Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 381400

itarabhedaprakāratāmādāya itarabhede 'tiprasaṅgavāraṇāya
pakṣatāvacchedakāvacnnitvaniveśaḥ/ kiñcidavacchinnatvaniveśe 'pi
pakṣasya sāmānādhikaraṇyaghaṭakatvena taddeṣatādavasthyamiti
madupekṣitam/ vastutastu mukhyaviśeṣyatānirūpitatvameva
prakāratāyāṃ niveśanīyam/ anyathā bhāvasyādheyatvaṃ lakṣaṇamityādau
bhāvatvābhāvahetukānumitijanakatāvacchedakavyāptiniṣṭhaviśeṣyatānirūpitaprakāratāmādā-
yādheyatve 'tiprasaṅgāt/ atra
cetarabhedaviṣayakatvasyānumitau niveśe 'itarabhedaḥ prameyaḥ
abhidheyatvāt' ityanumitijanakatāṃ ādāya abhidheyatvādau
vyāvartakatāprasaṅgaḥ/ ata itarabhedavidheyakatvasya tatra niveśaḥ/
itarabhedatvāvacchinnavidheyatākatvaṃ vivakṣaṇīyam/ 'ghaṭaḥ
svarūpasambandhena abhidheyatvavān prameyatvāt'
ityunamitijanakatāmādāya taddoṣāt vidheyatāyāṃ
pakṣatāvacchedakavyāpakatvaviśeṣitasvarūpasambandhāvacchinnatvaṃ
niveśyam/ atyathā
gotvādisāmānādhikaraṇyamātrāvagāhigauritarabhinnetyākārakānumitihetubhūtapramātmakatādṛśaparā-
marśīyajanakatāmādāyāvyāptigrastadharme 'tiprasaṅgāt/
tādṛśavidheyatākatvasahitānumititvāvacchinnajanyatāpratiyogikajanakatā
niveśyā/ anthā pakṣatāvacchedakāvacchedena tatsāmānādhikaraṇyamātreṇa
cetarabhedāvagāhisamūhālambanānumitijanakasāmānādhikaraṇyamātrāvagāhi parāmarśīyajanakatāmādāya
taddoṣatādavasthyam/ athaivamapi
pṛthivītarabhedavyāpyaghaṭetarabhedādimattājñānasādhāraṇyena
kālikādisambandhena
pṛthivītarabhedavyāpyapṛthivītarabhedavattājñānasādhāraṇyena vā
kalpanīyānumitijanakatāmādāya
pṛthivītarabhedādāvativyāptirduvāraiva/ na ca
tādṛśānumityupadhāyakajñānīyatvasya viṣayatāyāṃ niveśāt na doṣa
iti vācyam/ evamapi
pṛthivītarabhedādyaṃśe 'prāmāṇyatajñānāskanditasya
'pṛthivītarabhedavyāpyapṛthivītarabhedavatī
tadvyāpyadravyetarabhedavatī ca pṛthivī' ityākārakajñānasya
tathātvāt/ tādṛśānumityanupadhāyakajñānavṛttitvasya
tādṛśānumityanupadhāyakasaṃśayādisādhāraṇagandhādiviṣayatvāsaṅgrāhakatayā
niveśāsaṃbhavāt/ iti cenna/
tādṛśānumititvāvacchinnajanyatānirūpitajanakatāvacchedikā
tādṛśānumityupadhāyakajñānavṛttiryā
aprāmāṇyajñānānāskanditajñānīyaviṣayatā tadāśrayatvasya
vivakṣitatvāt/ tādṛśajanyatāviśiṣṭaviṣayatvamiti niṣkarṣaḥ/
vaiśiṣṭyaṃ
svanirūpitajanakatāvacchedakatvasvāśrayānumityupadhāyakāprāmāṇyajñānānāskanditajñānīyatvobhayasambandhena/

aprāmāṇyajñānānāskakanditatvaṃ
viṣayatvasāmānādhikaraṇyakālikaviśeṣaṇatvatritayasambandhena
bhramaviśiṣṭānyatvam/
svapratiyoginiṣṭhatvasvānuyoginiṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvasvāvacchinnatvatrayasambandhena
saṃsargaviśiṣṭānya prakāratānirūpakatvamiti madekapariśīlitaḥ
panthāḥ/
[39] eveneti/ evakāreṇetyarthaḥ/ nanu
sāsnādīnāṃ gavādilakṣaṇatvasya kathaṃ ativyāptiprayojakatvaṃ,
pṛṣṭhatāḍanena daṇḍabhaṅganyāyāt; ata āha [39] uktalakṣaṇeti [39] abhidheyatvādibhinnatvaṃ ceti/ idamatra
cintyam -- vyāvartakamātrasyoktalakṣaṇalakṣyatve
lakṣyatāvacchedakābhāvavadavṛttitvarūpalakṣyatāvacchedakavyāpyatvani veśenaivavyāvahārikavāraṇe
svavyāpakatatkatvatvarūpalakṣyatāvacchedakavyāpyatvaṃ
niveśyābhidheyatvādāvativyāptiṃ saṃpādya tadvāraṇāya
tadbhinnatvaniveśanaṃ prakṣālanādinyāyenāyuktam/
yattu -
pṛthivitvādirūpalakṣyatāvacchedakaśūnye jalādau kālikādinā
sattvāt ativyāptiḥ - iti tanna/ ghaṭādilakṣaṇe jñānavadanyatvādāveva
lakṣaṇagamanāt/ ato
lakṣyatāvacchedakābhāvavyāpakībhūtābhāvīyalakṣaṇatāghaṭakasambandhāvacchi nnapratiyogitvarūpalakṣyatāvacchedakavyāpyatvasya
vivakṣitatvāditi/ [39] na tāvatsāmānyato bhedānumāpakatvamiti/
sāmānyato bhedatvena/ tasilo 'vacchinnatvamarthaḥ/ tasya ca
bhedānumāpakatvaghaṭakabhedavidheyatāyāmanvayaḥ/ [39] yatkiñcidubhayatvāvacchinnapratiyogitāketi/ 'ghaṭaḥ
ghaṭapaṭobhayabhinnaḥ abhidheyatvāt', 'pṛthivī ghaṭapaṭobhayabhinnā
pṛthivītarabhedāt' ityādyanumitijanakatāmādāya tatra
vyāvartakatvasya sūpapādatvāt iti bhāvaḥ/ yadyapi 'ghaṭo bhedavān
abhidheyatvāt' ityādyanumitijanakatāmādāya tat suvacaṃ iti
dvitvāvacchinnabhedasādhyakānumānaparyantānudhāvanaṃ viphalam, tathāpiṃ
rkiñciddharmāvacchinnapratiyogitākatvasahitabhedatvāvacchinnavidheyatāpayrantaniveśe 'pi
kathaṃ doṣo bhavati ityetadarthaṃ
vyāvṛttisādhāraṇyārthamapi tathoktiḥ/ anyathā siddhasādhanāpatteḥ
iti dhyeyam/
nanu
vyāsajyavṛttyatiriktakiñciddharmāvacchinnapratiyogitākatvasahitabhedatvāvacchinnavidheyatāniveśāt
na ko 'pi doṣa ityata āha -- [39] sarveṣāmapi
vyatirekidharmāṇāṃ yakiñcibdyavartakatayeti/ gauḥ
paṭabhinnāśṛṅgitvāt', 'kapilagauḥ ghaṭabhinna kapilarūpavattvāt'
ityādyanumitijanakatāmādāya śṛṅgitvakapilarūpādau
tadupapādanasambhavāditi bhāvaḥ/ [39] nāpi
viśiṣyetyādi/
pṛthivīvyāpakatvaviśiṣṭasvarūpasambandhāvacchinnapṛthivītvādyavacchinna -

