Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 401420

virodhārthakaḥ/ virodhaśca
samabhivyāhṛtapadārthantāvacchedakaikatvādhikaraṇanirūpitopādhibhedānavacchi nnavṛttikatvābhāvaḥ/
tasya ca sambandhe anvayaḥ/ tathā ca
ekatvaviruddhopādhibhedaprayuktaprāṇāpānādisaṃjñānirūpitasaṃbadhāśrayaḥ
sa iti bodhaḥ/
kecittu apiśabdasya
virodhārthakatāmāhuḥ/ tadasat/ dharmiṇi
tādṛśasambandhāśrayatvabhānenaiva tādṛśasambandhāśrayatve
ekatvāvirodhalābhena pṛthakkathanavaiyarthyāt/ asmanmate tu
virodhatatsāmānādhikaraṇyayorekatra saṃbhavapradarśanaparatayā
tatsārthakyāt/ ke te upādhaya ityāśaṅkāyāmupādhiśabdārthamāha
dīpikāyām [82] sthāneti/ tatra pramāṇamāha prakāśikāyām
[82] hṛdi prāṇa ityādi iti/
sṛṣṭisaṃhāraprakriyā
dīpikāyām [85] cikīrṣāvaśāditi/ yadyapīśvarecchā nityaiva/ tathāpyetatkāle
paramāṇau kriyā bhūyāditi rītyā tasyāḥ kālaviśeṣāvagāhitayā
tatkāla eva tatra kriyātpattiḥ nānyadeti niyama upapadyate/ evaṃ
saṃjihīrṣāvaśādityatrāpi bodhyam/ cākṣuṣadravyatvādityatra cākṣuṣaṃ
yat dravyatvamityarthavivakṣāyāmātmani vyabhicāratādavasthyamabhisandhāya
dravyapadena karmadhārayaṃ 1karmadhārayopari' ityādinyāyaṃ
cābhipretyārthamāha- [85] cākṣuṣatve satītyādi/ [85] rūpādāviti/ idaṃ ca janyadravyatvasya sādhyatābhiprāyeṇa/
dravyasamevatatvarūpasāvayavatvasādhane tu ghaṭābhāvādau vyabhicāro
bodhyaḥ/ etatsaṃgrāhakamevādipadamiti dhyeyam/ [85] kāryatve 'navasthāprasaṅgāditi/
avayavatvavyāpakasāvayavatvakatvarūpāvyavasthitaparamparā
dhīnamerusarṣapagataparimāṇatāratamyānupapattirūpāniṣṭaprasajjanād ityarthaḥ/
tathā ca 'tryaṇukāvayavaḥ sāvayavaḥ mahādārambhakatvāt' ityatra
uktatarkabalāt nityāvayavasamaveta ityanumitirutpadyata iti bhāvaḥ/
[86] prakāśikāyāṃ saṃkṣepa iti/ ayamatra bhāvaḥ/
yadyapi truṭimahattvasya nityatvopagame avayavasaṃkhyāyāḥ
nāpekṣeti
darśitānumānasyāprayojakatvaśaṅkā durvārā, tathāpi ---
'jālasūryamarīcisthaṃ
yatsūkṣmamupalabhyate/
tasya ṣaṣṭhatamo bhāgaḥ
paramāṇuḥprakīrtitaḥ//'
iti
smṛtiprāmāṇyabalāt dvyaṇukaparamāṇvoḥ svīkāra āvaśyaka iti/
digiti/ atrāyamāśayaḥ-- sarvaśabdasya
svasamabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakavyāpakatvārthakatayā
kāryadravyatvavyāpakatvamavāntarapralayasya, bhāvakāryatvavyāpakatvaṃ

mahāpralasya ca lakṣaṇam/ vyāpakatvaṃ ca
svaniṣṭhadhvaṃsapratiyogitāsaṃbandhena/ svananiṣṭhatvaṃ ca
kālikasaṃbandhena/ etena kāryāṇāṃ bhāvakāryāṇāṃ cānantānāṃ
viśiṣyāsarvajñadurjñeyatvena tāvaddhvaṃsasamudāyatvasya sutarāṃ
parijñānāsambhavāt etallakṣaṇakathanamasaṃgatamityapāstamiti/
ākāśanirūpaṇam
[88] dyotanāyeti/ tathā ca śabdaguṇakamiti
saṃgrahavākye 'sarva vākya'miti nyāyena śabda eva guṇo viśeṣaguṇo
yasminniti bahuvrīṃhiriti bhāvaḥ/ nanu taccaikamiti saṃgrahavākye
ākāśasyaikatvamuktam, tanna yuktam,
1.
karmadhārayoparītyādinyāyamiti/ karmadhārayopari vidyamānaḥ
bhāvārthakapratyayaḥ sāmānādhikaraṇyabodhaka iti nyāyamityarthaḥ/
ghaṭākāśo maṭhākāśa
ityādivyavahārasya ākāśānekatvasādhakasya sattvāt, vyavahārabhede
vyavahartavyabhedasyaiva niyāmakatvāt/ tathā ca 'ghaṭākāśavyavahāraḥ
maṭhākāśatvāvacchinnabhinnaniṣṭhavyavahartavyatākaḥ
maṭhākāśatvabhinnadharmāvacchinnavyavahartavyatākavyavahāratvāt, yo
yaddharmabhinnadharmāvacchinnavyavahartavyatākavyavahāraḥ sa
taddharmāvacchinnabhinnaniṣṭhavyavahartavyatākaḥ' iti
sāmānyavyāptyupaṣṭabhyamanumānamatra mānamityāśaṅkāyāṃ
'vyavahartavyatāvacchedakabheda eva vyavahārabhedaniyāmakaḥ, anyathā
prāṇāpānādivyavahārabhedānupapatteḥ/ evaṃ ca darśitānumāne
prāṇāpānādivyavahāramādāya vyabhicāraḥ/ tathā ca prakṛte
ghaṭamaṭhādirūpavyavahartavyatāvacchedakabhedena tādṛśavyavahāropapattau
na tasyākāśabhedasādhakatvam' iti samādhānamabhisandhāyāha- [88] ghaṭākāśo maṭhākāśa ityādīti/ [88] anekatve -
ākāśatvanyūnavṛttidharmavattve/ [88] pramāṇam - pramā, tasya
viśeṣyatāsambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvadityarthaḥ/ tathā ca
'ākāśaṃ ākāśatvanyūnavṛttidharmaśūnyaṃ,
tādṛśadharmavattvaprakārakapramāviśeṣyatvābhāvāt, yannaivaṃ tannaivam'
iti vyatirekyanumānamākāśasya ekatve pramāṇamupadarśitam/ [88] ekatvādeveti/ ākāśatvanyūnavṛttidharmaśūnyatvādevetyarthaḥ/
kecittu -
ākāśatvavyāpyadharmaviruddhadharmāvyāpakākāśatvakatvameva ākāśe
ekatvam/ atrāyamanugamaḥ-bhedaviśiṣṭākāśatvakatvaṃ tat/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svapratiyogitāvacchedakatvasvāśrayatvobhayasambandhena/ avacchedakatā
svavyāpyadharmaviśiṣṭatvasambandhena/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaviruddhadharmaviśiṣṭatvasambandhena/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svasetyādibhedavattvasambandhena - ityāhuḥ/
yattu
vibhājakadharmadvayaśūnyatvaṃ taditi/ tattuccham/ padārthavibhājakadravyatva

