારોપાદાનેનેત્યાશઙ્યાહ - [148] પુરુષ એવેતીતિ। નનુ
ઽપુરુષં અનુમિનોમીઽત્યનુવ્યવસાયસત્ત્વે અનુમિતિત્વમપિ તત્ર
સ્વીકાર્યં સ્યાદિત્યત આહ - [148]
ઇદમુપલક્ષણમિતિ। [148] ઇદં બાધકયુક્તિપ્રદર્શનમ્। [148] ઉપલક્ષણમ્
બાધકયુક્ત્યન્તરસ્યાપિ સૂચકમ્। નનુ
સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાથ
1પરામર્શજન્યત્વશરીરપ્રવિષ્ટજનકતાયાં
વિશિષ્ટપરામર્શત્વાવચ્છિન્નત્વમેવ કુતો ન નિવેશિતમ્।
સંશેયોત્તરપ્રત્યક્ષે ચ પુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાનયમિતિ પરામર્શસ્ય
2વિશકલિતજ્ઞાનસાધારણ્યાનુરોધેન 3જ્ઞાનવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેનૈવ
કારણત્વોપગમાત્। એવં વિશેષપદર્શનસ્ય
વિપરીતજ્ઞાનપ્રતિબનધકતાયાં ઉત્તેજકતામતે ઉક્તવિશેષણં વિફલં
સ્યાત્। સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે 4અતિવ્યાપ્તેરનવકાશાદિન્ત્યત આહ - [148] એતેનેતિ। જનકતાયાં

તાદૃશધર્માવચ્છિન્નત્વમનિવેશ્ય
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વસ્યૈવ વિવક્ષણેનેત્યર્થઃ। [148] વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકનિર્ણયવિધયેત્યનેન
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિબુદ્ધેઃ
તાદૃશવિશિષ્ટપરામર્શત્વાવચ્છિન્નજનકતાકત્વમસ્તીતિ સૂચિતમ્।
સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અત્રાયમાશયઃ --- પક્ષતાસહકૃતસ્યૈવ પરામર્શસ્ય
વિશેષદર્શનત્વેન સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે હેતુત્વાત્
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિતિ પક્ષતાજન્યત્વે સતિ પરામર્શજન્યત્વમિતિ
તદર્થો વક્તવ્યઃ। એવં પક્ષતાપ્રત્યક્ષે અતિવ્યાપ્તિવારણાય
પરામર્શજન્યત્વોપાદાનમ્।
1. પરામર્શજન્યત્વેતિ।
પરામર્શનિષ્ઠજનકતાનિરૂપિતજન્યત્વેત્યર્થઃ।
2. વિશકલિતજ્ઞાનેતિ।
ઽપુરુષત્વવ્યાપ્યં કરાદિઽ, ઽકરાદિમાંશ્ચાયમ્ઽ ઇતિ
જ્ઞાનદ્વયસાધારણ્યાનુરોધેનેત્યર્થઃ।
3.
જ્ઞાનવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેનેતિ।
કરાદિવિશેષ્યકપુરુષત્વવ્યાપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિશિષ્ટકરદિંપ્રકારકેદન્ત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકજ્ઞાનત્વેનેત્યર્થઃ।
4.
અતિવ્યાપ્તેરનવકાશાદિતિ।
જ્ઞાનવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નકારણતાનિરૂતિપકાર્યતાનિરૂપિતકાર્યતાયાઃ
સત્ત્વે ઽપિ પરામર્શત્વાવચ્છિન્નકારણતાનિરૂપિતકાર્યતાયાઃ
વિરહાદિતિ ભાવઃ।
યદ્યપિ
પક્ષતાપરામર્શોભયવિષયકસમૂહાલમ્બનપ્રત્યક્ષે ઽતિવ્યાપ્તિરેવમપિ
સમ્ભવતિ, તથાપિ
પક્ષતાજન્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નપરામર્શજન્યતાવિવક્ષણાત્ 1ન
દોષઃ। પક્ષતાપ્રત્યક્ષત્વપરામર્શપ્રત્યક્ષત્વોઃ અવચ્છેદકયોઃ
ભેદાદિત્યાદિકં અનુમિતિગ્રન્થાદૌ વિસ્તરેણોક્તં દ્રષ્ટવ્યમિતિ।
પક્ષતાલક્ષણમ્
નનુ
સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાસહકૃતત્વં કુતો નાત્ર નિવેશયિતું
શક્યમિત્યભિપ્રાયેણ શઙ્કતે - [150] યદ્યપીતિ। ઘનગર્જનેન
સુપ્તોત્થિતસ્ય મેઘાનુમિતૌ સાધ્યસંશયરૂપકારણાભાવેન
વ્યભિચારાપત્ત્યા સાધ્યસંશયસ્યાનુમિતિહેતુભૂતપક્ષતારૂપત્વં ન
સમ્ભવતીતિ નાતૃ તદ્વિવક્ષણં શક્યમિત્યભિપ્રાયેણ સમાધત્તે - [150] તથાપીતિ। [150] સાધ્યાનુમિતીચ્છાયા ઇતિ। અત્ર
ચેચ્છામાત્રનિવેશે સિદ્ધિસત્ત્વે ઘટો ભૂયાત્
ઇતીચ્છાદશાયામનુમિત્યાપત્તિઃ। અનુમિત્યસાનિવેશે ઽપિ
ઘટાનુમિતિઃ ભૂયાત્ ઇતીચ્છાયા વારણાસમ્ભવઃ।
સાધ્યાનુમિતિવિષયકેચ્છાનિવેશે ઽપિ ઘટાનુમિતિઃ
ભૂયાદિતીચ્છાવારણં ન સમ્ભવતિ।

2ઘટસાધ્યોભયસમૂહાલમ્બનાનુમિતેર્વિષયત્વસમ્ભવાત્। અતઃ
પ્રકૃતસાધ્યકત્વવિશેષિતાનુમિતિત્વપ્રકારિકેચ્છાયા ઇતિ તદર્થો
બોધ્યઃ। અભાવપ્રતિયોગિતાયાં ચ તાદૃશેચ્છાત્વાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશ્યમ્, તેન તાદૃશેચ્છાઘટોભયાભાવાદિકમાદાય 3ન દોષઃ।
તાદૃશેચ્છાત્વાવચ્છિન્નત્વં ચ તાદૃશેચ્છાત્વપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાકત્વમ્।
તચ્ચ 4તાદશેચ્છાત્વેતરધર્માનવચ્છિન્નત્વપર્યવસિતમ્। તેન ચૈત્રસ્ય
સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ સત્ત્વે
1. ન દોષ ઇતિ।
સમૂહાલમ્બનપ્રત્યક્ષનિષ્ઠાયાઃ પરામર્શજન્યતાયાઃ
પરામર્શવિષયકપ્રત્યક્ષત્વાવચ્છિન્નત્વે ઽપિ પક્ષતાયાઃ જન્યતાવચ્છેદકં
યત્ પક્ષતાપ્રત્યક્ષત્વં તદવચ્છિન્નત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ।
2. ઘટસાધ્યેતિ।
ઽઘટવહ્ન્યુભયાનુમિતિર્ભૂયાત્ઽ ઇતિ ઇચ્છા અત્ર વિવક્ષિતા।
3. ન દોષ ઇતિ।
સિદ્ધિસિષાધયિષોભયસત્ત્વકાલે ન પક્ષતાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ।
4.
તાદૃશેચ્છાત્વેત્યાદિ। તથા ચ ઘટવહ્ન્યુભયાનુમિતિર્ભૂયાદિતીચ્છાયાઃ
યો ઽભાવઃ તદીયપ્રતિયોગિતાયાઃ
તાદૃશેચ્છાત્વેતરઘટસાધ્યકત્વાદ્યવચ્છિન્નતયા તદનવચ્છિન્નત્વાભાવાત્
તાદૃશાભાવસ્ય ન ઉત્તેજકાભાવરૂપતેત્યાશય।
મૈત્રવૃત્તિત્વવિશિષ્ટસિષાધયિષયા અભાવમાદાય
નાનુમિત્યનુપપત્તિઃ। એવમગ્રે ઽપિ પ્રતિયોગિતાયાં
વિશિષ્ટસિદ્ધિત્વેતરધર્માવચ્છિન્નત્વં નિવેશ્યમ્। તેન
વિશિષ્ટસિદ્ધિઘટોભયાદ્યભાવસ્ય
યત્કિઞ્ચિદાત્મવૃત્તિત્વવિશિષ્ટતાદૃશસિદ્ધ્યભાવસ્ય ચ વ્યુદાસઃ।
અન્યથા સિષાધયિષાં વિના સિદ્ધિસત્ત્વે ઽનુમિત્યાપત્તેઃ। યદ્યપિ
તાદૃશેચ્છાત્વેતરધર્મઃ તાદૃશાનુમિતિત્વપ્રકારકત્વરૂપ ઇતિ
સિષાધયિષાવિરહસ્યૈવાસંગ્રહઃ। એવમગ્રે ઽપિ। તથાપિ
1તાદૃશપ્રકારકત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્ન -
ઇચ્છાત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્નાવચ્છેદકત્વાનિરૂપકત્વં
વિવક્ષણીયમ્। એવં
સિષાધયિષાવિરહવૈશિષ્ટ્યનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્નસિદ્ધિત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્નાવચ્છેદકત્વાનિરૂપકત્વમગ્રિમપ્રતિયોગિતાયાં
નિવેશ્યમિતિ। એવમન્યત્રાપિ બોધ્યમ્। [151] સમવાયેનાભાવ ઇતિ।
સિષાધયિષાસિદ્ધ્યોઃ સત્ત્વદશાયાં
સંયોગસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસિષાધયિષાવિરહસ્યાત્મનિ
સત્ત્વાત્ અનુમિત્યનુપપત્તિઃ અતઃ સમવાયેનેત્યુક્તમ્।
અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વમભાવાન્વયિ તૃતીયાર્થઃ। નનુ
સિષાધયિષાવિરહસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધેન સિદ્ધિવિશેષણત્વે
સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ સત્ત્વે ઽનુમિત્ત્યનુપપત્તિતાદવસ્થ્યમ્।
સિષાધયિષાયાઃ સમવાયેનાત્મન્યેવ સત્ત્વાત્ ઇત્યત આહ - [151] સ્વરૂપેત્યાદિ। તથા ચ સિષાધયિષાવિરહવૈશિષ્ટ્યં સિદ્ધૌ ન