itarabhedatvāvacchinnavidheyatākānumitijanakatāvacchedakaniruktaviṣayatāśrayatvamityarthaḥ/
yadyapi 'kapilagauḥ ghaṭabhinnā kapilalarūpavattvāt' ityanumitimādāya
kapilarūpādervyāvartakatāprasaṃgaḥ, tathāpi
dharmintāvacchedaketyādinyāyena na doṣaḥ/ [40] gotvādisamanaiyatyasya
tatrāsattvāditi/ padārthatvasamaniyatatvasya lakṣyāprasiddhyā alakṣaṇatvena
tatra tatsattvasyākiñcitkaratvāt iti bhāvaḥ/
[40] gotvāvacchinnetarabhedānumāpakatve sādhya
iti/ svāvacchinnetarabhedānumāpakatvasambandhena gotve sādhya
ityarthaḥ/ tenāgre 'bhidheyatvādau vyabhicārakathanaṃ saṃgacchate/ anyathā
padārthatvāvacchinnetarāprasiddhyātadghaṭitasādhyābhāvasya
sutarāmaprasiddhatvena sādhyābhāvavadvṛttitvarūpavyabhicārasya
durvacatvāt/ asmatpakṣe tu padārthatvaṃ prati uktasambandhasya
vyadhikaraṇatayā sādhyābhāvasya prasiddhatvena vyabhicāraḥ suvaca eva/
[40] abhidheyatvādibhinnatvaṃ ceti/ cakāro
vākārārthaḥ/ anyathā taddharmāvacchinnetarabhedabhinnatvasya niveśenaiva
padārthetarāprasiddhyā abhidheyatvādau vyabhicāravāraṇena
abhidheyatvādibhinnatvasva hetukoṭau niveśasya niṣphalatayā
tatsamuccāyakatvāsambhavādasaṅgateḥ/ atra sāmānyavyāptisthale
taddhetudharmikatattatsādhyavyāptigrahābhāvaviśiṣṭatattatsādhyahetūbhayasthiteḥ
anumitipramāyāḥ siddhāntalakṣaṇaprāmāṇyavādayoruktatvāt na
prakṛte 'numitisambhavaḥ ityabhipretyāha - [40] adhikavicāra iti/
[40] tena rūpeṇa vyavahartavyajñānaṃ vineti/
itarabhedādiprakāreṇa pakṣaviṣayakaparāmarśaṃ vinetyarthaḥ/
tadrūpāvacchinneti/
lakṣyatāvacchedakapṛthivītvādyavacchinanapratipādaketyarthaḥ/
vyavahārāsambhavāt - vyavahārānumānāsambhavāt/ tathā ca
taddharmāvacchinnabodhakaśabdarūpavyavahāravidheyakānumitijanakatāvacchedakatvaṃ
taddharmāṃvacchinnavyāvahārikatvam/ tacca 'ghaṭaḥ pṛthivīti vyavahartavyaḥ,
pṛthivītarabhedāt', 'ghaṭaḥ padārtha iti vyavahartavyaḥ,
abhidheyatvāt' ityādyanumitimādāya vyāvṛttyabhidheyatvādāvapi
akṣatamiti bhāvaḥ/ etena dīpikāyāṃ lakṣaṇaprayojanatve lakṣaṇajñāpyatve
vyavahārasādhanatvāt vyavahārānumāpakatvādityartho bodhyaḥ/
guṇavattvasya
dravyalakṣaṇatvasthāpanam
dhvaṃsaprāgabhāvavati
atyantābhāvasya prācīnairananumatatvāt nātyantābhāvaghaṭitā vyāptiḥ
sambhavati/ yadvā pratiyogivyadhikaraṇalakṣyaniṣṭhābhāvapratiyogitvasyaiva
vyāptiśarīre praviṣṭatvāt gandhādyabhāvasya cātathātvāt
nāvyāptirityāśayena śaṅkate -- prakāśikāyām [53] nanvityādi/ guṇāśrayatvalakṣaṇamiti/ guṇātmakalakṣaṇamityarthaḥ/
āśrayatvakathanaṃ lakṣaṇatāghaṭakasambandhapradarśanāya/ etena -

guṇādhikaraṇatvasyāpyutpattinirūpitādhikaraṇatāyā
avyāpyavṛttittvāt/ guṇapratiyogikatvopalakṣitasamavāyena
guṇavattvasya samavāyaikyapakṣe guṇādāvativyāptiḥ/
tatpratiyogikatvaviśiṣṭasamavāyasyotpattikālāvacchedenābhāvasattvāt
avyāptiḥ iti
dūṣaṇamanavakāśam/ sattāviśeṣaṇatvabhramavāraṇāya [53] jātiviśeṣaṇamiti/ atra ca guṇasamānādhikaraṇatvaṃ
guṇaniṣṭhasamavāyasambandhāvacchinnādheyatānirūpakanirūpitasamavāyasambandhāvacchinnādheyatvaṃ,
tena kālikena guṇavadguṇasamavetasya, kālikena
guṇasamavāyivṛtterguṇatvasya vyudāsaḥ/ [53] bhāva iti/ atha 'ekaṃ rūpaṃ
rasāt pṛthak' iti vyavahārasya sāmānādhikaraṇyasambandhena guṇe
guṇaviṣayakatvasyopagame rūpādāvapi svasmāt
pṛthagvyavahāraprasaṅgaḥ/ svāvadhikapṛthaktvasāmānādhikaraṇyasya
svasminnapyabādhāt iti cet - na/ sāmānādhikaraṇyasya svasmin
svāvadhikapṛthaktvasambandhatvānupagamāt/ kalpanākalpanayośca
phalānurodhitvāt/ vastutastu 'rūpaṃ rasāt pṛthak' ityādau
pṛthaktvasya
svanirūpakatāvacchedakāvacchinnabhinnatvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena
bhānābhyupagamāt na doṣa iti/ [53] kālikādītyādipadena
samavāyasvarūpobhayaghaṭitasāmānādhikaraṇyaparigrahaḥ/
[56] hetudharmitāvacchedakaketi/
hetvavacchinnaviśeṣyatāketyarthaḥ/
asamānākārakasiddheścāvirodhitvāditi bhāvaḥ/ [56] saṅkṣepa iti/ ayamatrāśayaḥ -
vyatirekavyāpteranumānāṅgatvena na kāpyanupapattiḥ/
upanayavākyāt śābdabodhānupapattirapi parārthānumānasthala eva
doṣaḥ na svārthānumānasthale 'pīti
lakṣaṇaprayojanasiddhirnirābādhaiveti/
nanu bhūtatvasya
jātitvābhāvāt kathaṃ tatsaṅkarasya bādhakatvam
upādhisaṅkarasyādoṣatvādityata āha - [57] jātitvenābhimateti/
jātitvenāpāditetyarthaḥ/ tathā ca tulyayuktyā
bhūtapadaśakyatāvacchedakatayā bhūtatvajātisiddhyā na sāṃkaryaṃ
doṣa iti bhāvaḥ/
[57] vyakterabheda ityādi śloke iti padādhyāhāreṇa
jñānajanakasvalpaśabdarūpasaṅgrahābhedabodho varṇanīyaḥ/ prathamatrikasya
jātitve dvitīyatrikasya jātimattve bādhakatvamiti viśeṣasūcanāya
madhye 'thaśabdaḥ/ vyakterityādiślokoktajātibādhakatvaṃ ca
jātijātimattvānyataraprakārakajñānapratibandhakajñānaviṣayatvam/
vyakterabhedaḥ
1svasamevatatvasvabhinnasamavetatvobhayasambandhena prameyaviśiṣṭānyatvaṃ
svapratiyogisamavetatvasvānuyogisamavetatvobhayasambandhena

bhedavadanyatvaṃ vā/ tajjñānasya tadvadanyatvajñānavidhayā uktobhayasambandhena
prameyaviśiṣṭatvādirūpānekasamavetatvaghaṭitajātitvajñānapratibandhakatvam/
1. svasamavetatveti/
svaṃ nīlaghaṭaḥ tatsamavetatvaṃ ghaṭatve, evaṃ svaṃ nīlaghaṭaḥ
tadbhinnapītaghaṭasamavetatvaṃ ca ghaṭatve iti uktobhayasambandhena
nīlaghaṭarūpaprameyaviśiṣṭe ghaṭatvaṃ tadbhinnatvamākāśatve/ evaṃ svaṃ
nīlaghaṭabhedaḥ tatpratiyoginīlaghaṭasamavetatvaṃ ghaṭatve, svaṃ
nīlaghaṭabhedaḥ tadanuyogipītaghaṭasamavetatvaṃ ca ghaṭatve iti
tādṛśobhayasaṃbandhena bhedavat - nīlaghaṭabhedavat ghaṭatve
tadanyatvamākāśe iti bodhyam/
tulyatvaṃ
svabhinnajātisamaniyatatvam, svabhinnatvasvasamaniyatatvobhayasambandhena
jātiviśiṣṭatvaparyavasitam/ tacca jātitvābhāvavyāpyamiti
tadgrahasya tadabhāvavyāpyavattāgrahavidhayā kalaśatvādeḥ
ghaṭatvādijātibhinnajātitvopagame
virodhitvam/ tasya ca
jātitvābhāvavyāpyatvaṃ ghaṭatvakalaśatvayorbhinnajātitve ghaṭādipadasya
dharmadvayāvacchinne śaktidvayakalpanaṃ kāryakāraṇabhāvadvayakalpanaṃ ca
nānyatheti lāghavamiti dhīsahakṛtena
jātiviśiṣṭatvapakṣakajātitvābhāvavyāpyatadabhāvānyatarasādhyakaprameyatvādihetukānumānena
siddham/
saṅkaraśca
svasāmānādhikaraṇyasvābhāvasāmānādhikaraṇyasvasamānādhikaraṇābhāvaprati yogitvatrayasambandhena
jātiviśiṣṭatvam/ tadapi ca jātitvābhāvavyāpyameva/ tasya tathātvaṃ
ca dharmaśāstrasiddham/ viruddhajātīnāṃ parasparaṃ vyāpyajātyā
vyāpakajāteḥ, vyāpakajātyā vyāpyajāteśca jātisāṅkaryavāraṇāya
saṃbandhatrayaniveśaḥ/
anavasthitiḥ anavasthā ca
jātyanāśrayavṛttipadārthavibhājakopādhiparamparāropādhīnajātiviśiṣṭabuddhinirūpitata-
ttajjātijñānakāraṇatānantyarūpāniṣṭaprasañjanarūpeha vivakṣitā/
tasyāśca tadāpādakakāpattividhayā
jātirjātimatītyākārakajñānavirodhitvam/
rūpahāniḥ
svatovyāvṛttatvarūpalakṣaṇasvarūpasya hāniḥ/ svatovyāvṛttatvaṃ ca
viśeṣāṇāṃ svataḥsiddhaparasparabhedavattvam tasya viśeṣāṇāṃ
jātimattve 'nupapattiḥ/ sajātīyānāṃ padārthānāṃ parasparaṃ bhedaḥ
pratyakṣeṇa vyāvartakāntareṇa vā siddhyatīti nyāyāt viśeṣo yadi
jātimān syāt svatovyāvṛttattvavān na syāt
ityāpattiviṣayatayā viśeṣasya jātimattve bādhakatvam/ 'ayaṃ
paramāṇuḥ tatparamāṇubhinnaḥ etadviśeṣāt' ityanumānena viśeṣasya