- dravyavibhājakākāśatvayoḥ sattvenāsambhavāpatteḥ/
ākāśavibhājakatvaniveśane ca siddhyasiddhibhyāṃ vyāghātāpatteriti
dhyeyam/ ākāśakāladigātmanāṃ sādhāraṇaṃ vibhutvaṃ na jātiḥ/
tatsādhikāyāḥ anugatapratyakṣadhiyo 'saṃbhavāt, teṣu rūpādyabhāvāt,
ananyathāsiddhaliṅgānupalambhenānumānāsambhavāt/ śabdasya
cāptoktatvāniścayena sandigdhaprāmāṇyakatvāt, anyathā
vaiparītyasyāpi suvacatvāt/ na ca vibhupadavācyatāvacchedakatayā
vibhutvajātisiddhiriti vācyam/ 1tulyayuktyā bhūtatvasyāpi
siddhyāpattyā prāguktatritayasambandhena tadviśiṣṭatvarūpajātisāṃkaryasya
jātitvābhāvavyāpyatayā gṛhītasya jātibādhakasya sattvena tasya
jātitvāsiddheḥ/
yattu
paramamahatparimāṇavattvaṃ vibhutvamiti/ tanna/ 'vaibhavāt
mahānākāśastathā cātmā' iti sūtre kaṇādena
paramamahatvasādhakaliṅgātvena vibhutvasyoktatvāt
paramamahatparimāṇavattvasya tatsvarūpatāyāḥ sūtrakārānanumatatvāt
ityabhiprāyeṇa prakārāntareṇa vibhutvaṃ nirvakti- [88] sarvamūrteti/ atra ca paṭādisaṃyuktaghaṭādivāraṇāya sarvapadam/
vibhūnāṃ
kriyāviraheṇa parasparasaṃyogābhāvāt asaṃbhavanirāsāya mūrtapadam/
mūrtatvasya kriyāsamavāyikāraṇatāvacchedakatayā
siddhajātiviśeṣarūpatvapakṣe
prācīnābhimatotpannavinaṣṭadravyamādāyāsambhavavāraṇāya dravyapadaṃ
saṃyogavadarthakam/ ata evoktadoṣavāraṇāya mūrtapadaṃ
nityamūrtaparamiti pralapitamanādeyam/ dravyapadavaiyarthyāpātācca/
'kriyāvattvaṃ mūrtatvam' iti mate utpannavinaṣṭadravyānupagantṛnaye
vā nopādeyameva tat/
atha
'sarvamūrtadravyasaṃyogitvam'ityasya sarvāṇi yāni mūrtadravyāṇi
tāvatpratiyogikasaṃyogavattvārthakatve
tāvatpratiyogikaikasaṃyogāprasiddhyā asambhavaḥ/ tāvatāṃ
pratyekapratyekapratiyogikasaṃyogasamudāyavattvārthakatve
ghaṭapaṭasaṃyogāderapi tādṛśasamudāyaghaṭakatayā
tadghaṭitasamudāyavattvasya ākāśādāvabhāvāt sa eva doṣaḥ/ yattu -
yāvanti mūrta dravyāṇi teṣāṃ
pratyekapratiyogikaikasaṃyogaghaṭitasamudāyavattvaṃ taditi - naiṣa
doṣaḥ/ na ca mūrtatvajātipakṣe
1. tulyayuktyeti/
bhūtapadavācyatāvacchedakatayetyarthaḥ/ prāgukteti/
svasāmānādhikaraṇyasvābhāvasāmānādhikaraṇyasvasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitvaitattritayasaṃbandhenetyarthaḥ/
utpannavinaṣṭapṛthivyāderapi tadāśrayatayā

sarvamūrtānatargatatvena tatpratiyogikasaṃyogāprasiddhyā na
tadghaṭitasaṃyogasamudāyavattvamākāśādāvityasambhavatādavasthyamiti
vācyam/ dravyapadasya saṃyogavadarthakatāyāḥ prāgevāveditatayā
tādṛśapṛthivyādyasaṃgrahāt mūrtapadasya kriyāvatparatve
sutarāmadoṣācceti/ tattuccham/ apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvarūpasya
ākāśādicatuṣṭayaghaṭakapratyekamātrasamavetasaṃyogasamudāyaparyāptasamudāyatvasya
bhinnabhinnatayā tādṛśaikaikasamudāyatvāvacchinnavattvasya
vibhusāmānyalakṣaṇatvopagame vācyatāsambandhena
vibhupadavattvarūpalakṣyatāvacchedakavatyanyasmin tasyāsattvāt avyāpteḥ/
tattatsamudāyacatuṣṭayavattvasya lakṣaṇatve asaṃbhavāpatteḥ/ tasya
kutrāpyasattvāt/ tāvadanyatamavattvasya tathātve tādṛśānyatamatvasya
tattatsamudāyatvāvacchinnebhedacatuṣṭayavadanyatvarūpatayā
vyāsajyavṛttidharmāvacchinnānuyogitākābhāvānupagame asambhavāpatteḥ/
tadupagame ca ghaṭākāśādisaṃyogasyāpi tādṛśānyatamatvāśrayatayā
ghaṭādāvativyāpteḥ kathamidaṃ saṃgacchate/
yadapi
'sarvamūrtadravyasaṃyogitvam' ityanena mūrtadravye
gaganādisaṃyuktatvaṃ nāstīti labhyate/ evaṃ ca svāsaṃyuktamūrtadravyakaṃ
yadyatsvaṃ tattadvyaktitvāvacchinnapratiyogitākabhedakṛṭavattvaṃ lakṣaṇa
phalitam/ atra gaganādyasaṃyuktamūrtāprasiddhyā svapadena
gaganādyupādānāsambhavāt gaganādau lakṣaṇasamanvayaḥ/ gaganāderapi
svāsaṃyuktaguṇāditvādasambhavavāraṇāya mūrteti/ mūrtatvajātipakṣe
tadāśrayotpannavinaṣṭaghaṭāderapi svāsaṃyuktatvādasambhavavāraṇāya
saṃyogyarthakaṃ dravyapadam/ tādṛśaghaṭādeśca gaganādyasaṃyuktatve 'pi
saṃyogitvavirahānnāsambhavaḥ/ na caivaṃ mūrtapadavaiyarthyam,
guṇāderatathātvāditi vācyam/ tathāpi gaganādeḥ
svāsaṃyuktagaganādikatvāt
taddoṣāvāraṇāya
tasyāvaśyakatvāditi - tadapyasat/
kālāntarīṇapuruṣāntarīyamūrtapadārthavyaktīnāṃ
viśiṣyāsmābhirjñātumaśakyatayā tādṛśabhedakūṭaghaṭitalakṣaṇasya
duṣkaratvāt/ svāsaṃyuktamūrtasaṃyuktakatvatādātmyobhayasambandhena
prameyaviśiṣṭānyatvasyānugatasya lakṣaṇatvasambhave 'pi
svasaṃyuktāprasiddhyā saṃyuktatvasaṃbandhena
svāvacchinnabhinnatvaghaṭitalakṣaṇasya rūpādāvativyāpteḥ, svātantryeṇa
dravyatvaniveśena tadvāraṇe 'pi utpannavinaṣṭapṛthivyādāvativyāpteḥ/
dravyatvasthale saṃyogitvaṃ niveśya tatparihāre 'pi mahāgauravāt
vakṣyamāṇarītyā yathāśrutaśabdalabhyārthasya nirdeṣasya saṃbhave
tatparityāgenārthāntaraṃ parikalpya tatra doṣāntaravyudāsāya
viśeṣaṇāntaraniveśasya 1prakṣālanāddhinyāyenāyuktatvācca/

etena
svāsaṃyuktetyanena
svaniṣṭhasaṃyuktatvasambandhāvacchinnapratiyogitākātyantābhāvavivakṣaṇānnotpannavinaṣṭapṛthivyādāvativyāptiḥ/
evaṃ kriyāvadavṛttidravyavibhājakadharmattvaṃ
mūrtatvajātivyadhikaraṇadravyavibhājakadharmavattvaṃ vā
sarvamūrtadravyasaṃyogitvamityanena vivakṣitam/ tādṛśadharmavattā ca
svarūpasamavāyānyatarasambandhena/ nātaḥ kālātmādāvavyāptirityapi
parāstam/ udakṣaratāyā durvāratvāt/
anyataratvaghaṭakayorbhendayormitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāve
vinigamanāviraheṇa
vibhupadārthadvaividhyaprasaṅgācca/
atrocyate -
sarvamūrtetyādermūrtadravyatvavyāpakatvamarthaḥ/ sarvaśabdasya
samabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakavyāpakatvārthakatvāt/ vyāpakatā ca
svānuyogikasaṃyogapratiyogitvasaṃbandhena/ etallābhāyaiva
saṃyogītyuktam/ yadyapi svānuyogikasaṃyogapratiyogitvasambandhena
mūrtadravyatvavyāpakatvaṃ
mūrtadravyaniṣṭhātyantābhāvīyatādṛśasambandhāvacchinnapratiyogitāśūnyatvaparyavasitam,
vṛttyaniyāmakasambandhasyātyantābhāvapratiyogitānavacchedakatvamate na
prasiddhyati, tathāpi
mūrtadravyaniṣṭhabhedapratiyogitānirūpitaniruktasambandhāvacchinnāvacchedakatāśūnyatvarūpaṃ
tadiha vivakṣitam/ atyantābhāvapratiyogitāvacchedakasyāpi
vṛttyaniyāmakasaṃbandhasyānyonyābhāvapratiyogitāvacchedakatāvacchedakatāyāḥ
1.
prakṣālanāddhinyāyeti/ 'prakṣālanāddhi paṅkasya dūrādasparśanaṃ varam'
iti nyāyenetyarthaḥ/
sarvasaṃmatatvāditi
madekapariśīlitaḥ panthāḥ/
nanu parimāṇe
paricchannatvaṃ nāpakarṣarūpam, yenoktadoṣaḥ syāt/ api
tvākāśādyanyatamāsamavetatvam/
yattu -
vibhvasamavetatvaṃ taditi - tadasat - vibhutvasya
mūrtatvaghaṭitatvenānyonyāśrayaprasaṅgāt/ ato na paramāṇuṣu
avayāptiriti manasi nidhāyāha -- prakāśikāyām [88] vastutastviti/
kālanirūpaṇam
[89] anāgatādītyādinā vartamānaparigrahaḥ/
[90] ghaṭakatayeti/ atītādivyavahāraṃ prati
1atītatvādiprakārakajñānasya kāraṇatayā
tādṛśavyavahārajanakatāvacchedakapratiyogitvaprakāratānirūpitadhvaṃsaprakāratā-

nirūpitādheyatvaprakāratānirūpitaprakāratādyāśrayatayetyarthaḥ,
abhedastṛtīyārthahetutvānvitaḥ/ vastutastu atītatvaṃ
svavṛttidhvaṃsapratiyogitvasambandhena, 'atīti' iti
śabdaprayogādhikaraṇakālavattvam/ bhaviṣyatvaṃ ca
svavṛttiprāgabhāvapratiyogitbasambandhena bhaviṣyatīti
śabdaprayogādhikaraṇakālavattvam/ vartamānatvaṃ ca ādheyatāsambandhena
vartata iti śabdaprayogādhikaraṇakālavattvam/ evaṃ ca vyavahāre
vyavahartavyatāvacchedakaprakārakajñānasya kāraṇatayā
tadavacchedakaviṣayatāvattvarūpaṃ vyavahārahetutvaṃ kālasyākṣatameva/
ghaṭakatayetyasyāpi tādṛśaviṣayatāśrayatayetyarthaḥ/ abhedastṛtīyārthaḥ/
prāgabhāvānupagame punaḥ bhaviṣyatīti
śabdaprayogādhikaraṇakṣaṇadhvaṃsāvacchinnakālotpattikatvarūpaṃ
svadhvaṃsāvacchinnakālotpattikatvasaṃbandhena
tādṛśakṣaṇaviśiṣṭatvaparyavasitaṃ nirvācyamiti dhyeyam/
janakatāvacchedikā ca
viṣayatā
mukhyaviśeṣyatānirūpitaprakāratvarūpā pūrvaṅkalpe ' caramakalpe tu
1.
atītatvādiprakārakajñānasyeti/ ghaṭaḥ
vartamānakālavṛttidhvaṃsapratiyogo ityākārakajñānasyetyarthaḥ/
tādṛśavyavahārajanakatāvacchedaketyasya antimaprakāratāyāmanvayaḥ/
pratiyogitvaniṣṭhaprakāratānirūpitā yā dhvaṃsaniṣṭhaprakāratā
tannirūpitā yā
ādheyatvaniṣṭhaprakāratā tannirūpitā yā vartamānakālaniṣṭhaprakāratā
tadāśrayatayetyarthaḥ/
mukhyaviśeṣyatānirūpitaprakāratvamukhyaviśeṣyatānirūpitasaṃsargatānirūpitotpattiviṣayatānirūpitaviṣayatvānyatararūpā
grāhyā, ato nātiprasaṅga iti/ [90] anugatasyetyādi/
pratikṣaṇadinādikaṃ sūryaparispandāderbhinnabhinnatvāt
tatrātītādivyavahārānupapatteriti bhāvaḥ/
[90] digiti/ yadyapi
atītādivyavahārasyānugatakālaviṣayakatve vartamānādāvapi
tādṛśavyavahārāpattyānanugatasūryaparispandādirūpopādhiviṣayakatvamevānāyatyā
svīkartavyamiti noktarītyā atiriktakālasiddhiḥ/ tathāpi
kālikaparatvādyasamavāyikāraṇasaṃyogāśrayatayā ākāśādīnāṃ pratyekaṃ
vinigamanāvirahāt atiriktakālaḥ sidhyatīti kālikasambandhena
sarvādhāratvasya kriyādāvativyāptibhramaṃ nirākāroti -- [90] atretyādinā/ pratīcyādītyādinā udīcīdakṣiṇayoḥ parigrahaḥ/
ātmanirūpaṇam
[92] samavāyena jñānavadityartha iti/ anyathā
kālikādinā jñānavati kālādāvativyāptiriti bhāvaḥ/ [92] virodha itīti/ 1tayā īśvarasya jñānasvarūpatvabodhanāditi
bhāvaḥ/ '(nityaṃ) vijñānam' iti śrutau vijñānapadasya arśa ādyajanyatvaṃ

vā nandyāditvāt kartarilyupratyayāntatvaṃ vābhipreyatyāha - [93] vijñānavadarthakateti/ nanvīśvare sukhābhāvāt kathamuktaśruteḥ
prāmāṇyamityāśaṅkyāha - [93] atreti/ [93] sukhī
saṃvṛtto 'hamitivaditi/ tādṛśavākyasthasukhaśabda ivetyarthaḥ/
atra-uktaśrutau, ānandaḥ- ānandaśabdaḥ duḥkhābhāve upacaryata iti/
saptamyā ādheyatvamarthaḥ/ upacāro lakṣaṇā/ nirūpakatvamāśyātārthaḥ/
tathā ca duḥkhābhāvaniṣṭhalakṣaṇānirūpakaḥ uktaśrutisthānandaśabda iti
phalitam/
1. teyati/ 'nityaṃ
vijñānamānandaṃ brahma' iti śrutyetyarthaḥ/
śrutivākyasthapadasyāsati bādhake lakṣaṇā na yuktetyānandaśabdasya
mukhyārthaparatvaṃ varṇayatāṃ navīnānāṃ matamāha [93] navīnāstviti/ nanvīśvare janyamukhābhāvāt kathamānandaśabdasya
mukhyārthakatvamata āha -- [93] nityasukhamiti/ darśitaśrutibalādityādiḥ/
[93] vijātīyeti/ anyathā parātmanaḥ pareṇa manasā pratyakṣāpatteriti
bhāvaḥ/
idamatra bodhyam -
'ātmā bāhyapratyakṣīyalaukikaviṣayatāśūnyaḥ
udbhūtarūpaśūnyadravyatvāt', 'jīvagatasukhādyatiriktaṃ
mānasīyalaukikaviṣayatvābhāvavat
vijātīyamanoyogatadāśrayasamavetatvādiśūnyatvāt,
gaganādivat'ityanumānadvayaṃ vivakṣitam/ tena na cārvākamate
pakṣāprasiddhiḥ/ avacchedakāvacchedena sādhyasiddheruddeśyatvāt
nāṃśatassiddhasādhanam/ [92] nāpyanumānam liṅgābhāvādityatrāpi
prameyasāmānyaṃ
svavyatiriktātmasādhakatvasambandhāvacchinnajīvaniṣṭhapratiyogitākātyantābhāvavat
vastutvādityanumānamavaseyamiti/
[93] digiti/ ayamatra bhāvaḥ - yadyapi
kulālakṛtitvādyavacchinnasattve ghaṭatvādyavacchinnasattvaṃ tadabhāve tadabhāva
ityanvayavyatirekābhyāṃ ghaṭatvādikulālādikṛtitvābhyāmeva
kāryakāraṇabhāvassidhyati, tathāpi yadviśeṣayoritivyāptibalāt
kāryatvāvacchinnaṃ prati kṛtitvena kāraṇatvamapyāvaśyakam/ evaṃ
kāryatvāvacchinna prati jñānatvecchātvābhyāmapi tathātvaṃ
tādṛśānvayavyatirekāviśeṣāt/ evaṃ ca 'kāryaṃ kṛtijanyaṃ
kāryatvāt' ityanumānamiva
'kāryaṃ jñānajanyaṃ
icchājanyañca kāryatvāt' ityanumānadvayamapi vivakṣitāmiti,
[93] aparokṣajñānāderityādipadena cikirṣāparigrahaḥ/ [93] cikirṣādikamityādipadena kṛtiparigrahaḥ/ nanu 'yaḥ sarvajñaḥ
sarvavit'iti śrutau sarvajñaśabdenaiva īśvarasya
sarvaviṣayakajñānatvalābhe punaḥ sarvavitpadaṃ vyarthamityāśaṅkyāha -
[93] sarvaviditīti/ vastutastu sarvavidityasya sarvaṃ vidantīti
vyutpattyā sarvavyāpta ityarthaḥ/ vida lābha iti dhātoḥ kvipi

tādṛśār thasambhavāditi dhyeyam/
nanu [92] jīvasya lakṣaṇamāha - jīva itīti dīpikāyām [91] jīvastu pratiśarīraṃ bhinna iti saṃgrahavākyāvataraṇamayuktam/
pratiśarīraṃ bhinnatvasya indriyādisādhāraṇatayā
jīvalakṣaṇatvāsambhavāt, ato lakṣaṇapadasya bahulagrahaṇasāmarthyāt
lakṣyata idamiti vyutpattyā karmaṇi lyuḍantatvamāśritya
svarūpaparatvamabhisandhāya vyācaṣṭe - [93] svarūpamāhesyartha iti/
[93] mūle prati śarīraṃ bhinna iti/ atra ca
pratipadasamabhivyāhṛtadvitīyāyāḥ
ādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakatvamabhāvaśca
khaṇḍaśor'thaḥ/ anyathā sāmānyato vyāpakatvasya vyāpyaviśeṣāghaṭitasya
durvacatvena dvitīyārthatānupapatteriti dhyeyam/
nanu 'pratiśarīraṃ
bhinna' iti vākyāt pratidravyaṃ sattetyādiṣu dravyatvavyāpikā
sattetyādyarthavat pratipadasamabhivyāhṛtaśarīrapadasya
śarītatvavyāpakatvārthakatayā śarīratvavyāpakabhedapratiyogītyartho
labhyate/ tacca na ghaṭate/ jīvātmanyekatvopagame 'pi
īdṛśārthanirvāhāt ātmabhedasya śarīratvavyāpakatvākṣateḥ/
atrocyate - na hi bhedasya śarīratvavyāpakatvaṃ svarūpasaṃbandhena
vivakṣitam/ yenaivaṃ syāt/ api [tu] svasamānādhikaraṇabhogāvacchedakatvasvapratiyogitāvacchedakatvobhayasaṃbandhena
avacchedakatā
svaviśiṣṭayogajadharmādyajanyaśarīrāvacchinnabhogavattvasaṃbandhena/ śarīre
svavaiśiṣṭyaṃ ca svabhinna
[tva] svasamānakālīnatvobhayasaṃbandhena/ ato
noktadoṣaḥ/ etadevābhipretyāha - [93] samānākāliketyādi/ kiṃ
tarhi jīvalakṣaṇamityāśaṅkāyāmāha - dīpikāyām [92] sukhādikaṃ jīvalakṣaṇamiti/ atra sukhopādānaṃ
prācīnamatamanusṛtya/ anyathā navīnamate uktarītyā
īśvare 'tivyāpteḥ/ ādinā duḥkhadveṣayoḥ parigrahaḥ/
prakāśikāyām [93] anyathā-śarīrātiriktasyātmatve/ siddhānte manuṣyādiśabdasya
svavṛtticeṣṭāsādhāraṇakāraṇayatnavattvasaṃbandhena
manuṣyādiśarīrāvacchinnātmaparatayā
manuṣyo 'hamityādipratītyupapattirityabhisandhāyoktam [93] abhimāna iti/
[94] yanmadhyamaparimāṇamityādi/ parimāṇe
madhyamatvaṃ ca paramāṇutvaparamahattvabhinnatvam/ tathā cātmanastathātve
yathādehaṃ tasyāpi
saṅkocavikāsaśālitvāpattyā anityatvaprasaṅga iti bhāvaḥ/
[94] digiti/ ayamatra bhāvaḥ- yadi ca
kāyavyūhasthale śarīrāntare 'pi sukhādisākṣātkāropapattaye
prabhāprasaraṇamaṅgīkriyate, tadā anyatrādṛṣṭasyeha kalpanamanupapannam;
dṛṣṭānurodhenaiva kalpanasya sarvasammatatvāt/
ekagrahavartidīpaprasaraṇasya grahāntare 'dṛṣṭeḥ/ evaṃ

vyāpitvapratipādakāgamo 'pi tatra pramāṇamiti/
manonirūpaṇam
dīpikāyām [98] sparśarahitatve satīti/ vāyāvativyāptibhiyā
rūpādirahitatvopekṣaṇam/ saṅgrahe [98] pratyātmaniyatatvāditi/
atra kecit - yāvantaḥ
ātmānaḥ tāvatāṃ manasāṃ vācyatvāt manaso 'nantatvamiti
viśiṣṭārthaḥ/ tallābhaḥ kathamiti cet ittham -
pratipadasamabhivyāhṛtamātmapadaṃ prātisvikarūpeṇa tattadātmavyaktiparam/
tanniyatatvaṃ ca tadanyāsambandhitvam tacca
tadanyasamavetajñānājanakatvam/ tathā ca
svajanyajñānāśrayayatkiñcidātmabhinnasamevatajñānājanakatvādityarthaḥ/
ekaikasya manasa iti śeṣaḥ/ jñānajñāpyatvaṃ pañcamyarthaḥ anantatve
anvetīti - tattuccham/ ātmaśabdasyātmatvajātiviśiṣṭaśaktitayā
tattadvyaktitvāvacchinnaparatve tasya lakṣaṇāprasaṅgāt/
ātmanāmanantatvena viśiṣṭa durjñeyatvācca/
vastutastu
niyatatvamatra bhedāśrayatvam; bhede cātmanaḥ
pratipadīsamabhivyāhārabalāt
1svasetyādibhedavattvarūpavyāpakatāsaṃbandhena anvayaḥ/ svādhikaraṇatā
tādātmyasaṃbandhena/
1.
svasetyādibhedavattveti/
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvani ṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavatvasaṃbandhenatyarthaḥ/
bhedaḥ
svabhinnasamavetajñānajanakatvasambandhāvacchinnasvapratiyogitāvacchedakatvasvāśrayamanojanyajñānasamavāyitva-
ubhayasaṃbandhena/ evaṃ cātmapadasya mukhyārthaparatāpi sutarāṃ
saṅgacchate/ ata eva saṅgrahaṭippaṇyāmuktamarthāntaramapi
dūrato 'pāstam/ nanu lāghavāt sarveṣāmapyātmanāṃ ekameva mana
āstāmityatrāha - [99] sarvātmanāmityādi/ nanu manaso 'ṇutva eva
uktadoṣaḥ syāt/ na hi vayaṃ tasyāṇutvaṃ svīkurmahe/ api tu
vibhutvameva/ tathā ca sarvātmanāṃ manasa ekatve 'pi sarvendriyairekadā
saṃyogasambhavāt naikasya puṃsaḥ jñānadaśāyāṃ aparasya
tadanupapattirityabhiprāyeṇa śaṅkate - dīpikāyām [99] nanu mana ityādinā/ [99]
sparśarahitatve satītyādi/
pṛthivyādau vyabhicāravāraṇāya satyantam/ guṇādau
vyabhicāranirāsāya viśeṣyam/ atra ca manaso 'ṇutve ānantyaṃ
kalpanīyam/ vibhutve tu na tatheti lāghavamiti tarkasattvāt
nāsyānumānasyāprayojakatvamiti
bhāvaḥ/ samavāyena
saṃyogaṃ prati samavāyena kriyāyāḥ kāraṇatvāt vibhuṣu ca

kriyāviraheṇa noktasaṃyogopapattirityāśayenāha - prakāśikāyāṃ
[99] vibhudvayeti/ [99] kriyādītyādinā saṃyogaparigrahaḥ/
dīpikāyām [99] tadā suṣuptiriti/ idamatra bodhyam -
suṣuptiḥ svāpaḥ
purītannāḍīpradeśāvacchinnātmānuyogikaḥmanaḥpratiyogikasaṃyogaḥ na
tu tādṛśadeśānuyogikamanaḥpratiyogikasaṃyogaḥ/ tathā sati 'caitraḥ
svapiti', 'maitraḥ suṣuptaḥ' ityādivākyānāmaprāmāṇyāpātāt/ tatra
caitrādipadasya tattaccharīrāvacchinnātmaparatayā ātmani ca
tādṛśasaṃyogavirahāt/ kartṛpratyayasya cāśrayatvabodhakatvāt/ ata
evoktam
vyutpattivādaṭippaṇyām kṛṣṇambhaṭṭenāpi 'tatraikasmin
svāpe nidrānāḍyavacchinnamanoyogarūpe' daiti 'dhātvarthasvāpe
nidrānāḍyavacchinnātmamanoyorūpe' iti ca/
yattu - svapitītyādau
purītatpradeśamanoyogānukūlakṛtimāniti bodhavarṇanam -
tadayuktam - svāpadaśāyāmātmani tādṛśakṛterabhāvāt
jīvanayonirūpayatnasya ca prāṇakriyāmātrahetutvena
tādṛśasaṃyogānukūlatvavirahāt
iṣṭasādhanatājñānajanyatāvacchedakapravṛttitvajāterevākhyātārthatāvacchedakatāyāḥ
gadādhareṇa uktatayā
jīvanayoniyatnasyākhyātārthatāprasakterevābhāvācca/ yadyapi
tādṛśamanoyogasya svāparūpatve manaḥ
svapitītyādadivākyaprāmāṇyāpattiḥ, tathāpyanuyogitāyā eva tatra
pratyayārthatvasvīkāreṇa tasyāśca pratiyoginyanabhyupagamāt
noktāpattiḥ/ yadyapyākhyātāderāśrayatvādyarthakatāyā apyanyatra kḷptatvāt
tattātparyeṇa manaḥ svapiti ityādiprayogāpattiḥ durvāraiva/ tathāpi
kṛtyādāvevākhyātasya śaktiḥ, āśrayatvādau tu nirūḍhalakṣaṇeti
sarvānumatam/ tatra svapidhātusamabhivyāhṛtapratyayasyānuyogitva
evānāditātparyaṃ kalpyate/ ato na doṣaḥ/
athānuyogitvādessaṃsargatayā bhānenaivopapattau
kimākhyātādestadarthakatāmupagamya prakāravidhayā tadbhānasvīkāreṇa?
anyathā tatsaṃsargasyāpi śābdabodhaviṣayatvakalpanāpattyā gauravāt/ na
caivaṃ caitro na svapitītyādau nañarthābhāvānvayānupapattiḥ/
pratiyogitāvadanuyogitāyāṃ api
vṛttyaniyāmakatvenābhāvapratiyogitānavacchedakatvāditi vācyam/
vṛttyaniyāmakasyāpyabhāvapratiyogitāvacchedakatāghaṭakasambandhatvopagamenādoṣāt/
na ca vṛttyaniyāmakasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvasyātiriktasya
kalpane gauravamiti vācyam/
tādṛśasambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvasya
tadīyatādṛśasambandhābhāvasamaniyatatvena tadabhinnatayā