સ્વરૂપસમ્બન્ધેન, યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્। અપિ તુ
સ્વનિષ્ઠસ્વરૂપસંબન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપકનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાસમ્બન્ધેન
તથા ચ નોક્તદોષ ઇતિ ભાવઃ। [151] તદ્વિશિષ્ટાયાસ્સદ્ધેરિતિ
વ્યાસેન લેખનાત્ સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવ ઇતિ
દીપિકાવાક્યસ્થસમસ્તપદે વિશિષ્ટાન્તં સિદ્ધ્યભાવવિશેષણમિતિ
ભ્રમો નિરસ્તઃ। તથા સતિ સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ
1.
તાદૃશપ્રકારકત્વેતિ।
તત્સાધ્યવિશિષ્ટતત્પક્ષવિષયકાનુમિતિત્વપ્રકારકત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્ના
ઇચ્છાત્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાભિન્ના વ યા અવચ્છેદકતા તદનિરૂપિકા યા
સિષાધયિષાનિષ્ઠા પ્રતિયોગિતા તન્નિરૂપકાભાવઃ
સિષાધયિષાવિરહપદેન વિવક્ષિત ઇતિ ભાવઃ।
સત્ત્વે ઽનુમિત્યનુપપત્તિતાદવસ્થ્યાત્।
સિદ્ધ્યભાવરૂપવિશેષ્યવિરહાદિતિ ધ્યેયમ્। [151] સિદ્ધેસ્સમવાયેનાભાવ ઇત્યર્થ ઇતિ।
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધેઃ સંયોગેનાભાવમાદાય
વિશિષ્ટસિદ્ધિદશાયામનુમિતિવારણાય સમવાયેનેત્યુક્તમ્। અત્ર
સામાનાધિકરવ્યશરીરે પ્રથમાધેયતાયાં
સ્વરૂપસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ સત્ત્વે ઽપિ
આત્મનિ સિષાધયિષાવિરહસ્ય 1સ્વપ્રતિયોગિમત્ત્વસંબન્ધેન
સત્ત્વાદનુમિત્યનુપપત્તિઃ, અતઃ તન્નિવેશઃ।
અનવચ્છિન્નસ્વરૂપસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વં તદર્થઃ। તેન ઘટાદ્યવચ્છેદેન
સિષાધયિષાવિરહસ્ય સિષાધયિષાવત્યપ્યાત્મનિ સત્ત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ।
સિષાધયિષાવિરહવતિ કાલે કાલિકવિશેષણતયા સિદ્ધિસત્ત્વાત્ 2સ
એવ દોષ ઇતિ દ્વિતીયાધેયતાનવચ્છિન્નસ્વરૂપસમ્બન્ધેન કારણત્વં
વક્તવ્યમ્। અન્યથા સિદ્ધિસત્ત્વે ઘટાદ્યવચ્છેદેન તદભાવસત્ત્વાત્
વિશિષ્ટસિદ્ધિદશાયામનુમિત્યાપત્તેઃ। [151] સાધ્યસિદ્ધિઃ
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટ ઇત્યાદિ।
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાશાલિસંશયાન્યજ્ઞાનમિત્યર્થંઃ।
અત્ર ચ પાષાણમયઃ સંયોગેન વહ્નિમાનિત્યાદેઃ, પર્વતઃ સંયોગેન
દ્રવ્યવાન્ ઇત્યાદેઃ, પર્વતઃ કાલિકાદિના વહ્નિમાનિત્યાદેશ્ચ
નિશ્ચયસ્ય સત્ત્વે ઽપિ અનુમિત્યનુપપત્તિઃ સ્યાદિતિ
પક્ષતાવચ્છેદકાદેર્નિવેશનમ્।
વિશેષ્યતાપ્રકારતયોર્નિરૂપ્યનિરૂપકભાવનિવેશનં ચ પર્વતો
ઘટવાન્, હ્રદશ્ચ વહ્નિમાનિત્યાદિસમૂહાલંબનનિર્ણયસ્ય પર્વતો
વહ્નિમાનિત્યાદ્યનુમિતિવિરોધિતાવારણાયેતિ બોધ્યમ્। પર્વતો
વહ્નિમાન્ નવેતિ સંશયસ્ય પ્રતિબન્ધકતાવારણાય
સંશયાન્યત્વનિવેશનમ્। તચ્ચ ન સામાન્યતઃ સંશયભિન્નત્વમ, તથા
સતિ પર્વતઃ સંયોગેન વહ્નિમાન્ ભૂતં ઘટવાન્
1.
સ્વપ્રતિયોગમત્ત્વેતિ। સ્વં સિષાધયિષાવિરહઃ તત્પ્રતિયોગિ

સિષાધયિષા તદ્વત્ત્વમાત્મનઃ।
2. સ એવ દોષ ઇતિ।
સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ સત્ત્વે ઽપિ અનુમિત્યનુપપત્તિરિત્યર્થઃ।
નવેત્યાદિ
સમૂહાલમ્બનજ્ઞાનસ્યાંશિકસંશયરૂપસ્યાપ્રતિબન્ધકત્વપ્રસઙ્ગાત્,
કિન્તુ
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવાપ્રકારકત્વમ્।
યદ્યપિ અત્ર વહ્નિત્વાદિના પદાર્થાનતરાવગાહિનઃપર્વતઃ સંયોગેન
વહ્નિમાન્ નવેત્યાદિસંશયસ્યાપિ તાદૃશત્વમસ્તિ
સાધ્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રત્ ઇયોગિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતાભાવત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપકત્વાભાવવિવક્ષાયામપિ
પર્વતા વહ્નિમાન્ હ્રદશ્ચ
વહ્ન્યભાવવાનિત્યાદિગ્રહસ્યાપ્રતિબન્ધકત્વપ્રસઙ્ગઃ। તથાપિ
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતા યા
તાદૃશાભાવત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાતન્નિરૂપકત્વાભાવવિવક્ષણાત્ ન દોષઃ।
અભાવત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાયાં
સ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા પર્વતઃ
સંયોગેન વહ્નિમાન્કાલિકાદિના સમ્બન્ધેન
વહ્ન્યભાવવાંશ્ચેત્યાદિનિશ્ચયસ્યાપિ વિરોધિતાપત્તિઃ।
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિનનવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યવદ્ભેદત્વાવચ્છિન્નસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાકત્વાભાવો ઽપિ
નિવેશ્યઃ। અન્યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ વહ્નિમદન્યો વેતિ સંશયસ્ય
વિરોધિતાપત્તિરિત્યલમધિકેન।
નનુ સિદ્ધૌ
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટત્વનિવેશપ્રયોજનં ઽસિદ્ધિસત્ત્વે ઽપીઽત્યાદિ
દીપિકાગ્રન્થોક્તં સિદ્ધિસિષાધયિષાપરામર્શાનાં યૌગપદ્ય એવ
સમ્ભવતિ। તદેવ ચ ન ઘટતે। યોગ્યવિભુવિશેષગુણાનાં
સ્વોત્તરોત્પન્નગુણનાશ્યત્વનિયમેન તેષાં યુગપદવસ્થાનાસમ્ભવાત્,
અતઃ તત્પ્રયોજનકથનમસઙ્ગતમિત્યાશઙ્ક્ય
સિદ્ધ્યાત્મકપરામર્શસ્થલે તત્ સઙ્ગમયતિ - [151] અત્ર
સિદ્ધિશ્ચેત્યાદિના। [151] અતઃ સમૂહાલમ્બનપર્યન્તાનુધાવનાત્।
પરામર્શેતિ। અન્યથા યત્ર પ્રથમં પરામર્શઃ તતઃ સિદ્ધિઃ, તતઃ
સિષાધયિષા, તતઃ અનુમિતિઃ ન જાયત એવ। પરામર્શસ્ય પૂર્વં
નષ્ટત્વાત્ અતો નાત્ર પ્રયોજનં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। તથા ચ
વિશેષણાભાવપ્રયુક્તવિશિષ્ટાભાવસમ્ભવાત્ ન સિદ્ધિસિષાધયિષયોઃ
સત્ત્વે વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ।
પરામર્શલક્ષણમ્
પ્રકાશિકાયામ્
[155] સપ્તમીતત્પુરુષાઙ્ગીકાર ઇતિ। નન્વત્ર વ્યાપ્તિવિશિષ્ટસ્ય
પક્ષધર્મતેતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ કુતો નાશ્રિતઃ, સ એવ ચાશ્રયણીયઃ।
કારકાધિકારીયાત્ ઽસપ્તમ્યધિકરણે ચેઽતિ સૂત્રાદસામર્થ્યેન
સમાસાનુપપત્તિભિયા સમસ્તપદપ્રવિષ્ટક્રિયાસમભિવ્યાહારસ્ય

દુર્વઞ્ચત્વેન સપ્તમ્યનુપપત્તેરિતિ ચેત્ - ન।
શૈષિકષષ્ઠીપ્રસક્તાવપિ અકારકાધિકરણવાચિપદાદપિ ક્વચિત્ સપ્તમી
સાધુરિતિ સૂચનાયૈવ ઇહ સપ્તમીસમાસાદરઃ। તત્ર પ્રમાણં
ચોક્તસૂત્રે ચકારોપાદાનમેવ। અન્યથા તદ્વૈયર્થ્યાપત્તેરિતિ। સ્પષ્ટં
ચેદમ્ વ્યુત્પત્તિવાદે સપ્તમ્યર્થવિચારે। નનુ
વ્યાપ્તિવિષયકપક્ષધર્મતાજ્ઞાનસ્ય પરામર્શરૂપત્વે ધૂમો વહ્નિવ્યાપ્યઃ
ધૂમવાન્ પર્વત ઇતિ જ્ઞાનયોઃ વ્યાવૃત્તિઃ યદ્યપિ સમ્ભવતિ, તથાપિ
હેતુઃ સાધ્યવ્યાપ્યઃ હેતુમાન્ પક્ષ ઇતિ સમૂહાલમ્બનસ્ય
પરામર્શત્વાપત્ત્યા તતો ઽનુમિત્યાપત્તિઃ અતો નિષ્કર્ષમાહ - [155] વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નેત્યાદિના। અત્ર ચ વ્યભિચારિસ્થલે
હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપવિશિષ્ટવ્યાપ્ત્યપ્રસિદ્ધ્યા
ભ્રમીયવિષયતાસાધારણનિરૂપ્યનિરૂપકભાવાપન્નવિષયતૈવ
વ્યાપ્તિઘટકતાવત્પદાર્થાનાં નિવેશનીયા। તથા ચ
વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નેત્યસ્ય
હેતુપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપકત્વપ્રકારતાનિરૂપિતસાધ્યપ્રકારતાનિરૂપિ તસામાનાધિકરણ્યપ્રકારતાનિરૂપિતેત્યર્થઃ।
વ્યાપકત્વઘટકપદાર્થાનામપિ નિરૂપ્યનિરૂપકભાવાપન્નવિષયતૈવ
નિવેશ્યા। વહ્નિવ્યાપ્યધૂવાન્ હ્રદઃ, પર્વતો ઘટવાનિતિ
સમૂહાલમ્બનતઃ અનુમિતિવારણાય
વિશેષ્યતાપ્રકારતયોર્નિરૂપ્યનિરૂપકભાવનિવેશઃ। વહ્નિવ્યાપ્યધૂવત્
દ્રવ્યમિતિ જ્ઞાનાત્ પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇત્યનુમિતિવારણાય
પક્ષતાવચ્છેદકનિવેશઃ। પર્વતો વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ ન વેતિ
સંશયાદનુમિતિવારણાય નિશ્ચય ઇત્યુક્તમ્। નિશ્ચયત્વં ચ ન
સામાન્યતઃ સંશયભિન્નત્વમાંશિકસંશયસ્યાજનકત્વાપત્તેઃ। કિં તુ
સાધ્યવ્યાપ્યહેતુત્વાભાવપ્રકારતાનિરૂપિતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વાભાવાદિરૂપમિતિ
ધ્યેયમ્।
વ્યાપ્તિલક્ષણમ્
યત્ર ધૃમઃ
તત્રાગ્નિરિતિ સાહચર્યનિયમો વ્યાપ્તિરિતિ સંગ્રહવાક્યે
તાદૃશવાક્યપ્રતિપાદ્યા સાહચર્યનિયમાભિન્ના વ્યાપ્તિરિતિ બોધ
ઇત્યભિપ્રાયેણાહ દીપિકાયામ્ [157] યત્રેત્યાદિ। [157] અભિનયઃ અભિલાપકશબ્દકથનમ્। [157] સાહચર્યનિયમ ઇતિ
સંગ્રહવાક્યે સહચરત ઇતિ સહચરૌ તયોર્ભાવઃ સાહચર્યમ્।
સામાનાધિકરણ્યમિત્યર્થઃ। તસ્ય નિયમઃ પ્રાચીનમતે
સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વાદિવૈશિષ્ટ્યમ્। નીવીનમતે
હેતુવ્યાપકસાધ્યનિરૂતિપત્વાત્મકં, તસ્ય હેતુનિષ્ઠત્વં
સ્વાશ્રયાશ્રયત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધનૈવ વાચ્યમિતિ વ્યાપ્ય ઇત્યાદૌ સ
એવ પ્રત્યયાર્થઃ સ્વાદિતિ ગૌરવં નિયમસ્ય વિશેષ્યત્વે દુર્વારમ્।
તસ્ય વિશેષણત્વે તુ
નિયમવિશિષ્ટસામાનાધિકરણ્યસ્યાશ્રયતાસમ્બન્ધેનૈવ હેતુવૃત્તિત્વાત્
નોક્તરીત્યા ગૌરવાવકાશ ઇતિ મનસિ નિધાય [157] નિયતસામાનાધિકરણ્યમિત્યુક્તમ્। [157] સાધ્યાભાવવદવૃત્તિ ત્વાદિરૂપમિતિ। આદિના
સાધ્યવદન્યાવૃત્તિત્વપરિગ્રહઃ। સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વાદિરૂપં
વિશેષણં ઘટકમિતિ યાવત્। તાદૃશં યત્રેતિ વ્યુત્પત્ત્યા

સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વાદિઘટિતમિત્યર્થઃ। અત્ર વહ્નિમાન્
ગગનાદિત્યાદિવિરુદ્ધવારણાય 1વિશેષ્યમ્। દ્રવ્યં સત્ત્વાત્
ઇત્યાદિવ્યભિચારિવારણાય 2વિશેષણમ્।
વૃત્તિમાત્રનિવેશેનોક્તવિરુદ્ધનિરાસે તુ ઽધૂમવાન્
વહ્નેઽરિત્યાદાવપિ પ્રયોજનં બોધ્યમ્। કેચિત્તુ - સાહચર્યનિયમ
ઇત્યત્ર કૃદભિહિતો ભાવો દ્રવ્યવત્પ્રકાશત ઇતિ ન્યાયેન
નિયમશબ્દો નિયતપરઃ સામાનાધિકરણ્યવિશેષણમિત્યભિપ્રાયેણાહ
[157] નિયતસામાનાધિકરણ્યમિતિ - ઇતિ વ્યાચક્રુઃ। તદસત્ --
તથાસતિ સાહચર્યં સામાનાધિકરણ્યમ્, તસ્ય નિયમ ઇતિ
ષષ્ઠીસમાસેન વ્યાખ્યાનવિરોધાત્। નિયતપરનિયમશબ્દસ્ય
ઽવિશેષણં વિશેષ્યેઽત્યાદિસૂત્રેણા પૂર્વનિપાતાપત્તેશ્ચ। તસ્માત્
નિયતસામાનાધિકરણ્યંમિતિ ફલિતાર્થકથનમ;
1. વિશેષ્યમિતિ।
સામાનાધિકરણ્યરૂપં વિશેષ્યમિત્યર્થઃ।
2. વિશેષણમિતિ।
નિયમરૂપં વિશેષણમિત્યર્થઃ।
ન તુ
શબ્દાર્થકથનમિતિ તત્ત્વમ્। તથા ચ નિયતસામાનાધિકરણ્શરીરે
નિયમઃ સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વાદિવૈશિષ્ટ્યરૂપો ન શક્યતે વક્તુમિતિ
ભાવઃ। તથાત્વે દોષમાહ -- [157]
ઇદં વાચ્યમિત્યાદિના। અત્ર ચ
સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વશરીરે કિં સાધ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવો
નિવેશ્યતે, ઉત
સાધ્યતાવચ્છેદકેતરધર્માનવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવપર્યન્તમિતિ
વિકલ્પં મનસિ નિધાયાદ્યે વાચ્યત્વઘટોભયાદ્યભાવમાદાય
ઘટાદિવૃત્તિત્વવિશિષ્ટવાચ્યત્વાદ્યભાવં
સંયોગાદિસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકવાચ્યત્વાદ્યભાવં ચાદાય
સદ્ધેતોરવ્યભિચારિત્વાનુપપત્તેઃ સ્ફુટત્વાત્ દ્વિતીયે દૂષણમાહ --
[157] સાધ્યાભાવાપ્રતિસદ્ધેરિતિ। [157] પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકાવિચ્છન્નેત્યર્થ ઇતિ।
ધૂમવાન્ વહ્નેરિત્યાદૌ પ્રમેયત્વદ્રવ્યત્વાદિકમાદાય
અતિવ્યાપ્તિવારણાય વિશિષ્ય સાધ્યતાવચ્છેદકપ્રવેશઃ। યદ્યપિ
મહાનસીયવહ્ન્યાદ્યભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં વહ્નિત્વાદેરપ્યધિકં
ત્વિતિ ન્યાયાદક્ષતમ્। તથાપિ તાદૃશપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકેત્યાદિના
1હેતુસમાનાધિકરણાભાવવિશિષ્ટાન્યસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિષયતાવત્ત્વવિવક્ષયા
ન દોષઃ। વૈશિષ્ટ્યં સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસંબન્ધેન। સ્વાધિકરણતા
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેન ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેકતા
અવચ્છેદકતાસંબન્ધેન। તથા ચ મહાનસીયત્વાદૌ
તાદૃશવિષયતાવચ્છેદકતાવિરહાત્ લક્ષણસઙ્ગતિઃ। વિષયતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વં ચૈકમાત્રવૃત્તિધર્મસ્ય
સાધ્યતાવચ્છેદકત્વે તન્નિષ્ઠાવચ્છેદકતાકત્વમ્, ધર્મદ્વયાદઃ તથાત્વે

1.
હેતુસમાનાધિકરણાભાવવિશિષ્ટાન્યા યા
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિષયતા તદ્વત્ત્વમિત્યર્થઃ। સ્વપદેન
હેતુસમાનાધિકરણઃ ઘટાદ્યભાવો ગ્રાહ્યઃ। સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વં નામ
સ્વાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વમ્।
સ્વં ઘટાભાવઃ સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસંબન્ધેન
ઘટાભાવાધિકરણં ઘટત્વં, તત્ર યો ભેદઃ અવચ્છેદકતાસંબન્ધનેન
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નવિષયતાવદ્ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નવિષયતાયાંમિતિ
તાદૃશભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસંબન્ધેન ઘટાભાવવતી
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નવિષયતા તેન સંબન્ધેન ઘટાભાવવદ્ભિન્ના ચ
ઘટત્વાવચ્છિન્નવિષયતેતિ સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસંબન્ધેન
ઘટાભાવવિશિષ્ટા ઘટત્વાવચ્છિન્નવિષયતા, તદન્યા
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નવિષયતેતિ સમન્વયો બોધ્યઃ।
તુ
ધર્મદ્વયાદેર્વિશેષણવિશેષ્યતાવચ્છેદકભાવેન યાદૃશં વિલક્ષણ
અવચ્છેદકત્વં તન્નિરૂપકત્વરૂપમિતિ ન ક્ષતિરિતિ। ન
ચૈવમિતિ
સંયોગસમવાયોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકવહ્ન્યાદ્યભાવમાદાય
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યમ્।
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધમાત્રાવચ્છિન્નત્વસ્ય
તદિતરસમ્બન્ધાનવચ્છિન્નત્વપર્યવસિતસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। [158] હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમિતિ।
1પ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકતાવ્યાપકતાવચ્છેદકતાકનિરૂપકતાકપરમિ ત્યર્થઃ।
તાદૃશનિરૂપકતાકત્વમધિકરણતાન્વયિ। તેન વિશિષ્ટસત્તાહેતુકે
સત્તાત્વસ્યાપિ હેતુતાવચ્છેદકતાયા તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિતિ શઙ્કા
પરાસ્તા।
વસ્તુતસ્તુ એકધર્મસ્ય
હેતુતાવચ્છેદકત્વે તન્નિષ્ઠાવચ્છેદકતાકત્વમેવાધિકરણતાયાં
નિવેશ્યમ્। યત્ર
ધર્મદ્વયાદેઃ તથાત્વં
તત્ર પૂર્વોક્તરીત્યા વિલક્ષણાવચ્છેદકતાકત્વમિતિ ન કિઞ્ચિદવહીનમ્।
અત્રૈવ [158] હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમિત્યસ્યાપિ
તાત્પર્યમિતિ ધ્યેયમ્। [158] વિશિષ્ટેતિ।
2સ્વરૂપસમવાયોભયઘટિતસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટેત્યર્થઃ। નનુ વિશિષ્ટશુદ્ધયોર્ભેન્દાત્ કથં
હેત્વધિકરણત્વ ગુણાદેરિત્યત આહ - [158] વિશિષ્ટસ્યેતિ।
દ્રવ્યત્વાભાવસ્ય હેત્વધિકરણગુણાદિનિષ્ઠત્વે ઽપીતિ યોજના।
ગુણાદીત્યાદિના કર્માદિસઙ્ગ્રહઃ। [158] નાવ્યાપ્તિરિતિ।
તન્નિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપકતાવચ્છેદકં યત્
1. નિરૂપકતાપદેનાત્ર