jātimattve jātyāśrayasya jātipuraskāreṇaiva vyāvartakatvaṃ iti
niyamena jātipuraskāreṇaiva vyāvartakatāyā vyabhicārāpatteḥ/
asaṃbandhaḥ
asamavetatvam/ tacca bahuvrīhibalāt
samavetatvasāmānyābhāvaparyavasitam/ tajjñānasya
nityānekasamavetatvarūpajātyabhāvavyāpyavattājñānavidhayā
nityānekasamavetarūpajātimattājñānavirodhitvam/
etatsarvamabhipretyaiva [57] saṅkṣepa ityuktam/ dīpikāyām [56] laghutvasya gurutvābhāvarūpatvāditi/ na ca gurutvasya
laghutvābhāvarūpatvamādāya vinigamanāviraha iti/ vācyam/
svatantrecchasyeti nyāyenādoṣāt iti bhāvaḥ/
karmavibhāgaḥ
[62] asamavāyīti/ na cātra saṃyogabhinnatve sati
asamavāyikāraṇamāstāmiti vācyam/ ādyapatanāsamavāyikāraṇādau
ativyāptivāraṇāya saṃyogāṃśasyāpi sārthakyāt/
sāmānyavibhāgaḥ
[63] sattāyāḥ dravyatvāpekṣayetyādi/
apekṣāśabdasya pratiyogitānirūpakatvamarthaḥ/ tṛtīyāyāśca
vaiśiṣṭyam/ adhikadeśavṛttitvaṃ ca
svapratiyogyadhikaraṇavṛttitvasvādhikaraṇavṛttitvobhayasambandhenābhāvaviśiṣṭatvam/
sakadeśe 'bhāve
tṛtīyāntārthadravyatvaniṣṭhapratiyogitānirūpitatvaviśiṣṭatvānvayaḥ/
adhikadeśavṛttitvenetyatra tṛtīyāyā abhedor'thaḥ/
dravyatvaniṣṭhapratiyogitākābhāvavaiśiṣṭyābhinnaṃ dravyatvāpekṣayā
paratvamiti vākyārthaḥ/ [63] dravyatvādīnāṃ sattāto 'paratvamiti/
tacca
1svāśrayādhikaraṇavṛttyabhāvapratiyogitvarūpam/
viśeṣavibhāgaḥ
[63] viśeṣāsatvanantā eveti vākye anantatvaṃ
ca na vidyate antaḥ
saṅkhyātvavyāpyadharmāvacchinnaprakāratākāsmadādisamavetaniścayaḥ
viśeṣyatāsambandhena yeṣu nāstīti vigrahān
saṅkhyātvavyāpyadharmāvacchinnaprakāratākatādṛśaniścayaviśeṣyatvābhāvavattvam/
prakāśikāyām [63]
1. svāśrayeti/ svaṃ
sattā tadāśrayaḥ guṇaḥ tanniṣṭhābhāvaḥ dravyatvābhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ
dravyatve iti dravyatvasya sattāto 'paratvamiti bhāvaḥ/
viveka iti/ tathā ca
sāmānyaṃ trividham --- kevalaparam, kevalāparam, parāparam ceti/
saṅgrahe ca kevalaparāparapradarśanādeva parāparajāteḥ, sphuṭatayā
lābhāt tadakathanamiti bhāvaḥ/ nanu sattāyāḥ

kevalaparatvakathanamanupapannam/ premayatvādijātisattvāt sattāyāḥ
1parāparatvādityata āha --- dīpikāyām [63] sāmānyādicatuṣṭaya
iti/
samavāyalakṣaṇam
[64] samavāyastveka evetyatra saṅgrahapaṅktau samavāyasyaikatvaṃ
samavāyaniṣṭhabhedapratiyogitānavacchedakadharmavattvaṃ na tu
saṅkhyārūpam, samavāyāvṛttitvāt avyāvartakatvāt ca/ evakāraśca
īdṛśapāribhāṣikatve tātparyagrahaḥ/ yadvā ekatvamubhayāvṛttidharmaḥ/
ubhayāvṛttitvaṃ ca svapratiyogivṛttitvasvabhinnavṛttitvobhayasambandhena
rkiñcidviśiṣṭānyatvam/ evakārasya
cādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakatvam abhāvaśca khaṇḍaśor'thaḥ/
ādheyatāyāṃ vyutpattivaicitryeṇa prathamāntapadopasthāpyasyāpi
samavāyasya nirūpitatvasambandhenānvayaḥ/
samavāyanirūpitādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakatvasya ca
vidheyatāvacchedakatvābhimatasambandhāvacchinnāvacchedakatākapratiyogitākasvarūpasambandhāvacchinnapratiyogitākatvasambandhe-
nābhāve 'nvayaḥ/
tādṛśābhāvasyacaikapadārthe 'nvayaḥ/ tathā ca samavāyaḥ
samavāyanirūpitādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakatvaviśeṣitābhāvavadabhinna
iti bodhaḥ iti abhiprāyeṇāvatārayati - dīpikāyām [64] samavāyasya bhedo nāstītyāheti/ atra ca bhedaḥ
ādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakadharmaḥ/ samavāyasyetyatra ṣaṣṭyā
nirūpitatvamarthaḥ/ tasya ca bhedapadārthaghaṭakādheyatāyāmanvayaḥ/
asadhātvarthādheyatāyāmapi vyutpattivaicitryādanvayaḥ/
asadhātvarthādheyatāyāśca nañarthābhāve tasya ca prathamāntapadārthe
bhede 'nvayaḥ/ tathā ca
samavāyanirūpitādheyatāśrayabhedapratiyogitāvacchedakadharmaḥ
samavāyanirūpitādheyatvābhāvavāniti bodhaḥ/
1. taparāparatvāditi/
sattāyāḥ prameyatvāpekṣayā aparatvam, dravyatvādyapekṣayā paratvamiti
rītyā parāparatvamiti bhāvaḥ/
anuyogitāvacchedakāvacchedenābhāvabodhakatāyā nañaḥ
vyutpannatayā samavāyadvitvapakṣe 'pyuktavākyārthasaṅgatiḥ/ yadvā bhedaḥ
anyonyābhāvaḥ/
samavāyasyetyatra ṣaṣṭhyāḥ
ekamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitākatvamarthaḥ/ samavāyasyeti
punarāvṛttyā
tadarthasya
samavāyavṛttitvasyāsadhātvarthādheyatāyāmanvayaḥ/ tathā ca samavāyaniṣṭhā
yā ekamātravṛttidharmāvacchinnapratiyogitā tannirūpitānyonyābhāvaḥ
samavāyanirūpitavṛttitvavāniti/ bodhaḥ/ itiśabdasya
ityākārakamarthaḥ/ tasya cābhedasambandhena

jñānotpattiprayojakaśabdarūpabrūñarthaikadeśe jñāne 'nvayaḥ/ tasya
cākhyātārthakṛtāvanvayaḥ/ anukūlatāsambandhena tādṛśajñānaṃ ca prakṛte
mānasarūpaṃ bodhyam/ tena prakṛte tasya śabdarūpatvāsaṃbhave 'pi na
kṣatiḥ/
prakāśikāyām [64] rūpasamavāyeti/ ayamatrāśayaḥ-tatsambandhena tatprakārakabhramatvaṃ ca
tatsambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvavadviśeṣyakatvāvacchinnatatsambandhāvacchinnaprakārakatvam/
tacca 'vāyuḥ samavāyena rūpavān' iti jñāne 'kṣatameva/ tena
sambandhena tatprakārakapramātvaṃ ca na
tatpramopalakṣitatatsambandhānuyogiviśeṣyatākatvaghaṭitam, kiṃ tu
tatpratiyogikatvāvacchinnanirūpakatākatatsambandhānuyogitāśrayaviśeṣyatākatvaghaṭitam/
vāyau rūpaśūnye
rūpapratiyogikatvāvacchinnanirūpitāsamavāyānuyogitā na svīkṛtā
iti na tādṛśajñānasya pramātvaprasaṅgaḥ/ evaṃ
tatpratiyogitvaviśiṣṭatannirūpitasya tatsambandhānuyogitvasya tena
sambandhena tatsattvavyāpyatvasvīkārāt na vāyau
rūpapratiyogitvopalakṣitasamavāyavati samavāyena
rūpavattāprasaṅgaḥ ityabhipretya [64] digityuktam/
pṛthivīnirūpaṇam
dīpikāyām [65] uddeśakramānusārādityādi/ pañcamyāḥ prayojyatvamarthaḥ/
tādṛśānusāraprayojyajalādilakṣaṇakathanaprākkālīnābhinnapṛthivyādisamudāyaghaṭakībhūtapṛthivīviśeṣyakalakṣaṇaprakāraka-
jñānoddeśaprayojyaśabdānukūlakṛtimāniti bodhaḥ/
prakāśikāyām [65] prāthamye - prathamavaktavyatve/ [66] lakṣaṇīyavastuparamiti/ prakṛtalakṣaṇāśrayayāvadvastuparimityarthaḥ/
tena na ghaṭādipade
prakṛtalakṣaṇāśrayaghaṭādipratipādake 'tiprasaṅgatādavasthyam/ tathā ca
prakṛtalakṣaṇāśrayayāvadvastuniṣṭhaviṣayatāśālitvaṃ bodhaviśeṣaṇaṃ
deyamiti bhāvaḥ/
[66] mātrapadamitīti/ atra kecit ---
lakṣyatāvacchedaketarāprakārakatvaṃ mātrapadalabhyam/ lakṣaṇavākyasya
taditaralakṣaṇapratipādakatvānna tatrātivyāptiriti bhāvaḥ- ityāhuḥ/
tattuccham/ mātrapadasya
samabhivyāhṛtapadārthentarasaṃbandhavyavacchedabodhakatāyā 'atra bhūtale
dhaṭo 'sti' ityādau vyutpannatayā śabde lakṣaṇāpratipādakatvasyaiva
tallabhyatvāt/ lakṣyatāvacchedaketarasaṃbandhavyavacchedabodhakatāyāṃ
vyutpattivirodhasya spaṣṭatvāt/ padārthadvayasaṃsargabodhasyaiva
śābdābodharūpatayā antataḥ prakṛtyarthasaṃṅkhyāprakārakasyāpi
pṛthivyādiviśeṣyakaśābdabodhasya saṃbhavāt
lakṣyatāvacchedaketarāprakārakaśābdabodhāprasiddheśca/ evaṃ ca
lakṣyatāvacchedakaprakārakaśābdajanakatāvacchedakayatkiñcijjñānīyaviṣayatāśrayavarṇatvavyāpakasamudāyatvam
uddeśalakṣaṇam/ ato na pṛthivyādibhāge 'tivyāptiḥ/
tādṛśasamudāyatvaṃ ca

