તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 4160

વિપર્યસ્ય અન્યથાખ્યાતિરિતિ સંજ્ઞા તુ પશ્ચાત્કાલિકીં।
તાત્પર્યદીકાયામ્1---
ઽસંપ્રતિ સંદિહાનો
વિપર્યયસ્વરૂપં પૃચ્છતિ
કઃ પુનરયં વિપર્યય
ઇતિ। પરીક્ષકાણાં વિપ્રતિપત્તેઃ
સંશયઃ। કેચિત્
સ્વાકારબાહ્યત્વવિષયં જ્ઞાનં
વિપર્યય
ઇત્યાચક્ષતે। અન્યે ઽસદ્વિષયં જ્ઞાનં .......
અન્યથાખ્યાતિં તુ
વૃદ્ધાઃ।ઽ
ઇતિ કથનાત્
અન્યથાખ્યાતિપક્ષઃ નૈયાયિકાનામિતિ જ્ઞાયતે।
અયમત્ર નિષ્કર્ષઃ ---
આદૌ શુક્ત્યા ઇન્દ્રિયસંનિકર્ષાનન્તરમ્ અયં શુક્લભાસ્વર
ઇત્યાકારકં જ્ઞાનં, તતઃ ઉદ્બુદ્ધસંસ્કારાત્ રજતસ્મરણમ્,
પુરોવર્તિ-રજતયોર્ભેદાગ્રહ ઇન્યેતાવત્પર્યન્તમ્
અખ્યાત્યન્યથાખ્યાતિવાદિનોઃ
સમાનમ્। તતઃ ઽઇદં
રજતમ્ઽ ઇત્યાકારકં રજતત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકરજતત્વપ્રકારકં
વિશિષ્ટજ્ઞાનમુત્પદ્યતે, તત એવ પ્રવૃત્તિરિતિ નૈયાયિકાઃ
તાદૃશવિશિષ્ટજ્ઞાનકારણત્વેનાભિમતાભ્યાં ભેદાગ્રહસહિતાભ્યાં
પુરોવર્તિવસ્તુપ્રત્યક્ષરજતસ્મરણાભ્યામેવ પ્રવૃત્ત્યાદિનિર્વાહે
મધ્યે વિશિષ્ટજ્ઞાનમનાવશ્યકમિતિ પ્રાભાકરાઃ ઇતિ।
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યાવશ્યકતા
સત્યસ્થલે પ્રવૃતિં
પ્રતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાત્ અસત્યસ્થલે ઽપિ વિશિષ્ટજ્ઞાનમેવ
પ્રવર્તકં વાચ્યમ્। તથા ચ
ઽવિસંવાદિપ્રવૃત્તિઃ
વિશિષ્ટજ્ઞાનજન્યા પ્રવૃત્તિત્વાત્ સત્યપ્રવૃત્તિવત્ઽ
ઇત્યનુમાનમન્યથાખ્યાતૌ પ્રમાણમ્। તથા
ઽરજતેચ્છાજન્યશુક્તિવિષયકપ્રવૃત્તિજનકરજતત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં
શુક્તિવિશેષ્યકં શુક્તિપ્રવૃત્તિપ્રયોજકજ્ઞાનત્વાત્ શુક્તૌ
શુક્ત્યર્થપ્રવૃત્તિપ્રયોજકજ્ઞાનવત્ઽ ઇત્યાદીન્યનુમાનાન્યપિ
અન્યથાખ્યાતિસાધકતયા મણાવુપન્યસ્તાનિ।
એવમનુવ્યવસાયાત્મકપ્રત્યક્ષમપ્યન્યથાખ્યાતૌ માનમ્। તથા હિ - શુક્તૌ
ઇદં રજતમિતિ ભ્રમાનન્તરમ્ ઇદં રજતતયા જાનામિ
ઇત્યનુવ્યવસાયો જાયતે।
ઇદંવિશેષ્યકરજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનવાહનમ્ ઇતિ હિ તદર્થઃ। તત્ર

વ્યવસાયસ્ય ઇદંવિશેષ્યકરજતત્વપ્રકારકત્વાભાવે ઉક્તાનુવ્યવસાયઃ
કથં ઘટેત? જ્ઞાનદ્વયપક્ષે ઽઇદં જાનામિઽ ઽરજતં જાનામિઽ
ઇત્યાકારકો હ્યનુવ્યવસાયઃ સ્યાત્, ન તુ ઇદં રજતં જાનામિ
ઇતિ।
અન્યથાખ્યાતિશબ્દાર્થવિચારઃ
અન્યત્રૈવ સતા
આકારેણ પુરોવર્તિનો વિશિષ્ટતાજ્ઞાનમન્યથાખ્યાતિઃ। અન્યત્રૈવ સત્ત્વં
તુ પ્રવૃત્તિવાધસહકૃતાત્ નાસ્તીતિ બાધકપ્રત્યયાન્નિશ્ચીયતે। અતો
ભ્રાન્તિજ્ઞાનબાધિતસ્ય સત્યરજતસ્યાત્રાસત્ત્વમાપાદયિતું ન શક્યતે,
પ્રંવૃત્તિબાધવિરહાત્। ન વા મન્ત્રાદિપ્રતિબદ્ધસ્યાગ્નેઃ
સ્ફોટજનનાદિપ્રવત્તિબાધાત્ મિથ્યાત્વનિશ્ચયપ્રસઙ્ગઃ। તત્ર નાસ્તીતિ
બાધકપ્રત્યયસ્યાભાવાત્।
ખ્યાત્યન્તરવાદિભિરપ્યન્તતો ગત્વા
અન્યથાખ્યાતિરવશ્યાશ્રયણીયા। તથા હિ---અસત્ખ્યાતિમતે કિમસત્
અસદિતિ પ્રતીયતે સદિતિ વા? અસદિતિ ચેત્ ભ્રમત્વાસંભવઃ। અસતઃ
અસત્ત્વેન ભાનસ્ય પ્રમાત્વાત્ બાધપ્રવૃત્તી ચ ન ઘટેતામ્। સદિતિ
પ્રતીયતે ચેત્, અસતઃ સત્ત્વેન ભાનાત્ અન્યથાખ્યાતિરેવ સ્યાત્।
આત્મખ્યાતિપક્ષે આત્મશબ્દિતં જ્ઞાનં કિં જ્ઞાનમિતિ પ્રતીયતે? ઉતાર્થં
ઇતિ? આદ્યેન ભ્રમત્વબાધપ્રવૃત્તીનામસંભવઃ। દ્વિતીયે જ્ઞાનસ્યાર્થાત્મના
ભાનાદન્યથાખ્યાતિરેવ સ્વીકૃતા સ્યાત્।
પ્રાભાકરમતે ઽપિ
ગ્રહણસ્મરણાત્મકજ્ઞાનદ્વયાઙ્ગીકારાત્ તત્ જ્ઞાનદ્વયં કિં
જ્ઞાનદ્વયમિતિ પ્રતીયતે કિં વા એકત્વેન? આદ્યે બાધપ્રવૃત્ત્યોરસંભવઃ।
દ્વિતીયે દ્વયસ્યૈકત્વેન ભાનાત્ અન્યથાખ્યાતિઃ।
જ્ઞાનમસ્તિ વિષયો
નાસ્તીતિ પક્ષે વિષયઃ કિમવિદ્યમાનત્વેન પ્રતીયતે ઉત વિદ્યમાનત્વેન?
આદ્યે પ્રવૃત્ત્યાદ્યસંભવઃ। ન જાતુ કશ્ચિત્ અવિદ્યમાનત્વેન પ્રતીતે વસ્તુનિ
પ્રવર્તતે। દ્વિતીયે અવિદ્યમાનસ્ય વિદ્યમાનત્વેન ભાનાદન્યથાખ્યાતિઃ
ઇતિ।
( 14 ) અભાવવિચારઃ
તર્કસંગ્રહે
દીપિકાયાં ચ અભાવસ્ય ચતુર્ધા વિભાગઃ અતિરિક્તપદાર્થત્વં ચ
પ્રાદર્શિષાતામ્। ઇદં કિઞ્ચિદ્વિચાર્યતે।
ઽપ્રાગુત્પત્તેરભાવોપપત્તેશ્ચેઽ (ન્યા.સૂ.2-2-12) ઇતિ સૂત્રે
ભાષ્યમ્ ---
ઽઅભાવદ્વૈતં ખલુ
ભવતિ પ્રાક્ ચોત્પત્તેરવિદ્યમાનતા
ઉત્પન્નસ્ય ચાત્મનો
હાનાદવિદ્યમાનતાઽ
ઇતિ।

વાર્તિકેપ્યેવમેવ પ્રતિપાદ્યતે। તેન પ્રાગભાવઃ પ્રધ્વંસશ્ચેતિ દ્વિવિધ
એવાભાવો ભાષ્યવાર્ત્તિકકારયોઃ સંમત ઇતિ પ્રતીયતે। તત્રૈવ
તાત્પર્યટીકાકારઃ ---
ઽઅભાવદ્વૈતમિતિ
પ્રકૃતાપેક્ષમ્। પ્રકૃતં પ્રધ્વંસમાત્ર-
વાદિનં પ્રતિ
પ્રાગભાવપ્રતિપાદનમ્। પરમાર્થતસ્તુ
પ્રથમમભાવે
દ્વૈતમ્--તાદાત્મ્યાભાવઃ સંસર્ગા-
ભાવશ્ચેતિ।
સંસર્ગાભાવો ઽપિ પ્રાક્પ્રધ્વંસાત્યન્તાભાવેન
ત્રિવિધ ઇતિ ચતસ્રો
વિધા અભાવસ્યઽ
ઇત્યભાવચતુષ્ટયમપિ ન્યાયદર્શનસંમતમિતિ પ્રત્યપાદયત્।
ભાવવદભાવો ઽપિ પ્રમાણવેદ્યઃ। યત્ પ્રમાણં ભાવં જ્ઞાપયતિ તદેવ
પ્રમાણં પ્રતિયોગ્યનુપલબ્ધિસહકૃતમભાવં જ્ઞાપયતિ ઇત્યાશયવાત
ભાષ્યકારેણ ---
ઽકથં પુનરુત્તરસ્ય
પ્રમાણેનોપલબ્ધિઃ।
સત્યુપલભ્યમાને
તદ્વદનુપલબ્ધેઃ પ્રદીપવત્।
તદેવં સતઃ પ્રકાશકં
પ્રમાણમસદપિ પ્રકાશયતિ।ઽ
ઇતિ
પ્રથમસૂત્રે ઽભાષિ। તત્રાભાવસ્યાપિ પ્રમાણસિદ્ધત્વે તસ્ય ભાવવત્
ઉપદેશઃ કુતો ન કૃતઃ ઇત્યાશઙ્કાયામાહ વાર્તિકકારઃ ---
ઽસત્ ખલુ
પ્રમાણસ્યાલમ્બનં સ્વતન્ત્રં ભવતિ।
અસત્તુ પરતન્ત્રં
પ્રતિષેધમુખેન પ્રતિપદ્યતે।ઽ
ઇતિ નિષેધ્યં
નિષેધાધિકરણમ્ ઇત્યુભયજ્ઞાનાધીનત્વાત્ અભાવસ્ય, ભાવે જ્ઞાતે
અભાવો ઽપિ જ્ઞાતપ્રાય ઇત્યાશયેન સૂત્રકૃતા અભાવો ન નિર્દિષ્ટ
ઇતિ તદાશયઃ।
વૈશેષિકસૂત્રેષ્વપિ
અભાવચતુષ્ટયાભ્યુપગમઃ સૂચિતો વર્તતે।
ઽક્રિયાગુણવ્યપદેશાભાવાત્ પ્રાગસત્ઽ (વૈ.સૂ.9-1-1)
ઇતિ સૂત્રં
ઘટાદિરૂપકાર્યસ્ય ઉત્પત્તેઃ પ્રાગવિદ્યમાનતાં પ્રતિપાદયત્
પ્રાગભાવમનુમન્યતે। ઉત્પત્તેઃ પ્રાગવિદ્યમાનતા હિ પ્રાગભાવો નામ।

તથા ઽસદસત્ઽ (વૈ.સૂ.9-1-2) ઇતિ સૂત્રં સતો ઘટાદેઃ
મુદ્ગરપાતાદ્યનન્તરમભાવં પ્રતિપાદયત્ ધ્વંસાખ્યમભાવં સૂચયતિ।
તતઃ ઽસચ્ચાસત્ઽ (વૈ.સૂ.9-1-3) ઇતિ સૂત્રં સતા ઘટાદેઃ પટાદ્યાત્મના
અભાવં બોધયત્ધ્ત્ત્
તાદાત્મ્યાભાવરૂપમન્યોન્યાભાવં વ્યઞ્જયતિ। તતઃ
ઽયચ્ચાન્યદસદતસ્તદસત્ઽ (વૈ.સૂ.9-1-5) ઇતિ સૂત્રમ્। તત્ર
અસચ્છબ્દદ્વયં ભાવવપ્રધાનો નિર્દેંશઃ। યત્ અતઃ અસતઃ અન્યત્ અસત્
તત્ અસત્ ઇત્યન્વયઃ। પૂર્વોક્તાભાવત્રયાત્ અન્યો યો ઽભાવઃ
સો ઽત્યન્તાભાવે ઇતિ। એવં સ્થિતે અભાવસ્ય પૃથગનુપદેશઃ
ભાવપારતન્ત્ર્યાત્ ન ત્વભાવાદિતિ સિધ્યતિ।
ન્યાયમઞ્જરીકારાસ્તુ
ઽન પ્રાગભાવાદન્યે તુ
ભિદ્યન્તે પરમાર્થતઃ।
સ હિ
વસ્ત્વન્તરોપાધિરન્યોન્યાભાવ ઉચ્યતે॥
સ
એવાવધિશૂન્યત્વાદત્યન્તાભાવતાં ગતઃ।
ઉત્પન્નસ્ય વિનાશો વા
તદનુત્પાદ એવ વા।
અભાવસ્તત્ત્વતો ઽન્યે તુ
ભેદાસ્ત્વૌપાધિકા મતાઃ॥ઽ1
ઇતિ ગ્રન્થેન
પ્રાગભાવપ્રધ્વંસભેદેનાભાવો દ્વિવિધઃ। અન્યોન્યાત્યન્તાભાવૌ
પ્રાગભાવ એવાન્તર્ભવતઃ। પ્રાગભાવ એવ વસ્ત્વન્તરપ્રતિયોગિકશ્ચેત્
અન્યોન્યાભાવ ઇત્યુચ્યતે। સ એવાવધિશૂન્યશ્ચેત્ અત્યન્તાભાવ ઇતિ
કથ્યતે ઇતિ ન્યરૂપયન્।
પ્રાભાકારાઃ
અતિરિક્તમભાવં નાઙ્ગીકુર્વન્તિ। અભાવઃ બુદ્ધિવિશેષસ્વરૂપઃ,
અધિકરણસ્વરૂપઃ કાલવિશેષસ્વરૂપઃ ઇતિ પક્ષત્રયં પ્રદર્શયન્તિ।
એતત્પક્ષત્રયમપિ મણૌ વિસ્તરેણ દૂષિતમ્, તદનુસારેણ મુક્તાવલ્યાં
ચ। દીપિકાયાં ત્વધિકરણાત્મકત્વપક્ષઃ અનૂદ્ય દૂષિત ઇતિ વિશેષઃ।
અત્ર વિચાર્યતે।
અભાવાધિકરણકો ઽભાવઃ અધિકરણીભૂતાભાવસ્વરૂપ ઇતિ નૈયાયિકા
અપિ સ્વીકુર્વન્તિ। તત્ર
ઽઘટાભાવે ન પટઃઽ
ઇત્યાધારાધેયભાવઃ પ્રતીયતે। સ ચાધારાધેયયોરભેદે ઽપિ
આધારતાવચ્છેદકયોર્ઘટાભાવત્વપટાભાવત્વયોર્ભેદાન્નિરુહ્યતે। તથા
ઽભૂતલે ઘટાભાવઽ ઇતિ પ્રતીતિરપિ ભૂતલત્વઘટાભાવત્વયોર્ભેદાત્
નિરૂઢા ભવિષ્યતિ। અતઃ અધિકરણાત્મકત્વમેવાભાવસ્યાસ્તુ।
શબ્દાભાવસ્ય

ગૃહસ્વરૂપસ્ય ગૃહત્વેન રૂપેણ શ્રોત્રેન્દ્રિયવેદ્યત્વાભાવે ઽપિ
શબ્દાભાવત્વેન રૂપેણ તદ્વેદ્યત્વં
ભવિષ્યતિ। યથા
નૈયાયિકમતે ઽપિ રૂપાભાવાધિકરણકરસાભાવસ્ય
રૂપાભાવાત્મકત્વે ઽપિ રૂપાભાવત્વેનૈવ ચાક્ષુષવિષયતા ન
રસાભાવત્વેનેત્યઙ્ગીક્રિયતે, તદ્વત્। તથા ચ શબ્દાદ્યભાવાનાં
પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્તિરપિ નાસ્તિ।
તથા જ્ઞાનવિશેષત્વેન
કાલવિશેષત્વેન ચાપ્રત્યક્ષત્વે ઽપિ તત્તદભાવત્વેન
જ્ઞાનવિશેષકાલવિશેષયોઃ પ્રત્યક્ષતા સંભવત્યેવ।
અતો ઽભાવસ્યાનતિરિક્તત્વે ઽપિ ન કો ઽપિ દોષ ઇતિ।
અત્ર સમાધીયતે।
પ્રાયશો લોકે ભિન્નયોરેવાધારાધેયભાવઃ પ્રસિદ્ધઃ। સ
ચાભાવાતિરિક્તત્વવાદિનૈયાયિકમતે સૂપપાદઃ।
અભાવાધિકરણકાભાવસ્થલે
ગત્યન્તરવિરહાદાધારાધેયભાવપ્રતીતેર્ગૌણતયા નિર્વાહે ઽપિ
ગત્યન્તરસત્ત્વે તથા નિર્વાહસ્યાનુચિતત્વાત્।
અતો ઽધિકરણાત્મકત્વપક્ષો ન યુક્તઃ।
જ્ઞાનવિશેષરૂપત્વપક્ષે
કાલવિશેષરૂપત્વપક્ષે ચ શબ્દાદ્યભાવાનાં પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્તિદોષો
દુરુદ્ધરઃ। તત્ર યદુક્તં જ્ઞાનત્વેન કાલત્વેન ચ રૂપેણ
તયોર્બહિરિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવે ઽપિ શબ્દાદ્યભાવત્વેન તત્ત્વમક્ષતમિતિ,
તત્રોચ્યતે। રૂપાન્તરેણાપિ તયોઃ તાદૃશપ્રત્યક્ષવિષયત્વં ન સંભવતિ।
તથા હિ ગેહે શબ્દો નાસ્તીતિ પ્રતીતૌ શબ્દાભાવત્વેન રૂપેણ કિં
સ્વાત્મકજ્ઞાનં વિષયઃ? પુરુષાન્તરીયજ્ઞાનં વા? નાદ્યઃ, પ્રત્યક્ષે વિષયસ્ય
કારણકત્વાત્ પૂર્વક્ષણે સ્વાત્મકજ્ઞાનસ્યાભાવાત્ પૂર્વક્ષણે ઽસતઃ
કારણત્વાસંભવાત્। ન દ્વિતીયઃ, એકસ્મિન્ અભાવજ્ઞાને ભૂયસીનાં
પુરુષાન્તરીયજ્ઞાનવ્યક્તીનાં વિષયત્વકલ્પને ગૌરવાત્। એવં
કાલવિશેષસ્યાપિ ન તાદૃશપ્રત્યક્ષવિષયત્વં સંભવતિ,
તાદૃશજ્ઞાનોત્પત્તિક્ષણાત્મકકાલસ્ય પૂર્વપૃત્તિત્વાભાવાત્।
પૂર્વક્ષણાત્મકકાલસ્ય ચ તત્કાલે ઽભાવાત્। ન ચ
જ્ઞાનોત્પત્તિક્ષણતત્પૂર્વક્ષણોભયાવસ્થાયિસ્થૂલકાલસ્ય ઽગેહે શબ્દો
નાસ્તિઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષવિષયત્વમસ્તુ, તથા ચ નોક્તદોષ ઇતિ
વાચ્યમ્। તથાપિ તાદૃશક્ષણદ્વયાવસ્થાયિનાનાપદાર્થરૂપસ્થૂલકાલસ્ય
એકૈકતાદૃશજ્ઞાનવિષયત્વકલ્પને ગૌરવાદિતિ નિરૂપયામાસુઃ
મુક્તાવલીમઞ્જૂષાકારાઃ।
[ 14 ] આખ્યાતાર્થવિચારઃ શબ્દબોધપ્રક્રિયા ચ
દીપિકાયાં
પ્રકાશિકાયાં ચ વિધ્યર્થનિરૂપણપ્રસઙ્ગેન આખ્યાતસ્ય કૃત્યર્થકત્વં
પ્રસાધ્ય દેવદત્તઃ તણ્ડુલં પચતીતિ વાક્યસ્ય

તણ્ડુલકર્મકપાકાનુકૂલકૃતિમાન્ દેવદત્ત ઇત્યર્થ ઇતિ
નિરૂપિતમ્। એતત્તત્વં કિઞ્ચિદ્વિચાર્યતે।
શાબ્દબોધો નામ
શબ્દજન્યં જ્ઞાનમ્। શબ્દો નામ
પરસ્પરાન્વિતાર્થંપ્રતિપાદકપદસમૂહાત્મકં વાક્યમ્। પદસમૂહો
વાક્યં ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ ઽગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તીઽ ઇત્યાદેઃ
અનન્વિતાર્થકપદસમૂહસ્યાપિ વાક્યત્વં સ્યાત્। અતઃ
પરસ્પરાન્વિતાર્થકેત્યુક્તમ્। ગૌર્ગચ્છતિ, અશ્વોધાવતિ ઇત્યનયોઃ
પ્રત્યેકં વાક્યત્વે ઽપિ તયોર્દ્વયોર્મિલિત્વા એકવાક્યત્વં ન ભવતિ,
દ્વયોર્વાક્યાર્થયોઃ પરસ્પરમનન્વયાત્। તસ્માત્ સાક્ષાદ્વા પરંપરયા
વા સ્વાર્થવિશેષણીભૂતાર્થપ્રતિપાદકયાવત્પદવિશિષ્ટં
વિશેષ્યભૂતાર્થપ્રતિપાદકં પદમેકવાક્યમિતિ પર્યંવસ્યતિ। ઇદમેવ
ઽઅથૈકત્વા દેકં વાક્યં સાકાઙ્ક્ષ ચેદ્વિભાગે સ્યાત્ઽ ઇતિ
પૂર્વમીમાંસાસૂત્રે [3-1-46] ઉક્તમ્। એકસ્મિન્નર્થે અન્યેષાં
વિશેષણતયાન્વયઃ ઇતિ સૂચનાયૈવ ઽસાકાઙ્ક્ષં ચેદ્વિભાગે સ્યાત્ઽ
ઇત્યુક્તમ્।
તત્ર પદેષુ બહુષુ
પ્રયુજ્યમાનેષુ કસ્ય પદાર્થસ્ય કિં વિશેષણમ્? કિં
કિમવાન્તરવિશેષ્યમ્? કિં મુખ્યવિશેષ્યમિતિ વિચારણીયં ભવતિ।
તત્ર વૈયાકરણાઃ મીમાંસકાઃ નૈયાયિકાશ્ચ ભિન્નભિન્નં
પન્થાનમાશ્રયન્તે।
વૈયાકરણમતમ્
તથા હિ
વૈયાકરણાસ્તાવદેવં મન્યન્તે --- કારકાણાં ક્રિયાયામન્વયઃ
ઇત્યનુભવાત્ ક્રિયાપદે પ્રાયઃ સુબન્તાનામન્વય ઇતિ પ્રતીયતે।
નીલોત્પલમાનયતીત્યત્ર સમાસાર્થસ્ય નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલસ્ય
દ્વિતીયાર્થે કર્મણિ તસ્ય ધાત્વર્થે આનયને ઽન્વય ઇતિ
નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલકર્મકમાનયનમિતિ બોધો ભવતિ।
નીલમુત્પલમાનયેતિ વ્યાસસ્થલે ઽપિ નીલકર્મકમાનયનમ્
ઉત્પલકર્મકાનયનમિતિ પૃથક્ પૃથક્ બોધસ્યાનનુભવાત્ દ્વિઃ
કર્મત્વભાનં વિહાય સમાનાધિકરણયોર્નીલોત્પલપદયોઃ
નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલરૂપૈકાર્થપરત્વમઙ્ગીકૃત્ય તસ્ય ધાત્વર્થે
આનયને દ્વિતીયાર્થકર્મત્વદ્વારા અન્વયસ્વીકારાત્
નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલકર્મકમાનયનમિત્યેવ બોધઃ। એવં ચ
સવિશેષણાનાં વિશેષણરહિતાનાં વા કર્ત્રતિરિક્તાનાં સર્વેષાં
કારકાણાં ધાત્વર્થક્રિયાન્વયસ્ય નૈયાયિકાદિભિરપિ સ્વીકૃતત્વાત્
પ્રથમાન્તાર્થસ્ય કર્તૃકારકસ્યાપિ તથૈવાન્વય ઉચિતઃ, સમાનન્યાયાત્।
તથા ચ દેવદત્તઃ નીલોત્પલમાનયતીત્યત્ર દિતીયાર્થઃ કર્મ, તત્ર
પ્રકૃત્યર્થસ્ય નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલસ્યાભેદસંબન્ધેનાન્વયઃ। કર્મંણઃ
ધાત્વર્થે ઽન્વયઃ। તિઙઃ કર્તા અર્થઃ। તત્રાભેદસંબન્ધેન

પ્રથમાન્તપદાર્થસ્ય દેવદત્તસ્યાન્વયઃ। કર્તુંરપિ ધાત્વર્થે
આનયનઽન્વયઃ। તથા ચ
નીલત્વવિશિષ્ટોત્પલાભિન્નકર્મકં દેવદત્તાભિન્નકર્તૃકં
ચાનયનમિતિ ધાત્વર્થમુખ્યવિશેષ્યકો બોધઃ। અત્ર પ્રમાણં તુ
ઽભાવપ્રધાનમાખ્યાતમ્ઽ ઇતિ નિરુક્તવચનં ઽક્રિયાપ્રધાનમાખ્યાતમ્ઽ
ઇતિ મહાભાષ્યવચનં ચેત્યાહુઃ।
મીમાંસકમતમ્
મીમાંસકાસ્તુ --
તિઙર્થભાવનામુખ્યવિશેષ્યકં બોધં વર્ણયન્તિ। તથા હિ
તણ્ડુલમિત્યાદીનિ દ્વિતીયાન્તાનિ પદાનિ ક્રિયાપદં વિના
નિરાકાઙ્ક્ષં બોધં ન જનયન્તીત્યનુભવસિદ્ધમ્। તેન તિઙન્તપદં
વિશેષ્યસમર્પકમિતિ લભ્યતે। તત્રાપિ ઽપ્રકૃતિપ્રત્યયૌ પ્રત્યયાર્થં સહ
બ્રૂતસ્તયોસ્તુ પ્રત્યયઃ પ્રાધાન્યેનઽ ઇતિ વ્યુત્પત્તિબલાત્
પ્રત્યયાર્થસ્યૈવ પ્રાધાન્યં વક્તવ્યમિતિ તિઙર્થઃ ભાવનાપરપર્યાયા
કૃતિરેવ શાબ્દબોધે મુખ્યવિશેષ્યભૂતા। ઽએવં ચ ચૈત્રસ્તણ્ડુલં
પચતિઽ ઇતિ વાક્યે
દ્વિતીયાયાઃ
કર્મત્વમર્થઃ। તત્ર તણ્ડુલસ્ય આધેયતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। કર્મત્વસ્ય
નિરૂપકતાસંબન્ધેન (સ્વનિરૂપકધાત્વર્થાનુકૂલત્વપર્યવસિતેન)
તિઙર્થકકૃતાવન્વયઃ। ધાત્વર્થસ્ય પાકસ્ય
સ્વકરણકૌદનોદ્દેશ્યકત્વસમ્બન્ધેન કૃતાવન્વયઃ।
ચૈત્રપદોત્તરપ્રથમાયાઃ પ્રાતિપદિકાર્થઃ ચૈત્રો ઽથઃ। ચૈત્રપદં
તાત્પર્યગ્રાહકમ્। પ્રથમાર્થસ્ય ચૈત્રસ્ય આધેયતાસંબન્ધેન
ભાવનાયામન્વયઃ। આખ્યાતાર્થકાલસંખ્યયો ઽપિ ભાવનાયામેવાન્વયઃ।
સંખ્યાયાઃ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેનાન્વયઃ, કાલસ્ય
આધેયતાસંબન્ધેનાન્વય ઇતિ વિશેષ। એવં ચ ચૈત્રનિષ્ઠા
તણ્ડુલકર્મકપાકકરણકૌદનોદ્દેશ્યિકા વર્તમાના એકા ભાવનેતિ
બોધઃ। ઽભાવપ્રધાનમાખ્યાતમ્ઽ ઇતિ નિરુક્તે આખ્યાતશબ્દઃ તિઙ્પરઃ।
ભાવયતીતિ વ્યુત્પત્ત્યા ણિજન્તાત્ ભૂધાતોરચ્પ્રત્યયાન્તત્વેન નિષ્પન્નઃ
ભાવશબ્દઃ ભાવનાવાચી। તિઙ્શ્ચ સંખ્યા કાલઃ ભાવના ઇતિ
ત્રયોર્ઽથાઃ। તેષુ ભાવના પ્રધાનભૂતા ઇતિ
ભાવનામુખ્યવિશેષ્યકબોધમેવ નિરુક્તકારો મન્યત ઇતિ
નિરૂપયન્તિ।
નૈયાયિકમતમ્
ઽપણ્ડિતશ્ચૈત્રઃઽ
ઇતિ વાક્યમ્ પણ્ડિતાભિન્નશ્ચૈત્ર ઇતિ બોધો ઽનુભૂયતે। તત્ર
તિઙન્તપદાભાવાત્ ધાત્વર્થસ્ય વા તિઙર્થભાવનાયા વા
મુખ્યવિશેષ્યતયા ભાનં ન સંભવતિ। તથા ચ ક્વચિત્
પ્રથમાન્તાર્થમુખ્યવિશેષ્યકબોધસ્ય સ્વીકરણીયતયા
નિઙ્ન્તસમભિવ્યાહારસ્થલેપિ તથૈવ બોધવર્ણનં યુક્તમ્। ન ચ

તત્રાપિ યોગ્યક્રિયાધ્યાહારેણૈવ શાબ્દબોધ ઇતિ વાચ્યમ્।
અનધ્યાહારેણૈવ નિર્વાહે અધ્યાહારસ્યાયુક્તત્વાત્। અપિ ચ
વૈયાકરણભૂષણે -- ઽપ્રાયશો વાક્યસ્ય સુપ્તિઙન્તસમુદાયત્વાત્ઽ
ઇતિ વદન્તઃ કૌણ્ડભટ્ટાઃ તિઙન્તશૂન્યમપિ વાક્યમભ્યુપગચ્છન્તિ।
તથા આખ્યાતાર્થવ્યાપારાશ્રયત્વરૂપસ્ય કર્તૃત્વસ્ય નિરાકરણાવસરે
ઽઆખ્યાતશૂન્યે દેવદત્તઃ પક્તેત્યાદૌ દેવદત્તસ્યાકર્તૃત્વાપત્તેઃઽ ઇતિ
ભૂષણસારે ઽપિ તિઙન્તરહિતવાક્યપ્રામાણ્યાઙ્ગીકારઃ પ્રતીયતે। એવં
ચ તિઙન્તાસમભિવ્યાહારસ્થલે પ્રથમાન્તાર્થવિશેષ્યકબોધસ્ય
સ્વીકાર્યત્વાત્ ચૈત્રઃ પચતીત્યાદાવપિ તથૈવ બોધવર્ણનં યુક્તમ્।
તથા ચ ઽચૈત્રઃ તણ્ડુલં પચતિઽ ઇતિ વાક્યે
તણ્ડુલપદોત્તરદ્વિતીયાયાઃ કર્મત્વમર્થઃ। કર્મત્વે પ્રકૃત્યર્થસ્ય
તણ્ડુલસ્યાધેયતાસંબન્ધેનાન્વયઃ। કર્મત્વસ્ય નિરૂપકતાસમ્બન્ધેન
ધાત્વર્થે પાકે ઽન્વયઃ। આખ્યાતાર્થઃ કૃતિઃ। તત્રાનુકૂલતાસંબન્ધેન
ધાત્વર્થપાકસ્યાન્વયઃ। કૃતેશ્ચ આશ્રયતાસંબન્ધેન
પ્રથમાન્તાર્થેચૈત્રે ઽન્વયઃ। આખ્યાતાર્થસ્ય વર્તમાનકાલસ્ય
કૃતાવેવાન્વયઃ। આખ્યાતૈકવચનસ્ય તુ નૈકત્વસંખ્યા અર્થઃ।
સુબેકવચનેનૈવ એકત્વલાભાત્। તથા ચ
તણ્ડુલનિષ્ઠકર્મતાનિરૂપકપાકાનુકૂલવર્તમાનકૃતિમાન્
એકત્વાશ્રયશ્ચૈત્ર ઇત્યન્વયબોધઃ।
કિં ચ
ઽસર્વનામ્નામુત્સર્ગતઃ પ્રધાનપરામર્શિત્વમ્ઽ ઇતિ ન્યાયાત્
પૂર્વવાક્યાર્થે યઃ પ્રધાનઃ તસ્યૈવ તચ્છબ્દેન પરામર્શો વક્તવ્યઃ।
ધાત્વર્થમુખ્યવિશેષ્યકસ્ય આખ્યાતાર્થકૃતિમુખ્યવિશેષ્યકસ્ય વા
બોધસ્યાઙ્ગીકારે ઽપુરુષઃ પ્રયાતિ, તસ્ય પાદયોરભિવાદયઽ
ઇત્યત્રાનુપપત્તિઃ। પુરુષઃ પ્રયાતિ ઇતિ વાક્યે પ્રધાનસ્ય ગમનસ્ય
કૃતેર્વા તચ્છબ્દેન પરામર્શે
પાદયોરભિવાદયેત્યનેનાન્વયસ્યાસંગતેઃ। નૈયાયિકમતે તુ
પુરુષસ્યૈવ પ્રધાનતયા તસ્ય તચ્છબ્દેન પરામર્શેં
પાદયોરભિવાદયેત્યનેનાન્વયઃ સાધુઃ સંગતઃ।
કિં ચ પ્રત્યક્ષાનુભવે
યસ્ય યેન સંબન્ધઃ પ્રતીતસ્યસ્ય તેન સંબન્ધં તથૈવ જ્ઞાપયિતું વાક્યં
પ્રયુજ્યતે। પ્રત્યક્ષેણ ચ કારકાણાં ક્રિયાન્વય એવાવગમ્યતે, ન તુ
કૃત્યપરપર્યાયભાવનાન્વયઃ। અતો મીમાંસકમતં નોચિતમ્। નાપિ
વૈયાકરણમતમ્। પ્રત્યક્ષે ધર્મસ્ય પ્રકારતાયાઃ ધર્મિણો
ક્શિષ્યતાયાશ્ચાનુભવસિદ્ધતયા ધર્મભૂતધાત્વર્થાપેક્ષયા ધર્મિણઃ
પ્રથમાન્તાર્થંસ્યૈવ વિશેષ્યત્વૌચિત્યાત્। તત્રાપિ
પ્રકૃતિપ્રત્યયાર્થયોર્મધ્યે પ્રત્યયાર્થસ્ય પ્રધાનત્વાત્ તિઙ્વાચ્યાયાઃ
કૃતેઃ ધાત્વર્થં પ્રતિ વિશેષ્યત્વાત્ તાદૃશકૃત્યાશ્રયસ્ય
દેવદત્તાદેર્વિશેષ્યત્વમુચિતમ્। સકલકર્માદિકારકપ્રેરકસ્ય
ક્રિયાકર્તુઃ

સર્વાપેક્ષયા પ્રાધાન્યં
હિ આનુભવિકમ્।
અપિ ચ પાણિનિઃ
ઽપ્રાતિપદિકાર્થઽ ઇત્યાદિના સૂત્રેણ પ્રથમાયાઃ પ્રાતિપદિકાર્થ
એવાર્થ ઇતિ વદન્ કારકાર્થકત્વં
નાનુમન્યતે। તેન ચ
પ્રથમાન્તાર્થસ્ય ક્રિયાયામન્વયઃ તસ્યા નાનુમત ઇતિ સ્પષ્ટમ્।
કારકાર્થકત્વે હિ
ક્રિયાન્વયમૂલકઃ
ક્રિયાપ્રધાનકત્વનિર્બન્ધઃ। તસ્માત્ પ્રથમાન્તાર્થવિશેષ્યકબોધ
એવાસતિ બાધકે ઉચિતઃ। સતિ તુ બાધકે ભાવાખ્યાતસ્થલે ચૈત્રેણ
સુપ્યતે ઇત્યાદૌ, પશ્ય મૃગો ધાવતીત્યાદૌ ચ
ધાત્વર્થાદિમુખ્યવિશેષ્યકો ઽપિ બોધઃ સ્વીક્રિયતે ઇતિ
નૈયાયિકસિદ્ધાન્તસારઃ।
વિષયાનુક્રમણિકા
વિષયઃ પુટસંખ્યા
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
શ્રીઃ
શ્રીગુરુચરણારવિન્દાભ્યાં નમઃ
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
દીપિકા-પ્રકાશિકા-બાલપ્રિયાસમન્વિતઃ
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
મઙ્ગલવાદઃ
અન્ત્સ્_1અબ્ નિધાય હૃદિ વિશ્વેશં વિધાય ગુરુવન્દનમ્ ।
અન્ત્સ્_1ચ્દ્ બાલાનાં સુખબોધાય ક્રિયતે તર્કસંગ્રહઃ ॥
દીપિકા
વિશ્વેશ્વરં
સામ્બમૂર્તિં પ્રણિપત્ય ગિરાં ગુરુમ્।
ટીકાં શિશુહિતાં કુર્વે તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકામ્॥
ચિકીર્ષિતસ્ય ગ્રન્થસ્ય
નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્ત્યર્થં શિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકમ્
ઇષ્ટદેવતાનમસ્કારાત્મકં મઙ્ગલં શિષ્યશિક્ષાયૈ ગ્રન્થતો
નિબધ્નન્ ચિકીર્ષિતં પ્રતિજાનીતે - નિધાયે તિ।
નનુ મઙ્ગલસ્ય સમાપ્તિસાધનત્વં નાસ્તિ।
મઙ્ગલે કૃતે ઽપિ કિરણાવલ્યાદૌ સમાપ્ત્યદર્શનાત્,
મઙ્ગલાભાવે ઽપિ કાદમ્બર્યાદૌ સમાપ્તિદર્શનાચ્ચ
અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યભિચારાત્ ઇતિ ચેત્ - ન।
કિરણાવલ્યાદૌ
વિઘ્નબાહુલ્યાત્
સમાપ્ત્યભાવઃ। કાદમ્બર્યાદૌ ગ્રન્થાદ્બહિરેવ મઙ્ગલં કૃતમ્, અતો

ન વ્યભિચારઃ।
નનુ મઙ્ગલસ્ય
કર્તવ્યત્વે કિં પ્રમાણમિતિ ચેત્ - ન। શિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતેરેવ
પ્રમાણત્વાત્। તથા હિ - મઙ્ગલં વેદબોધિતકર્તવ્યતાકમ્,
અલૌકિકાવિગીતશિષ્ટાચારવિષયત્વાત્, દર્શાદિવત્। ભોજનાદૌ
વ્યભિચારવારણાય અલૌકિકેતિ। રાત્રિશ્રાદ્ધાદૌ વ્યભિચારવારણાય
અવિગીતેતિ। શિષ્ટપદં સ્પષ્ટાર્થમ્।"ન કુર્યાત્ નિષ્ફલં કર્મ"ઇતિ
જલતાડવનાદેરપિ નિષિદ્ધત્વાત્। તર્ક્યન્તે - પ્રતિપાદ્યન્તે ઇતિ
તર્કાઃ - દ્રવ્યાદિપદાર્થાઃ, તેષાં સઙ્ગ્રહઃ - સઙ્ક્ષપેણ સ્વરૂપકથનં
ક્રિયતે ઇત્યર્થઃ। કસ્મૈ પ્રયોજનાય ઇતિ, અત આહ -- સુખબોધાયે તિ। સુખેન - અનાયાસેન યો બોધઃ
પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનં તસ્મા ઇત્યર્થઃ। નનુ બહુષુ તર્કગ્રન્થેષુ સત્સુ
કિમર્થમપૂર્વો ઽયં ગ્રન્થઃ ક્રિયત ઇતિ, અત આહ બાલાનામ્ ઇતિ। તેષામતિવિસ્તૃતત્વાત્ બાલાનાં બોધો ન જાયત
ઇત્યર્થઃ। ગ્રહણધારણપટુર્બાલઃ ન તુ સ્તનન્ધયઃ। કિં કૃત્વા ક્રિયત
ઇતિ, અત આહ -- નિધાયે તિ। વેશ્વેશમ્ -
જગન્નિયન્તારમ્। હૃદિ નિધાય
- નિતરાં સ્થાપયિત્વા। સદા
તદ્ધ્યાનપરો ભૂત્વા ઇત્યર્થઃ। ગુરૂણામ્ - વિદ્યા - ગૂરૂણામ્,
વન્દનમ્ - નમસ્કારમ્, વિધાય
- કૃત્વા ઇત્યર્થઃ॥
પ્રકાશિકા
વન્દે ગુરું શિવં સામ્બં
દક્ષિણામૂર્તિમવ્યયમ્।
યદ્વન્દનેન મન્દો ઽપિ
વિન્દેદ્ગુરુસમાનતામ્॥
પ્રારિપ્તિસતગ્રન્થસ્ય
નિર્વિઘ્ન્પરિસમાપ્તયે સમાચરિતં મઙ્ગલમ્ ઈશ્વરનત્યાત્મકં
શિષ્યશિક્ષાયૈ નિબધ્નન્ ચિકીર્ષિતં પ્રતિજાનીતે -- વિશ્વેશ્વરમ્ ઇતિ। ગિરાં ગુરુમ્ -
નિખિલવિદ્યાનામુપદેષ્ટારમ્। ઇદમપિ વિશ્વેશ્વરે વિશેષણમ્।
ઽગિરં ગુરુમ્ઽ ઇતિ પાઠે તુ સરસ્વતીં વિદ્યાગુરું ચ પ્રણિપત્ય
ઇત્યર્થો બોધ્યઃ। સ્વગ્રન્થસ્ય ઇતરગ્રનથૈરગતાર્થતાં દર્શયતિ -
શિશુહિતામ્ ઇતિ। તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકામ્ -
તર્કસઙ્ગ્રહાર્થપ્રકાશિકામ્।
આચરિતસ્ય મઙ્ગલસ્ય
તન્નિબન્ધનસ્ય ચ ફલં દર્શયતિ --- ચિકીર્ષિતસ્ય ઇત્યાદિના।
નનુ સમાપ્તિં પ્રતિ
મઙ્ગલસ્ય કારણતા સ્યાત્ ચેત્ તદા તદાચારણં યુજ્યતે। સૈવ ન
સમ્ભવતીત્યશઙ્કતે--નન્વિતિ। વ્યભિચારાદ્ ઇતિ।
અન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારજ્ઞાનરૂપપ્રતિબન્ધકસત્ત્વાત્
નિયતાન્વયવ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયરૂપકારણાસમ્ભવેન ન
કારણત્વનિશ્ચય ઇત્યભિસન્ધિઃ। સમાપ્ત્યભાવ ઇતિ।

અતો ન વ્યભિચાર ઇત્યનેનાન્વયઃ। વિઘ્નાન્યૂનસઙ્ખ્યાકસ્ય
બલવત્તરસ્ય વા મઙ્ગલસ્ય વિઘ્નનિરસનદ્વારા
સમાપ્તિસાધનત્વેન
તાદૃશમઙ્ગલાભાવાત્ નાન્વયવ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। બહિરેવે તિ। જન્માન્તર એવેત્યર્થઃ। અતઃ કુત્રચિત્
ગ્રન્થકર્તુર્નાસ્તિકત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। અત ઇતિ।
તાદૃશમઙ્ગલસ્ય વિઘ્નધ્વંસદ્વારા સત્વાત્ ન વ્યતિરેકવ્યભિચાર
ઇત્યર્થઃ। એવં ચ કારણત્વં સિદ્ધ્યતીતિ ભાવઃ। પરે તુ ઽઅતઃ- ઉક્તહેતુદ્વયાત્ ન
વ્યભિચારઃ- નાન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારઃ
ઽ ઇતિ વ્યાચખ્યુઃ। મણિકૃતસ્તુ ઽમઙ્ગલસ્ય વિઘ્નધ્વંસ એવ ફલમ્।
સમાપ્તિસ્તુ સ્વસામગ્રીવશાદેવઽ ઇત્યાહુઃ। એતત્તત્ત્વમસ્મદીય ચિન્તામણિવ્યાખ્યાયામ્ અનુસન્ધેયમ્।
મઙ્ગલસ્ય શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં
વ્યવસ્થાપયિતું શઙ્કતે --- નન્વિતતિ। અનુમિતશ્રુતેરેવે તિ।
અત્રાયમાશયઃ- શ્રુતેઃ
વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વરૂપવક્ષ્યમાણવિધેયકોટિપ્રવિષ્ટત્વે ઽપિ
તદન્તર્ભાવેણ વિધેયત્વમભ્યુપગમ્યતે। તચ્છ્રુતેઃ અનુમિતેઃ
પૂર્વમસિદ્ધત્વાત્ એતેન ઽવહ્ન્યાદિસાધ્યકાનુમિતિવિષયતામાદાય
વહ્નિત્વાદિકમનુમિતમ્ઽ ઇતિ વ્યવહારાભાવેન
શ્રુતાવનુમિતત્વવ્યવહારઃ કથમિતિ શઙ્કા નિરસ્તા। શ્રુતૌ
વિધેયત્વાભ્યુપગમેન તાદૃશવ્યવહારે બાધકાભાવાત્।
એવકારો ઽપ્યર્થકઃ। તેન ઽમઙ્ગલં કર્તવ્યમ્ સમાપ્તિફલકત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનરૂપપ્રમાણાન્તરસત્ત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। અન્યે તુ
--ઽસ્વબોધિતકર્તવ્યતાકત્વસમ્બન્ધેન શ્રુતેરેવ સાધ્યતા।
અગ્રિમગ્રન્થસ્યાત્રૈવ તાત્પર્યમ્। એવં ચ શ્રુતેરનુમિતત્વોપપત્તિઃઽ
ઇત્યાહુઃ।
અલૌકિકે વિધિમન્તરા રાગાદિપ્રાપ્તભિન્નેત્યર્થઃ।
અવિગીતે તિ ધર્મશાસ્તાવિરુદ્ધેત્યર્થઃ। શિષ્ટે તિ વેદોક્તતત્ત્વજ્ઞાનેન વેદવિહિતકર્મકારીત્યર્થઃ।
વેદોક્તાહિંસાદિકર્તરિ બૌદ્ધે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય તૃતીયાન્તમ્। આચારવિષયત્વાદ્ ઇતિ। આચારઃ- કૃતિઃ। તસ્યાઃ
વૃત્ત્યનિયામકવિષયતાસમ્બન્ધેન હેતુતા વિવાદગ્રસ્તા ઇતિ
તદ્વિષયત્વસ્ય હેતુત્વાનુધાવનમ્। યથાક્ર મં હેતુવિશેષણપ્રયોજનમાહ ---
ભોજનાદૌ ઇત્યાદિના।
અલૌકિકાવિગીતાચારવિષયત્વસ્યૈવ હેતુતાસ્તુ। અશિષ્ટાચારવિષયે
તાદૃશહેતોરસત્ત્વેન વ્યભિચારાસમ્ભવાત્ ઇત્યાશઙ્કામિષ્ટાપત્ત્યા
પરિહરતિ --- શિષ્ટપદમ્ ઇતિ। જલતાડનાદૌ અશિષ્ટાચારવિષયે
તાદૃશહેતોરસત્ત્વં સ્ફટયતિ--- ન
કુર્યાદિતિ । સ્વર્ગાદિફલે
વ્યભિચારવારણાય આચારવિષયત્વે તિ।
વિધેયતયા આચારવિષયત્વાર્થકમિતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
તર્કપદસ્યારોપાર્થકત્વભ્રમં વારયિતું દ્રવ્યાદિસાધારણતર્કત્વં
નિર્વક્તિ--- તર્ક્યન્ત ઇતિ।
ઉપાદાનરૂપસઙ્ગ્રહસ્યાસમ્ભવાદાહ---

સઙ્ક્ષેપેણે તિ। સ્વરૂપકથનમ્ --સ્વરૂપજ્ઞાનાનુકૂલશબ્દઃ। એતાવતા
દ્રવ્યાદિપદાર્થા વિષયાઃ, પદાર્થતત્ત્વાવધારણં પ્રયોજનમ્,
સમ્બન્ધશ્ચપ્રતિપાદ્યપ્રતિપાદકભાવઃ,
પદાર્થતત્ત્વાવધારણકામો ઽધિકારીત્યનુબન્ધચતુષ્ટયં
પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્ત્યઙ્ગં સૂચિતમ્। ષષ્ઠીતત્પુરુષભ્રમવારણાયાહ-- સુખેને તિ। સુખબોધરૂપપ્રયોજનસ્યાન્યતઃ સિદ્ધત્વેન એતદ્ગ્રન્થકરણે
પ્રયોજનાકાઙ્ક્ષા ન શામ્યતીત્યાશયેનાવતારયતિ-- નન્વ્ ઇતિ। તેષામ્- -ભાષ્યાદિગ્રન્થાનમ્॥
બાલપ્રિયા
નિસ્સમાભ્યધિકસદ્ગુણાકરં ભક્તરક્ષણરતં દયાનિધિમ્।
નિત્યસૂરિભિરનારતં
સ્તુતં વન્દિષીય વૃષશૈલનાયકમ્ ॥ 1 ॥
શ્રીશેલવંશનવમૌક્તિકતુલ્યભાસં
વેદાન્તલક્ષ્મણમુનીન્દ્રપદાબ્જભૃઙ્ગમ્।
સત્તર્કતન્ત્રનિગમાન્તનિતાન્તતાન્તં
શ્રીમન્નૃસિંહગુરુવર્યમહં નમામિ ॥ .2 ॥ .
નૃત્યત્કલં સકલદિક્ષુ વિભાતકીર્તિં
શાસ્ત્રેષુ નિષ્ઠિતધિયં
બહુશિષ્યયુક્તમ્।
આચારપૂતમનવદ્યગુણાભિરામં
શ્રીદેવનાથગુરુમન્વહમાનતો ઽસ્મિ ॥ .3 ॥ .
ન્યાયાદિશાસ્ત્રવિદમાત્મગુણોજ્જ્વલં તં
સમ્ભાવનાદિપરિપન્થિનમાત્મવન્તમ્।
મત્તાતપાદમનઘં
ક્ષમયા સમેતં
શ્રીકૃષ્ણતાતગુરુવર્યમહં પ્રપદ્યે ॥ .4 ॥ .
પ્રૌઢગમ્ભીરસંક્ષિપ્તવચોવિન્યાસભાસુરા।
નીલકણ્ઠેન રચિતા
દીપિકાયાઃ પ્રકાશિકા ॥ .5 ॥ .
ગદાધરાદિગ્રન્થેષુ યેષાં
પરિચયો દૃઢઃ।
પ્રકાશિકાશયં ગૂઢં
તં સમ્યગ્જ્ઞાતુમીશતે ॥ .6 ॥ .
બાલાનામુપકારાય યથાશક્તિ
યથામતિ।
વિશદાં સરલાં
બાલપ્રિયાં વ્યાખ્યાં કરોમ્યહમ્ ॥ .7 ॥ .
મૂલાર્થજ્ઞાનમાત્રં હિ
મમોદ્દેશ્યં મતસ્તતઃ।
અનપેક્ષિતવિસ્તારવિચારાવત્ર નાદૃતૌ ॥ .8 ॥ .
અથ તત્રાભવાન્
તર્કકર્કશવિચારચાતુરીધુરીણઃ નીલકણ્ઠભટ્ટાચાર્યઃ

તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકાં પ્રકાશિકાભિધયા સ્વકીયવ્યાખ્યયા
પ્રકાશયિતુમિચ્છન્ ચિકીર્ષિતાયાઃ વ્યાખ્યાયાઃ
નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તિમુદ્દિશ્યશિષ્ટાચારપરમ્પરાપ્રાપ્તં
મઙ્ગલમાતનોતિ--- વન્દે
ગુરુમ્ ઇતિ। નનુ
તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકામિત્યસ્ય
પદાર્થવિષયકજ્ઞાનજનકસઙ્ક્ષિપ્તશબ્દાત્મકગ્રન્થપ્રકાશિકામિત્યર્થઃ।
યથાશ્રુતલભ્યઃ। તત્ર શબ્દાત્મકદીપિકાગ્રન્થસ્ય
શબ્દાત્મકતર્કસઙ્ગ્રહપ્રકાશકત્વં નોપપદ્યતે, દીપિકાગ્રન્થેન
તર્કસઙ્ગ્રહગ્રન્થાર્થસ્યૈવ પ્રકાશનાત્ ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે--- તર્કસંઙ્ગ્રહાથપ્રકાશિકામ્ ઇતિ। યથા અપવરકે આરોપિતો દીપઃ
અપવરકાન્તર્નિહિતાનિ વસ્તૂનિ પ્રકાશયતિ, તથા દીપિકાખ્યો
ગ્રન્થો ઽપિ તર્કસઙ્ગ્રહાન્તર્નિગૂઢાનર્થાન્ પ્રકાશયતીતિ ભાવઃ। તથા
ચ તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકામિત્યત્ર તર્કસઙ્ગ્રહશબ્દઃ
તર્કસંઙ્ગ્રહગ્રન્થપ્રતિપાદ્યાર્થપર ઇતિ તાત્પર્યમ્।
ચિકીર્ષિતસ્યેત્યાદિદીપિકાગ્રન્થાત્ મઙ્ગલસ્ય
નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તિઃ પ્રયોજનમ્, તન્નિબન્ધનસ્ય શિષ્યશિક્ષા
પ્રયોજનમિતિ લભ્યતે। તત્ર મઙ્ગલ-ગ્રન્થસમાપ્ત્યોઃ કાર્યકારણભાવો
ન સમ્ભવતિ, અન્વયવ્યભિચારાત્ વ્યતિરેકવ્યભિચારાચ્ચેતિ શઙ્કિતં
"નનુ મઙ્ગલસ્ય"ઇત્યાદિના દીપિકાયામ્। તત્ર
વ્યભિચારસ્ય કથ કાર્યકારણભાવાભાવપ્રયોજકત્વમિત્યાશઙ્કાયામાહ
પ્રકાશિકાયામ્ અન્વયવ્યતિરેકેત્યાદિનામ્ । અયં ભાવઃ- કારણતાનિશ્ચયં પ્રતિ
નિયતાન્વયસહચારનિશ્ચયઃ નિયતવ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયશ્ચ
કારણમ્। નિયતાન્વયસહચારો નામ 1કારણવ્યાપકકાર્યકત્વમ્।
નિયતવ્યતિરેકસહચારો નામ 2કારણાભાવવ્યાપકકાર્યાભાવકત્વમ્।
અન્વયવ્યભિચારો નામ કારણસત્ત્વે ઽપિ કાર્યાભાવઃ,
કારણાવ્યાપકકાર્યકત્વમિતિ યાવત્। વ્યતિરેકવ્યભિચારો નામ
કારણાભાવે ઽપિ કાર્યસત્ત્વમ્, કારણાભાવાવ્યાપકકાર્યાભાવકત્વમિતિ
યાવત્। તત્ર નિયતાન્વયસહચારજ્ઞાનં પ્રતિ અન્વયવ્યભિચારજ્ઞાનં
પ્રતિબન્ધકમ્। નિયતવ્યતિરેકસહચારજ્ઞાનં પ્રતિ
વ્યતિરેકવ્યભિચારજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમ્। પ્રકૃતે મઙ્ગલરૂપકારણે
સત્યપિ કિરણાવલ્યાદૌ સમાપ્તિરૂપકાર્યાદર્શનાત્ મઙ્ગલં
સવાવ્યાપકસમાપ્તિકમિતિ
ઓં
॥ શ્રીઃ ॥
પ્રણમામિ
દક્ષિણામ્ર્તિવ્યાસશઙ્કરરૂપિણમ્।
જ્યોતિર્મયં ગુરું
ચન્દ્રશેખરેન્દ્રસરસ્વતોમ્॥
1.
કારણવ્યાપકકાર્યકત્વમિતિ। યત્ર યત્ર ચક્રાદિસહકૃતદણ્ડરૂપં કારણં

તત્ર ઘટરૂપં કાર્યમિતિ વ્યાપ્ત્યા
દણ્ડવ્યાપકઘટાત્મકકાર્યકત્વસ્ય દણ્ડે સત્ત્વાત્ દણ્ડઃ
નિયતાન્વયસહચારવાનિતિ ભાવઃ।
2.
કારણાભાવવ્યાપકકાર્યાભાવકત્વમિતિ। યત્ર યત્ર
ચક્રાદિસહકૃતદણ્ડાભાવઃ તત્ર ઘટાભાવ ઇતિ તણ્ડાભાવવ્યાપકો
ઘટાભાવઃ। તથા ચ સ્વાભાવવ્યાપકકાર્યાભાવકત્વાત્ દણ્ડઃ
નિયતવ્યતિરેકસહચારવાનિતિ ભાવઃ।
નિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધકસત્ત્વાત્ મઙ્ગલં
સ્વવ્યાપકસમાપ્તિકમિત્યાકારકનિયતાન્વયસહચારનિશ્ચયો ન ભવતિ।
એવં મઙ્ગલરૂપકારણાભાવે ઽપિ કાદમ્બર્યાદૌ
સમાપ્તિરૂપકાર્યદર્શનાત્ મઙ્ગલાભાવવ્યાપકત્વં સમાપ્ત્યભાવે
નાસ્તિ, મઙ્ગલાભાવવતિ 1સમાપ્તેઃ સત્ત્વાત્। તથા ચ મઙ્ગલં
સ્વાભાવાવ્યાપકસમાપ્ત્યભાવકમિતિ નિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધકસત્ત્વાત્
મઙ્ગલં સ્વાભાવાવ્યાપકસમાપ્ત્યભાવકમિતિ
નિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધકસત્ત્વાત્ મઙ્ગલં
સ્વાભાવવ્યાપકસમાપ્ત્યભાવકમિત્યાકારકનિયતવ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયો
ન ભવતિ। તથા ચ નિયતાન્વયવ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયરૂપસ્ય
કારણસ્યાભાવાત્ મઙ્ગલં સમાપ્તિકારણમિત્યાકારકઃ મઙ્ગલે
સમાપ્તિનિરૂપિતકારણત્વાવગાહી નિશ્ચયો ન ભવતીતિ।
નનુ કિરણાવલ્યાદૌ
મઙ્ગલે સત્યપિ સમાપ્ત્યભાવાત્ અન્વયવ્યભિચાર ઇતિ શઙ્કાયાઃ
સમાધાનાર્થં હિ ઽકિરણાવલ્યાદૌ વિઘ્નબાહુલ્યાત્ સમાપ્ત્યભાવઃઽ
ઇતિ ગ્રન્થઃ પ્રાવર્તત। તેન તુ ગ્રન્થેનાન્વયવ્યભિચાર એવ દૃઢીકૃતઃ,
કારણે મઙ્ગલે સત્યપિ સમાપ્ત્યભાવસ્ય પ્રતિપાદનાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય
યથા તસ્માત્ ગ્રન્થાત્ અન્વયવ્યભિચારસ્ય પરિહારો લભ્યેત તથા
તાત્પર્થં કથયતિ--
વિઘ્નાન્યૂનસઙ્ખ્યાકસ્યે તિ।
મઙ્ગલં હિ ન સાક્ષાત્ સમાપ્તિકારણમ્, કિં તુ વિઘ્નધ્વંસદ્વારા।
વિઘ્નધ્વંસશ્ચ વિઘ્નાન્યૂનસઙ્ખ્યાકાત્ બલવત્તરાદ્વા મઙ્ગલાત્
ભવતિ। તથા ચ વિઘ્નાન્યૂનસઙ્ખ્યાકં બલવત્તરં વા મઙ્ગલં
સમાપ્તિકારણમ્। કિરણાવલ્યાદૌ ચ વિઘ્નાનાં બહુત્વાત્ તાદૃશં
મઙ્લં નાસ્તીતિ સમાપ્તિરૂપં કાર્યં નાભૂત્। અતઃ કારણે સતિ
કાર્યાભાવાત્મકઃ અન્વયવ્યભિચારો નાસ્તીતિ ભાવઃ।
નિઘ્નસમસઙ્ખ્યાકસ્યેત્યુક્તૌ વિઘ્નાધિકસઙ્ખ્યાકસ્ય મઙ્ગલસ્ય
કારણત્વમિષ્ટં નોપપદ્યેતેત્યત ઉક્તં-
વિઘ્નાન્યુનસઙ્ખ્યાકસ્યે તિ।
વિઘ્નાપેક્ષયાન્યૂનસઙ્ખ્યાકમપિ મઙ્ગલં બલવત્તરં ચેત્ તસ્ય
1. સમાપ્તેઃ
સત્વાદિતિ। તથા ચ મઙ્ગલાભાવવતિ સમાપ્ત્યભાવાભાવરૂપસમાપ્તેઃ

સત્ત્વાત્ તત્પ્રતિયોગિત્વમેવ સમાપ્ત્યભાવસ્યેતિ
મઙ્ગલાભાવવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વરૂપં
મઙ્ગલાભાવવ્યાપકત્વં સમાપ્ત્યભાવસ્ય નાસ્તીતિ ભાવઃ।
વિઘ્નનાશકત્વમિષ્યતે।
વિઘ્નાન્યેનસઙ્ખ્યાકસ્યેત્યુક્તૌ તત્સઙ્ગ્રહો ન સ્યાદિત્યાલોચ્યોક્તમ્
- બલવત્તરસ્ય વે તિ। નનુ કાદમ્બર્યાદૌ નાસ્તિકકૃતે
ગ્રન્થે મઙ્ગલાભાવે ઽપિ સમાપ્તિદર્શનાત્ વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ
શઙ્કાયાઃ પરિહારાર્થં હિ ઽકાદમ્બર્યાદૌ ગ્રન્થાદ્બહિરેવ મઙ્ગલં
કૃતમતો ન વ્યભિચારઃઽ ઇતિ દીપિકાગ્રન્થઃ પ્રવૃત્તઃ। તેન ચ બહિરેવ ગ્રન્થારમ્ભે મઙ્ગલનિબન્ધનમકૃત્વા, મઙ્ગલં કૃતમ્,
મઙ્ગલનિબન્ધનમવે ન કૃતમ્, મઙ્ગલં તુ કૃતેમેવેત્યર્થો
લભ્યતે। સ તુ ન યુક્તઃ; નાસ્તિકેન કાદમ્બર્યાદિગ્રન્થપ્રણેત્રા
ઈશ્વરનમસ્કારાદિરૂપમઙ્ગલકરણાસમ્ભવાદિત્યાશઙ્ક્ય
વ્યાચષ્ટે- બહિરેવે તિ। જન્માન્તરં એવેત્યર્થ ઇતિ। તથા ચ તાદૃશગ્રન્થકર્તુઃ એતજ્જ્નમનિ નાસ્તિકત્વે ઽપિ
જન્માન્તરે આસ્તિકત્વાત્ તદાનીં કૃતાત્ મઙ્ગલાત્ અસ્મિન્ જન્મનિ
સમાપ્તિઃ। અતઃ કારણાભાવે ઽપિ કાર્યરૂપઃ વ્યતિરેકવ્યભિચારો
દુર્વચ ઇત્યાશયઃ। નનુ જન્માન્તરીયમઙ્ગલસ્ય તદાનીમેવ
નષ્ટત્વાત્ એતજ્જન્મીયસમાપ્ત્યવ્યવહિતપૂર્વમસતસ્તસ્ય 1કથં
કારણત્વં, કથં વા વ્યતિરેકવ્યભિચારપરિહાર ઇત્યાશઙ્ક્ય
સ્વજન્યવિઘ્નધ્વંસવત્ત્વસમ્બન્ધેન મઙ્ગલસ્ય કારણત્વાત્
મઙ્ગલાભાવે1પિ તજ્જન્યવિઘ્નધ્વંસરૂપદ્વારસત્ત્વાત્
કારણત્વમુપપદ્યતે, યથા યાગસ્ય નાશે ઽપિ તજ્જન્યાપૂર્વરૂપદ્વારસ્ય
સ્વર્ગાવ્યવહિતપૂર્વં સત્ત્વાત્ યાગસ્ય સ્વર્ગકારણત્વં તદ્વદિત્યાશયેન
સમાધત્તે--- તાદૃશમઙ્ગલસ્ય
વિઘ્નધ્વંસદ્વારે તિ। એવં ચ કારણત્વં સિધ્યતીતિ । પૂર્વોક્તરીત્યા
અન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારયોઃ પરિહૃતત્વાત્
અન્વયવ્યતિરેકવ્યભિચારનિશ્ચયરૂપપ્રતિબન્ધકાભાવાત્
નિયતાન્વયવ્યતિરેકસહચારનિશ્ચયરૂપકારણસત્ત્વાત્ મઙ્ગલસ્ય
સમાપ્તિકારણત્વનિશ્ચયો ભવતીત્યર્થઃ। અથવા એવં ચ -
જન્માન્તરીયમઙ્ગલસ્ય વિઘ્નધ્વંસદ્વારા સત્ત્વાત્
જન્માન્તરીયમઙ્ગલસ્ય
2સમાપ્તયવ્યવહિતપૂર્વવૂત્તિત્વરૂપં કારણત્વં સિધ્યતીતિ ભાવઃ।
1. કથં કારણત્વમિતિ।
કાર્યાવ્યવહિતપ્રાક્ક્ષણવૃત્તિત્વસ્યૈવ કારણત્વપદાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ।
2.
સમાપ્ત્યવ્યવહિતેત્યાદિ। તથા ચ સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન સમવાયેન સમાપ્તેઃ
પૂર્વં મઙ્ગલસ્યાભાવે ઽપિ સ્વજન્યવિઘ્નધ્વંસવત્ત્વસમ્બન્ધેન સત્ત્વાત્
સમાપ્ત્યવ્યવહિતપૂર્વક્ષણવૃત્તિત્વમસ્તીતિ ભાવઃ।
ઉક્તહેતુદ્વયાદિ
તિ - ઽકિરણાવલ્યાદૌ
વિઘ્નબાહુલ્યાત્ સમાપ્ત્યભાવઃ, કાદમ્બર્યાદૌ ગ્રન્થાત્ બહિરેવ

મઙ્ગલં કૃતમ્ઽ ઇતિ પૂર્વગ્રન્થોક્તહેતુદ્વયાદિત્યર્થઃ। સ્વસામગ્રીવશાદ્ ઇતિ। સ્વસ્યાઃ- સમાપ્તેઃ સામગ્રી -
બુદ્ધિપ્રતિભાદિકારણકલાપાઃ તદ્વશાત્-તદધીનતયેત્યર્થઃ। સત્યપિ
મઙ્ગલે બુદ્ધિપ્રતિભાદિકારણકલાપાભાવે ગ્રન્થસમાપ્તેરસમ્ભવાત્
બુદ્ધિપ્રતિભાદિકમેવ સમાપ્તિં પ્રતિ કારણમ્। મઙ્ગલં તુ
સમાપ્તિપ્રતિબન્ધકવિઘ્નોત્સારણે કારણમ્ ઇતિ મણિકારાશયઃ।
મઙ્ગલં કર્તવ્યમિતિ
જ્ઞાનમન્તરા મઙ્ગલં ન કો ઽપિ કુર્યાત્। 1તદ્વિષયકકૃતિં પ્રતિ
તદ્વિશેષ્યકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્। કર્તવ્યત્વં ચ
કૃતિસાધ્યત્વમ્। મઙ્ગલં કર્તવ્યમિતિ જ્ઞાનં ચ શિષ્ટાનાં ગ્રન્થારમ્ભે
મઙ્ગલાનુષ્ઠાનરૂપેણ આચારેણ અનુમિતા યા ઽસમાપ્તિકામો
મઙ્ગલમાચરેતઽ ઇતિ શ્રુતિઃ તયા ભવતિ ઇત્યાશયેન પૂર્વં
ઽશિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકમિષ્ટદેવતાનમસ્કારાત્મકં
મઙ્ગલમ્ઽ ઇતિ દીપિકાયામુ ક્તમ્। તેન
મઙ્ગલસ્ય કર્તવ્યત્વે શિષ્ટાચારાનુમિતા શ્રુતિઃ પ્રમાણમિતિ લભ્યતે।
તદવે શ્રુતિપ્રમાણકકર્તંવ્યતાકત્વં મઙ્ગલસ્ય શઙ્કાસમાધાનરૂપેણ
સ્થાપયતિ ઽનનુ મઙ્ગલસ્ય કર્તવ્યત્વે કિં પ્રમાણમ્ઽ ઇત્યાદિના
દીપિકાગ્રન્થેન। તદેતદાહ
પ્રકાશિકાયાં---મઙ્ગલસ્ય શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં
વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ઇતિ।
નનુ મઙ્ગલસ્ય
કર્તવ્યત્વે ઽસમાપ્તિકામો મઙ્ગલમાચરેતઽ ઇતિ શ્રુતિર્ન
પ્રમાણમ્। તાદૃશશ્રુતેઃ પઠ્યમાનવેદે કુત્રાપ્યદર્શનાત્
ઇત્યાશઙ્કાયાં શિષ્ટાચારાનુમિતેતિ શ્રુતેર્વિશેષણમુપાત્તં દીપિકાયામ્। યદ્યપિ શ્રુતિઃ ન પ્રત્યક્ષા તથાપિ આચારેણ
લિઙ્ગેન તાદૃશી શ્રુતિરનુમીયતે। તથા ચ આચારાનુમિતા શ્રુતિઃ
મઙ્ગલકર્તવ્યત્વે પ્રમાણમિતિ
1. તદ્વિષયકકૃતિ
પ્રતીતિ। યથા યાગવિષયકપ્રયત્નં પ્રતિ ઽયાગઃ મત્કૃતિસાધ્યઃઽ
ઇત્યાકારકં યાગવિશેષ્યકં કૃતિસાધ્યત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં
કારણમિતિ ભાવઃ।
તદાશયઃ।
અનુમાનપ્રકારશ્ચ ઽમઙ્ગલં વેદબોધિતકર્તવ્યતાકમ્ઽ
ઇત્યાદિગ્રન્થેન પ્રદર્શિતઃ। તસ્મિન્ અનુમાને
વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં હિ સાધ્યમ્, ન તુ વેદઃ। યત્
અનુમાનસાધ્યં - અનુમિતિવિધેયં તદેવાનુમિન્તમિત્યુચ્યતે। તથા
ચ
વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં શિષ્ટાચારાનુમિતં ન તુ વેદ ઇતિ
કથં શ્રુતેઃ શિષ્ટાચારાનુમિતત્વમુપપદ્યતે?
અનુમિતિવિધેયતાવચ્છેદકસ્યાપિ અનુમિતિવિષયત્વમાત્રેણ
અનુમિતિવિધેયત્વમઙ્ગીકૃત્યાનુમિતમિતિ વ્યવહારોપપાદને
વહ્નિત્વમનુમિતમિત્યપિ વ્યવહારાપત્તેરિત્યાશઙ્કાયામ્

આશયમાવિષ્કરોતિ--
અત્રાયમાશય ઇતિ।
વેદવોધિતે ત્યાદિ। વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વરૂપં
યત્ વક્ષ્યમાણં વિધેયં સાધ્યં તત્કોટિપ્રવિષ્ટત્વે ઽપિ
તદવચ્છેદકત્વે ઽપીત્યર્થઃ। અપિના
વિધેયતાવચ્છેદકસ્ય
વિધેયત્વાસમ્ભવરૂપો વિરોધો દ્યોત્યતે। તદન્તર્ભાવેણ --વિધેયતાવચ્છેદકાન્તર્ભાવેણ। તચ્છ્રુતેઃ ---
ઽસામાપ્તિકામો મઙ્ગલમાચરેતઽ ઇતિ શ્રુતેઃ। અનુમિતેઃ પૂર્વમસિદ્ધત્વાદિતિ।
તથા ચ અનુમિતેઃ
પૂર્વમસિદ્ધત્વમેવ અનુમિતિવિધેયતાયાં પ્રયોજકમ્। મઙ્ગલસ્ય
કર્તવ્યતા અનુમિતેઃ પૂર્વમસિદ્ધેતે તત્ર યથા અનુમિતિવિધેયતા
અસ્તિ, તથા અનુમિતેઃ પૂર્વમસિદ્ધત્વાત વિધેયતાવચ્છેદકભૂતાયાં
શ્રુતાવપિ
વિધેયતાખ્યવિષયતા અઙ્ગીક્રિયતે। તતશ્ચ
શ્રુતેરનુમિતિવિધેયત્વાત્ અનુમિતત્વમુપપદ્યત ઇતિ
શ્રુતિશ્શિષ્ટાચારાનુમિતા ઇતિ વ્યવહારે ન કિમપિ બાધકમિતિ
ભાવઃ।
નનુ
અનુમિતિવિધેયતાવચ્છેદકસ્યાપ્યનુમિતિવિધેયત્વાઙ્ગીકારે
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ અનુમિતિવિધેયતાવચ્છેદકસ્ય
વહ્નિત્વસ્યાપિ તાદૃશાનુમિતિવિધેયત્વં સ્યાત્। તથા ચ
વહ્નિર્ધૂમાનુમિન્ત ઇતિ
વ્યવહારવત્ વહ્નિત્વં
ધૂમાનુમિતમિતિ વ્યવહારો ઽપિ પ્રામાણિકઃ સ્યાત્ ઇત્યાશઙ્કાં
સમાધત્તે- એતેને તિ। અનુમિન્તેઃ પૂર્વમસિદ્ધસ્યૈવ
વિધેયતાવચ્છેદકસ્ય અનુમિતિવિધેયત્વાઙ્ગીકારેણેત્યર્થઃ। તથા ચ
વહ્નિત્વસ્યાનમિતેઃ પૂર્વં સિદ્ધતયા નાનુમિતિવિધેયત્વપ્રસઙ્ગ
ઇતિ ભાવઃ। અનુમિતિવિષયતામ્ ઇતિ।
વિધેયતાવચ્છેદકતારૂપાં વિષયતામિત્યર્થઃ। વિશેષ્યતયા
વિશેષણતયા વા અનુમિતિવિષયત્વમેવ અનુમિતત્વવ્યવહારે
પ્રયોજકમિતિ સ્વીકારેણેત્યર્થઃ।
શ્રુતૌ વિધેયત્વાભ્યુપગમેને તિ। અનુમિતેઃ પૂર્વમસિદ્ધત્વાદિતિ શેષઃ। તાદૃશવ્યવહાર ઇતિ। શ્રુતિઃ અનુમિતા ઇતિ વ્યવહાર
ઇત્યર્થઃ। બાધકાભાવાદ્ ઇતિ।
અનુમિતમિતિ
વ્યવહારે અનુમિતેઃ પૂર્વં સિદ્ધત્વં બાધકમ્, તદભાવાત્ ઇત્યર્થઃ।
નનુ ઽશ્રુતેરેવ પ્રમાણત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર એવકારસ્ય
અન્યયોગવ્યવચ્છેદાર્થકતયા શ્રુત્યતિરિક્તસ્ય પ્રમાણત્વં વ્યવચ્છિદ્યત
ઇતિ પ્રતીયતે। તન્ન સઙ્ગચ્છતે, મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં ઽમઙ્ગલં
કર્તવ્યમ્ સમાપ્તિફલકત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનસ્યાપિ
પ્રમાણત્વાદિત્યાશઙ્કાયામાહ--

એવકારો ઽપ્યર્થક ઇતિ।
અપેરર્થો યસ્ય સઃ અપ્યર્થકઃ, અપ્યર્થસુચ્ચયાર્થક ઇત્યર્થઃ। તથા ચ
શ્રુતેરેવેત્યસ્ય શ્રુતેરપીત્યર્થઃ। અપિના અનુમાનસ્ય પ્રમાણત્વં
સમુચ્ચીયતે। અતો નાસઙ્ગતિરિતિ ભાવઃ।
શ્રુતેરનુમિતત્વં
અનુમિતિવિધેયતાવચ્છેદકે ઽપિ પૂર્વમસિદ્ધે વિધેયત્વાઙ્ગીકારેણ
ઉપપાદિતં પ્રકાશિકાકારૈઃ। એતં ક્લેશં શ્રુતેરનુમિતત્વમ્
ઉપપાદયતાં મતમાહ- અન્યે ત્વિ
તિ। ઽમઙ્ગલં
વેદબોધિતકર્તવ્યતાકમ્ઽ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાઃ મઙ્ગલં
સ્વબોધિતકર્તવ્યતાકત્વસમ્બન્ધેન વેદવિશિષ્ટમ્ ઇત્યર્થઃ। તથા ચ
તાદૃશાનુમિતૌ વેદ એવ વિધેય ઇતિ
વેદસ્યાનુમિતત્વમનાયાસેનોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
ઈદૃશપરમ્પરાયાઃ સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વે માનાભાવઃ,
યથાશ્રુતમૂલાર્થત્યાગશ્ચાસ્વરસઃ આહુ રિત્યનેન સૂચિતઃ।
દીપિકાયામ્ અલૌકિકાવિગીતશિષ્ટાચારવિષયત્વાદ્ ઇતિ। શિષ્ટાનામાચારઃ શિષ્ટાચારઃ
શિષ્ટાચારસ્ય વિષયઃ શિષ્ટાચારવિષયઃ, અવિગીતશ્ચાસૌ
શિષ્ટાચારવિષયશ્ચ અવિગીતશિષ્ટાચારવિષયઃ, અલૌકિકશ્ચાસૌ
અવિગીતશિષ્ટાચારવિષયશ્ચ અલૌકિકાવિગીન્તશિષ્ટાચારવિષયઃ તસ્ય
ભાવસ્તત્ત્વમ્। અલૌકિકત્વે સતિ અવિગીતત્વે સતિ શિષ્ટાચારવિષયત્વં
હેતુરિતિ ફલિતમ્। લૌકિકત્વં વિધ્યતિરિક્તપ્રમાણગમ્યત્વમ્,
તદ્ભિન્નત્વમલૈઙ્કિકત્વમ્। હેતૌ
અલૌકિકત્વાનુપાદાને
રાગપ્રાપ્તે ભોજનાદૌ વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ
અવિગીતશિષ્ટાચારવિષયત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ સ્યાત્।
તદ્વારણાય અલૈઙ્કિકત્વમુપાત્તમ્। અવિગીતત્વં ધર્મશાસ્ત્રાનિષિદ્ધત્વમ્।
તદનુપાદાને વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ
રાત્રિશ્રાદ્ધાદૌ 1અલૈઙ્કિકશિષ્ટાચારવિષયત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્
વ્યભિચારઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય અવિગીતત્વમુપાત્તમ્। રાત્રિશ્રાદ્ધાદેઃ
ઽરાત્રૌ શ્રાદ્ધં ન કુર્વીતઽ ઇતિ ધર્મશાસ્ત્રનિષિદ્ધત્વાત્ ન તત્ર
વ્યભિચારઃ।
પ્રકાશિકાયાં વિધિમન્તરે તિ। લિઙ્લોટ્તવ્યપ્રત્યયઘટિતં
વેદવાક્યં વિધિઃ। વેદોક્તતત્ત્વજ્ઞાનેને તિ।
તૃતીયાયાઃ જન્યત્વમર્થઃ કર્મકારીત્યત્ર કૃધાત્વર્થકૃત્યન્વયિ।
વેદોક્તં યત્તત્ત્વં તદ્વિષયકજ્ઞાનજન્યા યા
વેદવિહિતકર્મવિષયકકૃતિઃ તદાશ્રયઃ શિષ્ટ ઇત્યર્થઃ। વેદોત્થતત્ત્વજ્ઞાનેને તિ ક્વચિત્પાઠઃ। વેદજન્યં યત્તત્ત્વજ્ઞાનં
તેનેત્યર્થઃ। સ એવ પાઠશ્રોયાન્। વેદવિહિતકર્મકર્તા શિષ્ટઃ
ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ વેદવિહિતાહિંસાદિકર્મકર્તુઃ બૌદ્ધસ્યાપિ
શિષ્ટત્વાપત્તિઃ। તદ્વારણાય વેદોત્થતત્ત્વજ્ઞાનેને તિ। બૌદ્ધસ્ય યત્ અહિંસાદિતત્ત્વજ્ઞાનં ન તત્ વેદજન્યમિતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। યદ્વા વેદોક્તત્ત્વજ્ઞાનેને તિ

પાઠઃ 2સાધીયાન્। ઇદં વેદોક્તમિતિ જ્ઞાનપૂર્વકં યઃ વેદવિહિતં
કર્મ કરોતિ સ શિષ્ટઃ। બૌદ્ધસ્તુ વેદવિહિતમહિંસાદિકં કર્મ
કુર્વન્નપિ ઇદં વેદોક્તમિતિ બુદ્ધ્યા ન કરોતિ, તેન
વેદપ્રામાણ્યાનભ્યુપગમાદિતિ ન તસ્ય શિષ્ટત્વાપત્તિઃ।
નનુ શિષ્ટાચારસ્યૈવ
હેતુત્વમસ્તુ, કિમાચારવિષયત્વપર્યન્તસ્ય હેતુત્વાનુધાવનેન। ન ચ
આચારઃ કૃતિઃ, તસ્યા
1. અલૌકિકેતિ।
રાત્રિશ્રાદ્ધસ્ય ઽશ્રાદ્ધં કુર્વીતઽ ઇતિ વિધિનૈવાવગમાત્
વિધ્યતિરિક્તપ્રમાણાનવગમ્યત્વરૂપમલૌકિકત્વમસ્તીતિ ભાવઃ।
2. સાધીયાનિતિ। તથા
ચ વેદોક્તત્વપ્રકારકજ્ઞાનજન્યયાગાદિકર્માનુકૂલકૃતિમત્ત્વં
શિષ્ટત્વમિતિ લભ્યતે।
આત્મનિષ્ઠત્વેન
મઙ્ગલરૂપ પક્ષનિષ્ઠત્વાભાવાત્ કથં હેતુત્વમિતિ વાચ્યમ્।
કૃતેર્વિંષયતાસમ્બન્ધેન હેતુત્વસમ્ભવાત્, સમવાયેન આત્મનિષ્ઠાયાઃ
કૃતેઃ વિષયતાસમ્બન્ધેન મઙ્ગલનિષ્ઠતયા
હેતુત્વસમ્ભવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ આચારઃ
કૃતિરિ ત્યાદિના। વૃત્તિઃ આધેયતા તન્નિયામકઃ
સમ્બન્ધઃ વૃત્તિનિયામકઃ સમ્બન્ધઃ સંયોગસમવાયાદિઃ। વિષયતા તુ ન
વૃત્તિનિયામકસમ્બન્ધઃ। વિષયતાસમ્બન્ધેન કૃતિઃ મઙ્ગલવૃત્તિરિતિ
પ્રતીત્યભાવાત્। વૃત્તિનિયામકસમ્બન્ધ એવ ચ હેતુતાવચ્દેદકસમ્બન્ધઃ
ન તુ વૃત્ત્યનિયામકો વિષયતાદિઃ। તથા ચ કૃતેઃ
વિષયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નહેતુત્વાસમ્ભવાત્ આચારવિષયત્વસ્ય
હેતુત્વાનુધાવનમ્। વિષયત્વં તુ સ્વરૂપસમ્બન્ધેન હેતુઃ,
સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્તુ વૃત્તિનિયામક ઇતિ તેન સમ્બન્ધેન
આચારવિષયત્વસ્ય હેતુત્વં સમ્ભવતીત્યાશયઃ।
આચારવિષયત્વપદસ્ય
પ્રયોજનં મૂલે ઽનુક્તમિતિ સ્વયં તત્પ્રયોજનં કથયતિ--- સ્વર્ગાદિફલ ઇતિ। તથા ચ હેતૌ
આચારવિષયત્વપદાનુપાદાને અલૌકિકત્વે સતિ અવિગીતત્વં હેતુઃ
સ્યાત્। સ્વર્ગાદિરૂપે ફલે ઽપિ તત્સત્ત્વાત્
વેદબોધિતકર્તવ્યતાકત્વરૂપસાધ્યાભાવાત્ વ્યભિચારઃ સ્યાદિતિ
તદ્વારણાય આચારવિષયત્વાત્
ઇત્યુપાત્તમ્। સ્વર્ગાદેસ્તુ
કૃતિવિષયત્વં નાસ્તીતિ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ। નનુ કૃતેઃ
ઉદ્દેશ્યં વિધેયમ્ ઉપાદાનમિતિ વિષયત્રયમસ્તિ। યાગઃ વિધેયઃ સ્વર્ગ
ઉદ્દેશ્યઃ પ્રયાજાદ્યઙ્ગજાતમુપાદાનમ્। સ્વર્ગે
કૃતિનિરૂપિતોદ્દેશ્યતાખ્યવિષયતાયાઃ સત્ત્વાત્
કૃતિવિષયત્વોપાદાને ઽપિ વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ--- વિધેયતયા આચારવિષયત્વાર્થકમિ
તિ। તૃતીયાયા અભેદોર્ઽથઃ।

આચારનિરૂપિતવિધેયત્વાભિન્નવિષયત્વં હેતુઃ। સ્વર્ગાદૈં
કૃતિનિરૂપિતવિધેયતાખ્યવિષયત્વાભાવાત્ ન વ્યભિચાર ઇતિ
ભાવઃ।
નનુ વ્યાપ્યારોપેણ
વ્યાપકારોપસ્તર્કઃ। તથા ચ તર્કસઙ્ગ્રહ ઇત્યસ્ય
વ્યાપ્યારોપજન્યવ્યાપકારોપાત્મકતર્કપ્રતિપાદકગ્રન્થ ઇત્યર્થો
ભવતિ। સ ન યુજ્યતે, તર્કસઙ્ગ્રહગ્રન્થેન
આરોપમાત્રસ્યાપ્રતિપાદનાત્, ઇતરપદાર્થાનામપિ
પ્રતિપાદનાદિત્યાશઙ્ક્ય તર્કશબ્દેન યથા ગ્રન્થપ્રતિપાદ્યસકલપદાર્થઃ।
પ્રતિપાદ્યેત તથા તર્કશબ્દો વ્યુત્પાદ્યતે દીપિકાયામિત્યાહ-- તર્કપદસ્યે ત્યાદિના। આરોપાર્થકત્વભ્રમમિં તિ। વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપાર્થકત્વભ્રમમિત્યર્થઃ।
સઙ્ગ્રહશબ્દસ્યોપાદાનમિત્યપ્યર્થો ઽસ્તિ। સો ઽત્ર ન સમ્ભવતિ;
1ગુણાદિપદાર્થાનાં, દ્રવ્યેષ્વપિ આકાશાદિનામુપાદાનસ્યાસમ્ભવાત્।
ઉપાદાનં હિ હસ્તકરણકવ્યાપારવિશેષઃ। તસ્માત્
સઙ્ગ્રહપદસ્યસઙ્ક્ષેપેણ સ્વરૂપકથનમિત્યર્થો મૂલે વર્ણિત
ઇત્યાહ ઉપાદાનરૂપે તિ। નનુ સ્વરૂપકથનમિત્યત્ર
કથનશબ્દસ્યોચ્ચારણમર્થઃ। ઉચ્ચારણં નામ
તાલ્વોષ્ઠપુટસંયોગાનુકૂલવ્યાપારઃ। તસ્ય શબ્દમાત્રવિષયકસ્ય
દ્રવ્યાદિપદાર્થસ્વરૂપવિષયકત્વાસમ્ભવાત્ સ્વરૂપકથનમિતિ શબ્દઃ કથ
સાધુરિત્યાશઙ્ક્યાહ- સ્વરૂપકથનં
સ્વરૂપજ્ઞજ્ઞનાનુકૂલઃ શબ્દ ઇતિ। તથા ચ પ્રકૃતે કથનશબ્દસ્ય નોચ્ચારણમર્થઃ, કિન્તુ
જ્ઞાનાનુકૂલઃ શબ્દોર્ઽથઃ। જ્ઞાને સ્વરૂપવિષયકત્વાન્વયાત્
પદાર્થંસ્વરૂપવિષયકજ્ઞાનાનુકૂલશબ્દઃ સ્વરૂપકથનશબ્દાર્થ ઇતિ
નાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ।
પ્રેક્ષાવતાં
બુદ્ધિપૂર્વકારિણાં યા ગ્રન્થાધ્યયને પ્રવૃત્તિઃ તત્ર
અનુબન્ધચતુષ્ટયમઙ્ગમ્। વિષયપ્રયોજનસમ્બન્ધાધિકારિણઃ
ચત્વારો ઽનુબન્ધાઃ। અનુબધ્નન્તિ પુરુષં ગ્રન્થાધ્યયને
પ્રેરયન્તીત્યનુબન્ધાઃ ગ્રન્થપ્રતિપાદ્યો વિષયઃ, ગ્રન્થાધ્યયનસ્ય
પ્રયોજનમ્, ગ્રન્થસ્ય વિષયસ્ય ચ સમ્બન્ધઃ, ગન્થાધ્યયને ઽધિકારી
ઇત્યેતેષાં ચતુર્ણાં જ્ઞાનં વિના ન કો ઽપિ ગ્રન્થાધ્યયને પ્રવર્તેત।
તથા ચાવશ્યવક્તવ્યસ્યાનુબન્ધચતુષ્ટયસ્યાકથનાત્ મૂલસ્ય
ન્યૂનતામાશઙ્ક્ય તચ્ચતુષ્ટયં કણ્ઠરવેણાનુક્તમપિ લેન
સૂચિતમેવેત્યાહ - એતાવતે
તિ। તર્કસંઙ્ગ્રહપદસ્ય
વ્યાખ્યાનેનેત્યર્થઃ। સુખબોધાય ઇત્યત્ર સુખસ્ય બોધ ઇતિ
ષષ્ઠીતત્પુરંષાઙ્ગીકારે સુખવિષયકબોધઃ અસ્ય ગ્રન્થસ્ય
પ્રયોજનમિતિ લભ્યેત। તથા સતિ નિખિલપદાર્થબોધકત્વં
તર્કસંઙ્ગ્રહપદવ્યાખ્યાનેન સૂચિતં વિરુધ્યેત। અતઃ સુખેન
1.
ગુણાદિપદાર્થાનામિત્યસ્ય ઉપાદાનસ્યાસમ્ભવાદિત્યનેનાન્વયઃ।