આધેયતા વિવક્ષિતા। તથા ચ પ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકતાવ્યાપિકા યા
આધેયતાવચ્છેદકતા તન્નિરૂપકાધેયતાનિરૂપકત્વમધિકરણતાયાં
વિવક્ષિતમ્। તેન દ્રવ્યં વિશિષ્ટસત્ત્વાત્ ઇત્યત્ર હેતુતાવચ્છેદકતા
વિશિષ્ટસત્તાત્વે, તત્ર
ગુણનિષ્ઠાધિકરણતાનિરૂપિતાધેયતાવચ્છેદકતા નાસ્તિ, ઽગુણો
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવાન્ઽ ઇતિ પ્રતીતિવિરહાત્। અપિ તુ
દ્રવ્યનિષ્ઠાભિકરણતાનિરૂપિતધેયતાવચ્છેદકતા અસ્તિ, ઽદ્રવ્યં
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતેઃ। અતઃ
હેતુતાવચ્છેદકતાવ્યાપકાવચ્છેદકતાકાધેયતાકાધિકરણતાવત્
દ્રવ્યમેવ, તદ્વૃત્ત્યત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં દ્રવ્યત્વે ઽસ્તીતિ
નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
2.
સ્વરૂપસમવાયોભયઘટિતસામાનાધિકરણ્યં નામ
સ્વરૂપસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપકાધિકરણનિરૂપિતસમવાયસંબન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વમ્।
તસ્યૈવ
તદવચ્છિન્નનિરૂપિતાધિકરણતાવત્ત્વેન ગુણાદેરતથાત્વાદિતિ ભાવઃ।
યદ્યપિ હેત્વધિકરણતાયાં હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે
કાલિકાદિના ધૂમાદ્યભિકરણે હ્રદાદૌ
સંયોગાદ્યવચ્છિન્નવહ્ન્યાદ્યભાવસત્ત્વાત્ અપ્યવ્યાપ્તિસમ્ભવઃ। તથાપિ
જન્યમાત્રસ્ય કાલત્વાનુપગમે નૈષ દોષઃ સમ્ભવતીતિ તત્ર તન્નિવેશસ્ય
પ્રકારાન્તરેણ ફલમાહ - [158] નાવ્યાપ્તિરિતિ। આત્મભિન્નં
જ્ઞાનવદન્યત્વાદિત્યાદૌ આત્મનઃ કેનાપિ સમ્બન્ધેન
હેત્વધિકરણતાવિરહેણ લક્ષણસમન્વયસમ્ભવાત્ નાસમ્ભવો દર્શિતઃ।
સંયોગસામાન્યાભાવસ્ય વૃક્ષે સવિવાદત્વાદાહ -- [158] કપીતિ। [158] પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યસ્યેતિ। યદ્યપિ
સામાન્યતઃ પ્રતિયોગિનિવેશે તાદૃશવિશેષણાક્રાન્તાભાવાપ્રસિદ્ધિઃ।
સ્વપ્રતિયોગિનિવેશે સ્વત્વસ્ય તત્તદ્વ્યક્તિવિશ્રાન્તતયા
વ્યાપ્તેરસર્વજ્ઞદુર્જ્ઞેયતાપત્તિઃ। તથાપિ
1તાદાત્મ્યસ્વપ્રતિયોગ્યધિકરણવૃત્તિત્વોભયસંબન્ધેન
અભાવવિશિષ્ટાન્યત્વં નિરૂપકત્વસ્વાશ્રયાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસંબન્ધેન
પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટાન્યત્વં વા સ્થૂલસૂક્ષ્મરીતિભ્યામનુગતમભાવે
નિવેશ્યમિતિ ન દોષઃ। અત્ર ચ સ્વપ્રતિયોગ્યધિકરણાવૃત્તિત્વસ્ય
પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યશબ્દાર્થત્વે કપિસંયોગી સત્ત્વાદિત્યાદૌ
વ્યભિચારિણ્યતિપ્રસઙ્ગઃ। અધિકરણભેદેનાભાવભેદવિરહેણ
સાધ્યાભાવસ્ય વ્યાપકતાઘટકત્વાસમ્ભવાત્।
સ્વપ્રતિયોગ્યનધિકરણવૃત્તિત્વસ્ય નિવેશે ચ કપિસંયોગી
એતત્ત્વાદિત્યાદૌ અવ્યાપિતતાદવસ્થ્યમિતિ હેત્વધિકરણે
સ્વપ્રતિયોગ્યનધિકરણત્વં નિવેશનીયમિત્યાદિકં મનસિ નિધાયાહ -
[158] અધિકમિતિ।
1. અભાવપદેન
સંયોગાભાવો ગ્રાહ્યઃ તાદાત્મ્યસંબન્ધેન

સ્વપ્રતિયોગ્યધિકરણવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન ચ તદ્વિશિષ્ટઃ સ એવ, તદન્યો
ઘટાદ્યભાવઃ। એવં પ્રયિતોગિતા સંયોગનિષ્ઠા, તન્નિરૂપકઃ
સંયોગાભાવઃ તથા સ્વં પ્રતિયોગિતા તદાશ્રયઃ સંયોગઃ
તદધિકરણવૃત્તિશ્ચ
સંયોગાભાવ ઇતિ ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટઃ
સંયોગાભાવઃ તદન્યઃ ઘટાદ્યભાવ ઇતિ સમન્વયો દ્રષ્ટવ્યઃ।
અનુમાનવિભાગઃ
સઙ્ગ્રહે [164] સ્વયમેવેત્યાદિ। અસ્ય વાક્યસ્ય
પરાનધીનભૂયોદર્શનજન્યમહાનસાદિનિરૂપિતસ્વાશ્રયાશ્રયત્વરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાશ્રયઃ
યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ
વ્યાપ્તિવિષયકપ્રત્યક્ષોત્તરકાલીનપર્વતસમીપકર્મકગમનાશ્રયઃ
પર્વતવૃત્તિવહ્નિવિષયકસન્દેહવાન્
પર્વતધર્મિકધૂમપ્રકારકચાક્ષુષાશ્રયઃ યત્ર
ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિત્યાકારકવ્યાપ્તિવિષયકસ્મરણાશ્રય ઇત્યખણ્ડબોધઃ।
તત્ર
ધૂમં પશ્યન્
સ્મરતીત્યનેન ધૂમદર્શનજન્યત્વં વ્યાપ્તિસ્મરણે લભ્યતે।
ઉદ્દેશ્યવિધેયભાવસ્થલે
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકવિધેયયોર્જન્યજનકભાવસમ્બન્ધભાનસ્ય ધનવાન્
સુખીતયાદૌ દૃષ્ટત્વાત્। તથા ચ કથં વ્યાપ્તિસ્મરણહેતુત્વં
ધૂમદર્શનસ્યેત્યાશઙ્કાયાં તદુપપાદયતિ પ્રકાશિકાયામ્ [165] એકસંન્બધીતિ।
સ્વાર્થાનુમાનનિરૂપણમ્
ભૂયોદર્શનેન
વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વેતિ સઙ્ગ્રહવાક્યાત્ ભૂયોદર્શનસ્ય વ્યાપ્તિગ્રાહકતા
લભ્યતે। તચ્ચ નોપપદ્યતે। અન્વયવ્યભિચારાદિત્યાશઙ્કતે -
દીપિકાયાઞ્ [164] નન્વિતિ।
વ્યાપ્તિગ્રહોપાયનિરૂપણમ્
નનુ
વ્યભિચારજ્ઞાનદશાયામપિ ભૂયોદર્શનેન વ્યાપ્તિનિશ્ચયઃ સ્વીક્રિયતે
ઇતીષ્ટાપત્તિઃ કુતો ન સમ્ભવતિ ઇત્યત આહ - [165] વ્યભિચારજ્ઞાનદશાયામિત્યાદિ। તથા ચાનુભવવિરોધ ઇતિ
ભાવઃ। યદિ ચાનુભવવિરોધમપ્યનાદૃત્ય ઇષ્ટાપત્તિઃ સ્વીક્રિયતે
તદાપ્યાહ - [165] ઇદમુપલક્ષણમિતિ।
ઇદં-વ્યભિચારજ્ઞાનદશાયાં
વ્યાપ્તિનિશ્ચયાપત્તિરૂપાતિપ્રસઙ્ગકથનમ્
ઉપલક્ષણમ્-વક્ષ્યમાણદૂષણાન્તરસૂચકમ્। [165] રસાભાદિસાધારણ્યાદ્ ઇતિ। ઇદમુપલક્ષણમ્
સામાન્ય-પ્રત્યાસત્ત્યનુપગમપક્ષે પર્વતીયવહ્નિધૂમયોઃ
સામાનાધિકરણ્યસ્યાસન્નિકૃષ્ટતયા મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષે
ભાનાસમ્ભવાત્ પર્વતાદૌ ધૂમાદિદર્શનાનન્તરં
વ્યાપ્તિસ્મરણાનુપપત્તિરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। હેતુતાવચ્છેદકપર્યંન્તસ્ય
વ્યાપ્તિત્વે ધૂમત્વાદિકમેવાવચ્છેદકં અવચ્છેદ્યં ચ ભવતીતિ

અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકયોરૈક્યપ્રસઙ્ગઃ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ।
અવચ્છેદ્યપ્રકારકજ્ઞાને ઽવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય કારણતયા
આત્માશ્રયપ્રસઙ્ગાત્। આત્માશ્રયશ્ચ પ્રકૃતે
સ્વજ્ઞાનહેતુત્વાપાદનજન્યસ્વજ્ઞાનભેદારોપાત્મકઃ। યદિ સ્વજ્ઞાનં
સ્વજ્ઞાનહેતુઃ સ્યાત્ તર્હિ સ્વજ્ઞાનવ્યતિરિક્તં સ્યાદિતિ તર્ક ઇતિ
યાવત્। યદ્વા યદિ સ્વં સ્વહેતુઃ સ્યાત્ તર્હિ સ્વભિન્નં સ્યાદિત્યાદિ
તર્કરૂપઃ। સ્વજ્ઞાનાદિહેતુત્વસ્ય સ્વજ્ઞાનાદિવ્યતિરિક્તત્વવ્યાપ્યતયા
આપાદ્યાપાદકયોર્વ્યાપ્તિસત્ત્વાત્ આહ - [165] ધૂમત્વાદેરિતિ। [165] ન
ક્ષતિરિતિ। તથા ચ તાદૃશધૂમત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાશાલિજ્ઞાનં
કાર્યમ્; ધૂમત્વાદિનિષ્ઠાનવચ્છિન્નપ્રકારતાકજ્ઞાનં કારણમિતિ
કાર્યકારણયોઃ ભેદાત્ નાત્માશ્રય ઇત્યર્થઃ। ઇષ્ટાપત્તિદોષેણ
તર્કાનુત્થાનાદિતિ ભાવઃ।
નનુ
વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવઃ સહચારગ્રહશ્ચ વ્યાપ્તિગ્રહહેતુરિત્યુક્તમ્ તત્ર
તાદૃશવિશિષ્ટવ્યાપ્તિગ્રહે કિમંશે
વ્યભિચારગ્રહાભાવસ્યોપયોગઃ-સામાનાધિકરણ્યગ્રહસ્ય ચ
કુત્રોપયોગ ઇત્યાશઙ્કાયાં તદુપપાદયતિ [165] ઇત્થં ચેત્યાદિના। [165]
વિશેષણજ્ઞાનવિધયેતિ। હેતુઃ
સાધ્યસમાનાધિકરણ ઇતિ જ્ઞાનં વિના હેતુતાવચ્છેદકે
સાધ્યસમાનાધિકરણવૃત્તિત્વસ્ય દુર્ગ્રહત્વાદિતિ ભાવઃ।
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યસ્ય વ્યાપ્તિત્વે ઽપિ ન દોષ ઇત્યાહ - [165] વસ્તુતસ્ત્વિતિ। [166] તદ્ધર્મધર્મિતાવચ્છેદકકેતિ।
તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકેત્યર્થઃ। [166] અત એવેતિ।
સામાનાધિકરણ્યાન્તસ્યૈવ વ્યાપ્તિત્વવ્યવસ્થાપનાદેવેત્યર્થઃ। [166] ધૂમત્વત્વેતિ। ધૂમત્વત્વસ્ય
ધૂમેતરાસમવેતત્વસહિતનિખિલધૂમવૃત્તિત્વરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ।
[166] દિગિતિ। અયમાશયઃ -
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપકત્વપ્રકારતાનિરૂપિત
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતસામાનાધિકરણ્યપ્રકારતાનિ રૂપિતહેતુતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતપક્ષતાવચ્છેરકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકનિશ્ચયત્વેન
હેતુત્વોપગમાત્ ન વિશિષ્ટપરામર્શસ્ય અનુમિતિહેતુત્વાનુપપત્તિઃ।
એવં પૂર્વમતે વહ્નિમાન્ જલાત્ ઇત્યાદૌ
સાધ્યસમાનાધિકરણાવૃત્તિહેતુતાવચ્છેદકં વિરોધઃ। એતન્મતે ચ
સાધ્યાધિકરણાવૃત્તિહેતુઃ તથા। એવં પૂર્વમતે હેતુતાવચ્છેદકસ્ય
પક્ષવિશેષણતાવચ્છેદકતયા સ્વરૂપતો ઽપિ નિવેશસ્ય
સ્વરૂપાસિદ્ધેર્હેત્વાભાસતોપપત્તયે આવશ્યકતયા
વ્યાપ્તિગ્રહનિષ્ઠહેતુતાવચ્છેદકગર્ભે ત્રેધા
હેતુતાવચ્છેદકપ્રવેશનમાવશ્યકમિતિ ગૌરવમ્ એતન્મતે તુ દ્વિધેતિ
લાઘવમ્। એવં
હેતુપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપકત્વપ્રકારતાનિરૂપિતસાધ્યપ્રકારતાનિરૂપિ તસમાનાધિકરણપ્રકારતાનિરૂપિતવૃત્તિત્વપ્રકારતાનિરૂપિતહેતુતાવચ્છેદકપ્રકારતાનિરૂપિતહેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકનિશ્ચયત્વેન
પૂર્વમતે હેતુત્વં વાચ્યમિતિ ગૌરવમ્। એતન્મતે તુ ન તથેતિ
લાઘવમિતિ। અત્ર ચ વ્યભિચાર સંશયસ્ય વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષં પ્રત્યેવ
વિરોધિતા ન તુ વ્યાપ્ત્યનુમિત્યાદૌ તત્ર તસ્યાનુકૂલત્વાત્। તથા ચ

વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષત્વમેવ વ્યભિચારસંશયપ્રતિબધ્યતાવચ્છેદકમ્, ન
ત્વનુમિત્યાદિસાધારણવ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વમ્। તથા સતિ
વ્યભિચારસંશયદશાયાં
વ્યાપ્ત્યનુમિત્યનુપપત્તેઃ। એવં ચૈકધર્માવચ્છિન્નં પ્રતિ
સંશયનિશ્ચયસાધારણવ્યભિચારજ્ઞાનત્વેન નૈકં પ્રતિબન્ધકત્વં
સમ્ભવતિ। એવં તદવચ્છિન્નાભાવસ્નય હેતુત્વમપિ। કિં ચ
વ્યભિચારસંશયપ્રતિબન્ધકતાયાં તર્ક ઉત્તેજકઃ।
નિશ્ચયપ્રતિબન્ધકતાયાં તુ સ ન તથેતિ
તર્કાભાવવિશિષ્ટવ્યભિચારસંશયત્વેન વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષપ્રતિબન્ધકત્વં
તદવિશેષિતવ્યભિચારનિશ્ચયત્વેન ચ વ્યાપ્તિગ્રહપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ ન
પ્રતિબન્ધકતૈક્યસમ્ભવ ઇતિ એકસ્યાભાવસ્ય હેતુત્વં ન
સમ્ભવતીત્યભિસન્ધાય [166] હૃદયમિત્યુક્તમ્। [166] ધૂમાગ્ન્યોરિત્યાદિવાક્યે દીપિકાસ્થે વ્યાપ્તિગ્રહે ઇતિ
સપ્તમ્યન્તસ્ય અન્વયાનુપપત્તિમાશઙ્ક્ય શેષં પૂરયતિ - [166] વ્યાપ્તિગ્રહે ઉત્પત્સ્યમાન ઇતિ। તથા ચ ઽયસ્ય ચ ભાવેન
ભાવલક્ષણમ્ઽ ઇતિ સૂત્રેણ પ્રાપ્તા સપ્તમી વ્યાપ્તિગ્રહપદોત્તરં
ઉત્પત્તિં બોધયતિ। તસ્યાશ્ચ વ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તક ઇત્યત્ર
નિવૃત્તૌ સ્વપ્રાક્કાલીનત્વસંબન્ધેન અન્વયઃ। અજ્ઞાતસ્ય વિધેયત્વાત્
જ્ઞાતસ્ય ચોદ્દેશ્યત્વાત્ સામાન્યતો વ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તકસ્ય
કસ્યચિત્ અવગતત્વેન દર્શિતદીપિકાવાક્યે યોજનયા અન્વયમાહ -
[166] વ્યભિચારશઙ્કાનિર્વતક ઇત્યાદિ। તર્કાકારઃ
કથમિત્યાશઙ્કાયામાહ - [166]
સ ચેતિ [166] અસન્નિકર્ષેણેત્યાદિ।
પ્રત્યક્ષવિષયતાયાઃ સન્નિકર્ષવ્યાપ્યત્વાદિતિ ભાવઃ।
પરાર્થાનુમાનનિરૂપણમ્
[170] પરાર્થાનુમાનપ્રયોજક ઇત્યાદિ। અયં
ભાવઃ -- પરાર્થં અનુમાનં યસ્માદિતિ વ્યુત્પત્ત્યા
બહુવ્રીહાવુત્તરપરસ્યાન્યપદાર્થલાક્ષણિકતયા પરાર્થાનુમાનશબ્દેન
પરાર્થાનુમાનપ્રયોજકત્વાવચ્છિન્નં બોધ્યત ઇતિ
તસ્યૌપચારિકત્વમિતિ।
યત્તુ -
પરાર્થાનુમાનશબ્દે કર્મધારયમાશ્રિત્ય પ્રયોજકતારૂપલક્ષણયા
પઞ્ચાવયવવાક્યત્વાવચ્છિન્નમેવ તેન બોધ્યતે।
પરાર્થાનુમાનપ્રયોજક ઇત્યુક્તિસ્તુ શક્યસંબન્ધપ્રદર્શનાર્થેતિ ---
તત્તુચ્છમ્-પરાર્થાન-માનશબ્દસ્ય વાક્યરૂપતયા નૈયાયિકૈઃ
વાક્યલક્ષણાયા અનભ્યુપગમાત્। વાક્યશક્યાપ્રસિદ્ધ્યા
શક્યસંબન્ધરૂપલક્ષણાયા અસમ્ભવાત્। અન્યથા ગભીરાયાં નદ્યાં ઘોષ
ઇત્યાદૌ નદ્યાદિપદસ્ય ગ્રન્થકૃતાં
ગભીરનદીતીરાદિલક્ષકત્વકથનવિરોધાપાતાત્। અયમત્ર સંગ્રહઃ --
"બહુવ્રીહિઃ પદાર્થાનુમાનશબ્દે ઽત્ર
કીર્ત્યતે।
કેચિત્તુ બ્રુવતે

કર્મધારયં તત્ર તન્ન સત્॥
તથાત્વે તસ્ય
વાક્યત્વાત્ લક્ષણા નોપપદ્યતે।
વાક્યશક્યસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ
વાક્યયોગો હિ લક્ષણા॥
અસ્મન્મતે બહુવ્રીહૌ
લક્ષકં પદમુત્તરમ્।
તત્પ્રયોજકતારૂપશક્યયોગેન યુજ્યતે"॥
ઇતિ।
અત્ર ચાનુમાનશબ્દઃ
પરાર્થાનુમાનપ્રયોજકપરઃ। પરાર્થંપદં તાત્પર્યગ્રાહકમિતિ
કેષાઞ્ચિન્મતમ્। અનુમાનશબ્દઃ અનુમાનપ્રયોજનકપરઃ।
તદેકદેશે ઽનુમાને પરાર્થપદાર્થસ્યાન્વય ઇતિ પરેષાં મતમિતિ
વિવેકઃ।
ન્યાયાવયવનિરૂપણમ્
[172] ન્યાયલક્ષણં બોધ્યમિતિ। તથા ચ
ન્યાયલક્ષણાપરિજ્ઞાને ન્યાયાવયવત્વઘટિતવક્ષ્યમાણલક્ષણં દુર્જ્ઞેયમિતિ
શઙ્કા નિરસ્તા। નનુ [172] અનેન
પ્રતિપાદિતાલ્લિઙ્ગાદિત્યાદિસંગ્રહવાક્યે
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવપઞ્ચકસમુદાયપ્રયોજ્યજ્ઞાનવિષયીભૂતલિઙ્ગજન્યાનુમિત્યાશ્રયઃ
પરો ઽપીત્યર્થો લભ્યતે। સ ચ ન ઘટતે।
જ્ઞાનમાનલિઙ્ગસ્યાનુમિતિહેતુતાયા અસમ્ભવાત્। અન્યથા
અતીતાદિલિઙ્ગજ્ઞાનદશાયાં અનુમિત્યનુપપત્તેરિત્યાશઙ્ક્ય
લિઙ્ગપદમત્ર લિઙ્ગપરામર્શપરમ્,
અતસ્તાદૃશસમુદાણ્પ્રયોજ્યલિઙ્ગપરામર્શજન્યાનુમિતિમાન્
પરો ઽપીત્યર્થો લભ્યત ઇતિ તાનુપપતિરિતિ સમાધિમભિપ્રયન્નાહ -
[172] અનેનેત્યાદિ। [172] સાધ્યવત્તયા પક્ષવચનમ્ ઇતિ
દીપિકાવાક્યે સાધ્યપદં સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમ્। તૃતીયાર્થઃ
પ્રકારત્વમ્। પક્ષપદં
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમિત્યભિપ્રાયેણાર્થમાહ - [172]
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નેત્યાદિના।
પક્ષતાવચ્છેદકનિવેશપ્રયોજનમહા - [172] ઉદાહરણેત્યાદિના।
ઇદં ચોદાહરણસ્થસાધ્યપદસ્ય કેવલસાધ્યપરતામઙ્ગીકૃત્ય। તેન
કલ્પાન્તરસ્ય વક્ષ્યમાણત્વેન તસ્યૈવ ચ યૌક્તિકત્વાત્ તદભિપ્રાયેણ
તેન નિગમનસ્ય વ્યુદાસાય શુદ્ધસાધ્યતાવચ્છેદકનિવેશસ્યાવશ્યકતયા
ઉદાહરણસ્થસાધ્યવાચિપદસ્ય
હેતુવ્યાપકતાવિશિષ્ટસાધ્યપરત્વે
તત્રાદાહરણસ્થસાધ્યવાચિપદસ્ય હેતુવ્યાપકતાવિશિષ્ટસાધ્યપરત્વે
તત્રાતિપ્રસઙ્ગવિરહાત્ પક્ષતાવચ્છેદકપ્રેવશવૈયર્થ્યંમિતિ
નિરસ્તમ્। વિશેષ્યતાપ્રકારતયોર્નિરૂપ્યનિરૂપકભાપસ્ય