tādṛśasamudāyatvaniṣṭhanyūnavṛttitānirūpakatvena viśeṣaṇīyam/ tena
na lakṣaṇādivākye 'tivyāptiḥ/ tādṛśasamudāyatvaṃ ca vyāptisambandhena
uddeśapadapravṛttinimittam/ tenāśrayatayā tasyaikadeśasādhāraṇatve 'pi
na kṣatiḥ/ samudāyatvasya vyāsajyavṛttitvena niveśaḥ/ ataḥ
dhīviśeṣaviṣayatvarūpasya tasyānanugame 'pi na kṣatiḥ/ yadi ca
viṣayatvamavyāsajyavṛttīti nāyaṃ prakāraḥ sādhīyānityucyate, tadā
tādṛśavarṇatvavyāpakadharmavattvamevoddeśalakṣaṇaṃ vaktavyam/
tādṛśadharmatvena ca
viśeṣyatāvacchedakadharmabodhakatvavyutpatteḥ
svīkārānnātiprasaṅgāvakāśaḥ/ yadyapi paryāyapadāntarādhīnaśābdabodhe
vyabhicāravāraṇāya tattatpadajñānāvyavahitottaratvasya
kāryatāvacchedakakoṭau avaśyaṃ niveśyatayā tatra viṣayaniveśe
prayojanāyojyaśabdānukūlakṛtimāniti bodhaḥ/ prakāśikāyām [65] prāthamye - prathamavaktavyatve/ [66] lakṣaṇīyavasatuparamiti/
prakṛtalakṣaṇāśrayayāvadvastuparimityarthaḥ/ tena na ghaṭādipade
prakṛtalakṣaṇāśrayaghaṭādipratipādake 'tiprasaṅgatādavasthyam/ tathā ca
prakṛtalakṣaṇāśrayayāvadvastuniṣṭhaviṣayatāśālitvaṃ bodhaviśeṣaṇaṃ
deyamiti bhāvaḥ/
[66] mātrapadamitīti/ atra kecit ---
lakṣyatāvacchedaketarāprakārakatvaṃ mātrapadalabhyam/ lakṣaṇavākyasya
taditaralakṣaṇapratipādakatvānna tatrātivyāptiriti bhāvaḥ- ityāhuḥ/
tattuccham/ mātrapadasya
samabhivyāhṛtapadārthentarasaṃbandhavyavacchedabodhakatāyā 'atra
bhūtale ghaṭo 'sti' ityādau vyutpannatayā śabde
lakṣaṇāpratipādakatvasyaiva tallabhyatvāt/
lakṣyatāvacchedaketarasaṃbandhavyavacchedakābodhakatāyāṃ
vyutpattivirodhasya spaṣṭatvāt/ padārthadvayasaṃsargabodhasyaiva
śābdabodharūpatayā antataḥ prakṛtyarthasaṅkhyāprakārakasyāpi
pṛthivyādiviśeṣyakaśābdabodhasya saṃbhavāt
lakṣyatāvacchedaketarāprakārakaśābbodhāprasiddheśca/ evaṃ ca
lakṣyatāvacchedakaprakārakaśābdajanakatāvacchedakayatkiñcijjñānīyaviṣayatāśrayavarṇatvavyāpakasamudāyatvam
uddeśalakṣaṇam/ ato na pṛthivyādibhāge 'tivyāpti/ tādṛśasamudāyatvaṃ
ca tādṛśasamudāyatvaniṣṭhanyūnavṛttitānirūpakatvena viśeṣaṇīyam/
tena na lakṣaṇādivākye 'tivyāptiḥ/ tādṛśasamudāyatvaṃ ca
vyāptisambandhena uddeśapadapravṛttinimittam/ tenāśrayatayā
tasyaikadeśasādhāraṇatve 'pi na kṣatiḥ/ samudāyatvasya
vyāsajyavṛttitvena niveśaḥ/ ataḥ dhīviśeṣaviṣayatvarūpasya
tasyānugame 'pi na kṣatiḥ/ yadi ca viṣayatvamavyāsajyavṛttīti nāyaṃ
prakāraḥ sādhīyānityucyate, tadā
tādṛśavarṇatvavyāpakadharmavattvamevoddeśalakṣaṇaṃ vaktamavyam/
tādṛśadharmatvena ca viśeṣyatāvacchedakadharmabodhakatvavyutpatteḥ

svīkārānnatiprasaṅgāvakāśaḥ/ yadyapi
paryāyapadāntarādhīyanaśābdabodhe vyabhicāravāraṇāya
tattatpadajñānāvyavahitottaratvasya kāryatāvacchedakakoṭau avaśyaṃ
niveśyatayā tatra viṣayaniveśe prayojanābhāvena
lakṣyatāvacchedakībhūtapṛthivītvādiprakārakatvāvacchinnatvasya
janyatāyāmasaṃbhavaḥ/ tathāpi
tattatpadajñānāvyavahitottaraśābdatvāvacchinnajanyataiva lakṣaṇe niveśyā,
ato na doṣaḥ/
pṛthivīpadajñānāvyavahitottaraśābdatvāvacchinnajanyatānirūpitajanakatāvacchedakayatkiñcijjñā
-- nīyaviṣayatāśrayavarṇatvavyāpakaḥ
tādṛśavyāpakasamudāyaniṣṭhanyūnavṛttitānirūpitaśca yo 'yaṃ dharmaḥ sa
eva pṛthivyuddeśalakṣaṇamitirītyā tattaduddeśalakṣaṇaṃ bodhyam/ na ca
kiñcittvaniveśādananugama iti vācyam/
tādṛśajanakatānirūpitādhikaraṇatāviśiṣṭadharmavattvasya vivakṣitatvāt/
vaiśiṣṭyaṃ ca
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvani ṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena
svādhikaraṇatāsvaviśiṣṭaviśiṣṭaviṣayatāśrayavarṇantvasambandhena/
viṣayatāyāṃ svaviṣiṣṭavaiśiṣṭyaṃ ca
svanirūpakajanakatāvacchedakatvasvāśrayajñānīyatvobhayasambandhena/
tādṛśadharmaniṣṭhanyūnavṛttitānirūpakabhinnatvaṃ ca
svāvacchinnapratiyogitākabhedavadvṛttitvasvasāmānādhikaraṇyobhayasaṃbandhena
tādṛśadharmaviśiṣṭānyatvam/ adhikaraṇatāvaiśiṣṭyaghaṭakatayā
svaviśiṣṭadharmaviśiṣṭatvasaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasaṃbandhaḥ
paryavasitaḥ/ ata eva 'pṛthivī gandhavatī' iti vākye nātiprasaṅga
iti madekapariśīlitaḥ panthāḥ/
[65] nanu surabhyasurabhyavayavārabdha iti
dīpikāvākye tādṛśāvayavābhyāmārabdhamiti vigrahāt
tādṛśāvayavasamevatādyakṛtimattvaṃ labhyate/ āṅpūrvakasya rabhateḥ
ādyakṛtibodhakatvāt/ ktapratyayasya vidheyatvamarthaḥ/ taccāsaṅgatam/
kṛteḥ ātmamātradharmatvādityata āha-- [66] ārabdhe janya u iti/ [66] parasparavirodhenetīti/ virodhaḥ pratībandhakatvam, tatra
parasparatvaṃ ca svāśrayanirūpitapratibandhakatāśrayanirūpitvaṃ
pratibandhakatāviśiṣṭatvaparyavasitam
svanirūpakavṛttitvasvāśrayavṛttitvobhayasambandhena/ [66] surabhigandhaṃ prati asurabhigandhasyetyādi/ atra samavāyena
surabhigandhaṃ prati
samavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākasyāsurabhigandhābhāvasya
samavāyasaṃbandhāvacchinnapratiyogitākasya surabhigandhābhāvasyaiva vā
kāryakālavṛttitayā kāraṇatvena pratītibalena
surabhyasurabhyubhayorasaṃbandhayoreva samavāyenotpattau
kāryakālāvachedena pratibandhakābhāvarūpakāraṇābhāvāt
nobhayagandhotpattiriti bhāvaḥ/

yattu - samavāyena
surabhigandhaṃ prati svasamavāyisamavetasamavāyena asurabhigandhādeḥ
pratibandhakatvarṇanaṃ - tattu
pratibandhakatāvacchedakasaṃbandhagauravādanādeyam/ [66] svāśrayasamavetatvasaṃbandhenetyādiriti/
atrāvacchinnasaṃsargatākatvaṃ
tṛtīyārthaḥ/ tacca
pratītisaṃbhavenetyatra pratītāvanveti/ tṛtīyāyāḥ prayojyatvamarthaḥ/
tasya samavāyena gandhapratītau bhramadoṣavidhayā prayojakatvaṃ bodhyam/
dīpikāyām [65] citragandhānaṅgīkārāditi/ tathā ca
citragandhasyāsattvādavyāptirastyeveti bhāvaḥ/
[66] prakāśikāyām tuṣyatu durjana iti
nyāyeneti/ atrāyamāśayaḥ-- surabhyasurabhigandhavatparamāṇubhyāṃ
dvyaṇukamārabdham/
tatastryaṇukādikrameṇa mahāvayaviparyantamutpannam/ tatra ghaṭe
gandhapratītirnopeyata eva tadavayavakapālādau gandhābhāvena tatra
gandhāsaṃbhavāt paramāṇugandhasya cāpratyakṣatvāt/ vastutastu
paramāṇugandhasya laukikapratyakṣaviṣayatvābhāve 'pi
svasamavāyighaṭitaparaṃparāsaṃbandhena tatra
paramāṇugandhaviṣayakālaukikapratyakṣaṃ saṃbhavatyeva/ yadi cāyaṃ
gandhavāniti laukikapratītirjāyate ityāgrahastadāstu citragandha
iti/ [65] gandhasamānādhikareṇeti/ atrāpi
pūrvavadevārtho bodhyaḥ/ anyathā pūrvarītyā doṣāt/
nanu dravyatvāparatvaṃ
dravyabhinnabhinnatvam, tathā ca kathamasaṃbhavavāraṇamityata āha - [66] dravyatvanyūnavṛttītyarthakamiti/ dravyatvābhāvavadavṛttitvameva
sattāvāraṇāya kuto na niveśyata ityata āha - [66] teneti/ [66] dravyatvavyudāsa iti/ dravyatvasya
svābhāvavadavṛtti'pi svasamānādhikaraṇābhāvapratiyogitvavirahāt/
kālikasaṃbandhena tādṛśadharmavattvamādāyātivyāptivāraṇāya [65] jātīti/ nityatvamātramatra vivakṣitam/ anekasamavetatvasya
prakṛte 'vyāvartakatvāt/ pṛthivījalānyataratvasya
samavāyasaṃbandhaghaṭitasāmānādhikaraṇyavirahāt/ kālikasaṃbandhena
tādṛśadharmavattvamādāyātivyāptivāraṇāya samavāyena
tādṛśadharmavattvasya vivakṣaṇīyatayā uktānyataratvamādāya doṣāprasakteśca/
pṛthivījaladvitvādīnāmapi apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvarūpatayā
nityatvaviraheṇaiva vāraṇaṃ bodhyam/ [66] svāśrayasaṃyuktatvasaṃbandhenetyādiriti/ atrāpi pūrvavadevārtho
varṇanīyaḥ/ [66] anugatarūpeṇa -
svaniṣṭhādheyatāvacchedakātiriktatvenetyarthaḥ/
sarvaniṣṭhādheyatānavacchedakasaṃbandhena ghaṭādeḥ kapālādilakṣaṇatve
bhūtalādau ghaṭādisaṃyogini ativyāpteḥ/ evaṃ samavāyādīnāṃ
tādṛśarūpeṇa saṃbandhatvamapyaprāmāṇikam/ [66] vastutastviti/
bodhyamiti/ pṛthivyāḥ samavāyena gandho lakṣaṇaṃ, samavāyena kapālasya
ghaṭo lakṣaṇamiti bhāvaḥ/

pṛthivīvibhāgaḥ
saṃgrahe [69] sā
dvividhā nityā anityā ceti/ dve vidhe yasyāḥ sā dvividhā, vidhā
nāma vibhājakadharmaḥ,
uddeśyatāvacchedakapṛthivītvādisākṣādvyāpyadharma iti yāvat/
bahuvrīhāvuttarapadasyānyapadārthe nirūḍhalakṣaṇāyāḥ sarvasaṃmatatayā
dvitvasaṃkhyāśrayavibhājakadharmavati prakṛte vidhāpadasya nirūḍhalakṣaṇā/
dvipadaṃ tātparyagrāhakam/ nityānityayoḥ
nityānityānyataratvasaṃbandhenānvayaḥ pṛthivyām/ sarvatra
vibhāgavākyasthale tathā vyutpatteḥ svīkārāt/ iti śabdaḥ
hetugarbhaviśeṣaṇadyotakaḥ/ tathā ca yataḥ tathā tataḥ pṛthivī
dvitvāśrayatādṛśadharmavatīti bodhaḥ/ ata eva nityānityapadayoḥ
strīliṅgatvamupapannam, tayoḥ pṛthivīpadasamānādhikaraṇatvāt/
yattu-nityānityapade nityatvānityatvapare/ tayorabhedasaṃbandhena
vibhājakadharme 'nvaya - iti, tattuccham/ ubhayābhedasya
vibhājakadharme 'saṃbhavāt/
anyataratvabodhakapadābhāvena
nityatvānityatvānyatarabhedabodhāsaṃbhavāt tayorlakṣaṇāyāṃ
mānābhāvāt/ yādṛśārthasya lakṣaṇayā yatkiñcitpadārthabodhaḥ
tādṛśārthabodhasya śaktādapi padādānubhāvikatvena pṛthivī dvividhā
nityatvamanityatvamiti prayogāpatteḥ/
vidhāpadārthatāvacchedakavibhājakadharmaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitābhedasaṃbandhāvacchinnaprakāratāsabandhena
śābdabodhaṃ prati
vidhāpadasamabhivyāhṛtaitipadasamabhivyāhṛtayakiñcitpadanirūpitaśakti jñānādeḥ
pratibandhakatvādikalpane mahāgauravāpatteḥ/
atha
paramāṇurdviṃvidhaḥ-nityo 'nityaśca/ dravyaṃ dvividham-pṛthivī jalaṃ
ceti prayogāpattiriti cet-na/ dvividhetyādibahuvrīhau
vidhāpadārthatayā yāvanto dharmāḥ pratīyante
tāvaddharmamātraviṣayakadhīviśeṣaviṣayatvarūpadvitvādiviśeṣitadharmavati
nirūḍhalakṣaṇā/ viśeṣitatvaṃ ca
svavyāpakapṛthivītvādisākṣādvyāpyavyāpyatvāśrayatvasvāśrayatvobhayasambandhenetyadoṣaḥ/
uddeśyatāvacchedakībhūtapṛthivītvādyavacchedena
tādṛśadharmavadanvayasvīkārāt na dravyaṃ dvividham pṛthivī jalaṃ
cetyādiprayogaḥ/ yadyapi nityatvānityatvayorjalādisādhāraṇatayā na
pṛthivītvādivyāpyatvaṃ tathāpi
pṛthivītvādyanyatamatvaviśiṣṭasvarūpādisambandhena
tayostathātvamakṣatam/ sākṣātpadaṃ ca 'pṛthivī trividhā
nityānityapaṭaśceti' ityādi prayogavāraṇāya/ 'āpo dvividhāḥ-
nityānityāśceti' ityādāvapyuktaiva rītiḥ/

yadi ca 'punastrividhā
- śarīrendriyaviṣayabhedāt' ityādeḥ
pṛthivīsāmānyavibhāgaparatāmate
'tādṛśabhedaprayuktatritvasaṅkhyāviśiṣṭapṛthivītvasākṣādvyāpyadharmavatī
pṛthivī' itayādirītyaiva bodhasya vaktavyatayā śarītatvādīnāṃ
tādṛśavyāpyatāviraheṇāsaṅgatiriti vibhāvyate, tadā
uddeśyatāvacchedakapṛthivītvādisākṣādvyāpyatvaṃ
nopādeyam/
vibhājakadharmāṇāṃ parasparaṃ vaiyadhikaraṇyabhānavyutpatteḥ
dvividhetyādau svīkārāt 'pṛthivī trividhā, nityānityaghaṭaśca'
iti prayogānavakāśaḥ/ evaṃ ca bahuvrīhau
tādṛśadvitvaviśiṣṭāśrayadharmavati nirūḍhalakṣaṇā/ vaiśiṣṭyaṃ
1svasetyādibhedavattvatādātmyobhayasambandhena/
bhedapratiyogitāvacchedakatā
uddeśyatāvacchedakapṛthivītvādisamānādhikaraṇaniṣṭhatvaviśeṣitasvaniṣṭhā
- vacchedakatākapratiyogitākabhedavattva
avacchedakatāniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasambandhāvacchinnā
tatraikāvacchedakatā nityatvātiriktā
svāśrayādhikaraṇakālavṛttitvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
nanu purastrividheti
pṛthivīsāmānyavibhāgo vā kāryapṛthivīvibhāgo vā/ nādyaḥ,
nityapṛthivyāḥ śarīrādāvantarbhāvāsambhavāt/ nāpi rdvintīyaḥ,
punaśśabdasvārasyavirodhāt/ tena hi yaddharmāvacchinnasya prāgvibhāgaḥ
kṛti taddharmāvacchinnasyaiva rūpāntareṇa - vibhajanaṃ sūcyata ityata āha
prakāśikāyām [70] atreti/ tathā ca 'punastrividhā' ityādau
pṛthivīsāmānyasyaiva vibhāgaḥ/ 'viṣayo mṛtpāṣāṇādiḥ- ityatra
ādipadena paramāṇuparigrahasambhavāt/
bhaumadivyaudaryākarajabhedāditi taijasaviṣayavibhāgasthale 'pi
bhūmeridaṃ bhaumamamiti vigrahāt bhūmi sambandhyādiparatvāt tenaiva
taijasaparamāṇusaṅgrahāditi bhāvaḥ/ [70] varṇayantīti/ atra
punaśśabdāsvārasyamavasarabījam/ idamatra bodhyam - atra 'punaḥ
trividhā śarīrendriyaviṣayabhedāt' ityatra
śarīrapratiyogikatvenrdiya -
pratiyogikatvānyataravanniṣṭhādheyatatvaśarīrapratiyogikatvaviṣayapratiyogikatvānyataravanniṣṭhadheyatvānyatamasambandhena
śarīrāderekatra dvayamiti rītyā bhedapadārthe anyonyābhāve anvayaḥ/
pañcamyāḥ prayojyatvamarthaḥ/
śarīrādiviśeṣitabhedavṛttitritvaviśiṣṭavibhājakadharmavatīti bodhaḥ/
bhedasya prayojakatvaṃ ca svajñānādhīnāpekṣāba1ddhidvārā/ uktarītyā
anyatrāpi bodhaḥ ūhyaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca pūrvavaditi/
1.

svasetyādibhedavāveti/
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhāvacchinnasvani ṣṭhavacchedakatākapratiyogitākabhedavattvetyarthaḥ/
[69] viṣayo mṛtpāṣāṇādiriti/
mṛtpāṣāṇāvādī yasyeti vyutpattyā
mṛtpāṣāṇādiniṣṭhāditānirūpakaḥ pārthivaviṣaya iti bodhaḥ/
taddharmāvacchinnasya tadāditvaṃ nāma
uddeśyatāvacchedakaniṣṭhatannirūpitādheyatāviśiṣṭatvam/ vaiśiṣṭyaṃ
svāśrayadharmatāviśiṣṭataddharmavattvasambandhena/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svavyāpyadharmāvacchinnabodhakapadapūrvapadapratipādyatāvacchedakatvasvavyāpyatvobhayasambandhena/
kecittu -
svaviṣayakajñānaviṣayasamudāyaghaṭakatvaṃ āditvam/ svaṃ
pārthivādiviṣayaḥ/ tathā ca
mṛtpāṣāṇādiviṣayakajñānaviṣayasamudāyaghaṭakatānirūpakaḥ
mṛtpāṣāṇādighaṭitasamudāyaviṣayakajñānaviṣayaḥ pārthivaviṣaya
ityarthaḥ-iti
vyācakruḥ/ atastantusamadāyatvasya dhīviśeṣaviṣayatvarūpatayā viśiṣya
tattatpadārthajñāne samudāyatvasyaiva durnirūpatvāt/
tattatpadāsarvajñajīve 'sambhavāt/ sambandhakoṭau
svavyāpyatvopādanāt, viṣayo mṛtpāṣāṇajalādiriti vākyasya na
prāmāṇyam/ vyāpyatvaṃ cātra
tatsamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatve sati
tatsāmānādhikaraṇyam, na tu tadabhāvavadavṛttitvam/ tena 'prameyaḥ
pṛthivyādiḥ' ityādivākyasya na prāmāṇyānupapattiḥ/
satyantaniveśācca 'pṛthivī dravyādi gandhavadādi' rityādivākyasya na
prāmāṇyam/ sāmānādhikaraṇyaniveśācca mṛtpāṣāṇādiriti vākyasya
na prāmāṇyam ityalamativistareṇa/ [70] antyeti/
dravyasamānādhikaraṇabhinnatvamantyāvayavitvamiha vivakṣitam/
nanu śarīrasya
śarīratvajātireva kuto lakṣaṇatayā noktā/ evamindriyasyāpi
indriyatvajātimattvam/ na ca śarīṃratvāderjātitvemānābhāvaḥ/
1padavācyatāpakṣakānumānasyaiva tathātvāt ata āha - śarīratvamiti/
1.
padavācyatāpakṣakānumānasyeti/ śarīrapadavācyatā kiñciddharmāvacchinnā
padavācyatātvāt ghaṭapadavācyatāvat ityanumānasyetyarthaḥ/
śabdetaretyādīndriyalakṣaṇe viśeṣapadavaiyarthyaṃ
saṃyogasyodbhūtatvarūpajātyanākrāntatvāt/ ataḥ tatpadaṃ
sārthakayitumāha-
[70] udtatvaṃ na jātiriti/ [70] śuklanvādinā sāṅkaryāditi/ saṅkara eva sāṅkaryam/
cāturvarṇyāditvāt svārthe ṣyañ/ tena pṛthivītvādinā
saṅkarāditi pūrvagranthenāvirodhaḥ/ [70] kāraṇatvānupapatteriti/

idamatra cintyam-śuklatvādivyāpyanānodbhūtatvābhyupagame 'pi
tattududbhūtānyatamatvena cākṣuṣaṃ prati ekahetutvaṃ suvacam/
anyatamatvaghaṭakabhedānāṃ mitho viśeṣaṇaviśeṣyabhāve
vinigamanāviraha iti tu nāśaṅkanīyam/ udbhūtatvasya
tattadanudbhūtatvābhāvakūṭarūpatvapakṣe 'pi kūṭatvasya
tattadviṣayakadhīviśeṣaviṣayatvarūparūpatayā tattadviṣayakatvānāṃ
viśeṣaṇaviśeṣyabhāve vinigamanāvirahasya tulyatvāt/
saṃyogādikamādāyākāśādicākṣuṣavāraṇāya rūpatvasya
kāraṇatāvacchedakakoṭau antarbhāvanīyatayā
rūpatvatādṛśodbhūtatvayoḥ viśeṣaṇaviśeṣyatāvacchedakabhāve
vinigamanāviraheṇa mahāgauravaprasaṅgācceti/ [71] viśeṣetīti/ sāmānyaguṇabhinnetyarthaḥ/ tena
dravyatvādikamādāyāsambhavavāraṇāya guṇapadamiti dhyeyam/
rūpābhāveti/ udbhūtarūpābhāvetyarthaḥ/ tena nābhāvasya
yogyatānupapattiḥ/ [71] sannikarṣaghaṭakatayeti/ ayamatra bhāvaḥ-
jñānakāraṇatvaṃ jñānaniyatapūrvavṛttitvaṃ tacca
kālacakṣussaṃyoge 'kṣatameva/ anyathā
cakṣussaṃyogaviśiṣṭanirūpitaviśeṣaṇatāviraheṇa kāle
rūpābhāvapratyakṣānupapatteriti/
[71] manaḥ padamiti/ kāle sukhaṃ nāstīti
pratyakṣantu na sambhavatyeva, vijātīyātmamanassaṃyogasya jñānamātraṃ prati
hetutvaṃsvīkārāt/ tathā ca tattadbhedakūṭaniveśagauravabhayena
sarvamatasādhāraṇyāyoktaviśeṣaṇaṃ niveśitamiti bhāvaḥ/ [71] prayojanakathanaparatayeti/ etena ghrāṇendriye 'numānapramāṇamapi
sūcitam/ tathā hi gandhasākṣātkāraḥ manobhinnendriyakaraṇakaḥ
mānasānyapratyakṣasāmānyasākṣātkāratvāt/ ghaṭādicākṣuṣajñānasāmānyaṃ
prati samavāyikāraṇatvāt siddhasādhanavāraṇāya sādhyaśarīre
manobhinneti mānasasākṣātkāre vyabhicāravāraṇāya hetukoṭau
mānasānyeti/ [71] evamuttaratra jñeyamiti/
śītasparśasamānādhikaraṇeti padaṃ śītatvaṃ sparśaniṣṭhajātiviśeṣa
iti sūcanāya/ śītasparśavatyaḥ āpaḥ ityādisaṅgrahavākye 'pi
evameva bodhyam/ na
tu tadapi lakṣaṇapraviṣṭam/ evaṃ uttaratrāpi/
tejonirūpaṇam
saṅgrahe [76] abindhanaṃ vidyudādi āpaḥ indhanāni yasyeti bahuvrīhiṃ
varṇayati/
kecittu-karaṇe
lyuḍantasyendhanaśabdasyāpśabdasamānādhikaraṇatve viśeṣyanighnatve na
strīliṅgatvāpattyā 'ṭiḍhḍhāṇañi'tyādinā ṅīp(?) prasaṅgena
abindhanamiti rūpāniṣptteḥ abindhanikamityeva vaktavyatvāt
indhanaśabdasya pūrvanipātāpatteśca
indhanaśabdasyā1tathātvādityabhiprāyeṇa vyadhikaraṇabahuvrīhiṃ

pradarśayati adbhiḥ indhanamityādinā/ tathā ca indhanaśabdaḥ bhāve
lyuḍanta iti bhāvaḥ-ityāhuḥ/
suvarṇataijasatvavādaḥ
[77] suvarṇasyetyādi/
suvarṇaviśeṣyakataijasatvaprakārakaniścayānukūlaparamatanirākaraṇapūrvaka2vyāpāraviṣayakecchāviśiṣṭapūrvapakṣānukūlakṛtimāniti
bodhaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ ca
svaprayojyecchāviṣayatvasvaviṣayasamānakartṛkatvobhayasambandhena/ [76] sūvarṇaṃ pārthivamiti dīpikāvākyam sarvaṃ vākyamasati bādhake
sāvadhāraṇamiti nyāyenāvadhāraṇagarbhamityāśayenāvatārayati -
1.
atathātvāt-apśabdasamānādhikaraṇatvābhāvāt
viśeṣyanighnatvābhāvāccetyarthaḥ/
2.
vyāpāraviṣayaketyādi/ vyāpāraḥ svamatasthāpanarūpaḥ/ svaprayojyeti/
svaṃ vyāpāraviṣayakecchā tatprayojyā/ icchā pūrvapakṣaṃ
kuryāmityākārā tadviṣayatvaṃ pūrvapakṣānukūlakṛtau, evaṃ svaṃ
vyāpāraviṣayakecchā tadviṣayaḥ vyāpāraḥ tatsamānakartṛkatvaṃ ca
tādṛśakṛtau/
suvarṇaviśeṣyaketyādi/ prathamaviśiṣṭāntasya
śaṅkānivṛttyanukūlavyāpāre dvitīyaviśiṣṭāntasya kṛtau cānbayaḥ/
prathamavaiśiṣṭyaṃ svaprayojyatvasvasāmānādhikaraṇyobhayasaṃbandhena/
dvitīyavaiśiṣṭyaṃ
svaprayojyecchāviṣayatvasvaviṣayasamānakartṛkatvobhayasaṃbandhena/
[77] pārthivatvasādhakamityādinā/ tena
gurutvasya jale vyabhicāreṇa pārthivatvasādhakatvāsambhavāt
taijasatvābhāvasādhakatvasyaiva vaktavyatvena taijasatvābhāvasya ca
pratijñāvākyenālābhāt tatsādhakahetukathanamanucitamiti śaṅkā
niravakāśā/ suvarṇaṃ pārthivamevetyeva pratijñārthasya vācyatayā tatra
caivakāreṇa taijasatvābhāvalābhāt/ [77] etena
taijasatvābhāvasādhakahetukathanena/ [77] digiti/ ayaṃ
bhāvaḥ-samavāyena pītarūpaṃ prati tādātmyasambandhena pṛthivītvena
kāraṇatāyāḥ kḷptatvāt suvarṇasya taijasatve vijātīyapītarūpaṃ
prati kāraṇatāntaraṃ kalpanīyam/ tasya pārthivatve tu na
tatkalpanāvaśyambhāva iti lāghavamiti tarkānugṛhītaṃ 'suvarṇaṃ
pārthivatvatadabhāvānyataravat prameyatvāt' ityanumānaṃ tasya
pṛthivītvasādhakapramāṇatayā sambhavatīti/
[77] suvarṇasya pītimagurutvāśrayata ityādi/
suvarṇaviśeṣyakapītimagurūtvāśrayavyatiriktatvaprakārakāprāmāṇyagrahānāskanditaniścayānukūlayuktikathanaviṣayakecchāviśiṣṭānumānaviśeṣyakāprayojakatvaprakārakaśaṅkānivṛttyanukūlavyāpāraviṣayakecchāviśiṣṭānukūlatarkavyavasthāpanānukūlakṛtimāniti
bodhaḥ/ [77] asati pratibandhaka ityādi/
pratibandhakātyantābhāvaviśiṣṭātyantānalasaṃyogaviśiṣṭadravatvādityarthaḥ/
agnisaṃyuktaghaṭe vyabhicāravāraṇāya dravatvaniveśanam/ vaiśiṣṭyadvayaṃ

ekakṣaṇāvacchinnaikādhikaraṇavṛttitvarūpam/ [77] atyantānalasaṃyogī
pītimāśraya ityādi/ atra cātyantānalasaṃyogīti
pakṣaviśeṣaṇānupādāne jalamadhyasthapītarūpāśrayadravadravyaviśeṣe
sāmānādhikaraṇyena
siddhasādhanavāraṇāyāvacchedakāvacchedenānumiteruddeśyatāyā
vaktavyatvena haridrāyāṃ sāmānādhikaraṇyena bādhaḥ syāditi
tadupādānam/ jalamadhyasthaghṛte sāmānādhikaraṇyena
siddhasādhanavāraṇāyāvacchedakāvacchedenānumiteruddeśyatāyā
vācyatvena ghaṭadāvaṃśato bādhavāraṇāya pītimāśrayatvamupāttam/
yadyapyevamapi pītarūpavati tādṛśaghaṭādau bādhaḥ tathāpi
svāvyavahitāttarapyevamapi pītarūpavati tādṛśaghaṭādau bādhaḥ tathāpi
svāvyavahitottarakṣaṇāvacchinnasāmānādhikaraṇyasaṃbandhena
vijatīyāgnisaṃyogaviśiṣṭapītarūpavattvasyaiva
pakṣatāvacchedakatvasvīkārāt na doṣa iti bhāvaḥ/
svāvyavahitottarakṣaṇāvacchinnaikādhikaraṇavṛttitvalakṣaṇasāmānādhikaraṇyasaṃbandhenāgnisaṃyogaviśiṣṭadravatvasahitagurutvaṃ
hetuḥ/
svasamavetadravatvanāśapratibandhakadravadravyāntarasaṃyuktatvaṃ
sādhyam/ na ca dṛṣṭāntapakṣasādhāraṇasvatvānanugamāt pakṣe bodho
dṛṣṭānte sādhyavaikalyaṃ vā/ evaṃ dravadravyāntaretyatra
svānyonyābhāvāśrayadravadravyavivakṣāyāṃ anupayogaḥ anyathāsiddhiśceti
vācyam/
1svasaṃyuktatva-svapratibadhyanāśapratiyogidravatvasamavāyitvasvāsamavetajapatimattvatritayasambandhena
dravadravyaviśiṣṭatvasya sādhyatvābhyupagamāt sādhyaśarīre uddeśyasiddhaye
tṛtīyasaṃbandhaniveśaḥ/ sidhyati dravye vyabhicārāvāraṇāya
hetukoṭau gurutvaniveśaḥ/
yadyapi tādṛśadravyasiddhitaḥ prāk tatra
vyabhicāragrahasya na sambhavaḥ, tathāpi
yadyatyantānalasaṃyogaviśiṣṭadravatvamuktasādhyavyāpyaṃ sayāt tarhi
prakṛtapakṣatāvacchedakāvacchedena darśitāsādhyasādhakaṃ syāditi
rītyāanavasthā syāditi gurutvopādānam [77] jalādikamādāyeti/ atra ādānaṃ grahaṇam/ tacca prakṛte
viṣayatārūpam/ lyapaḥ samānakartṛkatvamātramarthaḥ
viṣayatārūpaparyavasānaśabdārthānvitam/ samānakartṛkatvaṃ ceha
tannirūpakanirūpitatvam/ jalādikamityatra dvitīyāyāḥ ādheyatvamarthaḥ/
tathā ca jalādiniṣṭhaṃ yadviṣayatvaṃ
tannirūpakanirūpitānumānaviṣayatvarūpārthāntaradharmikasaṃbhavitvaprakārakajñānānukūlavyāpārakartetivākyārthaḥ/
--------------------------------------
1.
svasaṃyuktatvetyādi/ svaṃ dravadravyaṃ jalaṃ tatsaṃyuktatvaṃ dhṛte, svaṃ jalaṃ
tatpratibadhyaḥ dravatvanāśaḥ tatpratiyogi dravatvaṃ tatsamavāyitvaṃ dhṛte,
svaṃ jalaṃ tadasamavetapṛthivītvajātimatvaṃ ca dhṛte iti

jalamadhyasthadhṛte samanvayaḥ/ pakṣe tu svaṃ suvaṇagatatejobhāgaḥ
tatsaṃyuktatvaṃ pārthivabhāge, svaṃ tejobhāgaḥ tatpratibadhyo yo
dravatvanāśaḥ tatpratiyogidravatvaṃ tatsamavāyavattvaṃ pārthivabhāge, svaṃ
tejobhāgaḥ tadasamavetā pṛthivītvajātiḥ tadvavattvaṃ pārthivabhāge
iti samanvayaḥ/
---------------------------------------
vāyunirūpaṇam
dīpikāyāñ [82] sparśānumeyo vāyuriti/ atra ca sparśapadaṃ sparśatvaparam/
tena parvatānumayo vahniriti
vyavahāravāraṇāya
tṛtīyāyāḥ viśeśyatārthakatvamapahāya
prakāratārthakatvasyopagantavyatayā sparśānumeyo
vāyurityasaṃgatamityapāstam/ yadvā tādātmyasaṃbandhena sparśasyaiva
hetutvaṃ vivakṣitamiti nāsaṃgatiḥ/ anumānaprakāraśca
'upalabhyamānasparśaḥ kvacidāśritaḥ sparśatvāt, tādātmyena sparśādvā,
pārthivādisparśavat' u iti [82] vāyauvātīti/ atra ca
vāyau iti saptamyāḥ gaganamarthaḥ/ tasya ca samānakālīnatvasambandhena
upalambhe 'nvayaḥ/ yadyapi guṇatvādrūpavaditi hetudṛṣṭāntayorabhidhānaṃ
[na] yuktam; sparśānumeya ityatra prāguktaviroghāt; tathāpi
sparśatvādihetukānumānamupalakṣaṇamityabhiprāyeṇa
guṇatvahetukānumānāntaramapyuktamiti dhyeyam/
atra
copalabhyamānasparśaviśiṣṭaḥ [yadi] pṛthivī syāt
tarhyudbhūtarūpavān syāt, yadi jalādikaṃ syāt
tarhyanuṣṇāśīyasparśavānna syāt, yadyayaṃ sparśaḥ
ākāśādicatuṣṭayānyatamasamavetaḥ syāt tarhi
deśāntarasthajanasamavetalaukikapratyakṣaviṣayaḥ syāt, yadi
manassamavetaḥ syāt tarhi laukikapratyakṣaviṣayo na syāt/
yadyayamudbhūtasparśaḥ pṛthivīsamavetaḥ syāt udbhūtarūpavadvṛttiḥ
syāt, yadi jalādisamavetaḥ syāt anuṣṇāśīto na syāt,
udbhūtasparśāśrayo yadi vibhuḥ syāt
deśāntarasthajanasamavetapratyakṣaviṣayasparśakaḥ syāt, yadi manaḥ syāt,
pratyakṣāviṣayasparśakaḥ syāt iti tarkaiḥ 'ayaṃ sparśaḥ
pṛthivyādibhinnakiñcitsamavetaḥ' ityākārakānumitirjāyata iti
bhāvaḥ/
[82] udbhūtasparśavadityādi/ atra ca ghrāṇendriye
vyabhicāravāraṇāya prathamamudbhūteti/ udbhūtatvasyābhāvakūṭātmakasya
dravyatve 'pi sattvāt taddoṣa ityataḥ sparśapadam/ vāyau tadvāraṇāya
pārthivatvaniveśaḥ/ vāyāvapyanudbhūtarūpasattvāt dravyatvasattvācca
udbhūtarūpaniveśaḥ/ atra copalabhyamānasparśāśrayasya pṛthivītvādikaṃ

prasaktaṃ na tu pṛthivyādestadāśrayatvam/
ato 'prasaktapratiṣedhaparihārāya yojanamāha- [82] asyetyādi/ dīpikāyāñ [83] na vibhucatuṣṭayamiti/
tadanyatamaṃ netyarthaḥ/ anyathā siddhasādhanaprasaṃgāt,
ekatrobhayādibhedasattvāditi dhyeyam/ navīnāstu vāyoḥ pratyakṣatāṃ
varṇayanti/ tanmatamākṣeptumanuvadati-- [83] nanu vāyuḥ pratyakṣa
ityādinā/ nanu pratyakṣatvaṃ pratyakṣaviṣayatvaṃ, tathā ca vāyorapi
alaukikamānasapratyakṣaviṣayatvābhyupagamāt siddhasādhanamata
āha-prakāśikāyāñ [83] pratyakṣaḥ-bahirindrayajanyapratyakṣaviṣaya
iti/ yadyapyalaukikatādṛśapratyakṣaviṣayatvamapi vāyorastīti
taddoṣatādavasthyam, tathāpi mānasānirūpitalaukikaviṣayatvasya
sādhyatve tātparyānna doṣaḥ/ anirūpitāntaṃ ca
mānasaviṣayatāmādāyārthāntaravāraṇāya/ ata eva
vakṣyamāṇopādherātmani
sādhyavyāpakatābhaṅgasya nāvakāśaḥ/ [83] pratyakṣetīti/
laukikaviṣayatāśrayetyarthavivakṣaṇānnalaukikapratyakṣaviṣayasparśavati
tvagindriye vyabhicāratādavasthyam/ sparśapadaṃ tu
laukikaviṣayatāśrayadravyatvādikamādāya/
laukikaviṣayatāśrayaguṇetyuktāvapi śrāvaṇapratyakṣaviṣayaśabdamādāya
ākāśe vyabhicāravyudāsāya/ sparśasya samavāyena hetutvasūcanāya
āśrayatvakathanam/
dīpikāyām [83] udbhūtarūpasyeti/ atrodbhūtapadaṃ prācīnaikadeśibhiḥ
vāyāvapyanudbhūtarūpasvīkārāt upādheḥ
sādhanāvyāpakatvopapattyartham/ prakāśikāyāñ [83] sādhyavyabhicāronnayanasambhavāditi/ yadyapi
vyāpakatāvacchedakatvābhimatarūpāvacchinnānirūpitavyabhicārasya
vyāpyatāvacchedakatvābhimatarūpāvacchinnanirūpitavyabhicārasyānumāpakatayā
prakṛte ca dravyatvātmakapakṣadharmaviśiṣṭapratyakṣatvavyabhicāra eva
tadviśiṣṭasādhyavyāpakavyabhicāreṇānumātuṃ śakyate, na tu
śuddhasādhyavyabhicāro 'pi, vyāptigrahavirahāt/ tathāpi
tādṛśopādhivyabhicāreṇa viśiṣṭasādhyavyabhicārasiddhau
viśeṣaṇavaddhiśiṣṭābhāvavadvṛttitvena hetunā viśeṣyābhāvavadvṛttitvaṃ
paścādanumātuṃ śakyamiti bhāvaḥ/ atha vā pakṣadharmavati
sādhanāvyāpakatvena śuddhasādhyavyabhicāra evānumātuṃ śakyaḥ/
pakṣadharmavati sādhanāvyāpakatvaṃ ca
sādhanāśrayapakṣadharmavanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvam/ evaṃ
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakatvaṃ ca
sādhyāśrayapakṣadharmavanniṣṭhābhāvāpratiyogitvamiti/ evamupādhyantare 'pi
draṣṭavyam/
vastutastu
1udbhūtarūpaśūnyatvadravyatva(dravyatva)ubhayābhāvaḥ
samavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākasvābhāvīyadravyaniṣṭhādhikaraṇatāsaṃbandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasasaṃbandhena

udbhūtarūpaṃ vā upādhiḥ/ tasya rūpādāvapi sattvena sādhyavyāpakatvāt
pakṣabhūtavāyāvasattvena sādhanāvyāpakatvācca/ upadarśitadharmaviśeṣasya
upādhitvasūcanāyaiva pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakatvakīrtanam/
upādhicāturvindhyakathanamapi tatra tatra vivakṣitadharmaviśeṣasya
upādhitvalābhāya vivakṣitasambandhaviśeṣasya upādhitāvacchedakatvalābhāya
veti madekapariśīlitaḥ panthāḥ/
kecittu
viśeṣaṇāvyabhicāritvaniścayasahakṛtaviśiṣṭavyabhicāritvavyāptigrahāt
viśeṣyavyabhicārasiddhiḥ iti vadanti/ tadasat/ yato
viśiṣṭavyabhicāraḥ viśiṣṭābhāvadvṛttitvameva/ na tu
viśeṣaṇavyabhicārāsahitaviśeṣyavyabhicāraḥ/ prattakṣasparśavattvādau
tadasaṃbhavāt/
1.
udbhūtarūpaśūnyatveti/ rūpādiguṇe dravyatvābhāvaprayuktobhayābhāvasya
sattvāt ghaṭādidravye udbhūtarūpaśūnyatvābhāprayuktobhayābhāvasattvācca
asya bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvarūpasādhyavyāpakatvam/
samavāyasaṃbandhetyādi/
svābhāvīyetyasya svābhāvanirūpitetyarthaḥ/
dravyaniṣṭhādhikaraṇatāyāmanvayaḥ/ rūpādiniṣṭhādhikaraṇatāyāṃ
udbhūtarūpābhāvanirūpitatvasattve 'pi dravyaniṣṭhatvaṃ nāstīti
svābhāvanirūpitadravyaniṣṭhādhikaraṇatāsaṃbandhena svavattvaṃ
(udbhūtarūpavattvaṃ) rūpādau nāstīti tena saṃbandhena svavadbhinnatvasya
rūpādau sattvāt svavadbhinnatvasaṃbandhena udbhūtarūpaṃ tatrāstīti
sādhyavyāpakatvamiti bhāvaḥ/ ghaṭādiniṣṭhādhikaraṇatāyāṃ
dravyaniṣṭhatvasadbhāve 'pi udbhūtarūpābhāvanirūpitatvaṃ nāsti/ ataḥ
svābhāvanirūpitādhikaraṇatāsaṃbandhena svavadbhinnatvasattvāt
tatsaṃbandhena udbhūtarūpaṃ ghaṭādāvastīti sādhyavyāpakatā bodhyaḥ/
tathā
copadarśitaparāmarśāt viśiṣṭavyabhicārasiddhau na kiñcidapi bādhakaṃ
paśyāma iti viśiṣṭasādhyavyāptikopādheḥ
śuddhasādhyavyabhicāronnāyakatvānirvāha eveti/
dīpikāyāñ [82] prāṇasya kutrāntarbhāva ityādi/ tathā ca daśamadravyatvaṃ prāṇasya,
vāyāvantarbhāve 'pi kāryavānucāturvidhyaṃ vā prasajyeteti bhāvaḥ/
śarīretyādiviśeṣaṇena
śarīrendriyabhinnatvarūpaviṣayalakṣaṇākrāntatvāt na caturvidhyam,
vāyvantarbhāvācca na daśamadravyatvamityāśaya iti bhāvaśca/"sa
caiko 'pyupādhibhedāt prāṇādisaṃjñābhedaṃ labhata"iti
saṃgrahavākye upādhibhedādityatra pañcamyāḥ prayojyatvamarthaḥ/ tasya
'labhata' ityatra dhātvarthasambandhe 'nvayaḥ/ sa ceha vācyatvarūpaḥ/
eko 'pītyatra ekatvaṃ prāṇatvanyūnavṛttidharmaśūnyatvam/ apiratra

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc