તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 421440

યેન જ્ઞાનેન પ્રતિબન્ધકવશાત્ વ્યવહારો ન જનિતઃ તસ્ય
વ્યવહારોપધાયકત્વાભાવાત્ તત્રાવ્યાપ્તિઃ।
સ્વરૂપયોગ્યતારૂપહેતુત્વસ્ય નિવેશે ઽપિ ઘટાદિજ્ઞાનેષુ
પટાદિવ્યવહારહેતુત્વાભાવાત્ નૈકજ્ઞાનસ્ય
સર્વવ્યવહારહેતુત્વમિત્યત આહ - [114] જ્ઞાનત્વમાત્રં લક્ષણમિતિ।
નનુ તર્હિં સઙ્ગ્રહે સર્વવ્યવહારહેતુરિતિ
1. સ્વપ્રતિયોગીતિ। અત્ર
સ્વપદં પ્રથમપતનધ્વંસપરમ્। તત્પ્રતિયોગિ પ્રથમપતનમ્,
તત્સમાનાધિકરણત્વં દ્વિતીયપતને।
કિમર્થમુક્તમિત્યત્રાહ -
ઇદં ચેતિ। [114] સંસ્કારસ્ય ત્રિવિધત્વાદિતિ। તથા ચ ઇહ
સંસ્કારપદેન વેગસ્થિતસ્થાપકયોર્વિવક્ષણે સ્મૃતાવસમ્ભવ ઇતિ
ભાવઃ। [114] ભાવનાખ્ય ઇતીતિ। તથા ચ ભાવનાયાઃ
સ્મૃતિહેતુત્વાત્ નાયં દોષ ઇતિ ભાવઃ। [114] સંસ્કારજન્યત્વસ્ય સત્ત્વેનેતિ। અયં ભાવઃ - જ્ઞાનપ્રત્યાસત્તેઃ
અનુદ્બુદ્ધસંસ્કારાન્યસવિષયકત્વેન હેતુત્વમાવશ્યકમ્, અન્યથા
ઇચ્છાદ્યનુવ્યવસાયેન ઘટાદિભાનાનુપપત્તેઃ। એવં ચ સંસ્કારસ્યાપિ
ઉપનયવિધયા હેતુત્વમિતિ સંસ્કારજનયત્વમિતિ તેન
નાનુમિત્યાદાવતિવ્યાપ્તિંરિતિ ભાવઃ। [114] તથાપિ ચક્ષુરાદીતિ। ન
ચાત્ર મનોજન્યત્વાભાવાનિવેશે ઽયો ઽહં ઘટમદ્રાક્ષમ્ સો ઽહં
ઇદાનીં સ્પૃશામિઽ ઇમિ માનસપ્રત્યભિજ્ઞાયામતિવ્યાપ્તિઃ। તન્નિવેશે
ત્વસમ્ભવઃ। જ્ઞાનસામાન્યે મનસઃ કરણત્વાત્। એવં ચક્ષુરાદેઃ
કાલાદિવિધયા સ્મૃતિહેતુત્વાદસમ્ભવશ્ચેતિ વાચ્યમ્।
ચાક્ષુષત્વમાનસત્વાદિરૂપજાત્યવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદકૂટવત્ત્વસ્ય
પ્રત્યક્ષત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદસ્ય વા નિવેશ્યત્વાત્।
ઇદમત્ર ચિન્ત્યમ્ -
માત્રપદઘટિતયથાશ્રુતશબ્દલભ્યસ્ય
સંસ્કારેતરનિરૂપિતજ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નજન્યતાશૂન્યત્વસ્ય
લઘોઃ નિવેશેનૈવોપપત્તૌ ઉક્તરીત્યા ભેદનિવેશે
ઉદક્ષરતાપત્તિરિતિ।
યથાર્થાનુભવલક્ષણમ્
જ્ઞાનત્વનિવેશેનાપીચ્છાદિવારણસમ્ભવાદાહ - સ્મૃતીતિ। [116] એતત્ફલમનુભવત્વનિવેશપ્રયોજનમ્। [116] યત્રેતીત્ ઇ। અત્ર ચ ઽઘટપટોભયં ઘટઽ ઇત્યાદિજ્ઞાનાનામપિ
આંશિકપ્રમાત્વસ્યેષ્ટત્વાત્ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિશઙ્કેતિ ભાવઃ।
કેચિત્તુ-ઽઘટપટોભયં
ઘટઽઇત્યાદિજ્ઞાનસ્યાલક્ષ્યત્વે ઽપિ તત્ર નાતિપ્રસઙ્ગઃ।
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નતદધિકરણતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિવેશાત્
તત્પ્રતિયોગિકતત્સમ્બન્ધાનુયોગિતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિવેશાદ્વા
ઘટપટોભયત્વાદેઃ નિરુક્તાધિકરણતાનવચ્છેદકત્વાત્
નિરુક્તાનુયોગિતાનવચ્છેદકત્વાચ્ચ તાદૃશોભયત્વાદેઃ
તાદૃશાધિકરણતાદિન્યૂનવૃત્તિત્વાત્। ન ચ
નિર્ધર્મિતાવચ્છેદકકપ્રમાયામવ્યાપ્તિરિત વાચ્યમ્।

તાદૃશાધિકરણતાદ્યત વચ્છેદકધર્માનવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિવેશાત્। ન
ચ તથા
સતિ
નિર્ધર્મિતાવચ્છેદકકભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશભ્રમસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્ - ઇત્યાહુઃ।
તદસત્ -
રજતત્વાદિના શુક્ત્યાદ્યવગાહિનઃ રજતત્વાદ્યંશે
નિર્ધર્મિતાવચ્છેદકકસ્ય ઇહ રજતમસ્તીદ્યાકારકસ્ય
ભ્રાન્તજનાનામનુભવસિદ્ધત્વાત્ ઉક્તપરિષ્કારે તત્રાતિવ્યાપ્તેઃ
દુર્વારત્વાત્।
અન્યે તુ -
પ્રસક્તાધિકરણતાદ્યવચ્છેદકધર્માનવચ્છિન્નત્વાવચ્છિન્નત્વોભયાભાવસ્ય
વિશેષ્યતાયાં નિવેશાત્ ઉક્તરીત્યા ઽઘટપટોભયં ઘટઽ ઇત્યાદિભ્રમે
નાતિપ્રસઙ્ગઃ। નાપિ નિર્ધર્મિતાવચ્છેદકપ્રમાયામવ્યાપ્તિઃ। યત્તુ -
વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિવેશાત્ નેયમતિવ્યાપ્તિરિતિ
- તત્તુચ્છમ્। ઽએતદ્ઘટતદ્ઘટોભયં ઘટઽ ઇતિ
પ્રમાયામવ્યાપ્તેરિતિ વદન્તિ। તદપ્યસત્। ઉક્તાવ્યાપ્તેરેવાવરણાત્।
એતદ્ઘટતદ્ઘટોભયત્વાદેઃ ઘટત્વાદિન્યૂનવૃત્તિતયા
ઘટત્વાદ્યધિકરણતાનિરૂપિતસ્વરૂપસમ્બન્ધરૂપાવચ્છેદકત્વે
માનાભાવાત્ તદન્યૂનાનતિપ્રસક્તસ્યૈવ તદવચ્છેદકત્વોપગમાત્।
અન્થા અનન્તાનાં તાદૃશોભયત્વાદીનાં તદવચ્છેદકત્વે
મહાગૌરવપ્રસઙ્ગાત્। અનિતિરિક્તવૃત્તિત્વરૂપતદવચ્છેદકત્વનિવેશે
દ્રવ્યત્વાદિસામાનાધિકરણ્યમાત્રેણ ઘટત્વાદ્યવગાહિન્યાં ઽદ્રવ્યં ઘટઽ
ઇત્યાદિ પ્રમાયામવ્યાપ્તેઃ।
[116] નનુ તદ્વતીત્યસ્યેત્યાદિ।
નિરૂપકતાસમ્બન્ધસ્ય
વૃત્ત્યનવચ્છેદકત્વેનાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકતયા
નઞર્થાન્વયાનુપપત્તેઃ વિશેષ્યતાર્થકત્વાસમ્ભવાદાહ- [115] સપ્તમ્યર્થો વિશેષ્યિત્વમિતિ। યદ્વા ભૂતલં વહ્નિમાત્, પર્વતો
ઘટવાનિત્યાદિ સમૂહાલમ્બનતો વૈલક્ષણ્યસિદ્ધયે પર્વતો
વહ્નિમાનિત્યાદિજ્ઞાને વિશેષ્યત્વપ્રકારત્વયોઃ નિરૂપ્યનિરૂપકભાવઃ
સ્વીકાર્ય ઇત્યેકં મતમ્। તન્નિરૂપિતવિષયિતારૂપયોઃ
વિશેષ્યિત્વપ્રકારિત્વયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવસ્તથેત્યપરં મતમ્।
તત્ર દ્વિતીયમતમનુસૃત્યાહ - વિશેષ્યિત્વમિતિ। અત્ર ચ વિશેષ્યતાયાઃ
સપ્તમ્યર્થત્વે પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકાનુભવત્વં
પ્રમાત્વમ્। વિશેષ્યિતાયાસ્તદર્થત્વે તુ
પ્રકારિતાવિશિષ્ટવિશેષ્યિતાવદનુભવત્વં તત્। પ્રથમે વૈશિષ્ટ્યં ચ
1સ્વાવચ્છેદકસંબન્ધેન સ્વાશ્રયવન્નિષ્ઠત્વસ્વનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
દ્વિતીયે વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપિતપ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
પ્રકારતાવૈશિષ્ટ્યં ચ

સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધેનસ્વાશ્રયવન્નિષ્ઠત્વસમ્બન્ધેનેતિ। ધ્યેયમ્। [116] તદ્વતીસ્યસ્ય તત્સંબન્ધિનીત્યર્થ ઇતિ। પ્રથમે
પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકાનુભવત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
2સ્વનિરૂપિતત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતાનુયોગિતાશ્રયનિષ્ઠત્વોભયસંબન્ધેન।
1. સ્વાવચ્છેદકેત્યાદિ।
રજતે ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાને સમન્વયઃ ક્રિયતે। સ્વં
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તદવચ્છેદકસંબન્ધઃ સમવાયઃ તેન સંબન્ધેન
પ્રકારતાશ્રયરજતત્વવત્ રજતં તન્નિષ્ઠત્વં વિશેષ્યતાયામ્, એવં સ્વં
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપિતત્ત્વં ચ વિશેષ્યતાયામ્ ઇતિ
તાદૃશવિશેષ્યતાનિરૂપકાનુભવત્વં ઇદં રજતમિતિ જ્ઞાને ઽસ્તીતિ।
દ્વિતીયાનુગમે સ્વં પ્રકારિતા રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતા
જ્ઞાનનિષ્ઠ તદવચ્છિન્નત્વં
રતજનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતજ્ઞાનષ્ઠિવિશેષ્યિતાયામસ્તિ, એવં સ્વં
પ્રકારિતા તન્નિરૂપિતા યા રજતત્વનિષ્ઠા પ્રકારતા
તદવચ્છેદકસમવાયસમ્બન્ધેન
પ્રકારતાશ્રયરજતત્વન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં ચ
વિશેષ્યિતાયામસ્તિ,
તદાશ્રયાનુભવત્વમ્
ઇદં રજતમિતિ પ્રમાયામસ્તીતિ સમન્વયઃ।
2.
સ્વનિરૂપિતત્વેત્યાદિ। સ્વં રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપિતત્વં
રજતનિષ્ઠવિશેષ્યતાયામ્। એવં સ્વં પ્રકારતા તદ્વિશિષ્ટા
રજતત્વનિષ્ઠા પ્રતિયોગિતા (સમવાયસંબન્ધનિરૂપિતા) તન્નિરૂપિતા
અનુયોગિતા રજતનિષ્ઠા રજતત્વસમવાયં પ્રતિ
રજતસ્યાનુયોગિત્વાત્ તદાશ્રયરજતનિષ્ઠત્વં વિશેષ્યતાયામ્।
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાવૈશિષ્ટ્યં ચ
રજતત્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાયમેવમુપપાદનીયમ્ - સ્વં પ્રકારતા
સ્વાશ્રયઃ રજતત્વં તન્નિષ્ઠત્વં પ્રતિયોગિતાયામ્। એવં સ્વં પ્રકારતા
તસ્યાઃ સ્વાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાસંબન્ધેનાધિકરણં સમવાયત્વં,
તન્નિષ્ઠો યો ભેદઃ સ્વનિરૂપકતાવચ્છેદકતાસંબન્ધેન
પ્રતિયોગિતાવદ્ભેદો ન ભવતિ, સમવાયસ્ય
રજતત્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકતયા સમવાયત્વે
રજતત્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકતાવચ્છેદકત્વસત્ત્વાત્ તેન
સંબન્ધેન પ્રતિયોગિતાવતિ સમવાયત્વે તદ્વદ્ભેદાસંભવાત્। અપિ
તુ અન્યો ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં પ્રતિયોગિતાયાં
નાસ્તીતિ સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધેન
સ્વવદ્ભિન્નત્વરૂપં સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વં ચ પ્રતિયોગિતાયામસ્તિ।
તથા યોક્તોભયસંબન્ધેન પ્રકારતાવિશિષ્ટા પ્રતિયોગિતા ભવતીતિ।
એવમુત્તરત્રાપિ ઊહનીયમ્।
પ્રતિયોગિતાયાં
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વસ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન।

સ્વાધિકરણત્વં ચ સ્વાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાસ્વનિરૂપકત્વીયવિલક્ષણાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
તેન સમવાયૈક્યવાદિપ્રાચીનમતે ઽવાયુઃ સમવાયેન રૂપવાન્ઽ ઇતિ
ભ્રમે નાતિવ્યાપ્તિઃ। ન વા ઽગુણાદ્યન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવાન્ ગુણઽ
ઇત્યાદિભ્રમે વિશિષ્ટનિરૂપિતત્વાવચ્છિન્નસમવાયસ્ય
સંસર્ગતાપક્ષે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। યદ્યપિ સંયોગસમવાયાદીનાં સ્વરૂપતઃ
સંસર્ગતાપક્ષે ઽસમ્ભવઃ, તથાપિ તન્મતે
સ્વાવચ્છેદકસંબન્ધનિરૂપિતત્વમેવ પ્રતિયોગિતાયાં નિવેશ્યમ્।
વિશિંષ્ટસત્તાવાનિતિ ભ્રમે તુ
વૈશિષ્ટ્યાવચ્છિન્નસમવાયનિષ્ઠનિરૂપકતાકાધિકરણતાયા એવ
વિલક્ષણાયાઃ સંસર્ગત્વમિતિ
નાતિપ્રસઙ્ગઃ। યદિ
ચૈવં સતિ સંયોગસમવાયોભયસમ્બન્ધેન
ઘટત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાને ઽતિવ્યાપ્તિઃ
તાદૃશોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતામાદાય દુર્વારેત્યુચ્યતે। તદા
પ્રતિયોગિતાયાં સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વસ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન। સ્વાધિકરણતા
સ્વાવચ્છેદકસંસર્ગતાસમ્બન્ધેન। ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા
સ્વનિરૂપકતાસમ્બન્ધેન।
યત્તુ -
પ્રતિયોગિતાયાં સ્વવૈશિષ્ટ્યઙ્ઘટકતયા
સ્વાવચ્છેદકપર્યાપ્તાવચ્છેદકતાવત્વં નિવેશ્યમ્। તચ્ચ
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વપર્યવસિતમ્। સ્વાધિકરણાવચ્છેદકતા ચ
અવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન ન
ચૈવમનવચ્છિન્નઘટત્વાદિપ્રકારતાકપ્રમાયામવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્।
નિરુક્તસ્વસેત્યાદિસમ્બન્ધેન સ્વવૈશિષ્ટ્યમનિવેશ્ય
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવત્ત્વસમ્બન્ધેન
સ્વવૈશિષ્ટ્યનિવેશનાદોષાત્। અનવચ્છિન્નપ્રકારતાં પ્રત્યુક્તસંબન્ધસ્ય
વ્યધિકરણત્વાત્। તથા ચ વિશિષ્ટસત્તાવા નિતિ ભ્રમે નાતિપ્રસઙ્ગઃ।
અથ વા પ્રતિયોગિતાયાં સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વસ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધનિરૂપિતત્વસ્વનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વત્રિતયસંબન્ધેન।
અવચ્છેદકત્વં સ્વવિશિષ્ટધર્માવચ્છિન્નત્વસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં
ચાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વાનવચ્છેદકધર્માનવચ્છિન્નત્વં તુ ન શક્યનિવેશમ્।
સ્વાનવચ્છેદકત્વસ્ય સ્વાવચ્છેદકભિન્નત્વરૂપત્વે
સ્વાવચ્છેદકાપ્રસિદ્ધ્યા પ્રાગુક્તપ્રમાયામવ્યાપ્તેઃ।
અવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવરૂપત્વે ઽપિ
પ્રતિયોગિતાયાં તાદૃશધર્માવચ્છિન્નત્વસત્ત્વને તદ્દોષાનિરાસાદિતિ।
તન્ન।
ઽવિશિષ્ટસત્તાવાન્ ગુણઽ ઇત્યાદિભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તેઃ।

ગુણાદ્યન્યત્વોપલક્ષિતસત્તાવાન્ ગુણ ઇત્યાદિજ્ઞાનસ્ય પ્રમારૂપતાયાઃ
સર્વસંમતતયા ગુણાદ્યન્યત્વવૈશિષ્ટ્યસ્યાપિ
ગુણાદિનિરૂપિતાધેયતાવચ્છેદકત્વાનપાયાત્।
આધેયતાદિવિશેષણસ્યૈવ આધેયતાદ્યવચ્છેદકત્વાત્। અત એવ
વિશિષ્ટાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વાદિકં
વિશિષ્ટનિરૂપિતત્વાવચ્છિન્નસમવાયસ્યોપલક્ષિતાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વાદિકમ્
અનવચ્છિન્નસમવાયસ્ય ચ સ્વીકૃતં ગદાધરેણ સિદ્ધાન્તલક્ષણે। અન્યથા
વિશેષણસ્ય પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વતદભાવાભ્યામેવ
વિશિષ્ટાભાવોપલક્ષિતાભાવયોઃ વૈલક્ષણ્યનિર્વાહે દર્શિતરીત્યા
તદુપપાદનસ્યાસઙ્ગતત્વાપાતાત્।
ગુણાદ્યન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવાનિત્યાકારકગુણાદ્યન્યત્વવૈશિષ્ટ્યોપલક્ષિતસમવાયસંસર્ગકપ્રતીત્યાદેરપ્રામાણિકતયા
મન્મતે
દર્શિતદોષાનવકાશાત્। અન્યથા ઉક્તરીત્યા અવ્યવસ્થાપત્ત્યા
સિદ્ધાન્તલક્ષણવિરોધાપત્તેરિતિ ધ્યેયમ્।
[116] પ્રમાણાન્તરતાપત્તેરિતિ।
પ્રત્યક્ષાદિચતુષ્ટયાતિરિક્તપ્રમાણતાપત્તેરિત્યર્થઃ।
ભાવનારૂપસંસ્કારાત્મકવ્યાપારવત્ત્વે સતિ અસાધારણકારણત્વસ્ય તત્ર
સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
અયથાર્થાનુભવનિરૂપણમ્
[119] સઙ્ગ્રહે તદભાવવતીત્યાદિ। અત્ર ચ
પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વવિશેષિતં
પ્રકારિતાવિશિષ્ટવિશેષ્યિતાવત્ત્વવિશેષિતં વાનુભવત્વં ભ્રમત્વમ્।
પ્રથમે વૈશિષ્ટ્યં ચ
1સ્વવિશિષ્ટૈકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવન્નિષ્ઠત્વસ્વન્ ઇરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
1સ્વવિશિષ્ટૈકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવન્નિષ્ઠત્વસ્વન્ ઇરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વાશ્રયનિંષ્ઠત્વોભયસમ્બન્ધેન। દ્વિતીયે
વૈશિષ્ટ્યં ચોક્તરીત્યા 2સ્વયમૂહ્યમ્। અત્ર સંસર્ગમધ્યે સ્વાશ્રયે
વ્યાપ્યવૃત્તિત્વસ્ય નિવેશનીયતયા
નાવ્યાપ્યવૃત્તિપ્રકારકપ્રમાયામતિપ્રસઙ્ગઃ। વસ્તુતસ્તુ
નિરવચ્છિન્નાધિકરણતાયામભાવીયત્વેન નિવેશાત્ ન કો ઽપિ
દોષ ઇતિ સારમ્। સ્વાભાવસ્ય સ્વાવચ્છેદકતયા ભ્રમે
ભાનવિરહાદાહ - દીપિકાયામ્ [120] સંયોગાભાવેતિ। નનુ
તદભાવાવચ્છેદકદેશાવચ્છિન્નવિશેષ્યતેત્યાદિભ્રમલક્ષણસ્ય શુક્તાવિદં
રજતમિત્યાદિવ્યાપ્યવૃત્તિરજતત્વાદિપ્રકારકભ્રમે ઽવ્યાપ્તિરિત્યહ આહ -
[120] અત્રેદમવધેયમિત્યાદિ। ઇદમત્ર ચિન્તનીયમ્ -
પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકાનુભવત્વમિતિ રીત્યા
વ્યાપ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિપ્રકારભેદે ઽપિ લક્ષણેક્યસ્ય સુવચતયા તદ્ભેદેન
લક્ષણભેદવર્ણનમયુક્તતમમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ

3સ્વનિરૂતિપત્વસ્વવિશિષ્ટાધિકરણનિષ્ઠત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વવિશિષ્ટાભાવવત્તાસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ અભાવે
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
સ્વાશ્રયાનધિકરણવૃત્તિત્વસ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વોભયસમ્બન્ધેન।
1. સ્વવિશિષ્ટેતિ।
સ્વવિશિષ્ટેત્યસ્ય એકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાયામન્વયઃ।
તથા ચ સ્વં રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તદવચ્છેદકસંબન્ધઃ
સમવાયસંબન્ધઃ તદવચ્છિન્ના રજતત્વનિષ્ઠા પ્રતિયોગિતા એવં સા
પ્રકારતાશ્રયનિષ્ઠા ચ ભવતિ ઇતિ પ્રકારતાવિશિષ્ટા પ્રતિયોગિતા
રજતત્વત્વરૂપૈકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્ના તન્નિરૂપાભાવવન્નિષ્ઠત્વં
વિશેષ્યતાયામિતિ રીત્યા સમન્વયઃ કાર્યઃ।
2. સ્વયમૂહ્યમિતિ।
પ્રકારિતાવિશિષ્ટવિશેષ્યિતાવદનુભવત્વં ભ્રમત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નસ્વનિરૂપિતપ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
વિશેષ્યતાયાં પ્રકારતાવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટૈકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવન્નિષ્ઠત્વસ્વનિ રૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
પ્રતિયોગિતાયાં સ્વવિશિષ્ટત્વં ચ
સ્વાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વાશ્રયનિષ્ઠત્વોભયસમ્બન્ધેનેત્યૂહ્યમિત્યર્થઃ।
3.
સ્વનિરૂપિતત્વેત્યાદિ। અત્રાનુગભે સ્વશબ્દાઃ સર્વે ઽપિ પ્રકારતાપરાઃ।
સમન્વયઃ પૂર્વવદૂહ્યઃ।
યત્તુ - દશિતસમ્બન્ધેન
સ્વવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વતાદાત્મ્યોભયસમ્બન્ધેન
પ્રકારતાવિશિષ્ટપ્રકારતાનિરૂપકાનુભવત્વં
તદિતિતદસત્-પ્રકારત્વસ્ય દ્વિધા નિવેશેનાધિકસ્ય તાદાત્મ્યસ્ય ચ
પ્રવેશેન મહાગૌરવપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ [120] યદવચ્છેદેન ઇત્યાદિ
દીપિકાવાક્યસ્વરસ્યાનુરોધેર તથાવર્ણનમિતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશદીપિકાવાક્યસ્ય લક્ષણભેદપરત્વે મૂલોપલક્ષિતો વૃક્ષઃ
કપિસંયોગીત્યાદિપ્રમાયામતિવ્યાપ્તેઃ।
અવ્યાપ્યવૃત્તિપ્રકારસ્થલીયભ્રમલક્ષણસ્ય દુર્વારત્વાત્।
વિષયબાધવિરહેણેષ્ટાપત્તેરયોગાત્। તસ્માત્ ઉક્તદીપિકાવાક્યં
અસ્મદુક્તરીત્યા
ભ્રમલક્ષણપરિષ્કારાભિપ્રાયેણાવ્યાપ્યવૃત્તિપ્રકારકભ્રમે ઽવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્ય
મૂલાદિવિશિષ્ટાનુયોગિકસંયોગાદિવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાનસ્યૈવ
ભ્રમત્વેન લક્ષ્યતાપ્રદર્શનપરમ્। એવં ચ દીપિકાયામ્ [120] વિવક્ષિતત્વાદિત્યસ્ય લક્ષ્યત્વેનેત્યાદિઃ। [120] વિશેષ્યિત્વેતિ। અત્ર યદ્યપિ વિશેષ્યતાપ્રકારતયોઃ
નિરૂપ્યનિરૂપકભાવં નિવેશ્યાપિ સમૂહાલમ્બનવ્યાવૃત્તિસમ્ભવઃ,
તથાપિ શિષ્યધીવૈશદ્યાય પ્રકારાન્તરમપ્યુક્તમિતિ ધ્યેયમ્।
યથાર્થાનુભવવિભાગઃ

દીપિકાયામ્ [123] પ્રસઙ્ગાદિતિ। અત્ર પઞ્ચમ્યર્થો જ્ઞાનજન્યજિજ્ઞાસાધીનત્વં
વિભાગાન્વિતમ્। કઃ પ્રસઙ્ગઃ ઇત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ - પ્રકાશિકાયામ્
[123] સ્મૃતસ્યોપેક્ષાનર્હત્વમિત્યાદિ। સ્મૃતસ્ય
પૂર્વાહિતપદાર્થસમ્બન્ધેન સ્મૃતિગોચરસ્યોપેક્ષાનર્હત્વં
દ્વેષ્યજ્ઞાનવિષયતાવિરોધિરૂપમ્। તચ્ચ પ્રકૃતે પ્રમિતિકરણત્વમ્।
ઇદં
ચોપોદ્ઘાતાદિપઞ્ચકભિન્નત્વમનિવેશ્યાનન્તરાભિધાનપ્રયોજનકજિજ્ઞાસાજનકજ્ઞાનપ્રકારત્વેનોપોદ્ઘાતાદીનામપિ
પ્રસઙ્ગે એવાન્તર્ભાવ ઇત્યભિમાનેન અન્યથા કરણત્વસ્ય
કારણતાવિશેષરૂપતયા કારણતાસામાન્યભેદઘટિતપ્રસઙ્ગલક્ષણ્સ્ય
પ્રકૃતે ઽસમ્ભવેનાસઙ્ગતેઃ। વસ્તુતસ્તુ
અનન્તરાભિધાનનિયામકજિજ્ઞાસાજનકનિરૂપ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકસ્મરણપ્રયોજકઃ
નિરૂપ્યનિષ્ઠૌપોદ્ઘાતાદિવ્યાતિરિક્તઃ સમ્બન્ધઃ પ્રસઙ્ગસઙ્ગતિઃ।
પ્રકૃતે ચ ચતુર્વિધત્વેન પ્રમિતિસાદૃશ્યમેવ પ્રમાણસ્ય તાદૃશમિતિ।
ઇદમત્રાવધેયમ્ -
ધર્મવિશિષ્ટધર્મવત્વં સઙ્ગતિઃ વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વભિન્નત્વસ્વવિશિષ્ટશબ્દવિશિષ્ટત્વોભયસંબન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટશબ્દોત્તરત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિ યોગિતાકભેદવત્વસ્વાવચ્છિન્નકર્મનિરૂપણોત્તરત્વોભયસમ્બન્ધેન
। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નકર્મકનિરૂપણોત્તરત્વસ્વભિન્નધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકલક્ષણાદિપ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વોભયસંબન્ધેનઃ।
શબ્દવૈશિષ્ટ્યં ચ આધેયત્વસ્વપ્રયોજકેચ્છાવિશિષ્ટત્વોભયસમ્બન્ધેન।
ઇચ્છાવૈશિષ્ટ્યં ચ આધેયત્વસ્વજનકજ્ઞાનપ્રકારત્વોભયસમ્બન્ધેન।
આધેયત્વં
સ્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપ્યત્વપ્રકારતાનિરૂપિતધર્મપ્રકારતાન્ ઇરૂપિતપ્રકારત્વપ્રકારતાનિરૂપિતનિરૂપકત્વપ્રકારતાનિરૂપિતજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકત્વસંબન્ધેન।
તથા ચાનુમાનં પ્રત્યક્ષસઙ્ગતમિત્યાદૌ ધર્મવિશિષ્ટધર્મ એવ
સઙ્ગતિપદાર્થઃ। તત્ર પ્રત્યક્ષત્વનિષ્ઠાધેયતાસમ્બન્ધેન પ્રત્યક્ષસ્ય
પ્રથમધર્મે ઽન્વયઃ। ધર્મત્વોનાન્વયિતાવચ્છેદકધર્મવિશેષબોધકત્વં
સઙ્ગતિપદસ્ય વ્યુત્પત્તિસિદ્ધમ્।
એવમન્વયિસમર્પકપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તતાઘટકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નન્ ઇષ્ઠનિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનપ્રત્યયાર્થૈકદેશાશ્રયતાયાં
દ્વિતીયધર્માન્વયબોધકત્વમપિ તથા।
વસ્તુતસ્તુ
ધર્મવિશિષ્ટત્વમેવ સઙ્ગતિઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટાધિકરણતાવિશિષ્ટત્વસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વભિન્નધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદનિરૂપિતત્વસ્વવિશિષ્ટશબ્દવિ શિષ્ટબોભયસમ્બન્ધેન।
શબ્દે સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ પ્રાગ્વત્। શબ્દવૈશિષ્ટ્યં ચ
આધેયત્વસ્વપ્રયોજકેચ્છાવિશિષ્ટત્વોભયસમ્બન્ધેન। આધેયતા
સ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકલક્ષણાદિ પ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વસમ્બન્ધેન।
ઇચ્છાવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોપલક્ષિતધર્મવ્યાપ્યધર્મપ્રકારજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વપ્રયોજકસમરણવિશિષ્ટત્વોભયસમ્બન્ધેન।
વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રયોજકસંબન્ધનિષ્ઠત્વસ્વનિરૂપકભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મપ્રકારકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન।

અધિકરણતાવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસમ્બન્ધેન। અત્ર ચ
સઙ્ગતમિત્યાદૌ તત્પ્રત્યયાર્થૈકદેશભૂતાશ્રયતાયામધિકરણતાયાઃ
યેન સમ્બન્ધેન સમ્બન્ધજ્ઞાનસ્ય સ્મારકત્વં
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નનિષ્ઠસ્વાશ્રયનિરૂપિતત્વસંબન્ધેન અન્વયવ્યુત્પત્તિઃ
સ્વીકાર્યા। અન્યત્ પૂર્વવદતિ।
કરણલક્ષણમ્
[124] અદૃષ્ટાદેરિત્યાદિના ઈશ્વરપરિગ્રહઃ। [124] અનુભવત્વવ્યાપ્યેતિ। યદ્યપિ
કાર્યત્વાતિરિક્તધર્માવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વનિવેશાદપિ
કાલાદિવારણસમ્ભવઃ, તથાપિ
જ્ઞાનસામાન્યહેતુભૂતસ્યાત્મદાદેરવારણાત્ તદુપેક્ષા। [124] પ્રમાવૃત્તીતિ। ઇદં ભ્રમજનકદોષે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય। નનુ
નિરુક્તપ્રમાણલક્ષણસ્ય ચક્ષુસ્સંયોગાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ
દ્રવ્યત્વનિવેશાત્ ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્। તથા સતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાદેઃ
પ્રમાણત્વાનુપપત્તેરિત્યત આહ -- [124] વ્યાપારવત્ત્વે
સતીત્યપીતિ। વ્યાપારવત્ત્વં ચ
સ્વજનકત્વસ્વજન્યજનકત્વોભયસંબન્ધેન કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટત્વમ્।
વ્યાપારત્વં ચ તજ્જન્યત્વે સતિ તજ્જન્યજનકત્વમ્।
કારણવારણાય
સત્યન્તમ્। ફલવારણાય વિશેષ્યમ્।
સ્વજન્યત્વસ્વજન્યજનકત્વોભયસમ્બન્ધેન પ્રમેયવિશિષ્ટત્વમનુગતાર્થઃ।
યદિ ચ પ્રમેયત્વાદિરૂપાધિકપદાર્થનિવેશાત્ ગૌરવમિત્યુચ્યતે
તદા જન્યતાવિશિષ્ટત્વં તદ્વાચ્યમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયત્વસ્વનિરૂપકજન્યજનકત્વોભયસમ્બન્ધેન। અથ વા
સ્વાશ્રયજનકત્વસ્વનિરૂપકજન્યત્વોભયસમ્બન્ધેન।
જન્યતાવિશિષ્ટત્વમિત્યનુગમો બોધ્યઃ।
વસ્તુતસ્તુ
ફલજનકતાપ્રયોજકજનકતાનિરૂપકત્વં વ્યાપારત્વમ્। તેન
કુલાલપુત્રાદેઃ કુલાલાદિવ્યાપારતાપ્રસઙ્ગસ્ય નાવકાશઃ। યદ્વા
તજ્જન્યજનકત્વં તાદૃશજનકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વરૂપમિહ બોધ્યમ્।
નન્વેવં સતિ શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય પ્રમાણતાનુપપત્તિઃ। તત્ર સમવાયસ્યૈવ
સન્નિકર્ષતયા તસ્યાજન્યત્વેન નિરુક્તવ્યાપારત્વાસમ્ભવાદિત્યત આહ
[124] શ્રોત્રેતિ। નનુ કારણત્વં ફલાવ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વમ્। તચ્ચ
કારણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન વાચ્યમ્। અન્યથા યાગાદેઃ
સ્વર્ગાદિકારણત્વાનુપપત્તેઃ। તથોક્તૌ તુ સ્વજન્યાપૂર્વસમ્બન્ધેન
યાગાદેસ્તથાત્વાત્ નાનુપપત્તિઃ। એવં ચ
વ્યાપારસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વમેવ કરણત્વમ્। વ્યાપારવત્ત્વે સતીતિ
પૃથગ્વિશેષણસ્ય વ્યર્થત્વાત્ ચક્ષુસ્સંયોગાદેરુક્તરૂપાભાવેન
તત્રાનતિપ્રસઙ્ગાત્। તથા ચ શબ્દવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસમ્બન્ધેન
શ્રાવણં પ્રતિ સ્વવૃત્તિમનસ્સંયોગસમ્બન્ધેન શ્રોત્રસ્ય કારણત્વં ન
સમ્ભવતીત્યત આહ [124] શબ્દો વેતિ। તથા ચ
સ્વવૃત્તિશબ્દતાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન શ્રોત્રસ્ય કારણત્વં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ।

[124] વદન્તીતિ। પ્રાઞ્ચ ઇતિ શેષઃ। નવીનમતમાહ [124] યદ્વિલમ્બાદિતિ।
સ્વેતરયાવત્પ્રકૃતકાર્યકારણસમવધાનકાલીનકાર્યોત્પત્ત્યભાવપ્રયોજકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વં
કાર્યોત્પત્ત્યભાવવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્ અસાધારણત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ।
તેન ન સ્વત્વાનનુગમઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રયોજકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્વાધિકરણક્ષણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા1સ્વસેત્યાદ્યવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણતા સ્વેતરપ્રકૃતકાર્યકારણાધિકરણત્વસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા આધેયત્વસમ્બન્ધેન। યસ્તુ
સ્વવિશિષ્ટક્ષણવૃત્તિપ્રકૃતકાર્યોત્પત્ત્યભાવપ્રયોજકાભાવપ્રતિયોગિત્વતાદાત્મ્યોભયસંબન્ધેન
પ્રમેયવિશિષ્ટત્વં તત્,
1.
સ્વસેત્યાદ્યવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેનેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધેનેત્યર્થઃ।
અત્રૈવં સમન્વયઃ
- સ્વપ્રયોજકેત્યત્ર
સ્વાધિકરણેત્યત્ર ચ સ્વશબ્દઃ કાર્યોત્પત્યભાવપરઃ। સ્વસેત્યાદીત્યત્ર
સ્વશબ્દઃ દણ્ડાદિકારણપરઃ। સ્વેતરેત્યત્રસ્વશબ્દઃ દણ્ડાદિકારણપરઃ।
તથા ચ-
સ્વં ઘટોત્પત્ત્યભાવઃ
તદ્વિશિષ્ટત્વં દણ્ડે ઇતિ તસ્યાસાધારણકારણત્વમ્। સ્વં
ઘટોત્પત્ત્યભાવ તત્પ્રયોજકીભૂતો ઽભાવઃ દણ્ડભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં
દણ્ડે। એવં સ્વં ઘટોત્પત્ત્યભાવઃ તદધિકરણક્ષણે વર્તતે યઃ ભેદઃ
દણ્ડવદ્ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ચ દણ્ડે।
દણ્ડવદ્ભેદશબ્દેનાત્ર
સ્વેતરપ્રકૃતકાર્યકારણાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન
દણ્ડવદ્ભેદો
ગ્રાહ્યઃ।
દણ્ડેતરઘટકારણાધિકરણપ્રદેશસ્ય
ઘટોત્પત્ત્યભાવાધિકરણક્ષણવૃત્તિત્વનિયમાત્ તાદૃશપ્રદેશે વર્તમાનઃ
ભેદઃ આધેયતાસમ્બન્ધેન ઘટોત્પત્ત્યભાવાધિકરણક્ષણવદ્ભેદઃ ન
ભવતિ, અતઃ
સ્વેતરપ્રકૃતકાર્યકારણધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોતાવચ્છેદકત્વં
તાદૃશક્ષણે નાસ્તીતિ તાદૃશાવચ્છેદકતાસંબન્ધેન દણ્ડવાન્
તાદૃશક્ષણો ન ભવતિ। અતઃ દણ્ડવદ્ભેદઃ તાદૃશક્ષણવૃત્તિઃ।
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં દણ્ડે ઽસ્તીતિ ઉક્તોભયસંબન્ધેન
ઘટોત્પત્ત્યભાવવિશિષ્ટત્વાત્ દણ્ડસ્વ ઘટાસાધારણકારણત્વનિર્વાહઃ।
વૈશિષ્ટ્યં ચ
1સ્વસેત્યાદિભેદત્ત્વસંબન્ધેન। સ્વાધિકરણત્વાદિકં પ્રાગ્વદિતિ રીત્યા
અનુગમઃ। સ તુ તાદાત્મ્યાદિનિવેશેન ગૌરવદૂષિતત્વાદનાદરણીયઃ।
કારણલક્ષણમ્

નનુ
સ્વભિન્નત્વનિવેશનેનાપિ સ્વવારણસમ્ભવઃ। એવં સંયોગાદિના
ઘટાદ્યધિકરણે ભૂતલાદૌ તાદાત્મ્યાદિસમ્બન્ધેન કપાલાભાવસત્ત્વાત્
કપાલાદીનાં ઘટાધિકરણત્વાદ્યનુપપત્તિઃ। એવં કાર્યાધિકરણે
કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વકાલાવચ્છેદેન કાર્યોત્તરકાલાવચ્છેદેન ચ
કારણાભાવસમ્ભવાત્ સ એવ દોષઃ। એવં સર્વેષામેવ
દ્વિત્વાદ્યવચ્છિન્નાભાવપ્રતિયોગિત્વાદસમ્ભવઃ।
તાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવત્ત્વં તુ
તાદૃશપ્રમેયત્વાદિધર્મમાદાય
રાસભાદાવતિપ્રસક્તમ્,
અતો નિષ્કર્ષમાહ-- [126] કાર્યતાવચ્છેદકસંબન્ધેનેત્યાદિ। અત્ર
ચાભાવેત્યતઃ પરં પ્રતિયોગિતેત્યતઃ
પ્રાક્કારણતાઘટકત્વેનાભિમતસમ્બન્ધાવચ્છિન્નેતિ પૂરણીયમ્। તેન ન
સમ્બન્ધાન્તરાવચ્છિન્નકારણાભાવમાદાય દોષ ઇતિ ધ્યેયમ્।
અન્યથાસિદ્ધિનિરૂપણમ્
[127] યેન સહેત્યાદિ દીપિકાવાક્યે
તૃતીયાન્તયત્પદં કારણતાવચ્છેદકત્વાભિમતતન્તુત્વાદ્યવચ્છિન્નપરમ્।
ષષ્ઠ્યન્તયત્પદં અન્યથાસિદ્ધત્વાભિમતતન્તુત્વાદિપરમ્।
દ્વિતીયાન્તયત્પદં પ્રકૃતકાર્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નપરમિતિ
1.
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસંબન્ધેનેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેનેત્યર્થઃ।
મનસિ નિધાયાર્થમાહ
- [127] યેન તન્તુનેત્યાદિ। અત્ર ચ સહશબ્દઃ સાહિત્યમ્।
તચ્ચૈકક્રિયાન્વયઃ। ક્રિયા ચ ધાતુત એવ લભ્યત ઇત્યન્વય એવ
સહશબ્દાર્થઃ। ઽઅનન્યલભ્યશબ્દાર્થઃઽ ઇતિ ન્યાયાત્। સ ચાત્ર
પ્રકારતાનિરૂપકત્વરૂપઃ। યેનેતિ તૃતીયાયાઃ
પ્રકારતાન્વિતમાધેયત્વમર્થઃ। વિશેષણસઙ્ગતૈવકારમહિમ્ના
યદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકપ્રકૃતકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વવ્યાપકત્વવિશિષ્ટસ્વરૂપસંબન્ધેન
અવપૂર્વકગમિધાત્વર્થજ્ઞાને તાદૃશપ્રકારતાનિરૂપકત્વાન્વયઃ।
આખ્યાતસ્ય પ્રકારત્વમર્થઃ, યસ્યેતિ
ષષ્ઠ્યન્તાર્થયદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વસ્ય જ્ઞાને ઽન્વયઃ। પ્રકારત્વં ચ
પ્રથમાન્તપદાર્થાન્વયિ। તથા ચોક્તસંબન્ધેન
યન્નિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વવિશેષિતયદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેશ્યકજ્ઞાનપ્રકારીભૂતં
પ્રકૃતકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમિતિ ઽયેન સહેઽત્યાદિવાક્યાધીનો
બોધઃ। એવં ચ
યદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકપ્રકૃતકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનસામાન્યં
યદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપકં તદ્ધર્મવત્ત્વમેકમ્ અન્યથાસિદ્ધત્વમિતિ
ફલિતમ્।
અયમત્રાનુગમઃ -

ધર્મવિશિષ્ટધર્મવત્ત્વમ્ વૈશિષ્ટ્યં ચાધેયતાસંબન્ધેન। સા ચ
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન। સ્વાધિકરણતા
સ્વાવચ્છિન્નવિશેશ્યકપ્રકૃતકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્દેદકતા સ્વાવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપકત્વસમ્બન્ધેન।
અત્ર ચ પટાદીનાં તનતુત્વાદેઃ
સમૂહાલમ્બનમાદાયાન્યથાસિદ્ધિવારણાય
સામાન્યપદાર્થવ્યાપકત્વનિવેશનમ્। વિષયતામાત્રનિવેશે દણ્ડાદેઃ
સ્વેનાન્યથાસિદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ ઇતિ પ્રકારતાનિવેશનમ્। પટં પ્રતિ
તન્તુરૂપસ્ય રૂપત્વેન ન કારણત્વં વ્યભિચારાદેવ। અતઃ તદાનીં
પ્રથમાન્યથાસિદ્ધ્યસમ્ભવે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ
સૂચનાયાનતિપ્રસક્તેત્યુક્તમ્।
[128] તન્તુવિષયકમેવેતિ।
જાતિવાચિપદોલ્લિખિતપ્રત્યયે જાતેઃ કિઞ્ચિદ્રૂપેણૈવ ભાનાત્
તનતુત્વસ્ય પ્રકૃતે તનતુત્વત્ત્વેનૈવ વિશેષ્યત્વાત્ તન્તુત્વત્ત્વસ્ય ચ
તન્ત્વિતરાસમવેતત્વે સતિ નિખિલતન્તુસમવેતત્વરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ।
[127] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। યદ્યપિ તન્તુના
તન્તુસંયોગસ્યાન્યથાસિદ્ધિવારણાયાવશ્યકેન વિશેષણેનૈવ
તન્તુત્વેન તન્તોરન્યથાસિદ્ધિવારણાત્ યેનેત્યસ્ય
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલિનેતિ વિશેષણં વિફલમ્, તથાપિ
તન્તુરૂપસ્ય તન્તુત્વેનાન્યથાસિદ્ધિવારણાય વિશેષણં વિફલમ્,
તથાપિ તન્તુરૂપસ્ય તન્તુત્વેનાન્યથાસિદ્ધિવારણાય તદાવશ્યકતા
બોધ્યા। અત એવ યત્પદસ્ય યદ્ધર્માવચ્છિન્નપરતયા વ્યાખ્યાનાદેવ
તન્તુત્વેન તન્તોરન્યથાસિદ્ધિવારણસમ્ભવઃ। તન્તુઃ
પટનિયતપૂર્વવૃત્તિરિતિ જ્ઞાને તન્તુત્વસ્ય સ્વરૂપત એવ ભાનાત્। એવં
ચ શૂન્યાન્તવિશેષણં વ્યર્થથ્મતિ શઙ્કા નિરસ્તા।
તન્તુત્વત્વવિશિષ્ટેન
તદાશ્રયવૃત્તિરૂપત્વાવચ્છિન્નસ્યાન્યથાસિદ્ધિવારણાય તત્સાર્થક્યાત્।
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલિત્વં
સ્વેતરગતાન્વયવ્યતિરેકાનધીનાન્વયવ્યતિરેકવત્ત્વમ્। અન્વયશ્ચ
પ્રકૃતકાર્યસત્તાપ્રયોજકસત્તાવત્ત્વમ્। વ્યતિરેકશ્ચ
પ્રકૃતકાર્યવિરહપ્રયોજકવિરહનિરૂપકત્વમ્। અત્ર ચ
1તાદૃશસત્તાવિશિષ્ટત્વે સતિ તાદૃશવ્યતિરેકવિશિષ્ટત્વમિત્યનુગમઃ।
પ્રથમે વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયત્વસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસંબન્ધેન।
અવચ્છેદકત્વં સ્વભિન્નગતાન્વયાધીનત્વસમ્બન્ધેન। દ્વિતીયે વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયત્વસ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વભિન્નગતવ્યતિરેકાધીનત્વસમ્બન્ધેન।
અત્ર ચ સત્યન્તં વા વિશેષ્યદલં વા એકૈકમેવોપાદેયમ્। ઉભયનિવેશે
પ્રયોજનવિરહાત્
તાદૃશવિશિષ્ટાભાવ એવ સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યત્વમ્।

1. તાદૃશસત્તેત્યાદિ।
પ્રકૃતકાર્યસત્તાપ્રયોજકસત્તાવિશિષ્ટત્વે સતિ
પ્રકૃતકાર્યવ્યતિરેકપ્રયોજકવ્યતિરેકવિશિષ્ટત્વમિત્યર્થઃ।
પ્રકૃતકાર્ય પટઃ તત્સત્તાપ્રયોજકસત્તાશ્રયત્વં તન્તોઃ। એવં
તાદૃશસત્તાનિષ્ઠઃ યો ભેદઃ સ્વભિન્નગતાન્વયાધીનત્વસંબન્ધેન
તન્તુમદ્ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં તન્તૌ। એવં
પકૃકાર્યવ્યતિરેકઃ પટાભાવઃ તત્પ્રયોજકો યો વ્યતિરેકઃ
તન્ત્વભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વરૂપં તદાશ્રયત્વં તન્તૌ। એવં
તાદૃશવ્યતિરેકનિષ્ઠઃ યઃ સ્વભિન્નગતવ્યતિરેકાધીનત્વસંબન્ધેન
તન્તુમદ્ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં તન્તાવિતિ સમન્વયો
દ્રષ્ટવ્યઃ।
1વસ્તુતસ્તુ
સ્વાશ્રયાન્વયવ્યતિરેકપ્રયુક્તત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન
સ્વવિશિષ્ટાન્વયવ્યતિરેકવત્ત્વસ્વપ્રતિયોગિત્વોભયસમ્બન્ધેન વા
ભેદવિશિષ્ટત્વમિત્યનુગમઃ। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રતિયોગીતરાન્વયવ્યતિરેકાધીનત્વસમ્બન્ધેન
સ્વાવચ્છિન્નભેદવત્તાસમ્બન્ધેનેતિ। તત્તુ
તાદાત્મ્યાદિરૂપાધિકપદાર્થનિવેશનગૌરવાદુપેક્ષણીયમિતિ
ધ્યેયમ્।
યત્તુ - ઽયેનૈવ યસ્ય
યં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતેઽ ઇત્યાદ્યુક્ત્યૈવ સામઞ્જસ્યે
સહશબ્દવેયર્થ્યમિતિ - તન્ન - તથા સતિ સસ્યેતિ
ષષ્ટ્યર્થવિશેષ્યત્વાન્વયિનઃ અવચ્છિન્નત્વસ્ય તૃતીયાર્થત્યા
પ્રકૃતકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાનીયયન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાસામાન્યં
યદવચ્છિન્નમિતિ લક્ષણં સમ્પદ્યતે। તત્ર
ચાવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટસ્યાવચ્છેદકત્વાનાદરે દણ્ડત્વાદાવવ્યાપ્તેઃ।
સહશબ્દોપાદાને ચાસ્મદુક્તાર્થપર્યવસાનેન દોષવિરહાદિતિ। અત
એવ તનતુસમવેતત્વાદિવિશિષ્ટરૂપાદેસ્તન્તુત્વાદિનાન્યથાસિદ્ધિંરપિ
સુવચેતિ ધ્યેયમિતિ ભાવઃ। તન્તુત્વસ્ય તદ્વ્યક્તિત્વેન કારણત્વે ઽપિ
પ્રથમાન્યથાસિદ્ધિમુપપાદયતાં મતમાહ - [127] ઇતરાન્વયેતિ।
સ્વાન્વયવ્યતિરેકવત્ત્વસ્વભિન્નત્વોભયસંબન્ધેન
કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટત્વમન્યથાસિદ્ધત્વમિતિ તુ નિષ્કર્ષઃ।
[127] દીપિકાયામ્ અન્યં પ્રતીત્યાદિ। અન્યં પ્રતિ
પ્રકૃતકાર્યેતરકાર્યં પ્રતિ। ઽપૂર્વવૃત્તિત્વેઽ ઇત્યત્ર સપ્તમ્યાઃ ઽયસ્ય ચ
ભાવેનઽઇત્યુક્તન્યાયેન જ્ઞાનમર્થઃ। તસ્ય ચ
જન્યતાસમ્બન્ધેનાવગમે ઽન્વયઃ। તથા ચ
પ્રકૃતકાર્યેતરકાર્યપૂર્વવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનાધીનપ્રકૃતકાર્યપૂવ્રવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યત્વં
દ્વિતીયાન્યથાસિદ્ધસ્ય લક્ષણમિતિ ફલિતમ્। તત્ર ચ કારણતાજ્ઞાનં
વિશિષ્ટાનુયોગિકવૈશિષ્ટ્યાવગાહિતયા
વિશેષ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકનિર્ણયં નિયમતો ઽપેક્ષત ઇતિ

લક્ષણગમનમિત્યાશયેનાહ પ્રકાશિકાયામ્ [127] તથા ચેતિ।
અનેકદ્રવ્યસમવેતત્વેતિ। અણુભિન્નદ્રવ્યત્વેત્યર્થઃ। [128] તદુપસ્થિતેઃ -- પ્રાગભાવોપસ્થિતેઃ।
1. વસ્તુતસ્તુ
સ્વાશ્રયાન્વયેત્યાદિ। સર્વત્ર સ્વશબ્દઃ તન્વાદિભેદપરઃ।
કારણવિભાગઃ
સંગ્રહે
યત્સમવેતમિત્યાદિ। કાર્યમિત્યત્ર યદિત્યાદિઃ કાર્યં યત્સમવેતં
સદુત્પદ્યત ઇતિ યોજનયા યત્સમવેતં પ્રતિયોગિતયા
યદનુયોગિકસમવાયવત્ ઉત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ। ધાત્વર્થ
આદ્યક્ષણાવચ્છિન્નાધેયત્વમ્। આખ્યાતાર્થ આશ્રયત્વમ્।
ઉદ્શ્યવિધેયભાવમહિમ્ના તાદૃશસમવાયાવચ્છિન્નત્વમાધેયતાયાં
ભાસતે। સદન્તવિશેષણતાવચ્છેદકસ્યોદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વનિયમાત્।
ઉદ્દેશ્યવિધેયભાવસ્થલે
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકવિધેયયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવભાનવ્યુત્પત્તેઃ। તથ
ચ યત્કાર્યં યદનુયોગિકસમવાયાવચ્છિન્નતાદૃશાધેયતાવત્ તત્કાર્યં
પ્રતિ તત્સમવાયિકારણમિતિ વાક્યાર્થઃ। અત્ર ચ યત્તત્પદયોઃ
કાર્યકારણવ્યક્તિપરત્વે કાર્યકારણભાવાન્ત્યમિત્યાલોચ્ય તયોઃ
યત્તદ્ધર્માવચ્છિન્નપરતામભિસન્ધાયાહ - પ્રકાશિકાયામ્ [134] યદ્ધર્માવચ્છિન્નમિત્યાદિના। એવં ચ
સમવાયસમ્બનધાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતતાદાત્મ્યસંબન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વં
સમવાયિકારણસ્ય લક્ષણં ફલિતમ્। તત્ર ચ ઘટાદિપ્રત્યક્ષે
ઘટાદિરૂપવિષયસ્ય તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન કારણત્વાત્
ઘટાદિવિષયસ્ય
સ્વપ્રત્યક્ષં પ્રતિ સમવાયિકારણતાવારણાય કાર્યતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશનમ્।
પ્રત્યક્ષનિષ્ઠવિષયનિરૂપિતકાર્યતાયાઃ વિષયતાસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વાત્
ન દોષઃ। અસમવાયિકારણે ઽતિવ્યાપિતવારણાય કારણતાયાં
તાદાત્મ્યસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ।
સંગ્રહે [133] કાર્યેણ કારણેન વા સહેત્યાદિ। અત્ર ચ કાર્યેણ સહૈકસ્મિન્નર્થે
સમેવતં સત્ યત્કારણં તદેકં અસમવાયિકારણમ્। કારણેન
સહૈકસ્મિન્નર્થે સમવેતં સત્ યત્કારણં તદપદં અસમવાયિકારણમિતિ
વાક્યભેદેન યોજના। વાકારશ્ચ એતદ્દ્યોતક એવ। સહશબ્દાર્થઃ
સહિતત્વમ્, તચ્ચ પ્રકૃતે અધિકરણનિયપિતત્વરૂપમ્
સમવેતપદાર્થતાવચ્છેદકસમવેતત્વે અન્વિતમ્। કાર્યેણેત્યત્ર
તૃતીયાયાઃ અધિકરણતાન્વયિનિરૂપિતત્વમર્થઃ। એકપદમત્ર
યત્કિઞ્ચિત્પરમ્। અર્થપદોત્તરસપ્તમ્યાઃ નિરૂપિતત્વમર્થઃ। તથા ચ
કાર્યાધિકરણનિરૂપિતયત્કિઞ્ચિદર્થનિયપિતસમવેતત્વવત્
કારણમિતિ એકો વાક્યાર્થઃ। એવં કારણેનેત્યાદિવાક્યે ઽપિ બોધ્યમ્।
વસ્તુતઃ સંગ્રહે [133] કાર્યેણ સહેત્યાદિ। અત્ર સહશબ્દાર્થંઃ સાહિત્યમ્।
તચ્ચૈકક્રિયાન્વયિત્વરૂપમ્। પ્રકૃતે
સમવેતત્વનિરૂપકત્વપર્યવસિતમ્। કાર્યેણેત્યત્ર તૃતીયાર્થ

આધેયત્વમ્, એકશબ્દો ઽધિકરણપરઃ। અર્થ ઇત્યત્ર
સમવેતત્વાન્વયિનિરૂપિતત્વમર્થઃ। તથા ચ
કાર્યનિષ્ઠસમેવતત્વનિરૂપકીભૂતાધિકરણાર્થનિરૂપિતસમેવતત્વવદિત્યર્થ
ઇતિ ફલિતમ્। કારણેનેત્યાદાવપિ એવમેવ બોધ્યમિતિ તુ સારમ્।
કારણેનેત્યત્ર કસ્ય કારણમિત્યાકાઙ્ક્ષાયાં આહ - પ્રકાશિકાયામ્ [134] સ્વકાર્યેતિ। સ્વકાર્યસ્ય સમવાયિકારણેનેત્યર્થઃ। અત્ર ચ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતસમવાયસ્વાશ્રયસમવેતત્વાન્યતરસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વં
અસમવાયિકારણસામાન્યસ્ય લક્ષણમ્। કારણતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વમાત્રનિવેશે પ્રથમાસમવાયિકારણસ્ય
સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વમાત્રનિવેશે
દ્વિતીયાસમવાયિકારણસ્ય ચ તદેવ લક્ષણં બોધ્યમ્।
દ્રવ્યવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન
દ્રવ્યસમવેતવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન ચ પ્રત્યક્ષં પ્રતિ
સમવાયેન સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધેન ચ હેતુભૂતે
ઉદ્ભૂતરૂપાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય લક્ષણદ્વયે ઽપિ કાર્યતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। દ્વિતીયાસમવાયિકારણે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય પ્રથમાસમવાયિકારણલક્ષણે કારણતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। પ્રથમાસમવાયિકારણે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય દ્વિતીયાસમવાયિકારણલક્ષણે તત્ર
સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશેઃ। અત્ર
ચોક્તાન્યતરસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્થલે
સમવાયસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છિદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિ તાકભેદવત્ત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશનીયમિત્યવધેયમ્। તૃરીતન્તુસંયોગાદેરપિ
તૃરીપટસંયોગાદિકં પ્રત્યસમવાયિકારણત્વાત્
અસમવાયિકારણસામાન્યલક્ષણે
તદ્ભિન્નત્વનિવેશનમવ્યાપ્તિસમ્પાદકમિત્યાલોચ્ય ઉક્તમ્
તત્તદસમવાયિકારણલક્ષણ ઇતિ। [134] દિગિતિ। અયં ભાવઃ --
સમવાયેન પટં પ્રતિ સંયોગેન તુર્યા એવ કારણત્વસ્વીકારાત્ ન
વિશેષણલક્ષણે ઽપિ તદ્ભિન્નત્વં નિવેશનીયમિતિ તુ ન સમ્યક્।
નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વલક્ષણસ્ય કારણત્વસ્ય
તુરીતન્તુસંયોગે ઽપ્યક્ષતત્વાત્। યદ્યપ્યેવમપિ તન્ત્વાકાશસંયોગાદૌ
વિશિષ્ટલક્ષણસ્ય અતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્ભિન્નત્વસ્યાપિ નિવેશે
મહાગૌરવમ્, તથાપિ તન્ત્વાદિમાત્રસમવેતત્વં
તન્ત્વન્યાસમવેતત્વાદિપર્યવસિતં વિશેષણં નિવેશ્યમિતિ ન દોષ
ઇતિ।
સઙ્ગ્રહે [133] તદુભયભિન્નમિત્યાદિ। નિમિત્તકારણલક્ષણે તદુભયપદં
સમવાય્યસમવાયિકારણદ્વયપરમિત્યાહ - દીપિકાયામ્ [133] સમવાયીત્યાદિ। અત્ર ચ તત્કાર્યવિશિષ્ટં તત્કાર્યં પ્રતિ
નિમિત્તકારણમિતિ લક્ષણં વાચ્યમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપિતસમવાયિકારણત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસ્વનિરૂપિતાસમવાયિકારણત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસ્વનિરૂપિતકારણત્વત્રિ તયસમ્બન્ધેન।
યદ્યપિ ધ્વંસાદૌ પ્રતિયોગ્યાદેઃ નિમિત્તકારણત્વહાનિઃ। આભાવકાર્યે
સમવાયિકારણાદ્યપ્રસિદ્ધેઃ, તથાપિ

સ્વનિરૂપિતસમવાયિકારણત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્વનિરૂપિતાસમવાયિકારણત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્વનિરૂપિતકારણત્વત્રિતયસંબન્ધેન
તત્કાર્યવૈશિષ્ટ્યં નિવેશ્યમિતિ ન દોષઃ। ધ્વસાદિકં
પ્રતિ
સમવાયિકારણત્વાદેર્વ્યધિકરણસમ્બન્ધતયા
તાદૃશસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવસૌલભ્યાત્। અત એવ
તુર્યાદેઃ સ્વગતરૂપાદૌ સમવાયિકારણત્વાદિમત્ત્વે ઽપિ
સામાન્યતસ્સમવાય્યાદિભિન્નત્વાસમ્ભવનિબન્ધના ન ક્ષતિરિતિ।
પ્રત્યક્ષવિભાગઃ
[136] તુરીયવિષયતાનિરૂપકત્વસ્યેતિ। અન્યથા
સવિષયકત્વાભાવેન જ્ઞાનત્વમેવ નિર્વિકલ્પકસ્ય ભજ્યેત। જ્ઞાનત્વસ્ય
સવિષયત્વવ્યાપ્યતયા વ્યાપકનિવૃત્તૌ વ્યાપ્યનિવૃત્તેરાવશ્યકત્વાદિતિ
ભાવઃ। [136] વિશેષ્યાદિવિધયેત્યાદિ। ઇદં ચ
વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધાનવગાહીતિ યથાશ્રુતે ઽસમ્ભવઃ। નિર્વિકલ્પકે
ઘટાદેઃ ચક્ષુસ્સંયોગસત્ત્વેન ભાનવત્ ઘટત્વસમવાયયોરપિ
ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયચક્ષુસ્સંયુક્તવિશેષણતારૂપસન્નિકર્ષસત્ત્વેન
તદ્ભાનસ્યાપ્યવર્જનીયત્વાત્। પરં તુ ઘટઘટત્વસમવાયેષુ તત્ર
તુરીયવિષયતામાત્રમિત્યાશયેન પૂરિતમ્। [136] વિશેષ્યાદીતિ। આદિપદેન પ્રકારસંબન્ધયોઃ પરિગ્રહઃ।
વિશેષ્યત્વાદિનેત્યર્થઃ। વિશેષ્યાદ્યનવગાહીત્યત્ર ધાત્વર્થો ઽવગાહનમ્,
તચ્ચ વિષયતા, ણિનિપ્રત્યયાર્થો નિરૂપકમ્, વિધયેત્યત્ર
તૃતીયાર્થો ઽભેદઃ વિષયતાન્વયિ નિરૂપકસ્ય નઞર્થભેદે ઽન્વયઃ। તથા
ચ વિશેષ્યત્વાદ્યભિન્નવિશેષ્યાદિનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપકભિન્નત્વલાભઃ। તત્ર
ચાભેદતાદૃશનિષ્ઠત્વાંશયોર્વ્યર્થત્વાત્
વિશેષ્યતાદિનિરૂપકાભિન્નમાત્રં લક્ષણમિત્યભિપ્રાયેણાહ - [136] તથા ચેતિ। [136] જ્ઞાનત્વઘટિતમિતિ।
ઘટાદિષ્વતિવ્યાપ્તિવારણાય ઇદમુક્તમ્। [135] વિશેષ્યવિશેષણસમ્બન્ધાનવગાહીત્યત્ર દીપિકાવાક્યે ન દ્વન્દ્વઃ।
અપિ તુ વિશેષ્યણવિશેષ્યયોઃ યસ્સસંમ્બન્ધ ઇત્યભિપ્રાયેણ
વ્યાચક્ષાણાનાં મતમાહ - [136] કેચિત્ત્વિતિ। [136] ભાસમાનેતિ।
વિષયતાશ્રયેત્યર્થઃ। તજ્જ્ઞાનીયવિષયતાશ્રયવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વં
તજ્જ્ઞાને પ્રકારત્વમિત્યર્થંઃ। તેન નાતિપ્રસઙ્ગઃ। નનુ
ઘટભૂતલસંયોગા ઇતિ જ્ઞાને ઘટસ્ય પ્રકારતાપત્તિઃ। અત આહ - [136] સંસર્ગાવચ્છિન્નેતિ। નનુ પૂર્વોક્તયુક્ત્યા નિર્વિકલ્પકે ઽપિ
સંસર્ગભાનસ્યાવશ્યકત્વાત્ અસમ્ભવ ઇત્યત આહ -- [136] સંસર્ગતેતિ। લાઘવાદિત્યસ્ય
સંસર્ગાવચ્છિન્નવિષયતાશન્યત્વરૂપલક્ષણાપેક્ષયેત્યાદિઃ। તથા ચ
સંસર્ગાનવગાહિત્વં સંસર્ગનિષ્ઠવિષયત્વાનિરૂપકત્વમ્।
સંસર્ગાવચ્છિન્નવિષયતાશૂન્યત્વં ચ
સંસર્ગનિરૂપિતાવચ્છિન્નત્વવદ્વિષયતાશૂન્યત્વમ્। તત્ર ચ
નિરૂપિતત્વસ્યાધેયત્વસ્થાનીયત્વે ઽપિ અવચ્છિન્નત્વસ્યાધિકસ્ય નિવેશાત્
સંસર્ગાવચ્છિન્નેત્યાદિલક્ષણાપેક્ષયા ગૌરવમ્।
સંસર્ગતાશૂન્યત્વલક્ષણમપેક્ષ્ય તુ તાદૃશલક્ષણસ્ય ગૌરવં સ્ફટમેવેતિ
ભાવઃ। [136] બોધ્યમિતિ। અન્યથા ઉક્તરીત્યા
નિર્વિકલ્પકે ઽતિવ્યાપ્તેરિતિ ભાવઃ। [136] દિગિતિ। અયમત્ર ભાવઃ -
વિશેષ્યવિશેષણસંબન્ધાનવગાહીત્યત્ર ષષ્ઠીતત્પુરુષાશ્રયણે સંબન્ધેન

વિશેષ્યવિશેષણનિષ્ઠત્વનિવેશનં વિફલમિતિ
દીપિકાવાક્યાસ્વારસ્યમ્। અસ્મન્મતે તુ લક્ષણત્રયલાભાર્થતયા ન
તદુક્તિવૈફલ્યમિતિ। ઽનનુ વિશિષ્ટબુદ્ધિર્વિશેષણજ્ઞાનજન્યા
વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનમપ્રયોજકમ્
અનુકૂલતર્કવિરહાદિત્યાશઙ્ક્ય વિશિષ્ટબુદ્ધિવિશેષણજ્ઞાનયોઃ
કાર્યકારણભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગલક્ષણસ્તર્કો ઽત્રાસ્તીતિ
નાસ્યાપ્રયોજકત્વમિતયાશયેનાહ - [136]
વિશિષ્ટબુદ્ધિં
પ્રતીત્યાદિ। અત્ર [યદિ] વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વં
વિશેષણજન્યત્વવ્યભિચારિ સ્યાત્ તર્હિ વિશેષણજ્ઞાનજન્યતાવચ્છેદકં
ન સ્યાદિતિ તર્કો ઽભિમત ઇત્યાશયેનાહ - [136] ભાવ ઇતિ। દીપિકાયાઞ્ [136] અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ।
જન્યજ્ઞાનત્વવ્યાપકં સ્વનિરૂપકજ્ઞાનજન્યત્વં
સ્વસમાનાધિકરણપ્રકારતાનિરૂપકત્વોભયસંબન્ધેન
વિષયતાવિશિષ્ટત્વમિતિ અવ્યવસ્થિતપરમ્પરારોપાત્
સુષુપ્ત્યાદ્યનુપપત્તિરૂપાનિષ્ટપ્રસઞ્જનસહિતાત્ નિષ્પ્રકારકત્વેન
જ્ઞાનમનુમિતૌ ભાસતે। અથવા વિશેષણનિષ્ઠાયાં
વિષયતાયામનવચ્છિન્નત્વં
વિષયતાનિરૂપિતત્વસામાન્યાભાવરૂપમુક્તતર્કસંગ્રહબલાત્ તત્ર ભાસત
ઇતિ ભાવઃ। [136] ગૌરિતીતિ। ઇદં ચ સ્વસ્મિન્
યદ્વિશેષણં તદ્વિષયકધીજન્યત્વરૂપસાધ્યવિશેષલાભાયાભિહિતમ્।
અન્યથા યદ્વિશેષણપ્રકારકં જ્ઞાનં
તદન્યવિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વસિદ્ધિમાદાયાર્થાન્તરતાપત્તેરિતિ ભાવઃ।
સઙ્ગ્રહે [135] ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યમિત્યાદિ। ઇદં ચ જન્યપ્રત્યક્ષસ્યૈવ
લક્ષ્યત્વાભિપ્રાયેણ। તેનેશ્વરપ્રત્યક્ષસ્ય નિત્યત્વાત્
તત્રાવ્યાપ્તિશઙ્કાનિરાસઃ। તસ્યાલક્ષ્યત્વાત્। અન્યથા
પુરરિન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષાજન્યત્વજન્યત્વોભયાભાવઞ્જન્યનિષ્ઠસ્વાભાવવત્તાસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસંબન્ધેન
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યતાવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતં નિવેશ્ય
તત્સઙ્ગ્રહો બોધ્યઃ। અત્ર યદ્યપિ આત્મમનઃસંયોગસ્ય
જ્ઞાનસામાન્યહેતુત્વાત્ અનુમિત્યાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। મનસ
ઇન્દ્રિયત્વાત્ આત્મનશ્ચાર્થત્વાત્ તથાપિ
જન્યતાયામનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નત્વનિવેશાત્ ન દોષઃ।
યથાશ્રુતે જ્ઞાનપદમેતત્તાત્પર્યગ્રાહકમ્।
નિરુક્તોભયાભાવનિવેશને ત્વાકાશાદિવારણાય જ્ઞાનપદમ્।
કેચિત્તુ -- જન્યનિત્યપ્રત્યક્ષસાધારણં જ્ઞાનાકરણકત્વે સતિ
જ્ઞાનત્વં લક્ષણમ્।
અનુમિત્યાદીનાં વ્યાપ્ત્યાદિજ્ઞાનકરણકત્વાત્ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
ઈશ્વરપ્રત્યક્ષસ્યાજન્યત્વાત્। જન્યપ્રત્યક્ષે તુ ઇન્દ્રિયસ્યૈવ
કરણત્વાચ્ચ લક્ષણસમન્વયઃ। નિર્વિકલ્પકસ્ય સવિકલ્પકારણત્વાત્
કરણત્વં નિવેશિતમિત્યાહુઃ।
સન્નિકર્ષવિભાગઃ

દીપિકાયામ્ [137] દ્રવ્યપ્રત્યક્ષ ઇત્યાદિ। અત્ર ચ
દ્રવ્યવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન ચાક્ષુષં પ્રતિ સમવાયેન
ચક્ષુસ્સંયોગસ્ય કારણત્વં વાચ્યમ્। તત્ર રૂપાદૌ વ્યભિચારાવારણાય
કાર્યદિશિ દ્રવ્યવૃત્તિત્વનિવેશનમ્।
ઘટત્વાદિસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યચક્ષુરસમ્બદ્ધાતીતાનાગતઘટાદિવિષયકાલૌકિકચાક્ષુષમાદાય
વ્યભિચારવારણાય લૌકિકત્વપ્રવેશઃ। એવં દણ્ડાદ્યંશે
જ્ઞાનપ્રત્યાસત્તિજન્યે પૂર્વદણ્ડવાનયમાસીદિતિ ચાક્ષુષે ઽપિ
તદ્બોધ્યમ્। એવં દવ્યસમવેતવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન
ચાક્ષુષં પ્રતિ સ્વરૂપસંબન્ધેન ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયસ્ય કારણત્વમ્। અત્ર
ચાવયવપરમ્પરાયાઃ ત્ર્યણુકપર્યન્તવિશ્રામપક્ષે ત્ર્યણુકે
વ્યભિચારનિરાસાય કાર્યદિશિ વૃત્ત્યન્તમ્। યદ્યપિ
દ્રવ્યમવેતવૃત્તિત્વનિવેશને ઽપિ પરમાણુસ્વીકારપક્ષે
તદવસ્થોદોષઃ। તથાપિ દ્રવ્યાન્યત્વસ્ય
સમવેતવિશેષણત્વાભ્યુપગમાત્ ન દોષઃ। વૃત્ત્યન્તં ચ
રૂપત્વાદિજાતિપ્રત્યક્ષે વ્યભિચારવારણાય બોધ્યમ્।
રૂપત્વાદિસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યાતીતાદિરૂપાદિવિષયકાલૌકિકચાક્ષુષમાદાય
તદ્વારણાય વિષયતાયાં લૌકિકત્વનિવેશઃ। એવં નીલાદ્યંશે
જ્ઞાનપ્રત્યાસત્તિજન્યપૂર્વંનીલરૂપવાનયમાસીદિતિપ્રત્યક્ષે ઽપિ
ચક્ષુસ્સંયોગવિશિષ્ટનિરૂપિતસમવાયવિરહાત્ વ્યભિચારવારણાયાપિ
તથા। એવં દ્રવ્યસમવેતસમવેતવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન
ચાક્ષુષં પ્રતિ ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવેતસમવાયસ્ય કારણત્વમ્।
યોગજધર્મંપ્રત્યાસત્તિજન્યનિખિલવિષયકયોગિચાક્ષુષે
જાતિત્વસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યનિખિલજાતિચાક્ષુષે ચ
વ્યભિચારવારણાયાત્ર લૌકિકત્વનિવેશઃ। સ્વતન્ત્રત્ર્યણુકપક્ષે
ત્ર્યણુકતદ્રૂપાદૌ વ્યભિચારવારણાય વૃત્ત્યન્તમ્। મતાન્તરે ઽપિ
તાદૃશવિષયતાયા આકસ્મિકતાવારણાય તન્નિવેશ્યમેવ।
શબ્દવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન શ્રાવણપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
શ્રોત્રસમવાયસ્ય કારણત્વમ્, શબ્દત્વાદૌ વ્યભિચારવારણાય
વૃત્ત્યન્તમ્। શબ્દત્વસામાન્યપ્રત્યાસત્તિજન્યે અતીતાદિશબ્દવિષયકે
યોગજપ્રત્યાસત્તિજન્યતાદૃશપ્રત્યક્ષે ચ વ્યભિચારનિરસાય
લૌકિકત્વનિવેશનમ્। શબ્દસમવેતવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસંબન્ધેન
શ્રાવણં પ્રતિ શ્રોત્રસમવેતસમવાયસ્ય કારણત્વમ્। શબ્દે
વ્યભિચારવારણાય વૃત્તિત્વવિશેષણમ્।
જાતિત્વસામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યાતીતાનાગતકકારાદિવૃત્તિકત્વાદિજાતિપ્રત્યક્ષે
વ્યભિચારવારણાય લૌકિકત્વનિવેશઃ। એવમન્યત્રાપિ બોધ્યમ્।
નનુ વિશેષણતાનાં
સંયુક્તવિશેષણતાસંયુક્તસમવેતવિશેષણતાદિભેદેન નાનાત્વાત્
કથં સન્નિકર્ષંષાડ્વિધ્યમ્। યદિ ચ તાસાં વિશેષણતાત્વેનાનુગમઃ
તર્હિ સંયુક્તસમવાયાદીનાં સમવાયત્વેનાનુગમઃ। કિં ન
સ્યાદિત્યાશંઙ્કાં નિરાકરોતિ -- [138] અત્રેદમવધેયમિત્યાદિના।

અનુપલબ્ધેઃપ્રમાણાન્તરત્વનિરાકરણમ્
[142] વિશેષણવિશેષ્યભાવસન્નિકર્ષેતિ।
વિશેષ્યત્વવિશેષણત્વાન્યતરસન્નિકર્ષેત્યર્થઃ। [142] ઘટોપલબ્ધિદશાયામિત્યાદિ।
લૌકિકસન્નિકર્ષાજન્યતદભાવવત્તાબુદ્ધિં પ્રત્યેવ તદ્વત્તાનિશ્ચયસ્ય
પ્રતિબન્ધકતયા લૌકિકસન્નિકર્ષજન્યઘટાભાવપ્રત્યક્ષસ્ય
ઘટવત્તાનિશ્ચયદશાયામાપત્તિઃ। ન ચ ઘટાભાવરૂપવિષયવિરહાદેવ ન
ઘટવતિ દેશે ઘટાભાવપ્રત્યક્ષપ્રસંગઃ। ઘટાસત્ત્વે કથં
ઘટવત્તાનિશ્ચયસંભવ ઇતિ વાચ્યમ્। ઘટશૂન્યદેશે ઽપિ
ધર્મ્યન્તરઘટિતસન્નિકર્ષેણ ભ્રમાત્મકઘટવત્તાનિશ્ચયસમ્ભવેન તત્ર
ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિસમ્ભવાત્। ઘટાદિમતિ દેશે ઽપિ
ધર્મ્યન્તરઘટિતસન્નિકર્ષબલેન ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિસંભવાચ્ચેતિ।
[141] પ્રમાણાન્તરત્વમિત્યાદિ। યદ્યપ્યન્યત્ પ્રમાણં પ્રમાણાન્તરમિતિ
વ્યુત્પત્ત્યા પ્રત્યક્ષાદ્યતિરેકેણ પ્રમિતિકરણત્વં લભ્યતે
તત્તુસહકારિતયોપગતાયા અનુપલબ્ધેઃ નૈયાયિકૈરપ્યુપગતમ્।
તસ્યા અભાવરૂપાયા એવાભાવપ્રમાકરણત્વસ્ય તૈરભ્યુપગમાત્,
તથાપ્યન્તરપદવ્યત્યાસમુપગમ્ય પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તા યા પ્રમા તત્કરણત્વં
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમિતિવિજાતીયપ્રમિતિકરણત્વપર્યવસિતં વિવક્ષિતમિતિ ન
કો ઽપિ દોષઃ। અભાવપ્રમિતેઃ પ્રત્યક્ષરૂપાયા એવ નૈયાયિકૈરુપગમાત્।
અત એવાગ્રે વિજાતીયપ્રમિતિકરણત્વકલ્પનમિત્યુક્તમ્। નનુ
દ્રક્ષ્યેતેત્યન્તેનૈવાનુપલબ્ધૌ યોગ્યતોપપાદનાત્ ઽદર્શનાભાવાત્
નાસ્તીઽતિ વાક્યખણ્ડવેયર્થ્યમિત્યાશઙ્ક્યાવતારયતિ
-- [142] તર્કસ્યેત્યાદિના। [142] વિપર્યયે - આપાદકાભાવવ્યાપ્યાભાવે। પ્રતિયોગિત્વં
કોટ્યન્વિતં સપ્તમ્યર્થઃ। તત્કોટિપર્યવસાયિત્વં - તસ્ય તર્કસ્ય
કોટિઃ આપાદ્યરૂપા તદ્વિષયકત્વમિત્યર્થઃ। [142] સત્ત્વસ્ય - સત્ત્વપ્રસક્તેઃ વિરોધિની યા ઉપલબ્ધિરિતિ।
ઉપલબ્ધેયસ્સત્ત્વપ્રસક્તિવિરોધિત્વં
ચાપત્તિહેતુભૂતાપાદ્યવ્યતિરેકનિશ્ચયવિઘટનદ્વારા, ન તુ
સ્વરૂપતઃ। તથા ચ
સત્ત્વપ્રસક્તિવિરોધિત્વં
તદ્ધતુભૂતાપાદ્યવ્યતિરેકનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકત્વમ્। પ્રતિબન્ધકત્વં
ચાનાહાર્યસ્યૈવ સમ્ભવતીતિ અનાહાર્યત્વમેવ વિરોધિત્વવિશેષણેન
વિવક્ષણીયમ્। અન્યથા
આહાર્યપ્રતિયોગ્યુપલમ્ભદશાયામભાવગ્રહાનાપત્તેરિતિ વદન્તિ [142] વિરોધિત્વવિશેષણમિતિ। નન્વન્ધકારે
યોગ્યોપલમ્ભવિરહાત્ ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિરિત્યાશઙ્ક્ય
નિષ્કૃષ્ટાર્થમાહ - [142] પ્રતિયોગિસત્તેત્યાદિના।
પ્રતિયોગિસત્ત્વવિષયકાપત્તિજન્યાપત્તિવિષયેત્યર્થઃ। [142] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અત્રાયમાશયઃ - સર્વત્રાભાવપ્રત્યક્ષસ્થલેઽયદ્યત્ર
પ્રતિયોગિ સ્યાત્ તર્હ્યુપલભ્યેતઽ ઇત્યાપાદનોત્પત્તૌ માનાભાવ
ઇતિ। [142] પ્રતિયોગિસત્તાપાદનેત્યાદિના
પ્રતિયોગિનિષ્ઠવ્યાપ્યતાનિરૂપિતવ્યાપકત્વં વિવક્ષણીયમ્। અધિકં
મુક્તાબલીપ્રકાશાદૌ દ્રષ્ટવ્યમિતિ।
અન્ધકારે

ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિમનુપલબ્ધૌ નિરુક્તયોગ્યતાવિશેષણમનિવેશ્યૈવ
પ્રકારાન્તરેણ યોગ્યતાં પરિષ્કૃત્ય
તન્નિવેશેન વારયતાં
તર્કિતેત્યાદિદીપિકાવાક્યમપિ અન્યથા વ્યાચક્ષાણાનાં
કેષાઞ્ચિન્મતમાહ- [142] કેચિત્ત્વિતિ। અત એવ ઉપલમ્ભાભાવે
તાદૃશપ્રયોજ્યત્વવિશેષણદાનાદેવ। [142] આહુરિત્યસ્વરસસૂચનમ્।
તદ્બીજન્તુ પ્રતિયોગિસત્ત્વે તર્કિતત્વવિશેષણવૈયર્થ્યમ્। પૂર્વમતે
તુ અનુપલબ્ધૌ યોગ્યતાનિવેશતાત્પર્યગ્રાહકતયા
તર્કિતપદસ્યોપયોગઃ। એતન્મતે તુ
પ્રતિયોગિસત્ત્વરૂપકારણવિરહપ્રયોજ્યત્વસ્યૈવ યોગ્યતારૂપતયા તસ્ય
ચ પ્રતિયોગિસત્ત્વવિરોધિપદેનૈવ લાભાત્ તર્કિતપદસ્ય ન
ક્વાપ્યુપયોગઃ। એવમધિકરણભેદેનાભાવભેદવિરહાત્ અન્ધકારે
ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્ત્યવારણં ચેતિ। ન્યૂનતાપરિહારાયાહ - [143] અત્રેદમિતિ। [143] તત્ર-દર્શિતત્રિવિધપ્રત્યાસત્તિમધ્યે। નનુ
કથમેતાદૃશાર્થલાભ ઇત્યત્રાહ - [143] સામાન્યમિત્યાદિ। [143] તદિતિ। ધૂમત્વાદિસામાન્યેત્યર્થઃ। [143] તદિતિ। જાતીત્યર્થઃ।
સામાન્યલક્ષણેત્યત્ર સામાન્યશબ્દસ્ય તદ્જ્ઞાનપરત્વે લક્ષણાપત્ત્યા
યથાશ્રુતાર્થાનુરોધાયાહ - [142]
વિષયો વેતિ। નનુ
ચક્ષુસ્સંયોગાદિરૂપોક્તસન્નિકર્ષેણૈવ નિર્વાહે કિમસ્યાઃ
પ્રત્યાસતિતોપગમેનેત્યત આહ - [143] અતીતેતિ। નનુ વિનૈવ
સન્નિકર્ષમિન્દ્રિયેણ તત્પ્રત્યક્ષં કુતો ન સ્યાદિત્યત્રાહ - [143] ઇન્દ્રિયાણામિતિ। અસન્નિકૃષ્ટાનામિત્યસ્ય પ્રત્યક્ષેત્યસ્ય ચ
તદર્થેત્યાદિઃ। [143] ભાન ઇતિ। ઉપયુજ્યત ઇત્યનુષજ્યતે।
નનુ ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયેનૈવ નિર્વાહઃ કુતો ન ભવતીત્યત્રાહ -
[143] સૌરભેણેતિ। તદિન્દ્રિયગ્રહણયોગ્યપદાર્થસ્યૈવ
તદિન્દ્રિયસંયુક્તસમવાયાદિઃ પ્રત્યક્ષહેતુઃ ન તુ
તદિન્દ્રિયગ્રહણાયોગ્યપદાર્થસ્ય, તથાસતિ
તદિન્દ્રિયગ્રાહ્યાગ્રાહ્યગુણવિશેષાદિવ્યવસ્થાનુપપત્તેરિત્યભિપ્રાયેણોક્તમ્
યોગ્યેતિ। મુક્તાવલીપ્રકાશોક્તં
કારણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાદિકમભિસન્ધાયાહ - સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
ઇતિ
પ્રસરણાખ્યાયાં દીપિકાપ્રકાશવ્યાખ્યાયાં
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
સમાપ્તઃ
। । ।
અનુમાનપરિચ્છેદઃ
અનુમાનલક્ષણમ્
[147] પ્રત્યક્ષોપજીવકત્વસઙ્ગત્યેતિ। પ્રત્યક્ષસ્ય
પ્રત્યક્ષપ્રમાણભૂતસ્ય ચક્ષુરાદેઃ ઉપજીવકં કાર્યમ્, તત્ત્વલક્ષણયા
સઙ્ગત્યેત્યર્થઃ। નિરૂપણાન્વયિ જ્ઞાનજન્યજિજ્ઞાસાપ્રયોજ્યત્વં
તૃતીયાર્થઃ। જ્ઞાને ચ વિષયિતયા પ્રકૃત્યર્થાન્વયઃ। સઙ્ગતિપ્રદર્શનં
ચ વિષ્યાણાસમઙ્ગતત્વજ્ઞાનેન ઉન્મત્તપ્રલપિતત્વશઙ્કયા અનવધાનં

સ્યાદિતિ તન્નિરાસાય। પૂર્વોત્તરગ્રન્થયોઃ એકવાક્યતાપ્રતિપત્તિરપિ
સઙ્ગતિપ્રદર્શનપ્રયોજનમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। તાદૃશપ્રતિપત્તિશ્ચ
ઽઅનુમાનગ્રન્થઃ પ્રત્યક્ષગ્રન્થૈકવાક્યતાવાન્
પ્રત્યક્ષગ્રનથપ્રતિપાદ્યાર્થસઙ્ગતાર્થપ્રતિપાદકત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનત
ઇત્યાદ્યન્યત્ર વિસ્તરઃ। [147] લક્ષયતીતિ દીપિકાવાક્યાત્
લક્ષણપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દાનુકૂલકૃતિમાનિત્યર્થો લભ્યતે। તત્ર
ચાગ્રે સ્વરૂપવિભાગાદીનામપિ પ્રતિપાદનાત્ તદપ્રતિજ્ઞાનેન ન્યૂનતા
સ્યાદિતિ નિરૂપયતીત્યુક્તમ્। નિરૂપણં ચ
લક્ષણસ્વરૂપપ્રામાણ્યાદ્યન્યતમપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલશબ્દઃ અતો ન ન્યૂનતા।
એવમગ્રે ઽપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। સઙ્ગ્રહે [147] અનુમિતિકરણમનુમાનમિતિ।
1અનુમાનપદસ્યાનુમાનપદાર્થત્વાવચ્છિન્નલાક્ષણિકતયા તત્પુરુષે
2પૂર્વપદલક્ષણાવિરહપક્ષે
ઽઘટો ઘટઽ
ઇતિવદત્ર ન નિરાકાઙ્ક્ષતા। અનુમિતિકરણત્વં
ચાનુમિતિનિષ્ઠાનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્ન્કાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશ્રયત્વમ્।
1. નનુ
ઽઅનુમિતિકરણમનુમાનમ્ઽ ઇતિ મૂલે
અનુમાનપદસ્યાનુમિતિકરણાર્થકતાયા
અનુમિતિકરણમનુમિતિકરણમ્ ઇતિ વાક્યાર્થપર્યવસાનાત્
અભેદાન્વયસ્થલે ઉદ્દેશ્વતાવચ્છેદકવિધેયતાવચ્છેદકયોર્ભેદસ્ય ઽઘટો
ઘટઽ ઇતિ વાક્યપ્રામાણ્યવારણાવસ્વીકરણીયત્વાત્
અનુમિતિકરણત્વસ્યૈવ ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકત્વાદ્વિધેયતાવચ્છેદકત્વાચ્ચ
કથમુક્તવાક્યસ્ય પ્રામાણ્યમિત્યત આહ - અનુમાનપદસ્યેતિ। તથા
ચાનુમિતિકરણત્વમુદ્દેશ્યતાવચ્દેદકમ્, અનુમાનપદાર્થત્વં
વિધેયતાવચ્છેદકમિતિ તયોર્ભેદાલ્
અનુમિતિકરણમનુમાનપદાર્થાભિન્નમિતિ વાક્યાર્થે નાનુપપત્તિરિતિ
ભાવઃ।
2.
પૂર્વદલક્ષણાવિરહપક્ષ ઇતિ। પૂર્વપદલક્ષણાપશે તુ
અનુમિતિસમ્બન્ધ્યભિન્નકરણત્વમુદ્દેશ્યતાવચ્છેદકમ્ અનુમિતિકરણત્વં
વિધેયતાવચ્છેદકમિતિ તયોર્ભેદાત્
અનુમાનપદસ્યાનુમિતિકરણાર્થકત્વે ઽપિ ન નિરાકાઙ્ક્ષતેતિ ભાવઃ।
1તેન તાત્માદૌ
અતિવ્યાપ્તિઃ। નનુ પરામર્શજન્યં જ્ઞાનમિત્યનુમિતેર્લક્ષણં
કિમર્થમુક્તમ્? ન ચ ઘટિતજ્ઞાને ઘટકજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વાદનુમિતિજ્ઞાનમન્તરા તદ્ઘટિતાનુમાનલક્ષણજ્ઞાનં ન
સમ્ભવતીતિ તદુક્તિસાફલ્યામિતિ વાચ્યમ્।
તથાપ્યનુમિતિસ્વરૂપપ્રદર્શનમાત્રણૈવ તન્નિસદ્ધેઃ
તલ્લક્ષણકથનાનુપયોગાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય તલ્લક્ષણાકથતે ઽનુમાનસ્ય
પ્રમાણાન્તરત્વં ન સિધ્યતિ પ્રત્યક્ષાનુમિતિપ્રમિત્યોઃ