સાધ્યતાવચ્છેદકસ્ય ચ નિવેશફલમાહ -- [163] ઉપનયાચ્ચેતિ।
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ પર્વત
ઇત્યાદ્યુપનયજન્યબોધીયસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારતાયાઃ
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વવિરહાત્
દ્રવ્યાદિસાધ્યકે ધૂમાદિહેતુકે સ્થલે
દ્રવ્યવ્યાપ્યધૂમવાનિત્યાદ્યુપનજન્યબોધીયપક્ષવિશેષ્યતાનિરૂપિતપ્રકારતાયાઃ
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વવિરહાચ્ચનોપનયે ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ
ભાવઃ। કાલિકસંયોગાભ્યાં વહ્ન્યાદેરેવ હેતુસાધ્યભાવસ્થલે
ઉપનયવારણાય સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધનિવેશઃ। નનુ
તાદૃશબોધજનકત્વમેવ લક્ષણમાસ્તામ્, કિં
વાક્યત્વનિવેશનેનેત્યાશઙ્ક્ય તસ્ય
ન્યાયબહિર્ભૂન્તવાક્યવારકત્વેન સાર્થક્યમાહ - [172] વાક્યપદસ્યેતિ। નિગમનઘટકે સાધ્યવાનયમિતિ
ભાગે ઽતિપ્રસઙ્ગ વ્યુદાસાયાવયવત્વસ્ય પ્રવેશઃ। [173] અગ્રે ઽપિ - હેત્વાદિલક્ષણે ઽપિ। દીપિકાયામ્ [172] પઞ્ચમ્યન્તમિત્યાદિ। પઞ્ચમી અન્તઃ યસ્મિન્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
પઞ્ચમ્યન્તત્વં 1સ્વઘટકપદપૂર્વત્વાભાવવત્પઞ્ચમીઘટિતત્વં
પઞ્ચમીવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્। વૈશિષ્ટ્યં
2સ્વઘટિતત્વસ્વનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અવચ્છેદકતા 3સ્વઘટકપદપૂર્વત્વસમ્બન્ધેન। તન્નિવેશફલસ્ય તસ્માત્
વહ્નિમાનિતિ નિગમનવારણસ્ય સ્ફુટત્વાત્
લિઙ્ગપ્રતિપાદકત્વનિવેશફલમાહ - પ્રકાશિકાયામ્ [173] અયં ન દણ્ડાદિત્યાદિના। [173] દણ્ડસંયોગાજન્યેત્યાદિ।
ઘટાદૌ દણ્ડરૂપાદૌ ચ વ્યભિચારવારણાય
વિશેષણવિશેષ્યયોરુપાદાનમ્।
પઞ્ચમીઘટિતત્વનિવેશેનૈવોપનયવારણાત્
તદન્તત્વપર્યન્તનિવેશસ્ય નિગમનવારણમેવ ફલમ્। પર્વતો
વહ્નિમાનિત્યાદિપ્રતિજ્ઞાયાઃ પઞ્ચમ્યન્તત્વવિરહાત્ તદુપેક્ષણમ્। અયં
દણ્ડાદિત્યાદેઃ સમ્પ્રદાયવિરોધાત્ ન દણ્ડાદિત્યુક્તમ્।
પુંસ્ત્વાદિરૂપલિઙ્ગ પરતાયાઃ લિઙ્ગપદે ભ્રમવારણાયાહ - [173] હેત્વિતિ। યદ્યપિ દણ્ડસંયોગાજન્યદ્રવ્યત્વાત
દણ્ડાજન્યત્વવત્સધર્મા ન દણ્ડાત્ દણ્ડસંયોગાજન્યદ્રવ્યત્વાદિત્યાદૌ
એવમપ્યતિવ્યાપ્તિઃ, તથાપિ
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષણતાપન્નસાધ્યાન્વિતલિઙ્ગપ્રતિપાદકત્વસ્ય
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિષયતાનિરૂપિતસાધ્યવિષયતાનિરૂપિતહેતુવિ ષયતાશાલિબોધજનકત્વરૂપસ્ય
વિવક્ષણાત્ ન દોષઃ।
1. સ્વંઉયસ્મિન્ સમુદાયે પઞ્ચમી અન્તઃ ભવતિ સ સમુદાયઃ, સ્વઘટકં
યત્પદં તત્પૂર્વત્વાભાવવતી યા પઞ્ચમી તદ્ઘટિતત્વં સમુદાયે।
2. સ્વશબ્દદ્વયમપિ
પઞ્ચમીપરમ્।
3. સ્વપદં
પઞ્ચમ્યન્તસમુદાયપરમ્।
નન્વેવમપિ
થાલ્પ્રત્યયાર્થવિકલ્પમુખેન તન્નિરાસપૂર્વકમન્યત્ર
થાલ્પ્રત્યયઘટિતયોરુપનયનિગમનયોર્દૂંષિતત્વેન પ્રકૃતે તસ્માત્ ન

દણ્ડાદિત્યાકારકસ્યૈવ નિગમનસ્ય વાચ્યત્વેન તત્રાતિપ્રસઙ્ગઃ।
પઞ્ચમ્યન્તત્વસ્ય તત્રાક્ષતત્વાદિતિ ચેત્ -
ન।
લિઙ્ગપ્રતિપાદકત્વશરીરે શુઽત્વસ્ય લિઙ્ગવિશેષણતયા નિવેશાત્
પ્રકૃતલિઙ્ગતાવચ્છેદકાતિરિક્તાનવચ્છિન્નલિઙ્ગવિષયતાકબોધજનકત્વરૂપસ્ય
શુદ્ધલિઙ્ગપ્રતિપાદકત્વસ્યાતિવ્યાપ્ત્યભાવાત્ નિગમનજન્યબોધે
લિઙ્ગે વ્યાપ્ત્યંશસ્યાધિકસ્ય ભાનાદિતિ। ઉપનયાદાવપિ
વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકત્વસત્ત્વાત્ આહ - [173] પ્રકૃતહેતુમતીત્યાદિ।
વાદિવાક્યે સ્વારસિકલક્ષણાયા એવાતિપ્રસઞ્જકત્વાદાહ - [173] નિરૂઢેતિ। અનાદિતાત્પર્યવિષયીભૂતાર્થનિષ્ઠેત્યર્થઃ। સમ્ભવતિ
સાર્થકત્વે નૈરર્થક્યમન્યાય્યમિતિ આશયવાનાહ - [173] અથવેતિ। નનૂદાહરણાત્ વ્યાપ્તિબોધાભાવે તસ્ય
વ્યાપ્તિપરત્વં ન નિર્વહતીત્યત આહ - [173] તથાચેતિ। તથા
ચોદાહરણસ્ય વ્યાપ્તિવિષયકમાનસબોધમૌત્તરકાલિકમાદાય
વ્યાપ્તિપ્રતીતીચ્છયા ઉચ્ચરિતત્વરૂપં વ્યાપ્તિપ્રતિપત્તિપરત્વમ્
વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકેત્યનેન વિવક્ષિતં ઉપપાદનીયમિતિ ભાવઃ। [173] દિગિતિ। અયં ભાવઃ - અયં ન દણ્ડાત્
દણ્ડસંયોગાજન્યદ્રવ્યત્વાત્ ઇત્યાદૌ યો હેતુમાન્ સ ન
દણ્ડાદિત્યુદાહરણવાક્યે ધર્મિણો ઽવિવક્ષાયાં નઞો બોધકત્વં એવ ન
સ્યાત્। એવં નિર્ધૂમો
નિર્વહ્નિત્વાદિત્યાદૌ યો ન વહ્નિમાન્ સ ન
ધૂમવાનિત્યાદ્યન્વય્યુદાહરણસ્ય યત્તદર્થાવિવક્ષાયામનુપપત્તિરિતિ।
[173]
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગપ્રતિપાદકમિતિ
દીપિકોક્તોપનયલક્ષણસ્ય નિગમને ઽતિવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્યાહ - [173] પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવિશેષ્યકેતિ।
નિરૂપ્યનિરૂપકભાવનિવેશાત્ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ। [173] પ્રયુજ્યત ઇતિશેષપૂરણેનેતિ। ઇદં ચ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનાય -
પક્ષધર્મતાજ્ઞાનાર્થમિતિ સમાસપક્ષે ચતુર્થ્યાઃ કારકવિભક્તિતયા
ક્રિયાપદસાપેક્ષત્વાદુક્તમ્। પક્ષધર્મતાજ્ઞાનમર્થો યસ્માદિતિ
વ્યુત્પત્તિસ્વીકારે તુ શેષપૂરણસ્ય નાવશ્યકતા। વચનમિત્યધ્યાહારેણ
નપુંસકત્વમિતિ ધ્યેયમ્। [172]
હેતુસાધ્યવત્તયા પક્ષવનચમિતિ
નિગમનલક્ષણે હેતોસ્સાધ્યમિતિ પઞ્ચમીસમાસઃ। પઞ્ચમીતિ
યોગવિભાગેનોપપાદનીયઃ। યદ્વા હેતોઃ સાધ્યમિતિ ષષ્ઠી શૈષિકી
જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વં બોધયતિ। ઇદાનીં ઽસુપ્ સપેઽતિ સમાસો બોધ્ય
ઇત્યભિપ્રાયેણાર્થમાહ - [173]
હેતુજ્ઞાનેતિ। [173] સાધ્યવદ્વિષયકેતિ।
તાદૃશસાધ્યપ્રકારકપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકેત્યર્થઃ। નનુ
પક્ષસાધ્યસમ્બન્ધાદીનાં પ્રતિજ્ઞાદિત એવ લાભાત્ નિગમનં
વિફલમિત્યાશઙ્ક્ય
નિગમનસ્થહેતુવાચિપદસ્યાબાધિતત્વાદિવિશિષ્ટહેતુલાક્ષણિકત્વમુપગમ્ય
તત્પ્રતીતેઃ શાબ્દત્વં લક્ષણાયા જઘન્યત્વાદયુક્તમિતિ મનસિ નિધાય
માનસી અબાધિતત્વાદિપ્રતિપત્તિરેવ નિગમનપ્રયોજનમિત્યાહ
દીપિકાયામ્ [172] અબાધિતત્વાદિકમિતિ।

આદિપદેનાસત્પ્રતિપક્ષિતત્વપરિગ્રહઃ। અબાધિતત્વાદિકમ્ -
અબાધિતત્વાદિપ્રતિપત્તિઃ। તેન યથાશ્રુતે વિષયસ્ય
જન્યત્વઘટિતપ્રયોજનત્વાસમ્ભવાદસઙ્ગતિરિતિ નિરસ્તમ્।
ઉત્તરકાલમિત્યત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા। તેન
નિગમનજન્યશાબ્દબોધોત્તરં હેતાવબાધિતત્વાદિપ્રતીતિર્નિયમેન
જાયત ઇતિ લભ્યતે। ઉક્તરીત્યા તત્પ્રતિપત્તેઃ
શાબ્દત્વાસમ્ભવાદાહપ્રકાશિકાયામ્ [176] માનસો દ્રષ્ટવ્નય ઇતિ।
વિશિષ્ટપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વસ્થાપનમ્
કૢપ્તસ્યેતિ।
એતેન નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમુભયસમ્મતમિતિ સૂચિતમ્। દીપિકાયામ્
[176] કિમર્થમઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ। તદ્ધેતોરેવેતિ ન્યાયાદિતિ
ભાવઃ। [177] અત્ર ત્વદભિમતેત્યાદિ। એતેન
મીમાંસકસ્યાપિ જ્ઞાનદ્વયે પૂર્વવૃત્તિત્વં કલ્પનીયમિતિ સૂચિતમ્।
[177] શાબ્દેતીતિ। તદ્બોધકપદમન્તરેણ તદ્ભાનાસમ્ભવાદિતિ
ભાવઃ। એતેન પ્રત્યક્ષસ્થલે સન્નિકર્ષવશાત્ કસ્યચિત્
હેતુતાવચ્છેદકસ્ય ભાનં દુર્વારમિતિ ન તત્ર વ્યભિચારસમ્ભવ ઇતિ
સૂચિતમ્। દીપિકાયામ્ [177] પરામર્શસ્યાવશ્યકતયેતિ।
ત્વદભિમતજ્ઞાનદ્વયં વિનૈવ
વિશિષ્ટપરામર્શસ્યાનુમિતિપૂર્વમુપેયતયેત્યર્થઃ। નનં ક્વચિત્
વિશિષ્ટપરામર્શાદનુમિતિરસ્તુ કિં સર્વત્ર
વિશિષ્ટપરામર્શકલ્પનયેત્યત આહ -- [177] લાઘવેનેતિ। કસ્ય
લાઘવમિત્યાશઙ્ગાયામાહ --- પ્રકાશિકાયામ્ [177] કલ્પનાલાઘવેનેત્યર્થ ઇતિ। [177] જ્ઞાનદ્વયે-વ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નદ્વયે। [177] વિશિષ્ટપરામર્શે-વ્યાપ્તિવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપરામર્શત્વાવચ્છિન્ને।
તથા ચૈકધર્માવચ્છિન્ને ઽનન્યથાસિદ્ધત્વાદિકલ્પનમપેક્ષ્ય
પૂર્વોક્તધર્માવચ્છિન્નદ્વયે તત્કલ્પનસ્ય ગુરુત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ
વ્યાપ્તિગ્રહપક્ષધર્મતાગ્રહયોઃ પ્રાતિસ્વિકરૂપાભ્યાં હેતુત્વં
નોપેયતે। યેનોક્તદોષસ્સ્યાત્। અપિ તુ
વ્યાપ્તિગ્રહવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વેન તથાત્વમુપેયતે। એવં
ચાસ્મન્મતે ઽપિ એકધર્માવચ્છિન્ન એવ તત્કલ્પનમિતિ લાઘવં
દુરપહ્નવમ્। વિનિગમનાવિરહસ્તુલ્ય એવ।
ઉપદર્શિતશાબ્દપરામર્શસ્થનપલે વ્યભિચારસ્તુ કાર્યતાવચ્છેદકગર્ભે
વિશિષ્ટપરામર્શાવ્યવહિતોત્તરત્વં નિવેશ્યૈવ પરિહર્તવ્યઃ। અન્યથા
સાધ્યવ્યાપ્યહેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવાનિતિ વિશિષ્ટપરામર્શંસ્ય તત્ર
વ્યભિચારપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યત્રાહ -- [177] વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
[177] અવધેયમિતિ। અયં ભાવઃ -
મીમાંસકમતે ઽનુમિતિકારણતાવચ્છેદકકોટૌ સામાનાધિકરણ્યસ્ય
દ્વિધા જ્ઞાનત્વસ્ય ચ પ્રવેશઃ આવશ્યકઃ। અસ્મન્મતે તુ ન તથા। એવં
વ્યાપ્તિગ્રહવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વેન
પક્ષધર્મતાજ્ઞાનવિશિષ્ટવ્યાપ્તિગ્રહત્વેન વા કારણતેતિ
વિનિગમનાવિરહાત્ કારણતાદ્વયં તન્મતે વક્તવ્યમ્। અસ્મન્મતે તુ
વિનિગમનાવિરહસમ્ભવે ઽપિ સમનિયતકારણતાનામભેદોપગમાત્ ન

કારણતાદ્વયાવકાશઃ। એવં
વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વવિશિષ્ટસમવાયાદિસમ્બન્ધાવચ્છિન્નતાદૃશધૂમાદિપ્રકારતાશાલિજ્ઞાત્વેન
હેતુત્વે વ્યાપ્ત્યંશે નિશ્ચયત્વમપિ ન નિવેશનીયમ્; અસ્મન્મતે
વિશેષણતાવચ્છેદકાંશે સંશયાત્મકજ્ઞાનસ્ય
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વાયોગાદિતિ લાઘવમિતિ। [177] વિનિગમનાવિરહેણેતિ। લિઙ્ગવિશેષિતપરામર્શત્વેનૈવ
કારણત્વં વક્તવ્યમિત્યત્ર નિયામકાભાવેનેત્યર્થઃ। ઉદ્દેશ્યતાસંબન્ધેન
અનુમિતિં પ્રતિ હેતુતાવચ્છેદકસંબન્ધેન સંયોગાદિના
ધૂમાદિહેતોઃ કારણત્વં દુર્ઘટમિત્યાશયેનાહ - [177] તત્રાપ્યનુમિતેરિતિ।
અન્વયવ્યતિરેકિનિરૂપણમ્
અન્વયેન
વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમદિતિ સંગ્રહે ઽન્વયશબ્દઃ
હેતુસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપાન્વયસહચારપરઃ। ગ્રહગ્રાહ્યત્વં
તૃતીયાર્થઃ। અત એવ કેવલવ્યતિરેકિનિરાસઃ। વ્યતિરેકેણેત્યત્રાપિ
વ્યતિરેકો વ્યતિરેકસહચારઃ। સાધ્યાભાવહેત્વભાવયોઃ
સામાનાધિકરણ્યરૂપઃ। તૃતીયાર્થઃ પૂર્વવત્ પ્રકાશિકાયામ્
અન્વયસહચારેત્યાદિ। કેવલવ્યતિરેકિવારણાય સત્યન્તમ્।
કેવલાન્વયિવ્યુદાસાય વિશેષ્યમ્। અન્વયવ્યાપ્તિમત્ત્વમાત્રનિવેશે
ઽપૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે ગનધવત્ત્વાત્ઽ
ઇત્યાદિવ્યતિરેકિવારણાસમ્ભવઃ। ઉક્તપરિષ્કારે
ત્વન્વયવ્યાપ્તિગ્રાહકદૃષ્ટાન્તવિરહાત્ ન હેતુસાધ્યયોઃ સહચારગ્રહ
ઇતિ ન દોષઃ। વિશેષ્યદલે તુ વિશિષ્ટયૈવ વ્યાપ્તિરુપાદેયા। ન
તુ તાદૃશગ્રહગ્રાહ્યત્વેનાપીતિ બોધ્યમ્। સંગ્રહે [180] વહ્નૌ સાધ્ય ઇતિ। વહ્નિનિષ્ઠસાધ્યતાનિરૂપકં
ધૂમવત્ત્વમિત્યર્થઃ। દૃષ્ટાન્તવાક્યે મહાનસાદિપદં સપ્તમ્યન્તમ્।
યત્રેત્યનુરોધાત્।
કેવલાન્વયિનિરૂપણમ્
નનુ
કેવલાન્વયિત્વમેવ હેતોર્લક્ષણમ્ કુતો નોક્તમિત્યત આહ - [182] કેવલાન્વયિસાધ્યકેતિ। ઘટો ઽભિધેયઃ પૃથિવીત્વાત્
ઇત્યાદિહેતોરિત્યર્થઃ। [182]
તદેવ કેવલાન્વયિત્વમેવ। નનુ
ગગનાભાવવાન્ મેયત્વાત્ ઇત્યાદાવવ્યાપ્તિઃ। સાધ્યસ્ય
ગગનાદ્યાત્મકાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્। એવં સંયોગાભાવવાન્
પ્રમેયત્વાત્ ઇત્યાદાવપિ સાધ્યસ્ય
સંયોગાદ્યાત્મકાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિત્યત્રાહ - [182] નિરવચ્છિન્નેતિ। સપતમીનિર્દેશ્યં યત્ વિલક્ષણમવચ્છેદ્યત્વં
તદ્રહિતેત્યર્થઃ। તેનાધેયતાયાઃ કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છેદ્યત્વનિયમે ઽપિ ન
ક્ષતિઃ। તથા ચ ગગનાદેઃ વૃત્તિમત્ત્વાભાવાત્ સંયોગાદિનિષ્ઠવૃત્તેઃ
નિરવચ્છિન્નત્વવિરહાચ્ચ નોક્તદોષદ્વયાવકાશ દૈતિ ભાવઃ। કેચિત્તુ
- સ્વવિરોધિવૃત્તિમદત્યનતાભાવાપ્રતિયોગિત્વં કેવલાન્વયિત્વમ્।
યદ્યપ્યત્ર સ્વપદેનાનુયોગ્યુપાદાને તત્તદ્વ્યક્તિવિશ્રામાપત્તિઃ
તાવદન્યતમત્વં ચ દુર્ગ્રહમ્। પ્રતિયોગ્યુપાદાને
વીપ્સાવિરહે ઽતિપ્રસંગઃ વીપ્સાકરણે દુર્જ્ઞેયતા; તથાપિ

વૃત્તિમદત્યન્તાભાવવિશિષ્ટાન્યત્વં તત્। 1વૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રતિયોગિત્વસ્વનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભાયસમ્બન્ધેન।
અવચ્છેદકતા સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસંબન્ધાવચ્છિન્ના। અતો ન દોષ
ઇત્યાહુઃ। તચ્ચિન્ત્યમ્ --
સંયોગાદાવુક્તકેવલાન્વયિત્વમતિવ્યાપ્તમિતિ
સ્વાનધિકરણવૃત્તિત્વપ્રવેશનસ્યાવશ્યકત્વેન સ્વાતન્ત્ર્યેણ
વૃત્તિમત્ત્વવિશેષણનિવેશવૈયર્થ્યાપત્તેઃ।
સ્વાધિકરણનિરૂપિતનિરવચ્છિન્નાધેયતાશૂન્યત્વપ્રવેશે ચ
સંયોગાભાવસ્ય કેવલાન્વયિતાભઙ્ગાપત્તેઃ। સંયોગાદિરૂપાભાવસ્ય
તથાત્વાત્। વૃત્તાવપિ નિરવચ્છિન્નત્વનિવેશને ચ
પ્રક્ષાલનાદ્ધિન્યાયાપત્તેઃ।
કેવલવ્યતિરેકિનિરૂપણમ્
[183] વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકમિતિ સંગ્રહપઙ્ક્તૌ
અન્વયવ્યાપ્તિશૂન્યત્વે સતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમત્ત્વમર્થો લભ્યતે। અત્ર
ચાન્વયવ્યતિરેકિવારણાય વિશેષણમ્, વ્યભિચારિવારણાય
વિશેષ્યમિતિ બોધ્યમ્। તચ્ચ ન ઘટતે
હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપાયાઃ
સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વરૂપાયા વા વ્યાપ્તેઃ પૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે
ગન્ધવત્વાત્ ઇત્યાદૌ હેતૌ સત્ત્વાત્
અન્વયવ્યાપિતપ્રકારકનિશ્ચયાવિશેષ્યત્વે સતિ
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિપ્રકારકનિશ્ચયવિશેષ્યત્વં લક્ષણં
વાચ્યમિત્યભિપ્રાયેણ વ્યાચષ્ટે [184]
નિશ્ચિતેતિ।
અત્રાપ્યન્વયવ્યતિરેકિવ્યભિચારિણોઃ વારણાય વિશેષણવિશેષ્યે।
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમત્ત્વમેવાલમ્ ન લક્ષણાસઙ્ગતિરિતિ।
પૃથિવીસામાન્યસ્ય પક્ષત્વેન
તદતિરિક્તદૃષ્ટાન્તદૌર્લભ્યેનાન્વયવ્યાપ્તિનિશ્ચયાસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ।
ઇતરપ્રતિયોગિકભેદસ્ય જલત્વાદ્યવચ્છિન્નભેદાદ્યાત્મકસ્ય પ્રસિદ્ધ્યા
વિકલ્પાસઙ્ગતેરાહ - [184] પૃથિવીતરત્વાવચ્છિન્નેતિ। નનુ
પૃથિવીતરત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદરૂપસ્ય સાધ્યસ્ય પ્રસિદ્ધિપક્ષે
આદ્યે [183] યત્રેત્યાદિના દીપિકોક્તં દૂષણમસઙ્ગતમ્।
1. સ્વં વૃત્તિમાન્
અત્યન્તાભાવઃ ઘટાભાવઃ તદ્વિશિષ્ટઃ ઘટઃ તદન્યત્વં અભિધેયત્વાદેઃ।
ઘટસ્ય ઉક્તોભયસંબન્ધેન ઘટાભાવવિશિષ્ટત્વં ચેત્થમ્-સ્વં ઘટાભાવઃ
ઘટાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં ઘટસ્ય, એવં સ્વં ઘટાભાવઃ તન્નિષ્ઠો યો
ભેદઃ સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસંબન્ધેન ઘટવદ્ભેદઃ, ઘટાભાવસ્ય
ઘટાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્ તાદૃશભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ચ
ઘટસ્યેતિ।
અન્વયિત્વસ્યાન્વયવ્યાપ્તિમત્ત્વરૂપસ્ય તત્ર સત્ત્વેન
તદાપાદનાસમ્ભવાત્ આપત્તાવાપાદ્ય વ્યતિરેકનિર્ણયસ્ય હેતુતયા

તદસમ્ભવાત્ ઇત્યત આહ - [184 ]
અન્વયસહચારેતિ। ઇષ્ટાપત્તિઃ કુતો
ન સંભવતીત્યાશ્ઙ્ક્ય ભાવમાહ - [184] તથાચેતિ। [184] પ્રસિદ્ધાનુમાનમ્ વહ્ન્યાદિસાધ્યકધૂમાદિહેતુકાનુમાનમ્।
[184] એતદપિ - પૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે
ગન્ધવત્વાદિત્યાદિકમપિ।
[184] સપક્ષેતિ। સપક્ષત્વમત્ર
સાધ્યપ્રકારકનિશ્ચયવિશેષ્યત્વમ્ ન તુ સાધ્યવત્ત્વમાત્રમ્ અસમ્ભવાત્।
તથા ચ પૃથિવીતરભેદે સાધ્યે ગન્ધવત્ત્વાદિરસાધારણહેત્વાભાસ
એવ સ્યાત્ ન તુ સદ્ધેતુરિતિ ભાવઃ। નનુ વિશેષ્યજ્ઞાનવિરહે ઽપિ
સાધ્યવિશેશ્યકાનુમિતેઃ સાધ્યાઘટિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિવિષયકાત્
પૃથિવીતરત્વવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિ ગન્ધવતી પૃથિવી
ઇત્યાકારકાત્ પરામર્શાત્ સમ્ભવે બાધકાભાવ ઇત્યત આહ - [184] અપ્રસિદ્ધેતિ [184] અભિપ્રાયેણેતિ। તથા ચાપ્રસિદ્ધસાધ્યકે ઽપિ
સાધ્યપ્રકારિકૈવાનુમિતિરિત્યભ્યુપગમ્યૈવ ઇદં દૂષણમુક્તમિતિ
ભાવઃ। એવેન સાધ્યવિશેષ્યકાનુમિતિવ્યવચ્છેદઃ। [184] જલાદીનામિત્યાદિ। ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવા ઇતિ કર્મધારય
એતન્મત ઇતિ ધ્યેયમ્। કેચિત્તુ મતે તુ જલાદિત્રયોદશેતિ
પુનર્બહુવ્રીહિઃ। અન્યથા ચતુર્દશાત્મકસમુદાયાલાભાત્।
ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવ ઇતિ ષષ્ઠીસમાસઃ। [184] ત્રયોદશત્વાવચ્છિન્નેતિ દીપિકાવાક્યે ત્રયોદશત્વં
સમુદાયત્વવિશેષ ઇતિ સૂચિતમ્। [184] અપેક્ષેત્યાદિના।
અવચ્છિન્નત્વં વૈશિષ્ટ્યં ભેદગતમ્।
નનુ
જલાદિત્રયોદશેત્યત્રોક્તરીત્યા ચતુર્દશલાભે ઽપિ કેવલં
ત્રયોદશેત્યાદિવાક્યે કથં તલ્લાભ ઇત્યત આહ - [184] જલાદીત્યાદિરિતિ। તથા ચ શેષપૂરણેન તાદૃશાર્ભલાભ ઇતિ
ભાવઃ। મતાન્તરસાધારણ્યેન
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરનુમિત્યઙ્ગત્વસ્થાપનાનુપપત્તિશ્ચ। એવં
જલાદિત્રયોદશેત્યત્ર બહુવ્રીહ્યન્તરકલ્પનાપ્રયાસઃ પ્રત્યેકમિતિ
પદપૂરણેન ચતુર્દશાત્મકસમુદાયસ્નય પ્રત્યેકં યે ઽન્યોન્યાભાવા
ઇતિ વ્યાખ્યાનક્લેશઃ। સ્વાયત્તે શબ્દપ્રયોગે ઈદૃશવક્રાભિધાનસ્ય
ગ્રન્થકારરીતિવિરુદ્ધત્વં પ્રથમઘટકાર્થસ્યાદિપદસ્ય
પ્રાથમ્યમાત્રપરત્વે ઽસ્વારસ્યમ્ ચેતિ। દીપિકાયામ્ [184] એકાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાદિતિ। એકાધિકરણવૃત્તિતયા
અનુમિતેઃ પ્રાઙ્નિશ્ચતત્વાભાવાદિત્યર્થઃ।
સાધ્યાઘટિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિવિષયકજ્ઞાનસ્ય
સાધ્યજ્ઞાનનિરપેક્ષત્વાદાહ - [184]
સાધ્યાભાવેતિ। અપિ તુ
જલાદિભેદકૂટમિતિ। એતેન દીપિકાવાક્યસ્થં મેલનમિત્યન્તં
વ્યાખ્યાતમ્। યદ્યપિ કૂટત્વસ્યૈકવિશિષ્ટાપરત્વરૂપત્વે
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમ્, તાવદ્વિષયકધીવિષયત્વરૂપત્વે વિષયતાયા
વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વે માનાભાવાત્ પ્રત્યેકવિશ્રાન્તત્વેન
ઉક્તાનુમાનસ્યાન્વયિત્વપ્રસઙ્ગઃ,
તાદૃશસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાભાવસ્યાપ્રસિદ્ધત્વેન
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિગ્રહાસમ્ભવશ્ચ, તથાપિ

જલભિન્નાનુયોગિકત્વવિશિષ્ટસ્વરૂપસમ્બન્ધેન
વાય્વાદિભેદવિશિષ્ટતેજોભેદસ્ય સાધ્યત્વસ્વીકારાત્ ન દોષઃ।
અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષેત્યાદિવક્ષ્યમાણગ્રન્થસ્તુ વિષયતાયા
વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વાભ્યુપગમેન પ્રવૃત્તઃ। અન્યથા પુનરુક્તરીતિરેવેતિ
ધ્યેયમ્। [184] અનુમિત્યઙ્ગત્વમ્ અનુમિતિપ્રયોજકત્વમ્।
[185] અગ્રે ઽપિ - જલાદિત્રયોદશત્વાવચ્છિન્નભેદાત્મકસાધ્યસ્યેત્યત્રાપિ।
અસ્મદુક્તરીત્યા યથાશ્રુતાર્થસ્યૈવ ઉપપત્તેઃ। જલાદીતિ
શેષપૂરણસ્યાયુક્તત્વમિત્યસ્વરસઃ આહુરિત્યનેન સૂચિતઃ।
ઇદમત્રાવધેયમ્ -
તાવદ્વિષયકધીવિષયત્વસ્યાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવ્યાપકતાસમ્બન્ધેન
સાધ્યત્વમઙ્ગીકાર્યમિતિ વિષયત્વસ્યાવ્યાસજ્યવૃત્તિત્વે ઽપિ ન
વિરોધઃ। એવમન્યત્રાપિ બોધ્યમ્। તાદૃશવ્યાપકતા ચ
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિત્વીયાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વમિતિ।
પક્ષલક્ષણમ્
[188] સન્દિગ્ધસાધ્યવાનિતિ
સઙ્ગ્રહોક્તપક્ષલક્ષણવાક્યેન સન્દેહપ્રકારીભૂતસાધ્યવત્ત્વં
પક્ષલક્ષણમિતિ લભ્યતે। તચ્ચ હ્રદો વહ્નિમાનિત્યાદૌ
હ્રદાદ્યવ્યાપકમિત્યાશઙ્ક્યાહ [188]
વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનેતિ। [188] સપક્ષલક્ષણાદિકમિત્યાદિ। વિશેષ્યતાસંબન્ધેન
સાધ્યપ્રકારકનિશ્ચયવત્ત્વં સપક્ષલક્ષણમ્। આદિપદગ્રાહ્યં વિપક્ષલક્ષણમપિ
તેન સંબન્ધેન સાધ્યાભાવપ્રકારકનિશ્ચયવત્ત્વમ્। અન્યથા હ્રદાદૌ
વહ્ન્યાદિભ્રમદશાયાં તસ્ય સપક્ષતયા પર્વતાદૌ
નિર્વહ્નિત્વાદિભ્રમદશાયાં તસ્ય વિપક્ષતયા
ભ્રાન્તપુરુષીયોપન્યાસાનુપપત્તેઃ। દીપિકાયામ્ [188] નિશ્ચિતત્વેનેતિ। ઇતરવિલક્ષણત્વેનેત્યાદિ। દીપિકાયાઞ્ [188] ઉક્તેત્યાદિ। યદ્યપિ તાદૃશસિદ્ધ્યભાવઃ ઘટાદાવપ્યસ્તીતિ
પર્વતો વહ્નિમાનિત્યાદૌ તત્રાતિપ્રસઙ્ગઃ। તથા ચ
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટવિશેશ્યતાવચ્છેદકધર્મવત્તાસમ્બન્ધેન
તાદૃશસિદ્ધ્યાભાવસ્ય
પક્ષપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તતોપેયત ઇતિ ન દોષઃ। 1તાદૃશસ્ય
ઇહ પર્વતત્વાદેઃ ઘટાદાવભાવાદિતિ બોધ્યમ્।
હેત્વાભાસનિરૂપણમ્
દીપિકાસ્થ સદ્ધેતું
નિરૂપ્યેઽત્યન્તોપાદાનસ્ય પ્રયોજનમાહ - [189] અસદ્ધેતુનિરૂપણ ઇતિ।
કૃત ઇતિ શેષઃ। તથા ચ કૃતિઃ સપતમ્યર્થઃ। તસ્યા
ઉત્તરકાલીનત્વસમ્બન્ધેન સ્મરણે ઽન્વયઃ। [189] પ્રસઙ્ગસઙ્ગત્યેતિ।
અસદ્ધેતુત્વાદિરૂપયેતિ શેષઃ। [189]
તદિતિ। અસદ્ધેત્વિત્યર્થઃ। (190)
હેતુવદાભાસન્ત ઇતીતિ। ઇદં ચાર્થપ્રદર્શનપરમ્, ન તુ
વિગ્રહપ્રદર્શનપરમ્। વિગ્રહસ્તુ હેતવ ઇવાભાસા ઇતિ વક્તવ્યમ્।
તાદાત્મ્યેન સદ્ધેતુપ્રકારકભ્રમવિશેષ્યતેત્યર્થઃ। ભ્રમહેતુદોષશ્ચ
પઞ્ચમ્યન્તપદપ્રતિપાદ્યત્વરૂપઃ। દીનપિકાયામ્ [189] સદ્ધેન્તુ નિરૂપ્યેત્યાદિ