atiriktakalpanāvirahāt/ na caivamapi
vṛttyaniyāmakasambandhāvacchinnapratiyogitākalpane gauravamiti
vācyam/ bhavanmate 'pi prāguktagauravasattvena sāmyāt/ na ca
rājapuraṣavādoktayuktyānuyogitvasya śābdabodhe
prakāratvamāvaśyakamiti vācyam/ tādṛśayuktīnāṃ
vistareṇānyatrāsmābhirnirastatvāt/ svapitītyetāvanmātrasya
bodhakatvopapattaye ākhyātāderanuyogitārthakatāyā āvaśyakatvāt/
yadyapi caitraḥ svapitītyādau anuyogitāyāḥ padārthatve 'pi śābbodhe
saṃsargatayā bhāne na ko 'pi dāṣaḥ/ tathāpi
tātparyārthaviśeṣānurodhena tatsaṃsargako vā tatprakārako vā
bodho bhāvatviti na tatrāsmākamāgrahaḥ/
caitro
jānātītyādāvapyevameva bodhyam/ evaṃ bhavanmate purītat
svapitītyādiprayogasya prāmāṇyaṃ durvāram/ asmanmate tu neti
madekapariśīlitaḥ panthāḥ/
[98] sukhādyupalabdhisādhanamindriyaṃ mana iti
saṅgrahaḥ/ atra ca ghaṭādyupalabdhisādhanībhūtacakṣurādinirāsāya
sukhādīti/ ātmanyativyāptivāraṇāya viśeṣyam/ yadi ca
tādṛśopalabdhisādhanatvaṃ
tādṛśopalabdhiniṣṭhānubhavatvavyāpyadharmāvacchinnajanyatānirūpitajanakatvam,
anyathā kālavidhayā tajjanake cakṣurādāvativyāpteḥ/ tathā ca
nātmanyativyāptiriti indriyatvaviśeṣeṇaṃ vyarthamiti vibhāvyate,
tadāpyāha - prakāśikāyām ātmamanoyogāditi/ ādipadena
sukhādiparigrahaḥ/ tathā ca sukhādimānasatvāvacchinnaṃ prati manasaḥ
karaṇatā nirvāharthaṃ ātmamanoyogasyātmasamevatayogyaviśeṣaṇatvena
sukhādervā vyāparatākalpanasyāvaśyakatayā tadvāraṇāya tatsārthakyamiti
bhāvaḥ/ [99] aṇutvasiddhiriti/ idamatra
pramāṇābhimatam 'manaḥ aṇutvatadabhāvānyataravat prameyatvāt'
ityanumānaṃ manaso 'naṇutve uktarītyā suṣuptyanupapattiriti
tarkasahakṛtamiti/
rūpanirūpaṇam
[100] cakṣurmātragrāhyo guṇo rūpamiti
saṃgrahavākyam/ atra ca cakṣurmātragrāhya ityanane
cakṣurviśiṣṭadharmāśrayagrāhya iti bodhaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
laukikapratyāsattyā
svagrāhyarūpagrāhakendriyavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinna
svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvacakṣuṣṭvaniṣṭhādheyatvobhayasambandhena/
adhikam anyatra prapañcitaṃ asmābhiḥ/ prakāśikāyām [101] na
rūpe sambhavatīti/ rūpasyātmamanogrāhyatvāditi bhāvaḥ/ [101] tathāpi tvagindriyeti/ yadyapi
cakṣuritaranirūpitajñānatvānavacchinnajanyatāśrayajñānīyalaukikaviṣayatāśūnya

tvarūpacakṣuritarāgrāhyatvavivakṣaṇe na doṣaḥ/ tathāpi tvagādeḥ
cākṣuṣapratyakṣaṃ prati kālādividhayā
janakatāmādāyāsambhavavāraṇāya janakatāyāṃ
kālatvādyanavacchinnatvasya vā janyatāyāmevava vā
jñānatvavyāpyadharmāvacchinnatvasya vā vivakṣaṇīyatayā
cakṣussaṃyuktasamavāyamādāyāsambhavavāraṇāya cakṣuritarasya dravyatvena
viśeṣaṇīyatayā ca gauravamityālocya tatparityāgaḥ/ [101] tvagagrāhyatvetyādi/ tvācanirūpitalaukikaviṣayatāśūnyatvaṃ
cākṣuṣanirūpitalaukikaviṣayatāvatvaṃ ca jātiviśeṣaṇamatra vaktavyam/
tena tvācapratyakṣe yapatvasyopanayamaryādayā bhāne 'pi tvacaśca
kālavidhayā rūpacākṣuṣajñānajanakatve 'pi na kṣatiḥ/ evaṃ gurutvādeḥ
cākṣuṣe upanayamaryādayā bhāne 'pi nātivyāptiḥ/ atra rasādivāraṇāya
cākṣuṣeti/ prabhādivāraṇāya guṇavibhājaketi/ guṇatvavyāpyetyarthaḥ/
nanu prabhābhittisaṃyoge 'tivyāptivāraṇāya guṇapadameva
viśeṣaguṇaparaṃ kiṃ noktamityaśaṅkāyām āha- [101] ata
evetyādi/ tathā ca darśitātivyāptivāraṇā
cakṣurmātragrāhlayasāṃsiddhikadravatvaviśeṣe 'tivyāptinirāsāya ca
jātighaṭitapariṣkārasyāvaśyakatayā tvagagrāhyatvādeḥ/
tadviśeṣaṇatayaivopapattau lakṣaṇe viśeṣatvaniveśanaṃ gauravāvahamiti
bhāvaḥ/
dīpikāyām [100] avyāpyavṛttinīlādīti/ atrāvyāptivṛttitvaviśeṣaṇaṃ
parasparavaiyadhikaraṇyāśaṅkānirāsāya daiśikāvyāpyavṛttitvamiha
vivakṣitam/ tacca
1svapratiyogitvasvādhikaraṇanirūpitakiñciddeśāvacchinnādheyatvobhayasaṃbandhenābhāvaviśiṣṭatvam/
nanu [100] rūpasya vyāpyavṛttitvaniyamāditi dīpikoktirasaṅgatā/
utpannaṃ dravyamiti nyāyena rūpādīnāṃ
kālikāvyāpyavṛttitvasyāvaśyakatvādityata āha - prakāśikāyām [101] vyāpyavṛttitveti/ daiśikavyāpyavṛttitvetyartha
iti/
daiśikavyāpyavṛttitvaṃ ca pūrvoktobhayasambandhanābhāvaviśiṣṭānyatvam/
1.
svapratiyogitvetyādi/ svaṃ kapisaṃyogābhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ
kapisaṃyoge, evaṃ svaṃ kapisaṃyogābhāvaḥ tadadhikaraṇaṃ vṛkṣaḥ
tannirūpitāgradeśāvacchinnavṛttitvaṃ kapisaṃyoge 'stīti samanvayaḥ/
1atra ca
nīlādisamudāyaḥ nitrarūpamiti pratītiviṣayatvatadabhāvānyataravān
prameyatvādityanumānaṃ nīlādisamudāyo yadi pratītiviṣayaḥ syāt
tarhyavyāpyavṛttiḥ syāditi tarkasahakṛtaṃ pramāṇaṃ vācyam/ tatra rūpasya
vyāpyavṛttitvaniyame vipratipannaṃ prati dūṣaṇāntaramāha - [101] idamupalakṣaṇamityādinā/ evaṃ ca
darśitagauravajñānasahakṛtamuktānumānameva citrarūpasyātiriktatve
pramāṇamiti bhāvaḥ/ prāgabhāvādītyādinā dhvaṃsaparigrahaḥ/ nanu
citrapaṭe rūpavattāpratīteḥ

2sāmānādhikaraṇsambandhenāvayavarūpamādāyopapatteḥ atiriktacitrarūpaṃ
nopeyate/ parasparavirodhena vyāpyavṛttinīlādisamudāyo 'pi na
tatrotpattumarhatīti āśaṅkate [100] nanu citretyādinā
dīpikāyām/ sāmānādhikaraṇyena tatra rūpasattvādāha - prakāśikāyām
[101] samavāyenetyādiriti/ 3samavetatvīyasambandhasya svarūpasya
kāraṇatāvacchedakatvākalpanayā lāghavamabhisandhāyāha - [101] svāśrayasamavetatvasambandhena rūpamiti/ jñānagatapratyakṣatvajātau
prayojakatvāsambhavādāha - [101]
pratyakṣaviṣayatveti/ nanu
dravyavṛttilaukikaviṣayatāsambandhena pratyakṣaṃ prati samavāyena rūpasya
kāraṇatve citrapaṭasthale 'tiriktarūpatatprāgabhāvataddhvaṃsānāṃ kalpanayā
mahāgauravamiti tadapekṣayā svaśrayasamavetatvasambandhenaiva rūpasya
kāraṇatvamucitamityato dūṣaṇāntaramāha - [101] citrāvayavāvayavaketyādinā/ dīpikāyām [101] tasmāt paṭasyetyādi/ ayamatra bhāvaḥ --- ayaṃ paṭaḥ
rūpatadabhāvānyataravān prameyatvādityanumānena yadyayaṃ rūpaśūnyaḥ
syāt tarhyapratyakṣaḥ syāditi tarkasahakṛtena siddhaṃ rūpaṃ
1. atra ceti/
nīlīdisamudāyasya citrarūpatvābhāva ityarthaḥ/ yadvā rūpasya
vyāpyavṛttitva ityarthaḥ/ athavā citrarūpasyātiriktatva ityarthaḥ/
2.
sāmānādhikaraṇyasaṃbandheneti/ svādhikaraṇavṛttitvasaṃbandhenetyarthaḥ/
svaṃ avayavatanturūpaṃ tadadhikaraṇaṃ tantavaḥ tadvṛttitvaṃ paṭastheti tena
saṃbandhena paṭasya tanturūpavattvam/
3. samavetatvīyeti/
rūpavatsamavetatvasya pratyakṣatvaprayojakatve tasya svarūpasaṃbandhenaiva
prayojakatvaṃ vācyamiti samavetatvapratiyogikasvarūpasaṃbandhasya
kāraṇatāvacchedakasaṃbandhatvaṃ vaktavyam/ svāśrayasamavetatvasaṃbandhena
rūpasya
kāraṇatve tu
samavetatvameva kāraṇatāvacchedakasaṃbandhaḥ na tu tadīyasvarūpamiti
lāghavamiti/ kāraṇatāvacchedakadharmalāghavamapyatra bodhyam/
pūrvoktayuktyā
atiriktatvasiddheḥ citrarūpamiti vyavahriyata iti/ citrarasāsiddhau
hetumāha - [101] dravyalaukiketyādi/ tathā cāyaṃ
rasatadabhāvānyataravān
prameyatvādityanumānamanukūlatarkavirahādaprayojakamiti bhāvaḥ/ atra
ca nānārasavadavayavadvayārabdhe vastuni atra rasa iti pratītyupapattaye
citrarasāṅgīkāra āvaśyaka iti tvanāśaṅkanīyam/
tatrāvayavarasasyaiva 1sāmānādhikaraṇyena bhānābhyupagamāt/ yatra ca
nānārasavatparamāṇudvayārabdhadvyaṇukādikrameṇa mahāvayaviparyantaṃ
utpannaṃ tatra rasapratītirnopeyata eva/ dharmiṇaḥ rāsanapratyakṣe
upanayamaryādayaiva bhānābhyupagamāt/ paramāṇurasasyāpi

viśeṣyavidhayālaukikapratyakṣāsambhavāt/ upanītaṃ viśeṣaṇatayaiveti
naiyāyikasiddhāntāditi/ vastutastu tasasya vyāpyavṛttitvaniyame
pramāṇābhāvāt deśabhedāvacchedena ekasminneva vastuni
nānārasotpattisambhavāt samavāyenātra rasa iti pratīteḥ
pramārūpāyā nānupapattiḥ/ sarvamidamabhisandhāyoktam [101] saṅkṣepa iti/
rasanirūpaṇam
nanu [103] rasanagrāhyo guṇo rasa iti lakṣaṇavākye
paramāṇurase 'vyāptiḥ/ rasanagrāhyajātimattvavivakṣāyāmapi
sattādikamādāya
rūpādāvativyāptirata āha - [104]
rasanetyādi/ [104] guṇavibhājaketi/ 2guṇatvanyūnavṛttitvaṃ vivakṣitam/
sparśanirūpaṇam
nanu tvagindrayamātragrāhya
ityādilakṣaṇe 'sambhavaḥ/ sparśasyatvagitarātmādigrāhyatvāt/ evaṃ
paramāṇusparśe 'vyāptiḥ/ tvagragrāhyatvāt ityata āha - [104] cakṣuragrāhyetyādi/
1.
sāmānādhikaraṇyeneti/ svāśrayasamavetatvasaṃbandhenetyarthaḥ/
2. nanu
guṇavibhājakatvaṃ guṇatvavyāpyatvam, tacca guṇatvasyāpyakṣatamiti
tadādāya rūpādāvativyāptirityata āha - guṇatvanyūnavṛttitvaṃ
vivakṣitamiti/ guṇatvanyūnavṛttitvaṃ ca guṇatvasamānādhikaraṇatve
sati guṇatvasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvam/ tacca
guṇatvasya nāstīti bhāvaḥ
cakṣuragrāhyatvaṃ ca
cākṣuṣanirūpitalaukikaviṣayatāśūnyatvam/ tvagindriyagrāhyatvaṃ ca
tvācanirūpitalaukikaviṣayatāvattvam/ nātaḥ 1pūrvavaddoṣaḥ/
guṇavibhājakatvaṃ ca vāyupratyakṣatāvādinavīnamate
vāyutvajātimādāya vāyāvativyāptivāraṇāya upāttam/
pākaprakriyānirūpaṇam
[106] parāvṛttyādītyādinā rūpāntaraparigrahaḥ/
nanu [105] āmanikṣipte ghaṭa iti dīpikāvākye
saptamyantaghaṭapadasyottaratrānvayāsambhavāt asaṅgatirityato
yojanāmāha -- [106] ghaṭe āmanikṣipte satīti/ tathā ca
ghaṭapadottarasaptamyā āmasaṃyogor'thaḥ/ tasya
cottarakālīnatvasaṃbandhena śyāmaghaṭanāśe anvaya iti bhāvaḥ/
nanu paramāṇuṣu
rūpotpattau śyāmaghaṭanāśa iti dīpikāvākyāt śyāmaghaṭanāśe
paramāṇuniṣṭharūpotpattyuttarakālīnatvaṃ labhyate/ taccayuktam -
avayavināśānantarameva paramāṇuṣu rūpāntarotpatteḥ vaiśeṣikaiḥ
svīkārāt ato yojanayā anvayamāha -- [106] śyāmaghaṭanāśa ityādi/

jāti iti śeṣaḥ/ tathā ca nāśapadottarasaptamyāḥ utpattirarthaḥ/
tasyāścottarakālīnatvasambandhena rūpāntarotpattāvanvaya iti bhāvaḥ/
[106] svatantreṣviti/ viśakaliteṣvityarthaḥ/
ārambhakasaṃyogarahiteṣviti yāvat/ [106] aparāvayavīti/
pūrvavinaṣṭāvayavivyatiriktāvayavītyarthaḥ/ [106] ata
eveti/ avayavinyapi paramāṇuvat pākāṅgīkārādevetyarthaḥ/ nanu
so 'yaṃ ghaṭa iti
pratyabhijñāsājātyamavalambate/ nirvāpitāropitadīpe seyaṃ
dīpajvāleti pratyabhijñāvat na tvekasyā eva vyakteḥ kāladvayasambandham/
ato na virodha ityato dūṣaṇāntaramāha - [105] anantāvayavītyādi/ nāśādītyādinā
prāgabhāvaparigrahaḥ/
[107] vāraṇasambhavāditi/
vaijātyasyāvayavarūpājanyāvayavirūpavyāvṛttatvāditi bhāvaḥ/
1. pūrvavaddoṣa iti/
cākṣuṣe upanayamaryādayā sparśatvasya, tvāce
gurutvasyopanayamaryādayā bhāne 'pi nāsambhavaḥ ativyāptirvetyarthaḥ/
[107] yathāyogyamiti/ tathā ca
rūpādicatuṣṭayapadaṃ tādṛśacatuṣṭayānyatamaparamiti bhāvaḥ/
nanu udbhūtatvasya
jātirūpatāyā indriyalakṣaṇāvasare nirastatvāt atra ca
jātirūpatvokteḥ pūrvottaragranthavirodha ityāśaṅkya
matabhedanobhayagranthasaṅgatiriti tasya jātirūpatvamevetyāha - [107] udbhūtatvaṃ jātirityādinā/ guṇagateti/ guṇaghaṭitetyarthaḥ/
[107] na doṣaḥ - na pūrvotataragranthavirodha ityarthaḥ/ ayaṃ bhāvaḥ -
sāṅkaryasya jātibādhakatāyāṃ pramāṇabhūte dharmaśāstre
dravyagatasāṃkaryasyaiva jātibādhakatvokteḥ/
svādhikaraṇadravyavṛttitvasvābhāvādhikaraṇadravyavṛttitvasvādhikaraṇadravyavṛttyabhāvapratiyogitvatritayasaṃbandhena
jātiviśiṣṭatvarūpadravayaghaṭitajātisāṅkaryasyaiva
jātitvābhāvavyāpyatāyā upagamena jātibādhakatvaṃ svīkriyate/ na tu
guṇādisādhāraṇasvādhikaraṇaghaṭitajātisāṅkaryasyeti/
vastutastu
prāguktasambandhena dravyatvavyāpyajātiviśiṣṭatvameva
jātitvābhāvavyāpyamityupagamāt guṇatvavyāpyajātivaiśiṣṭyasya
cātathābhūtasya na jātibādhakatvamiti dhyeyam/
jātisāṅkaryasāmānyasyaiva jātibādhakatvamabhyupetya
prakṛtagranthamupapādayatāṃ matamāha - kecittviti/
āhurityanenāsvarasaḥ sūcitaḥ/ tadbījantūdbhūtatvasya
tattadanudbhūtatvābhāvakūṭarūpatve tasya gaganādisaṃyogasādhāraṇatayā
gaganādipratyakṣabhiyāpratyakṣaprayojakatvāsambhavāt udbhūtatvaṃ
pratyakṣaprayojakamitidīpikāgranthāsaṅgatiriti/
parimāṇanirūpaṇam

[108] bhāvapradhāna iti/ bhāvaḥ pradhānaṃ
mukhyaviśeṣyaḥ yasminniti vyutpattyā dharmaniṣṭhamukhyatānirūpakatvaṃ
bhāvapradhānatvam, nirūpakatvaṃ ca jñānadvārakam, evaṃ
cāṇumahadādiśabdaḥ saṅgrahavākyasthaḥ aṇutvamahatvādikaṃ lakṣaṇayā
bodhayatīti bhāvaḥ/
saṃyoganirūpaṇam
[110] sādhāraṇakāraṇatvena -
kāryatvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvena/ nanu
svātyantābhāvasamānādhikaraṇatvamavyāpyavṛttitvamiti dīpikāvākye
svapadasya yatrāvyāpyavṛttitvaṃ sthāpyam tadvyaktiparatāyā
āvaśyakatayā saṃyogādivyaktīnāmānantyāt
ekavyaktyupādāne 'paravyaktyasaṃgrahaḥ/ svātyantābhāvasamānādhikaraṇaṃ
yadyatsvaṃ tāvadanyatamatvaṃ tu sarvajñenaiva jñeyam, mahāgauravaṃ, ca ato
niṣkṛṣṭārthamāha -- [110] svapratiyogitvetyādi/ yadyapi
svātyantābhāvasamānādhikaraṇatvatādātmyobhayasaṃbandhena
prameyaviśiṣṭatvamanugatam, tathāpi
tādātmyādirūpādhikapadārthaniveśāt gauravamiti tadupekṣitam/
athātra
saṃyogādisambandhāvacchinnapratiyogitāka-ghaṭatvādyabhāvādyadhikaraṇe
samavāyādinā ghaṭatvādessattvāt tatrātivyāptiḥ/ na ca
tatsambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvādhikaraṇe
tatsambandhenādheyatvasya vivakṣayā na doṣa iti vācyam/
yattvatattvānanugamena lakṣaṇasya tattadvyaktiviśramāpātāt/
na cābhāvaviśiṣṭatvaṃ
tat, vaiśiṣṭyaṃ ca svapratiyogitvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasaṃbandhena/
ādheyatāyāṃ svavaiśiṣṭyaṃ
svapratiyogitāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvādhikaraṇanirūpitatvobhayasaṃbandhena/
ato nānanugama iti vācyam, evamapi
saṃyogādisambandhāvacchinnapratiyogitākaghaṭatvādyabhāvasyāvyāpyavṛttitāprasaṅgāt/
svasya saṃyogādinā yo 'bhāvaḥ tadīyapūrvakṣaṇādivṛttitvaviśiṣṭa
svābhāvaniṣṭhapratiyogitāvacchedakasvarūpasaṃbandhena paṭādau
tatsattvāt/
na ca svasmin
svābhāvīyaṃ yatpratiyogitvaṃ tadavacchedakasaṃbandhena
svābhāvādhikaraṇavṛttitvaniveśāt nāyaṃ doṣaḥ iti vācyam/
yattvatattvānanugamasya durvāratvāt/
na ca
adhikaraṇatāviśiṣṭatvaṃ tat, vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayāśrayatvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasaṃbandhena/ ādheyatāyāṃ
svavaiśiṣṭyaṃ ca

svanirūpakābhāvādhikaraṇanirūpitatvasvāśrayāvacchedakasaṃbandhāvacchinnatvobhayasaṃbandhena/
adhikaraṇatā ca
svanirūpitapratiyogitātvasambandhāvacchinnā/ ato na ko 'pi
doṣaḥ/ yadvā pratiyogitāviśiṣṭatvaṃ tat, vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayatvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasaṃbandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvanirūpakābhāvādhikaraṇanirūpitatvobhayasambandheneti
vācyam/
evamapi
dravyānyatvaviśiṣṭasattābhāvādāvativyāpteḥ/
tadabhāvarūpaviśiṣṭasattāyāḥ śuddhasattānatiriktatayā tadadhikaraṇe
ghaṭādau tatsattvāt/ na cābhāvatvaviśiṣṭatvaṃ adhikaraṇatāviśiṣṭatvaṃ
vā tat/ prathame vaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpitapratiyogitvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnādhikaraṇanirūpitatvasvanirūpitapratiyogitāvacchedakasambandhāvacchinnatvobhayasambandhena/
dvitīye adhikaraṇatā svanirūpitapratiyogitātvasambandhena/ vaiśiṣṭyaṃ
ca svāśrayāśrayatvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpakābhāvatvāvacchinnādhikaraṇanirūpitatvasvāśrayāvacchedakasambandhāvacchinnatvobhayasambandhena/
ato na doṣaḥ/ atra dravyānyatvaviśiṣṭasattābhāvo nāstītyapratyayāt
guṇādau tādṛśasattābhāvābhāvatvena vṛttyanupagamāditi vācyam/
evamapyabhāvatvasyānugatākhaṇḍopādhirūpatāyā anyatra vyavasthāpitatvena
tasya sarvatrābhinnatayā taddoṣatādavasthyāt/
atrocyate -
adhikaraṇatāviśiṣṭatvamavyāpyavṛttitvam/ adhikaraṇatā ca
svaviśiṣṭapratiyogitātvasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svaviśiṣṭābhāvanirūpitatvasvanirūpita -
kiñciddharmāvacchinnaprakāratānirūpitasaṃsargatvobhayasambandhena/ abhāve
svavaiśiṣṭyaṃ ca svāśrayatva1svasetyādibhedavattvobhayasambandhena/
svādhikaraṇatā ca svāvacchedakatāsambandhena/
1.
svasetyādibhedavattveti/
svādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvetyarthaḥ/
bhedapratiyogitāvacchedakatā ca ādheyatāsambandhena/
adhikaraṇatāviśiṣṭatvaṃ
svāśrayāśrayatvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayāvacchedakasambandhāvacchinnatvaviśiṣṭādhikaraṇanirūpitatvībhayasambandhena/
adhikaraṇe svavaiśiṣṭyaṃ ca svasetyādibhedavattvasambandhena/
svādhikaraṇatvaṃ ca svanirūpakaviṣayatāvacchedakatāsambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā
svarūpasambandhāvacchinnādheyatāvacchedakatāsambandhena/ yadyapi

kālikasambandhena ghaṭatvābhāvādiviśiṣṭasya dhvaṃsasya ghaṭādau
sambhavāt atiprasaṅgaḥ, tathāpi svaviśiṣṭādhikaraṇanirūpitatvasthāne
svaviśiṣṭādhikaraṇatāvannirūpitatvaṃ niveśyam/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchinnapratiyogitākabhedanirūpitatvasvasetyādibhedavattvobhayasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā svaviśiṣṭāvacchedakatāsambandhena/
vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayanirūpitasvarūpasambandhāvacchinnādheyatvanirūpitatvasvanirūpakaviṣayatāvacchedakatāvacchedakasambandhāvacchinnatvobhayasambandhena/
vastutastu
1pratiyogitāviśiṣṭatvamavyāpyavṛttitvam/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svāśrayatvasvaviśiṣṭādheyatvobhayasambandhena/ svavaiśiṣṭyaṃ ca
svāvacchedakasambandhāvacchinnatvasvāvacchedakadharmāvacchinnatvasvanirūpakābhāvādhikaraṇanirūpitatvatritayasambandhena/
2tena viśiṣṭasattvasya nāvyāpyavṛttitvamiti dhyeyam/
1.
pratiyogitāviśiṣṭatvamityādi/ pratiyogitā kapisaṃyoganiṣṭhā
tadviśiṣṭatvaṃ kapisaṃyoge svāśrayatvasaṃbandhenāsti, kapisaṃyogasya
pratiyogitāśrayatvāt/ evaṃ
pratiyogitāvacchedakasamavāyasaṃbandhāvacchinnā
pratiyogitāvacchedakakapisaṃyogatvāvacchinnā
pratiyogitānirūpakakapisaṃyogābhāvādhikaraṇavṛkṣanirūpitā ca
kapisaṃyoganiṣṭhādheyatā bhavati iti tritayasaṃbandhena
pratiyogitāviśiṣṭamādheyatvaṃ ca kapisaṃyoge 'stīti
kapisaṃyogasyāvyāpyavṛttitvam/
2. tena
viśiṣṭasattvasyeti/ viśiṣṭasattāniṣṭhāyāḥ
viśiṣṭasattāniṣṭhapratiyogitānirūpakābhāvādhikaraṇaguṇanirūpitādheyatāyāḥ
pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭasattātvāvacchinnatvavirahāt
uktatritayasambandhena pratiyogitāviśiṣṭatvābhāvāditi bhāvaḥ
vibhāganirūpaṇam
[111] kecidityasvarasassūcitaḥ/ tadbījantu
janyamātrasya kālatvapakṣe janyarūpādāvativyāptiriti/ pare tvityādi/
atra cāvacchinnāntena janyatāviśeṣaṇena ghaṭitamekaṃ lakṣaṇam/
samavāyasambandhāvacchinnatvena kāraṇatāviśeṣaṇena ghaṭitamaparaṃ
lakṣaṇam iti vivekaḥ/ anyathā ekatra lakṣaṇe ubhayaniveśane
prayojanābhāvāt/ tattaddhvaṃsavyaktitvāvacchinnaṃ prati tādātmyena
tattatpratiyogivyakteḥ kāraṇatayaiva saṃyogā - [dya] (di)tivyāptivāraṇāditi bodhyam/
nanu kāryasāmānyaṃ
prati tādātmyena hetubhūte kālādau ativyāptivirahāt
guṇapadavaiyarthyamityāśaṅkāṃ tasya
darśitārthatātparyagrāhakatvopagamena pariharati - [111] etattātparyeti/
paratvāparatvanirūpaṇam

nanu
parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve iti
saṅgrahavākyāt ubhayavyavahārāsādhāraṇakāraṇatvamubhayalakṣaṇamiti
labhyate/ taccāsambhavi, paratvādeḥ
pratyekamaparavyavahārādyasādhāraṇakāraṇatvavirahāt, ato vyācaṣṭe -
[112] dīpikāyāṃ paravyavahāretyādi/ asamavāyikāraṇatvamātrasya
gurutvalakṣaṇatve tantudvayasaṃyogādāvativyāptiḥ/ patanakāraṇatvasya
tathātve 'pi āśrayatayā patanasamavāyikāraṇe phalādāvativyāptiḥ
sphuṭaivetyālocyādyapadasya kṛtyamāha - [113] dvitīyādīti/
nanvādyatvamihādau bhavamiti vyutpattyā pūrvakālotpannatvaṃ, tacca
dvitīyādipatanasyāpi tṛtīyādipatanapūrvakālotpannatayā akṣatamiti
kathaṃ tadvāraṇasambhava ityata ādyatvamanyādṛśaṃ nirvakti - [111] prakāśikāyām ādyatvamiheti/ svasamānādhikaraṇetyādi/ athātra
svapadamanuyogiparam vā pratiyogiparam vā/ nādyaḥ,
ādyapatanavyaktīnāmānantyāt/ tenaikopādāne itarāsaṅgrahāt/
svasamānādhikaraṇapatanapratiyogikadhvaṃsāsamānakālīnaṃ yadyatsvaṃ
tāvadanyatamattvaṃ tu asarvajñadurjñeyam/ anyatamattvaghaṭakabhedānāṃ mitho
viśeṣaṇaviśeṣyabhāve vinigamanāvirahaśca/ nāpyuttaraḥ,
tādṛśayatkiñcidekapatanavyaktibhedasya dvitīyādipatanasādhāraṇatvāt/
tādṛśaṃ yadyatsvaṃ tattadvyaktitvāvacchinnabhedakūṭavattvasya
tāvadanyatamatvāvacchinnabhedavattvasya vā prāguktadoṣadūṣitatvāt/
atrocyate -
1tādātmyasvasamānādhikaraṇapatanapratiyogikadhvaṃsasamānakālīnatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacche-
dakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasambandhena
patanaviśiṣṭatvamādyatvamiti anuyogini svatvāntarbhāve
sthūlānugamaḥ/
2svasamānādhikaraṇapatanadhvaṃsasamānakālīnatvasambandhāvacchinnasvapratiyogitāvacchedakatvāśrayatvobhayasaṃbandhenabhedaviśiṣṭatvamiti
sūkṣmānugamaḥ/ 3pratiyogini svatvādare tu
svasamānādhikaraṇapatanadhvaṃsasamānakālikatvavādātmyobhayasaṃbandhena
patanaviśiṣṭānyatvamiti sthūlānugamaḥ/
4svasamānakālīkatvasvasamānādhikaraṇapatanapratiyogikatvasambandhāvacchinnādheyatvobhayasambandhena
1. tādātmyetyādi svaṃ
prathamapatanaṃ tatsamānādhikaraṇam yat dvitīyapatanaṃ
taddhvaṃsasamānakālikatvaṃ prathamapatane nāstīti
tādṛśasamānanakālikatvasambandhena svavadbhinnatvasya svatādātmyasya ca
prathamapatane sattvāt tasya ādyatvopapattiḥ/
2.
svasamānādhikaraṇetyādi/ prathamasvaśabdaḥ ādyapatanaparaḥ/ dvitīyasvaśabdaḥ
ādyapatanavadbhedaparaḥ/ ādyapatanasamānādhikaraṇaṃ yat dvitīyapatanaṃ
tatpratiyogikadhvaṃsasamānakālikatvasambandhena yaḥ ādyapatanavadbhedaḥ
tadāśrayatvaṃ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ cādyapatane 'stīti samanvayaḥ/

3. pratiyoginītyādi/
svaṃ dvitīyapatanaṃ tatsamānādhikaraṇaṃ yat prathamapatanaṃ
taddhvaṃsasamānakālikatvaṃ tādātmyaṃ ca dvitīyapatane 'stīti
uktobhayasambandhena dvitīyapatanaviśiṣṭaṃ tadeva, tadanyatvaṃ
prathamapatane 'stīti samanvayo bodhyaḥ/
4.
svasamānakālikatvetyādi/ dhvaṃsapadena prathamapatanadhvaṃso grāhyaḥ/
tadviśiṣṭatvaṃ dvitīyapatane tadanyatvaṃ prathamapatana iti samanvayo
vācyaḥ/ tathāhi - prathamasvapadaṃ prathamapatanadhvaṃsaparam/
tādṛśadhvaṃsasamānakālikatvaṃ dvitīyapatane 'sita/ dvitīyasvapadaṃ
dvitīyapatanaparam/ dvitīyapatanaṃ hi
svasamānādhikaraṇapatanapratiyogikatvasambandhena prathamapatanadhvaṃse 'sti
iti dvitīyapatananiṣṭhā prathamapatanadhvaṃsanirūpitā ādheyatā
svasamānādhikaraṇapatanapratiyogikatvasambandhāvacchinnā bhavati/ tathā ca
tādṛśādheyatāsambandhena prathamapatanadhvaṃsaviśiṣṭaṃ dvitīyapatanaṃ
tadanyatvamādyapatane iti bodhyam/
dhvaṃsaviśiṣṭānyatvamiti sūkṣmānugamaḥ/ tādṛśādheyatvasthāne
1svapratiyogipatanasamānādhikaraṇatvaṃ vā niveśyamiti na ko 'pi
doṣaḥ/ evamanyatrāpi/ yadyapi vṛkṣāt saudhe patitasya phalādeḥ
saudhātpatanadaśāyāṃ tatra niruktamādyatvamasambhavi/ tathāpi tatra
saudhāvadhikapatanaṃ tādṛśaphalādigatam na tāvat sāmānyata ādyam,
parantu saudhāvadhikapataneṣu prāthamikapatanasyādyatvaṃ sambhavati/ tacca
svasamānādhikaraṇasaudhāvadhikapatanadhvaṃsamānakālīnatvādirūpamityavadhiviśeṣaghaṭitamādyatvaṃ
vācyam/ evaṃ ca vṛkṣāvadhikapatanasya
svasamānādhikaraṇavṛkṣāvadhikapatanaprāgabhāvāsamānākālīnatvādirūpaṃ
avadhiviśeṣaghaṭitameva caramatvaṃ nirvācyam/
prakāśikoktamavadhiviśeṣāghaṭitamādyatvantu
sambhavasthalābhiproyaṇetyavadheyam/
śabdanirūpaṇam
dīpikāyām [113] guṇapadamiti/ na caivamadṛṣṭavāraṇāya
piṇḍībhāvāsādhāraṇakāraṇatvasya vivakṣaṇīyatayā guṇapadamiti
vyarthamiti vācyam/ asamavāyikāraṇabhūtacūrṇādivāraṇāya
tadāvaśyakatvāt/ prakāśikāyām [113] piṇḍībhāvassaṃyogaviśeṣa iti/ dhāraṇakarṣaṇādiyogya
ityarthaḥ/ śabdamātre ākāśasya samavāyikāraṇatāyāḥ spaṣṭatvādāha -
[113] ādye asamavāyikāraṇamityādi/
buddhinirūpaṇam
nanu [114] sarvavyavahāraheturjñānaṃ buddhiriti saṃgrahavākye
sarvavyavahārahetutvaṃ buddhilakṣaṇaṃ phalitam/ tacca na ghaṭate/
śukādyuccaritavyavahārahetutvasya buddhāvabhāvāt/
bubodhayiṣādhīnavyavahāraṃ prati hetutvoktyā vyabhicāravirahe 'pi

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc