તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 401420

વિરોધાર્થકઃ। વિરોધશ્ચ
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થન્તાવચ્છેદકૈકત્વાધિકરણનિરૂપિતોપાધિભેદાનવચ્છિ ન્નવૃત્તિકત્વાભાવઃ।
તસ્ય ચ સમ્બન્ધે અન્વયઃ। તથા ચ
એકત્વવિરુદ્ધોપાધિભેદપ્રયુક્તપ્રાણાપાનાદિસંજ્ઞાનિરૂપિતસંબધાશ્રયઃ
સ ઇતિ બોધઃ।
કેચિત્તુ અપિશબ્દસ્ય
વિરોધાર્થકતામાહુઃ। તદસત્। ધર્મિણિ
તાદૃશસમ્બન્ધાશ્રયત્વભાનેનૈવ તાદૃશસમ્બન્ધાશ્રયત્વે
એકત્વાવિરોધલાભેન પૃથક્કથનવૈયર્થ્યાત્। અસ્મન્મતે તુ
વિરોધતત્સામાનાધિકરણ્યયોરેકત્ર સંભવપ્રદર્શનપરતયા
તત્સાર્થક્યાત્। કે તે ઉપાધય ઇત્યાશઙ્કાયામુપાધિશબ્દાર્થમાહ
દીપિકાયામ્ [82] સ્થાનેતિ। તત્ર પ્રમાણમાહ પ્રકાશિકાયામ્
[82] હૃદિ પ્રાણ ઇત્યાદિ ઇતિ।
સૃષ્ટિસંહારપ્રક્રિયા
દીપિકાયામ્ [85] ચિકીર્ષાવશાદિતિ। યદ્યપીશ્વરેચ્છા નિત્યૈવ। તથાપ્યેતત્કાલે
પરમાણૌ ક્રિયા ભૂયાદિતિ રીત્યા તસ્યાઃ કાલવિશેષાવગાહિતયા
તત્કાલ એવ તત્ર ક્રિયાત્પત્તિઃ નાન્યદેતિ નિયમ ઉપપદ્યતે। એવં
સંજિહીર્ષાવશાદિત્યત્રાપિ બોધ્યમ્। ચાક્ષુષદ્રવ્યત્વાદિત્યત્ર ચાક્ષુષં
યત્ દ્રવ્યત્વમિત્યર્થવિવક્ષાયામાત્મનિ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમભિસન્ધાય
દ્રવ્યપદેન કર્મધારયં 1કર્મધારયોપરિઽ ઇત્યાદિન્યાયં
ચાભિપ્રેત્યાર્થમાહ- [85] ચાક્ષુષત્વે સતીત્યાદિ। [85] રૂપાદાવિતિ। ઇદં ચ જન્યદ્રવ્યત્વસ્ય સાધ્યતાભિપ્રાયેણ।
દ્રવ્યસમેવતત્વરૂપસાવયવત્વસાધને તુ ઘટાભાવાદૌ વ્યભિચારો
બોધ્યઃ। એતત્સંગ્રાહકમેવાદિપદમિતિ ધ્યેયમ્। [85] કાર્યત્વે ઽનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ।
અવયવત્વવ્યાપકસાવયવત્વકત્વરૂપાવ્યવસ્થિતપરમ્પરા
ધીનમેરુસર્ષપગતપરિમાણતારતમ્યાનુપપત્તિરૂપાનિષ્ટપ્રસજ્જનાદ્ ઇત્યર્થઃ।
તથા ચ ઽત્ર્યણુકાવયવઃ સાવયવઃ મહાદારમ્ભકત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર
ઉક્તતર્કબલાત્ નિત્યાવયવસમવેત ઇત્યનુમિતિરુત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
[86] પ્રકાશિકાયાં સંક્ષેપ ઇતિ। અયમત્ર ભાવઃ।
યદ્યપિ ત્રુટિમહત્ત્વસ્ય નિત્યત્વોપગમે અવયવસંખ્યાયાઃ
નાપેક્ષેતિ
દર્શિતાનુમાનસ્યાપ્રયોજકત્વશઙ્કા દુર્વારા, તથાપિ ---
ઽજાલસૂર્યમરીચિસ્થં
યત્સૂક્ષ્મમુપલભ્યતે।
તસ્ય ષષ્ઠતમો ભાગઃ
પરમાણુઃપ્રકીર્તિતઃ॥ઽ
ઇતિ
સ્મૃતિપ્રામાણ્યબલાત્ દ્વ્યણુકપરમાણ્વોઃ સ્વીકાર આવશ્યક ઇતિ।
દિગિતિ। અત્રાયમાશયઃ-- સર્વશબ્દસ્ય
સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વાર્થકતયા
કાર્યદ્રવ્યત્વવ્યાપકત્વમવાન્તરપ્રલયસ્ય, ભાવકાર્યત્વવ્યાપકત્વં

મહાપ્રલસ્ય ચ લક્ષણમ્। વ્યાપકત્વં ચ
સ્વનિષ્ઠધ્વંસપ્રતિયોગિતાસંબન્ધેન। સ્વનનિષ્ઠત્વં ચ
કાલિકસંબન્ધેન। એતેન કાર્યાણાં ભાવકાર્યાણાં ચાનન્તાનાં
વિશિષ્યાસર્વજ્ઞદુર્જ્ઞેયત્વેન તાવદ્ધ્વંસસમુદાયત્વસ્ય સુતરાં
પરિજ્ઞાનાસમ્ભવાત્ એતલ્લક્ષણકથનમસંગતમિત્યપાસ્તમિતિ।
આકાશનિરૂપણમ્
[88] દ્યોતનાયેતિ। તથા ચ શબ્દગુણકમિતિ
સંગ્રહવાક્યે ઽસર્વ વાક્યઽમિતિ ન્યાયેન શબ્દ એવ ગુણો વિશેષગુણો
યસ્મિન્નિતિ બહુવ્રીંહિરિતિ ભાવઃ। નનુ તચ્ચૈકમિતિ સંગ્રહવાક્યે
આકાશસ્યૈકત્વમુક્તમ્, તન્ન યુક્તમ્,
1.
કર્મધારયોપરીત્યાદિન્યાયમિતિ। કર્મધારયોપરિ વિદ્યમાનઃ
ભાવાર્થકપ્રત્યયઃ સામાનાધિકરણ્યબોધક ઇતિ ન્યાયમિત્યર્થઃ।
ઘટાકાશો મઠાકાશ
ઇત્યાદિવ્યવહારસ્ય આકાશાનેકત્વસાધકસ્ય સત્ત્વાત્, વ્યવહારભેદે
વ્યવહર્તવ્યભેદસ્યૈવ નિયામકત્વાત્। તથા ચ ઽઘટાકાશવ્યવહારઃ
મઠાકાશત્વાવચ્છિન્નભિન્નનિષ્ઠવ્યવહર્તવ્યતાકઃ
મઠાકાશત્વભિન્નધર્માવચ્છિન્નવ્યવહર્તવ્યતાકવ્યવહારત્વાત્, યો
યદ્ધર્મભિન્નધર્માવચ્છિન્નવ્યવહર્તવ્યતાકવ્યવહારઃ સ
તદ્ધર્માવચ્છિન્નભિન્નનિષ્ઠવ્યવહર્તવ્યતાકઃઽ ઇતિ
સામાન્યવ્યાપ્ત્યુપષ્ટભ્યમનુમાનમત્ર માનમિત્યાશઙ્કાયાં
ઽવ્યવહર્તવ્યતાવચ્છેદકભેદ એવ વ્યવહારભેદનિયામકઃ, અન્યથા
પ્રાણાપાનાદિવ્યવહારભેદાનુપપત્તેઃ। એવં ચ દર્શિતાનુમાને
પ્રાણાપાનાદિવ્યવહારમાદાય વ્યભિચારઃ। તથા ચ પ્રકૃતે
ઘટમઠાદિરૂપવ્યવહર્તવ્યતાવચ્છેદકભેદેન તાદૃશવ્યવહારોપપત્તૌ
ન તસ્યાકાશભેદસાધકત્વમ્ઽ ઇતિ સમાધાનમભિસન્ધાયાહ- [88] ઘટાકાશો મઠાકાશ ઇત્યાદીતિ। [88] અનેકત્વે -
આકાશત્વન્યૂનવૃત્તિધર્મવત્ત્વે। [88] પ્રમાણમ્ - પ્રમા, તસ્ય
વિશેષ્યતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવદિત્યર્થઃ। તથા ચ
ઽઆકાશં આકાશત્વન્યૂનવૃત્તિધર્મશૂન્યં,
તાદૃશધર્મવત્ત્વપ્રકારકપ્રમાવિશેષ્યત્વાભાવાત્, યન્નૈવં તન્નૈવમ્ઽ
ઇતિ વ્યતિરેક્યનુમાનમાકાશસ્ય એકત્વે પ્રમાણમુપદર્શિતમ્। [88] એકત્વાદેવેતિ। આકાશત્વન્યૂનવૃત્તિધર્મશૂન્યત્વાદેવેત્યર્થઃ।
કેચિત્તુ -
આકાશત્વવ્યાપ્યધર્મવિરુદ્ધધર્માવ્યાપકાકાશત્વકત્વમેવ આકાશે
એકત્વમ્। અત્રાયમનુગમઃ-ભેદવિશિષ્ટાકાશત્વકત્વં તત્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાશ્રયત્વોભયસમ્બન્ધેન। અવચ્છેદકતા
સ્વવ્યાપ્યધર્મવિશિષ્ટત્વસમ્બન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિરુદ્ધધર્મવિશિષ્ટત્વસમ્બન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન - ઇત્યાહુઃ।
યત્તુ
વિભાજકધર્મદ્વયશૂન્યત્વં તદિતિ। તત્તુચ્છમ્। પદાર્થવિભાજકદ્રવ્યત્વ

- દ્રવ્યવિભાજકાકાશત્વયોઃ સત્ત્વેનાસમ્ભવાપત્તેઃ।
આકાશવિભાજકત્વનિવેશને ચ સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાતાપત્તેરિતિ
ધ્યેયમ્। આકાશકાલદિગાત્મનાં સાધારણં વિભુત્વં ન જાતિઃ।
તત્સાધિકાયાઃ અનુગતપ્રત્યક્ષધિયો ઽસંભવાત્, તેષુ રૂપાદ્યભાવાત્,
અનન્યથાસિદ્ધલિઙ્ગાનુપલમ્ભેનાનુમાનાસમ્ભવાત્। શબ્દસ્ય
ચાપ્તોક્તત્વાનિશ્ચયેન સન્દિગ્ધપ્રામાણ્યકત્વાત્, અન્યથા
વૈપરીત્યસ્યાપિ સુવચત્વાત્। ન ચ વિભુપદવાચ્યતાવચ્છેદકતયા
વિભુત્વજાતિસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્। 1તુલ્યયુક્ત્યા ભૂતત્વસ્યાપિ
સિદ્ધ્યાપત્ત્યા પ્રાગુક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન તદ્વિશિષ્ટત્વરૂપજાતિસાંકર્યસ્ય
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યતયા ગૃહીતસ્ય જાતિબાધકસ્ય સત્ત્વેન તસ્ય
જાતિત્વાસિદ્ધેઃ।
યત્તુ
પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વં વિભુત્વમિતિ। તન્ન। ઽવૈભવાત્
મહાનાકાશસ્તથા ચાત્માઽ ઇતિ સૂત્રે કણાદેન
પરમમહત્વસાધકલિઙ્ગાત્વેન વિભુત્વસ્યોક્તત્વાત્
પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વસ્ય તત્સ્વરૂપતાયાઃ સૂત્રકારાનનુમતત્વાત્
ઇત્યભિપ્રાયેણ પ્રકારાન્તરેણ વિભુત્વં નિર્વક્તિ- [88] સર્વમૂર્તેતિ। અત્ર ચ પટાદિસંયુક્તઘટાદિવારણાય સર્વપદમ્।
વિભૂનાં
ક્રિયાવિરહેણ પરસ્પરસંયોગાભાવાત્ અસંભવનિરાસાય મૂર્તપદમ્।
મૂર્તત્વસ્ય ક્રિયાસમવાયિકારણતાવચ્છેદકતયા
સિદ્ધજાતિવિશેષરૂપત્વપક્ષે
પ્રાચીનાભિમતોત્પન્નવિનષ્ટદ્રવ્યમાદાયાસમ્ભવવારણાય દ્રવ્યપદં
સંયોગવદર્થકમ્। અત એવોક્તદોષવારણાય મૂર્તપદં
નિત્યમૂર્તપરમિતિ પ્રલપિતમનાદેયમ્। દ્રવ્યપદવૈયર્થ્યાપાતાચ્ચ।
ઽક્રિયાવત્ત્વં મૂર્તત્વમ્ઽ ઇતિ મતે ઉત્પન્નવિનષ્ટદ્રવ્યાનુપગન્તૃનયે
વા નોપાદેયમેવ તત્।
અથ
ઽસર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગિત્વમ્ઽઇત્યસ્ય સર્વાણિ યાનિ મૂર્તદ્રવ્યાણિ
તાવત્પ્રતિયોગિકસંયોગવત્ત્વાર્થકત્વે
તાવત્પ્રતિયોગિકૈકસંયોગાપ્રસિદ્ધ્યા અસમ્ભવઃ। તાવતાં
પ્રત્યેકપ્રત્યેકપ્રતિયોગિકસંયોગસમુદાયવત્ત્વાર્થકત્વે
ઘટપટસંયોગાદેરપિ તાદૃશસમુદાયઘટકતયા
તદ્ઘટિતસમુદાયવત્ત્વસ્ય આકાશાદાવભાવાત્ સ એવ દોષઃ। યત્તુ -
યાવન્તિ મૂર્ત દ્રવ્યાણિ તેષાં
પ્રત્યેકપ્રતિયોગિકૈકસંયોગઘટિતસમુદાયવત્ત્વં તદિતિ - નૈષ
દોષઃ। ન ચ મૂર્તત્વજાતિપક્ષે
1. તુલ્યયુક્ત્યેતિ।
ભૂતપદવાચ્યતાવચ્છેદકતયેત્યર્થઃ। પ્રાગુક્તેતિ।
સ્વસામાનાધિકરણ્યસ્વાભાવસામાનાધિકરણ્યસ્વસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વૈતત્ત્રિતયસંબન્ધેનેત્યર્થઃ।
ઉત્પન્નવિનષ્ટપૃથિવ્યાદેરપિ તદાશ્રયતયા

સર્વમૂર્તાનતર્ગતત્વેન તત્પ્રતિયોગિકસંયોગાપ્રસિદ્ધ્યા ન
તદ્ઘટિતસંયોગસમુદાયવત્ત્વમાકાશાદાવિત્યસમ્ભવતાદવસ્થ્યમિતિ
વાચ્યમ્। દ્રવ્યપદસ્ય સંયોગવદર્થકતાયાઃ પ્રાગેવાવેદિતતયા
તાદૃશપૃથિવ્યાદ્યસંગ્રહાત્ મૂર્તપદસ્ય ક્રિયાવત્પરત્વે
સુતરામદોષાચ્ચેતિ। તત્તુચ્છમ્। અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વરૂપસ્ય
આકાશાદિચતુષ્ટયઘટકપ્રત્યેકમાત્રસમવેતસંયોગસમુદાયપર્યાપ્તસમુદાયત્વસ્ય
ભિન્નભિન્નતયા તાદૃશૈકૈકસમુદાયત્વાવચ્છિન્નવત્ત્વસ્ય
વિભુસામાન્યલક્ષણત્વોપગમે વાચ્યતાસમ્બન્ધેન
વિભુપદવત્ત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવત્યન્યસ્મિન્ તસ્યાસત્ત્વાત્ અવ્યાપ્તેઃ।
તત્તત્સમુદાયચતુષ્ટયવત્ત્વસ્ય લક્ષણત્વે અસંભવાપત્તેઃ। તસ્ય
કુત્રાપ્યસત્ત્વાત્। તાવદન્યતમવત્ત્વસ્ય તથાત્વે તાદૃશાન્યતમત્વસ્ય
તત્તત્સમુદાયત્વાવચ્છિન્નેભેદચતુષ્ટયવદન્યત્વરૂપતયા
વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નાનુયોગિતાકાભાવાનુપગમે અસમ્ભવાપત્તેઃ।
તદુપગમે ચ ઘટાકાશાદિસંયોગસ્યાપિ તાદૃશાન્યતમત્વાશ્રયતયા
ઘટાદાવતિવ્યાપ્તેઃ કથમિદં સંગચ્છતે।
યદપિ
ઽસર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગિત્વમ્ઽ ઇત્યનેન મૂર્તદ્રવ્યે
ગગનાદિસંયુક્તત્વં નાસ્તીતિ લભ્યતે। એવં ચ સ્વાસંયુક્તમૂર્તદ્રવ્યકં
યદ્યત્સ્વં તત્તદ્વ્યક્તિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદકૃટવત્ત્વં લક્ષણ
ફલિતમ્। અત્ર ગગનાદ્યસંયુક્તમૂર્તાપ્રસિદ્ધ્યા સ્વપદેન
ગગનાદ્યુપાદાનાસમ્ભવાત્ ગગનાદૌ લક્ષણસમન્વયઃ। ગગનાદેરપિ
સ્વાસંયુક્તગુણાદિત્વાદસમ્ભવવારણાય મૂર્તેતિ। મૂર્તત્વજાતિપક્ષે
તદાશ્રયોત્પન્નવિનષ્ટઘટાદેરપિ સ્વાસંયુક્તત્વાદસમ્ભવવારણાય
સંયોગ્યર્થકં દ્રવ્યપદમ્। તાદૃશઘટાદેશ્ચ ગગનાદ્યસંયુક્તત્વે ઽપિ
સંયોગિત્વવિરહાન્નાસમ્ભવઃ। ન ચૈવં મૂર્તપદવૈયર્થ્યમ્,
ગુણાદેરતથાત્વાદિતિ વાચ્યમ્। તથાપિ ગગનાદેઃ
સ્વાસંયુક્તગગનાદિકત્વાત્
તદ્દોષાવારણાય
તસ્યાવશ્યકત્વાદિતિ - તદપ્યસત્।
કાલાન્તરીણપુરુષાન્તરીયમૂર્તપદાર્થવ્યક્તીનાં
વિશિષ્યાસ્માભિર્જ્ઞાતુમશક્યતયા તાદૃશભેદકૂટઘટિતલક્ષણસ્ય
દુષ્કરત્વાત્। સ્વાસંયુક્તમૂર્તસંયુક્તકત્વતાદાત્મ્યોભયસમ્બન્ધેન
પ્રમેયવિશિષ્ટાન્યત્વસ્યાનુગતસ્ય લક્ષણત્વસમ્ભવે ઽપિ
સ્વસંયુક્તાપ્રસિદ્ધ્યા સંયુક્તત્વસંબન્ધેન
સ્વાવચ્છિન્નભિન્નત્વઘટિતલક્ષણસ્ય રૂપાદાવતિવ્યાપ્તેઃ, સ્વાતન્ત્ર્યેણ
દ્રવ્યત્વનિવેશેન તદ્વારણે ઽપિ ઉત્પન્નવિનષ્ટપૃથિવ્યાદાવતિવ્યાપ્તેઃ।
દ્રવ્યત્વસ્થલે સંયોગિત્વં નિવેશ્ય તત્પરિહારે ઽપિ મહાગૌરવાત્
વક્ષ્યમાણરીત્યા યથાશ્રુતશબ્દલભ્યાર્થસ્ય નિર્દેષસ્ય સંભવે
તત્પરિત્યાગેનાર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય તત્ર દોષાન્તરવ્યુદાસાય
વિશેષણાન્તરનિવેશસ્ય 1પ્રક્ષાલનાદ્ધિન્યાયેનાયુક્તત્વાચ્ચ।

એતેન
સ્વાસંયુક્તેત્યનેન
સ્વનિષ્ઠસંયુક્તત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવિવક્ષણાન્નોત્પન્નવિનષ્ટપૃથિવ્યાદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
એવં ક્રિયાવદવૃત્તિદ્રવ્યવિભાજકધર્મત્ત્વં
મૂર્તત્વજાતિવ્યધિકરણદ્રવ્યવિભાજકધર્મવત્ત્વં વા
સર્વમૂર્તદ્રવ્યસંયોગિત્વમિત્યનેન વિવક્ષિતમ્। તાદૃશધર્મવત્તા ચ
સ્વરૂપસમવાયાન્યતરસમ્બન્ધેન। નાતઃ કાલાત્માદાવવ્યાપ્તિરિત્યપિ
પરાસ્તમ્। ઉદક્ષરતાયા દુર્વારત્વાત્।
અન્યતરત્વઘટકયોર્ભેન્દયોર્મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવે
વિનિગમનાવિરહેણ
વિભુપદાર્થદ્વૈવિધ્યપ્રસઙ્ગાચ્ચ।
અત્રોચ્યતે -
સર્વમૂર્તેત્યાદેર્મૂર્તદ્રવ્યત્વવ્યાપકત્વમર્થઃ। સર્વશબ્દસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વાર્થકત્વાત્। વ્યાપકતા ચ
સ્વાનુયોગિકસંયોગપ્રતિયોગિત્વસંબન્ધેન। એતલ્લાભાયૈવ
સંયોગીત્યુક્તમ્। યદ્યપિ સ્વાનુયોગિકસંયોગપ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેન
મૂર્તદ્રવ્યત્વવ્યાપકત્વં
મૂર્તદ્રવ્યનિષ્ઠાત્યન્તાભાવીયતાદૃશસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાશૂન્યત્વપર્યવસિતમ્,
વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધસ્યાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વમતે ન
પ્રસિદ્ધ્યતિ, તથાપિ
મૂર્તદ્રવ્યનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતનિરુક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાશૂન્યત્વરૂપં
તદિહ વિવક્ષિતમ્। અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસ્યાપિ
વૃત્ત્યનિયામકસંબન્ધસ્યાન્યોન્યાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાયાઃ
1.
પ્રક્ષાલનાદ્ધિન્યાયેતિ। ઽપ્રક્ષાલનાદ્ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદસ્પર્શનં વરમ્ઽ
ઇતિ ન્યાયેનેત્યર્થઃ।
સર્વસંમતત્વાદિતિ
મદેકપરિશીલિતઃ પન્થાઃ।
નનુ પરિમાણે
પરિચ્છન્નત્વં નાપકર્ષરૂપમ્, યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્। અપિ
ત્વાકાશાદ્યન્યતમાસમવેતત્વમ્।
યત્તુ -
વિભ્વસમવેતત્વં તદિતિ - તદસત્ - વિભુત્વસ્ય
મૂર્તત્વઘટિતત્વેનાન્યોન્યાશ્રયપ્રસઙ્ગાત્। અતો ન પરમાણુષુ
અવયાપ્તિરિતિ મનસિ નિધાયાહ -- પ્રકાશિકાયામ્ [88] વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
કાલનિરૂપણમ્
[89] અનાગતાદીત્યાદિના વર્તમાનપરિગ્રહઃ।
[90] ઘટકતયેતિ। અતીતાદિવ્યવહારં પ્રતિ
1અતીતત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય કારણતયા
તાદૃશવ્યવહારજનકતાવચ્છેદકપ્રતિયોગિત્વપ્રકારતાનિરૂપિતધ્વંસપ્રકારતા-

નિરૂપિતાધેયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતપ્રકારતાદ્યાશ્રયતયેત્યર્થઃ,
અભેદસ્તૃતીયાર્થહેતુત્વાન્વિતઃ। વસ્તુતસ્તુ અતીતત્વં
સ્વવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેન, ઽઅતીતિઽ ઇતિ
શબ્દપ્રયોગાધિકરણકાલવત્ત્વમ્। ભવિષ્યત્વં ચ
સ્વવૃત્તિપ્રાગભાવપ્રતિયોગિત્બસમ્બન્ધેન ભવિષ્યતીતિ
શબ્દપ્રયોગાધિકરણકાલવત્ત્વમ્। વર્તમાનત્વં ચ આધેયતાસમ્બન્ધેન
વર્તત ઇતિ શબ્દપ્રયોગાધિકરણકાલવત્ત્વમ્। એવં ચ વ્યવહારે
વ્યવહર્તવ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય કારણતયા
તદવચ્છેદકવિષયતાવત્ત્વરૂપં વ્યવહારહેતુત્વં કાલસ્યાક્ષતમેવ।
ઘટકતયેત્યસ્યાપિ તાદૃશવિષયતાશ્રયતયેત્યર્થઃ। અભેદસ્તૃતીયાર્થઃ।
પ્રાગભાવાનુપગમે પુનઃ ભવિષ્યતીતિ
શબ્દપ્રયોગાધિકરણક્ષણધ્વંસાવચ્છિન્નકાલોત્પત્તિકત્વરૂપં
સ્વધ્વંસાવચ્છિન્નકાલોત્પત્તિકત્વસંબન્ધેન
તાદૃશક્ષણવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતં નિર્વાચ્યમિતિ ધ્યેયમ્।
જનકતાવચ્છેદિકા ચ
વિષયતા
મુખ્યવિશેષ્યતાનિરૂપિતપ્રકારત્વરૂપા પૂર્વઙ્કલ્પે ઽ ચરમકલ્પે તુ
1.
અતીતત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનસ્યેતિ। ઘટઃ
વર્તમાનકાલવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગો ઇત્યાકારકજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ।
તાદૃશવ્યવહારજનકતાવચ્છેદકેત્યસ્ય અન્તિમપ્રકારતાયામન્વયઃ।
પ્રતિયોગિત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતા યા ધ્વંસનિષ્ઠપ્રકારતા
તન્નિરૂપિતા યા
આધેયત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપિતા યા વર્તમાનકાલનિષ્ઠપ્રકારતા
તદાશ્રયતયેત્યર્થઃ।
મુખ્યવિશેષ્યતાનિરૂપિતપ્રકારત્વમુખ્યવિશેષ્યતાનિરૂપિતસંસર્ગતાનિરૂપિતોત્પત્તિવિષયતાનિરૂપિતવિષયત્વાન્યતરરૂપા
ગ્રાહ્યા, અતો નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ। [90] અનુગતસ્યેત્યાદિ।
પ્રતિક્ષણદિનાદિકં સૂર્યપરિસ્પન્દાદેર્ભિન્નભિન્નત્વાત્
તત્રાતીતાદિવ્યવહારાનુપપત્તેરિતિ ભાવઃ।
[90] દિગિતિ। યદ્યપિ
અતીતાદિવ્યવહારસ્યાનુગતકાલવિષયકત્વે વર્તમાનાદાવપિ
તાદૃશવ્યવહારાપત્ત્યાનનુગતસૂર્યપરિસ્પન્દાદિરૂપોપાધિવિષયકત્વમેવાનાયત્યા
સ્વીકર્તવ્યમિતિ નોક્તરીત્યા અતિરિક્તકાલસિદ્ધિઃ। તથાપિ
કાલિકપરત્વાદ્યસમવાયિકારણસંયોગાશ્રયતયા આકાશાદીનાં પ્રત્યેકં
વિનિગમનાવિરહાત્ અતિરિક્તકાલઃ સિધ્યતીતિ કાલિકસમ્બન્ધેન
સર્વાધારત્વસ્ય ક્રિયાદાવતિવ્યાપ્તિભ્રમં નિરાકારોતિ -- [90] અત્રેત્યાદિના। પ્રતીચ્યાદીત્યાદિના ઉદીચીદક્ષિણયોઃ પરિગ્રહઃ।
આત્મનિરૂપણમ્
[92] સમવાયેન જ્ઞાનવદિત્યર્થ ઇતિ। અન્યથા
કાલિકાદિના જ્ઞાનવતિ કાલાદાવતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। [92] વિરોધ ઇતીતિ। 1તયા ઈશ્વરસ્ય જ્ઞાનસ્વરૂપત્વબોધનાદિતિ
ભાવઃ। ઽ(નિત્યં) વિજ્ઞાનમ્ઽ ઇતિ શ્રુતૌ વિજ્ઞાનપદસ્ય અર્શ આદ્યજન્યત્વં

વા નન્દ્યાદિત્વાત્ કર્તરિલ્યુપ્રત્યયાન્તત્વં વાભિપ્રેયત્યાહ - [93] વિજ્ઞાનવદર્થકતેતિ। નન્વીશ્વરે સુખાભાવાત્ કથમુક્તશ્રુતેઃ
પ્રામાણ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ - [93] અત્રેતિ। [93] સુખી
સંવૃત્તો ઽહમિતિવદિતિ। તાદૃશવાક્યસ્થસુખશબ્દ ઇવેત્યર્થઃ।
અત્ર-ઉક્તશ્રુતૌ, આનન્દઃ- આનન્દશબ્દઃ દુઃખાભાવે ઉપચર્યત ઇતિ।
સપ્તમ્યા આધેયત્વમર્થઃ। ઉપચારો લક્ષણા। નિરૂપકત્વમાશ્યાતાર્થઃ।
તથા ચ દુઃખાભાવનિષ્ઠલક્ષણાનિરૂપકઃ ઉક્તશ્રુતિસ્થાનન્દશબ્દ ઇતિ
ફલિતમ્।
1. તેયતિ। ઽનિત્યં
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ ઇતિ શ્રુત્યેત્યર્થઃ।
શ્રુતિવાક્યસ્થપદસ્યાસતિ બાધકે લક્ષણા ન યુક્તેત્યાનન્દશબ્દસ્ય
મુખ્યાર્થપરત્વં વર્ણયતાં નવીનાનાં મતમાહ [93] નવીનાસ્ત્વિતિ। નન્વીશ્વરે જન્યમુખાભાવાત્ કથમાનન્દશબ્દસ્ય
મુખ્યાર્થકત્વમત આહ -- [93] નિત્યસુખમિતિ। દર્શિતશ્રુતિબલાદિત્યાદિઃ।
[93] વિજાતીયેતિ। અન્યથા પરાત્મનઃ પરેણ મનસા પ્રત્યક્ષાપત્તેરિતિ
ભાવઃ।
ઇદમત્ર બોધ્યમ્ -
ઽઆત્મા બાહ્યપ્રત્યક્ષીયલૌકિકવિષયતાશૂન્યઃ
ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યદ્રવ્યત્વાત્ઽ, ઽજીવગતસુખાદ્યતિરિક્તં
માનસીયલૌકિકવિષયત્વાભાવવત્
વિજાતીયમનોયોગતદાશ્રયસમવેતત્વાદિશૂન્યત્વાત્,
ગગનાદિવત્ઽઇત્યનુમાનદ્વયં વિવક્ષિતમ્। તેન ન ચાર્વાકમતે
પક્ષાપ્રસિદ્ધિઃ। અવચ્છેદકાવચ્છેદેન સાધ્યસિદ્ધેરુદ્દેશ્યત્વાત્
નાંશતસ્સિદ્ધસાધનમ્। [92] નાપ્યનુમાનમ્ લિઙ્ગાભાવાદિત્યત્રાપિ
પ્રમેયસામાન્યં
સ્વવ્યતિરિક્તાત્મસાધકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નજીવનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાત્યન્તાભાવવત્
વસ્તુત્વાદિત્યનુમાનમવસેયમિતિ।
[93] દિગિતિ। અયમત્ર ભાવઃ - યદ્યપિ
કુલાલકૃતિત્વાદ્યવચ્છિન્નસત્ત્વે ઘટત્વાદ્યવચ્છિન્નસત્ત્વં તદભાવે તદભાવ
ઇત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં ઘટત્વાદિકુલાલાદિકૃતિત્વાભ્યામેવ
કાર્યકારણભાવસ્સિધ્યતિ, તથાપિ યદ્વિશેષયોરિતિવ્યાપ્તિબલાત્
કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ કૃતિત્વેન કારણત્વમપ્યાવશ્યકમ્। એવં
કાર્યત્વાવચ્છિન્ન પ્રતિ જ્ઞાનત્વેચ્છાત્વાભ્યામપિ તથાત્વં
તાદૃશાન્વયવ્યતિરેકાવિશેષાત્। એવં ચ ઽકાર્યં કૃતિજન્યં
કાર્યત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનમિવ
ઽકાર્યં જ્ઞાનજન્યં
ઇચ્છાજન્યઞ્ચ કાર્યત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનદ્વયમપિ વિવક્ષિતામિતિ,
[93] અપરોક્ષજ્ઞાનાદેરિત્યાદિપદેન ચિકિર્ષાપરિગ્રહઃ। [93] ચિકિર્ષાદિકમિત્યાદિપદેન કૃતિપરિગ્રહઃ। નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ
સર્વવિત્ઽઇતિ શ્રુતૌ સર્વજ્ઞશબ્દેનૈવ ઈશ્વરસ્ય
સર્વવિષયકજ્ઞાનત્વલાભે પુનઃ સર્વવિત્પદં વ્યર્થમિત્યાશઙ્ક્યાહ -
[93] સર્વવિદિતીતિ। વસ્તુતસ્તુ સર્વવિદિત્યસ્ય સર્વં વિદન્તીતિ
વ્યુત્પત્ત્યા સર્વવ્યાપ્ત ઇત્યર્થઃ। વિદ લાભ ઇતિ ધાતોઃ ક્વિપિ

તાદૃશાર્ થસમ્ભવાદિતિ ધ્યેયમ્।
નનુ [92] જીવસ્ય લક્ષણમાહ - જીવ ઇતીતિ દીપિકાયામ્ [91] જીવસ્તુ પ્રતિશરીરં ભિન્ન ઇતિ સંગ્રહવાક્યાવતરણમયુક્તમ્।
પ્રતિશરીરં ભિન્નત્વસ્ય ઇન્દ્રિયાદિસાધારણતયા
જીવલક્ષણત્વાસમ્ભવાત્, અતો લક્ષણપદસ્ય બહુલગ્રહણસામર્થ્યાત્
લક્ષ્યત ઇદમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા કર્મણિ લ્યુડન્તત્વમાશ્રિત્ય
સ્વરૂપપરત્વમભિસન્ધાય વ્યાચષ્ટે - [93] સ્વરૂપમાહેસ્યર્થ ઇતિ।
[93] મૂલે પ્રતિ શરીરં ભિન્ન ઇતિ। અત્ર ચ
પ્રતિપદસમભિવ્યાહૃતદ્વિતીયાયાઃ
આધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમભાવશ્ચ
ખણ્ડશોર્ઽથઃ। અન્યથા સામાન્યતો વ્યાપકત્વસ્ય વ્યાપ્યવિશેષાઘટિતસ્ય
દુર્વચત્વેન દ્વિતીયાર્થતાનુપપત્તેરિતિ ધ્યેયમ્।
નનુ ઽપ્રતિશરીરં
ભિન્નઽ ઇતિ વાક્યાત્ પ્રતિદ્રવ્યં સત્તેત્યાદિષુ દ્રવ્યત્વવ્યાપિકા
સત્તેત્યાદ્યર્થવત્ પ્રતિપદસમભિવ્યાહૃતશરીરપદસ્ય
શરીતત્વવ્યાપકત્વાર્થકતયા શરીરત્વવ્યાપકભેદપ્રતિયોગીત્યર્થો
લભ્યતે। તચ્ચ ન ઘટતે। જીવાત્મન્યેકત્વોપગમે ઽપિ
ઈદૃશાર્થનિર્વાહાત્ આત્મભેદસ્ય શરીરત્વવ્યાપકત્વાક્ષતેઃ।
અત્રોચ્યતે - ન હિ ભેદસ્ય શરીરત્વવ્યાપકત્વં સ્વરૂપસંબન્ધેન
વિવક્ષિતમ્। યેનૈવં સ્યાત્। અપિ [તુ] સ્વસમાનાધિકરણભોગાવચ્છેદકત્વસ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસંબન્ધેન
અવચ્છેદકતા
સ્વવિશિષ્ટયોગજધર્માદ્યજન્યશરીરાવચ્છિન્નભોગવત્ત્વસંબન્ધેન। શરીરે
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વભિન્ન
[ત્વ] સ્વસમાનકાલીનત્વોભયસંબન્ધેન। અતો
નોક્તદોષઃ। એતદેવાભિપ્રેત્યાહ - [93] સમાનાકાલિકેત્યાદિ। કિં
તર્હિ જીવલક્ષણમિત્યાશઙ્કાયામાહ - દીપિકાયામ્ [92] સુખાદિકં જીવલક્ષણમિતિ। અત્ર સુખોપાદાનં
પ્રાચીનમતમનુસૃત્ય। અન્યથા નવીનમતે ઉક્તરીત્યા
ઈશ્વરે ઽતિવ્યાપ્તેઃ। આદિના દુઃખદ્વેષયોઃ પરિગ્રહઃ।
પ્રકાશિકાયામ્ [93] અન્યથા-શરીરાતિરિક્તસ્યાત્મત્વે। સિદ્ધાન્તે મનુષ્યાદિશબ્દસ્ય
સ્વવૃત્તિચેષ્ટાસાધારણકારણયત્નવત્ત્વસંબન્ધેન
મનુષ્યાદિશરીરાવચ્છિન્નાત્મપરતયા
મનુષ્યો ઽહમિત્યાદિપ્રતીત્યુપપત્તિરિત્યભિસન્ધાયોક્તમ્ [93] અભિમાન ઇતિ।
[94] યન્મધ્યમપરિમાણમિત્યાદિ। પરિમાણે
મધ્યમત્વં ચ પરમાણુત્વપરમહત્ત્વભિન્નત્વમ્। તથા ચાત્મનસ્તથાત્વે
યથાદેહં તસ્યાપિ
સઙ્કોચવિકાસશાલિત્વાપત્ત્યા અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ।
[94] દિગિતિ। અયમત્ર ભાવઃ- યદિ ચ
કાયવ્યૂહસ્થલે શરીરાન્તરે ઽપિ સુખાદિસાક્ષાત્કારોપપત્તયે
પ્રભાપ્રસરણમઙ્ગીક્રિયતે, તદા અન્યત્રાદૃષ્ટસ્યેહ કલ્પનમનુપપન્નમ્;
દૃષ્ટાનુરોધેનૈવ કલ્પનસ્ય સર્વસમ્મતત્વાત્।
એકગ્રહવર્તિદીપપ્રસરણસ્ય ગ્રહાન્તરે ઽદૃષ્ટેઃ। એવં

વ્યાપિત્વપ્રતિપાદકાગમો ઽપિ તત્ર પ્રમાણમિતિ।
મનોનિરૂપણમ્
દીપિકાયામ્ [98] સ્પર્શરહિતત્વે સતીતિ। વાયાવતિવ્યાપ્તિભિયા
રૂપાદિરહિતત્વોપેક્ષણમ્। સઙ્ગ્રહે [98] પ્રત્યાત્મનિયતત્વાદિતિ।
અત્ર કેચિત્ - યાવન્તઃ
આત્માનઃ તાવતાં મનસાં વાચ્યત્વાત્ મનસો ઽનન્તત્વમિતિ
વિશિષ્ટાર્થઃ। તલ્લાભઃ કથમિતિ ચેત્ ઇત્થમ્ -
પ્રતિપદસમભિવ્યાહૃતમાત્મપદં પ્રાતિસ્વિકરૂપેણ તત્તદાત્મવ્યક્તિપરમ્।
તન્નિયતત્વં ચ તદન્યાસમ્બન્ધિત્વમ્ તચ્ચ
તદન્યસમવેતજ્ઞાનાજનકત્વમ્। તથા ચ
સ્વજન્યજ્ઞાનાશ્રયયત્કિઞ્ચિદાત્મભિન્નસમેવતજ્ઞાનાજનકત્વાદિત્યર્થઃ।
એકૈકસ્ય મનસ ઇતિ શેષઃ। જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વં પઞ્ચમ્યર્થઃ અનન્તત્વે
અન્વેતીતિ - તત્તુચ્છમ્। આત્મશબ્દસ્યાત્મત્વજાતિવિશિષ્ટશક્તિતયા
તત્તદ્વ્યક્તિત્વાવચ્છિન્નપરત્વે તસ્ય લક્ષણાપ્રસઙ્ગાત્।
આત્મનામનન્તત્વેન વિશિષ્ટ દુર્જ્ઞેયત્વાચ્ચ।
વસ્તુતસ્તુ
નિયતત્વમત્ર ભેદાશ્રયત્વમ્; ભેદે ચાત્મનઃ
પ્રતિપદીસમભિવ્યાહારબલાત્
1સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વરૂપવ્યાપકતાસંબન્ધેન અન્વયઃ। સ્વાધિકરણતા
તાદાત્મ્યસંબન્ધેન।
1.
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્વસંબન્ધેનત્યર્થઃ।
ભેદઃ
સ્વભિન્નસમવેતજ્ઞાનજનકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાશ્રયમનોજન્યજ્ઞાનસમવાયિત્વ-
ઉભયસંબન્ધેન। એવં ચાત્મપદસ્ય મુખ્યાર્થપરતાપિ સુતરાં
સઙ્ગચ્છતે। અત એવ સઙ્ગ્રહટિપ્પણ્યામુક્તમર્થાન્તરમપિ
દૂરતો ઽપાસ્તમ્। નનુ લાઘવાત્ સર્વેષામપ્યાત્મનાં એકમેવ મન
આસ્તામિત્યત્રાહ - [99] સર્વાત્મનામિત્યાદિ। નનુ મનસો ઽણુત્વ એવ
ઉક્તદોષઃ સ્યાત્। ન હિ વયં તસ્યાણુત્વં સ્વીકુર્મહે। અપિ તુ
વિભુત્વમેવ। તથા ચ સર્વાત્મનાં મનસ એકત્વે ઽપિ સર્વેન્દ્રિયૈરેકદા
સંયોગસમ્ભવાત્ નૈકસ્ય પુંસઃ જ્ઞાનદશાયાં અપરસ્ય
તદનુપપત્તિરિત્યભિપ્રાયેણ શઙ્કતે - દીપિકાયામ્ [99] નનુ મન ઇત્યાદિના। [99]
સ્પર્શરહિતત્વે સતીત્યાદિ।
પૃથિવ્યાદૌ વ્યભિચારવારણાય સત્યન્તમ્। ગુણાદૌ
વ્યભિચારનિરાસાય વિશેષ્યમ્। અત્ર ચ મનસો ઽણુત્વે આનન્ત્યં
કલ્પનીયમ્। વિભુત્વે તુ ન તથેતિ લાઘવમિતિ તર્કસત્ત્વાત્
નાસ્યાનુમાનસ્યાપ્રયોજકત્વમિતિ
ભાવઃ। સમવાયેન
સંયોગં પ્રતિ સમવાયેન ક્રિયાયાઃ કારણત્વાત્ વિભુષુ ચ

ક્રિયાવિરહેણ નોક્તસંયોગોપપત્તિરિત્યાશયેનાહ - પ્રકાશિકાયાં
[99] વિભુદ્વયેતિ। [99] ક્રિયાદીત્યાદિના સંયોગપરિગ્રહઃ।
દીપિકાયામ્ [99] તદા સુષુપ્તિરિતિ। ઇદમત્ર બોધ્યમ્ -
સુષુપ્તિઃ સ્વાપઃ
પુરીતન્નાડીપ્રદેશાવચ્છિન્નાત્માનુયોગિકઃમનઃપ્રતિયોગિકસંયોગઃ ન
તુ તાદૃશદેશાનુયોગિકમનઃપ્રતિયોગિકસંયોગઃ। તથા સતિ ઽચૈત્રઃ
સ્વપિતિઽ, ઽમૈત્રઃ સુષુપ્તઃઽ ઇત્યાદિવાક્યાનામપ્રામાણ્યાપાતાત્। તત્ર
ચૈત્રાદિપદસ્ય તત્તચ્છરીરાવચ્છિન્નાત્મપરતયા આત્મનિ ચ
તાદૃશસંયોગવિરહાત્। કર્તૃપ્રત્યયસ્ય ચાશ્રયત્વબોધકત્વાત્। અત
એવોક્તમ્
વ્યુત્પત્તિવાદટિપ્પણ્યામ્ કૃષ્ણમ્ભટ્ટેનાપિ ઽતત્રૈકસ્મિન્
સ્વાપે નિદ્રાનાડ્યવચ્છિન્નમનોયોગરૂપેઽ દૈતિ ઽધાત્વર્થસ્વાપે
નિદ્રાનાડ્યવચ્છિન્નાત્મમનોયોરૂપેઽ ઇતિ ચ।
યત્તુ - સ્વપિતીત્યાદૌ
પુરીતત્પ્રદેશમનોયોગાનુકૂલકૃતિમાનિતિ બોધવર્ણનમ્ -
તદયુક્તમ્ - સ્વાપદશાયામાત્મનિ તાદૃશકૃતેરભાવાત્
જીવનયોનિરૂપયત્નસ્ય ચ પ્રાણક્રિયામાત્રહેતુત્વેન
તાદૃશસંયોગાનુકૂલત્વવિરહાત્
ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનજન્યતાવચ્છેદકપ્રવૃત્તિત્વજાતેરેવાખ્યાતાર્થતાવચ્છેદકતાયાઃ
ગદાધરેણ ઉક્તતયા
જીવનયોનિયત્નસ્યાખ્યાતાર્થતાપ્રસક્તેરેવાભાવાચ્ચ। યદ્યપિ
તાદૃશમનોયોગસ્ય સ્વાપરૂપત્વે મનઃ
સ્વપિતીત્યાદદિવાક્યપ્રામાણ્યાપત્તિઃ, તથાપ્યનુયોગિતાયા એવ તત્ર
પ્રત્યયાર્થત્વસ્વીકારેણ તસ્યાશ્ચ પ્રતિયોગિન્યનભ્યુપગમાત્
નોક્તાપત્તિઃ। યદ્યપ્યાખ્યાતાદેરાશ્રયત્વાદ્યર્થકતાયા અપ્યન્યત્ર કૢપ્તત્વાત્
તત્તાત્પર્યેણ મનઃ સ્વપિતિ ઇત્યાદિપ્રયોગાપત્તિઃ દુર્વારૈવ। તથાપિ
કૃત્યાદાવેવાખ્યાતસ્ય શક્તિઃ, આશ્રયત્વાદૌ તુ નિરૂઢલક્ષણેતિ
સર્વાનુમતમ્। તત્ર સ્વપિધાતુસમભિવ્યાહૃતપ્રત્યયસ્યાનુયોગિત્વ
એવાનાદિતાત્પર્યં કલ્પ્યતે। અતો ન દોષઃ।
અથાનુયોગિત્વાદેસ્સંસર્ગતયા ભાનેનૈવોપપત્તૌ
કિમાખ્યાતાદેસ્તદર્થકતામુપગમ્ય પ્રકારવિધયા તદ્ભાનસ્વીકારેણ?
અન્યથા તત્સંસર્ગસ્યાપિ શાબ્દબોધવિષયત્વકલ્પનાપત્ત્યા ગૌરવાત્। ન
ચૈવં ચૈત્રો ન સ્વપિતીત્યાદૌ નઞર્થાભાવાન્વયાનુપપત્તિઃ।
પ્રતિયોગિતાવદનુયોગિતાયાં અપિ
વૃત્ત્યનિયામકત્વેનાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાદિતિ વાચ્યમ્।
વૃત્ત્યનિયામકસ્યાપ્યભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાઘટકસમ્બન્ધત્વોપગમેનાદોષાત્।
ન ચ વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્યાતિરિક્તસ્ય
કલ્પને ગૌરવમિતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવસ્ય
તદીયતાદૃશસમ્બન્ધાભાવસમનિયતત્વેન તદભિન્નતયા

અતિરિક્તકલ્પનાવિરહાત્। ન ચૈવમપિ
વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકલ્પને ગૌરવમિતિ
વાચ્યમ્। ભવન્મતે ઽપિ પ્રાગુક્તગૌરવસત્ત્વેન સામ્યાત્। ન ચ
રાજપુરષવાદોક્તયુક્ત્યાનુયોગિત્વસ્ય શાબ્દબોધે
પ્રકારત્વમાવશ્યકમિતિ વાચ્યમ્। તાદૃશયુક્તીનાં
વિસ્તરેણાન્યત્રાસ્માભિર્નિરસ્તત્વાત્। સ્વપિતીત્યેતાવન્માત્રસ્ય
બોધકત્વોપપત્તયે આખ્યાતાદેરનુયોગિતાર્થકતાયા આવશ્યકત્વાત્।
યદ્યપિ ચૈત્રઃ સ્વપિતીત્યાદૌ અનુયોગિતાયાઃ પદાર્થત્વે ઽપિ શાબ્બોધે
સંસર્ગતયા ભાને ન કો ઽપિ દાષઃ। તથાપિ
તાત્પર્યાર્થવિશેષાનુરોધેન તત્સંસર્ગકો વા તત્પ્રકારકો વા
બોધો ભાવત્વિતિ ન તત્રાસ્માકમાગ્રહઃ।
ચૈત્રો
જાનાતીત્યાદાવપ્યેવમેવ બોધ્યમ્। એવં ભવન્મતે પુરીતત્
સ્વપિતીત્યાદિપ્રયોગસ્ય પ્રામાણ્યં દુર્વારમ્। અસ્મન્મતે તુ નેતિ
મદેકપરિશીલિતઃ પન્થાઃ।
[98] સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમિન્દ્રિયં મન ઇતિ
સઙ્ગ્રહઃ। અત્ર ચ ઘટાદ્યુપલબ્ધિસાધનીભૂતચક્ષુરાદિનિરાસાય
સુખાદીતિ। આત્મન્યતિવ્યાપ્તિવારણાય વિશેષ્યમ્। યદિ ચ
તાદૃશોપલબ્ધિસાધનત્વં
તાદૃશોપલબ્ધિનિષ્ઠાનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નજન્યતાનિરૂપિતજનકત્વમ્,
અન્યથા કાલવિધયા તજ્જનકે ચક્ષુરાદાવતિવ્યાપ્તેઃ। તથા ચ
નાત્મન્યતિવ્યાપ્તિરિતિ ઇન્દ્રિયત્વવિશેષેણં વ્યર્થમિતિ વિભાવ્યતે,
તદાપ્યાહ - પ્રકાશિકાયામ્ આત્મમનોયોગાદિતિ। આદિપદેન
સુખાદિપરિગ્રહઃ। તથા ચ સુખાદિમાનસત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ મનસઃ
કરણતા નિર્વાહર્થં આત્મમનોયોગસ્યાત્મસમેવતયોગ્યવિશેષણત્વેન
સુખાદેર્વા વ્યાપરતાકલ્પનસ્યાવશ્યકતયા તદ્વારણાય તત્સાર્થક્યમિતિ
ભાવઃ। [99] અણુત્વસિદ્ધિરિતિ। ઇદમત્ર
પ્રમાણાભિમતમ્ ઽમનઃ અણુત્વતદભાવાન્યતરવત્ પ્રમેયત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનં મનસો ઽનણુત્વે ઉક્તરીત્યા સુષુપ્ત્યનુપપત્તિરિતિ
તર્કસહકૃતમિતિ।
રૂપનિરૂપણમ્
[100] ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યો ગુણો રૂપમિતિ
સંગ્રહવાક્યમ્। અત્ર ચ ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્ય ઇત્યનને
ચક્ષુર્વિશિષ્ટધર્માશ્રયગ્રાહ્ય ઇતિ બોધઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
લૌકિકપ્રત્યાસત્ત્યા
સ્વગ્રાહ્યરૂપગ્રાહકેન્દ્રિયવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્ન
સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વચક્ષુષ્ટ્વનિષ્ઠાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અધિકમ્ અન્યત્ર પ્રપઞ્ચિતં અસ્માભિઃ। પ્રકાશિકાયામ્ [101] ન
રૂપે સમ્ભવતીતિ। રૂપસ્યાત્મમનોગ્રાહ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। [101] તથાપિ ત્વગિન્દ્રિયેતિ। યદ્યપિ
ચક્ષુરિતરનિરૂપિતજ્ઞાનત્વાનવચ્છિન્નજન્યતાશ્રયજ્ઞાનીયલૌકિકવિષયતાશૂન્ય

ત્વરૂપચક્ષુરિતરાગ્રાહ્યત્વવિવક્ષણે ન દોષઃ। તથાપિ ત્વગાદેઃ
ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષં પ્રતિ કાલાદિવિધયા
જનકતામાદાયાસમ્ભવવારણાય જનકતાયાં
કાલત્વાદ્યનવચ્છિન્નત્વસ્ય વા જન્યતાયામેવવ વા
જ્ઞાનત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નત્વસ્ય વા વિવક્ષણીયતયા
ચક્ષુસ્સંયુક્તસમવાયમાદાયાસમ્ભવવારણાય ચક્ષુરિતરસ્ય દ્રવ્યત્વેન
વિશેષણીયતયા ચ ગૌરવમિત્યાલોચ્ય તત્પરિત્યાગઃ। [101] ત્વગગ્રાહ્યત્વેત્યાદિ। ત્વાચનિરૂપિતલૌકિકવિષયતાશૂન્યત્વં
ચાક્ષુષનિરૂપિતલૌકિકવિષયતાવત્વં ચ જાતિવિશેષણમત્ર વક્તવ્યમ્।
તેન ત્વાચપ્રત્યક્ષે યપત્વસ્યોપનયમર્યાદયા ભાને ઽપિ ત્વચશ્ચ
કાલવિધયા રૂપચાક્ષુષજ્ઞાનજનકત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। એવં ગુરુત્વાદેઃ
ચાક્ષુષે ઉપનયમર્યાદયા ભાને ઽપિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। અત્ર રસાદિવારણાય
ચાક્ષુષેતિ। પ્રભાદિવારણાય ગુણવિભાજકેતિ। ગુણત્વવ્યાપ્યેત્યર્થઃ।
નનુ પ્રભાભિત્તિસંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમેવ
વિશેષગુણપરં કિં નોક્તમિત્યશઙ્કાયામ્ આહ- [101] અત
એવેત્યાદિ। તથા ચ દર્શિતાતિવ્યાપ્તિવારણા
ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્લયસાંસિદ્ધિકદ્રવત્વવિશેષે ઽતિવ્યાપ્તિનિરાસાય ચ
જાતિઘટિતપરિષ્કારસ્યાવશ્યકતયા ત્વગગ્રાહ્યત્વાદેઃ।
તદ્વિશેષણતયૈવોપપત્તૌ લક્ષણે વિશેષત્વનિવેશનં ગૌરવાવહમિતિ
ભાવઃ।
દીપિકાયામ્ [100] અવ્યાપ્યવૃત્તિનીલાદીતિ। અત્રાવ્યાપ્તિવૃત્તિત્વવિશેષણં
પરસ્પરવૈયધિકરણ્યાશઙ્કાનિરાસાય દૈશિકાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિહ
વિવક્ષિતમ્। તચ્ચ
1સ્વપ્રતિયોગિત્વસ્વાધિકરણનિરૂપિતકિઞ્ચિદ્દેશાવચ્છિન્નાધેયત્વોભયસંબન્ધેનાભાવવિશિષ્ટત્વમ્।
નનુ [100] રૂપસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમાદિતિ દીપિકોક્તિરસઙ્ગતા।
ઉત્પન્નં દ્રવ્યમિતિ ન્યાયેન રૂપાદીનાં
કાલિકાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વસ્યાવશ્યકત્વાદિત્યત આહ - પ્રકાશિકાયામ્ [101] વ્યાપ્યવૃત્તિત્વેતિ। દૈશિકવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેત્યર્થ
ઇતિ।
દૈશિકવ્યાપ્યવૃત્તિત્વં ચ પૂર્વોક્તોભયસમ્બન્ધનાભાવવિશિષ્ટાન્યત્વમ્।
1.
સ્વપ્રતિયોગિત્વેત્યાદિ। સ્વં કપિસંયોગાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં
કપિસંયોગે, એવં સ્વં કપિસંયોગાભાવઃ તદધિકરણં વૃક્ષઃ
તન્નિરૂપિતાગ્રદેશાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વં કપિસંયોગે ઽસ્તીતિ સમન્વયઃ।
1અત્ર ચ
નીલાદિસમુદાયઃ નિત્રરૂપમિતિ પ્રતીતિવિષયત્વતદભાવાન્યતરવાન્
પ્રમેયત્વાદિત્યનુમાનં નીલાદિસમુદાયો યદિ પ્રતીતિવિષયઃ સ્યાત્
તર્હ્યવ્યાપ્યવૃત્તિઃ સ્યાદિતિ તર્કસહકૃતં પ્રમાણં વાચ્યમ્। તત્ર રૂપસ્ય
વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમે વિપ્રતિપન્નં પ્રતિ દૂષણાન્તરમાહ - [101] ઇદમુપલક્ષણમિત્યાદિના। એવં ચ
દર્શિતગૌરવજ્ઞાનસહકૃતમુક્તાનુમાનમેવ ચિત્રરૂપસ્યાતિરિક્તત્વે
પ્રમાણમિતિ ભાવઃ। પ્રાગભાવાદીત્યાદિના ધ્વંસપરિગ્રહઃ। નનુ
ચિત્રપટે રૂપવત્તાપ્રતીતેઃ

2સામાનાધિકરણ્સમ્બન્ધેનાવયવરૂપમાદાયોપપત્તેઃ અતિરિક્તચિત્રરૂપં
નોપેયતે। પરસ્પરવિરોધેન વ્યાપ્યવૃત્તિનીલાદિસમુદાયો ઽપિ ન
તત્રોત્પત્તુમર્હતીતિ આશઙ્કતે [100] નનુ ચિત્રેત્યાદિના
દીપિકાયામ્। સામાનાધિકરણ્યેન તત્ર રૂપસત્ત્વાદાહ - પ્રકાશિકાયામ્
[101] સમવાયેનેત્યાદિરિતિ। 3સમવેતત્વીયસમ્બન્ધસ્ય સ્વરૂપસ્ય
કારણતાવચ્છેદકત્વાકલ્પનયા લાઘવમભિસન્ધાયાહ - [101] સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન રૂપમિતિ। જ્ઞાનગતપ્રત્યક્ષત્વજાતૌ
પ્રયોજકત્વાસમ્ભવાદાહ - [101]
પ્રત્યક્ષવિષયત્વેતિ। નનુ
દ્રવ્યવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસમ્બન્ધેન પ્રત્યક્ષં પ્રતિ સમવાયેન રૂપસ્ય
કારણત્વે ચિત્રપટસ્થલે ઽતિરિક્તરૂપતત્પ્રાગભાવતદ્ધ્વંસાનાં કલ્પનયા
મહાગૌરવમિતિ તદપેક્ષયા સ્વશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેનૈવ રૂપસ્ય
કારણત્વમુચિતમિત્યતો દૂષણાન્તરમાહ - [101] ચિત્રાવયવાવયવકેત્યાદિના। દીપિકાયામ્ [101] તસ્માત્ પટસ્યેત્યાદિ। અયમત્ર ભાવઃ --- અયં પટઃ
રૂપતદભાવાન્યતરવાન્ પ્રમેયત્વાદિત્યનુમાનેન યદ્યયં રૂપશૂન્યઃ
સ્યાત્ તર્હ્યપ્રત્યક્ષઃ સ્યાદિતિ તર્કસહકૃતેન સિદ્ધં રૂપં
1. અત્ર ચેતિ।
નીલીદિસમુદાયસ્ય ચિત્રરૂપત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ। યદ્વા રૂપસ્ય
વ્યાપ્યવૃત્તિત્વ ઇત્યર્થઃ। અથવા ચિત્રરૂપસ્યાતિરિક્તત્વ ઇત્યર્થઃ।
2.
સામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેનેતિ। સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસંબન્ધેનેત્યર્થઃ।
સ્વં અવયવતન્તુરૂપં તદધિકરણં તન્તવઃ તદ્વૃત્તિત્વં પટસ્થેતિ તેન
સંબન્ધેન પટસ્ય તન્તુરૂપવત્ત્વમ્।
3. સમવેતત્વીયેતિ।
રૂપવત્સમવેતત્વસ્ય પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકત્વે તસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધેનૈવ
પ્રયોજકત્વં વાચ્યમિતિ સમવેતત્વપ્રતિયોગિકસ્વરૂપસંબન્ધસ્ય
કારણતાવચ્છેદકસંબન્ધત્વં વક્તવ્યમ્। સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધેન
રૂપસ્ય
કારણત્વે તુ
સમવેતત્વમેવ કારણતાવચ્છેદકસંબન્ધઃ ન તુ તદીયસ્વરૂપમિતિ
લાઘવમિતિ। કારણતાવચ્છેદકધર્મલાઘવમપ્યત્ર બોધ્યમ્।
પૂર્વોક્તયુક્ત્યા
અતિરિક્તત્વસિદ્ધેઃ ચિત્રરૂપમિતિ વ્યવહ્રિયત ઇતિ। ચિત્રરસાસિદ્ધૌ
હેતુમાહ - [101] દ્રવ્યલૌકિકેત્યાદિ। તથા ચાયં
રસતદભાવાન્યતરવાન્
પ્રમેયત્વાદિત્યનુમાનમનુકૂલતર્કવિરહાદપ્રયોજકમિતિ ભાવઃ। અત્ર
ચ નાનારસવદવયવદ્વયારબ્ધે વસ્તુનિ અત્ર રસ ઇતિ પ્રતીત્યુપપત્તયે
ચિત્રરસાઙ્ગીકાર આવશ્યક ઇતિ ત્વનાશઙ્કનીયમ્।
તત્રાવયવરસસ્યૈવ 1સામાનાધિકરણ્યેન ભાનાભ્યુપગમાત્। યત્ર ચ
નાનારસવત્પરમાણુદ્વયારબ્ધદ્વ્યણુકાદિક્રમેણ મહાવયવિપર્યન્તં
ઉત્પન્નં તત્ર રસપ્રતીતિર્નોપેયત એવ। ધર્મિણઃ રાસનપ્રત્યક્ષે
ઉપનયમર્યાદયૈવ ભાનાભ્યુપગમાત્। પરમાણુરસસ્યાપિ

વિશેષ્યવિધયાલૌકિકપ્રત્યક્ષાસમ્ભવાત્। ઉપનીતં વિશેષણતયૈવેતિ
નૈયાયિકસિદ્ધાન્તાદિતિ। વસ્તુતસ્તુ તસસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમે
પ્રમાણાભાવાત્ દેશભેદાવચ્છેદેન એકસ્મિન્નેવ વસ્તુનિ
નાનારસોત્પત્તિસમ્ભવાત્ સમવાયેનાત્ર રસ ઇતિ પ્રતીતેઃ
પ્રમારૂપાયા નાનુપપત્તિઃ। સર્વમિદમભિસન્ધાયોક્તમ્ [101] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
રસનિરૂપણમ્
નનુ [103] રસનગ્રાહ્યો ગુણો રસ ઇતિ લક્ષણવાક્યે
પરમાણુરસે ઽવ્યાપ્તિઃ। રસનગ્રાહ્યજાતિમત્ત્વવિવક્ષાયામપિ
સત્તાદિકમાદાય
રૂપાદાવતિવ્યાપ્તિરત આહ - [104]
રસનેત્યાદિ। [104] ગુણવિભાજકેતિ। 2ગુણત્વન્યૂનવૃત્તિત્વં વિવક્ષિતમ્।
સ્પર્શનિરૂપણમ્
નનુ ત્વગિન્દ્રયમાત્રગ્રાહ્ય
ઇત્યાદિલક્ષણે ઽસમ્ભવઃ। સ્પર્શસ્યત્વગિતરાત્માદિગ્રાહ્યત્વાત્। એવં
પરમાણુસ્પર્શે ઽવ્યાપ્તિઃ। ત્વગ્રગ્રાહ્યત્વાત્ ઇત્યત આહ - [104] ચક્ષુરગ્રાહ્યેત્યાદિ।
1.
સામાનાધિકરણ્યેનેતિ। સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધેનેત્યર્થઃ।
2. નનુ
ગુણવિભાજકત્વં ગુણત્વવ્યાપ્યત્વમ્, તચ્ચ ગુણત્વસ્યાપ્યક્ષતમિતિ
તદાદાય રૂપાદાવતિવ્યાપ્તિરિત્યત આહ - ગુણત્વન્યૂનવૃત્તિત્વં
વિવક્ષિતમિતિ। ગુણત્વન્યૂનવૃત્તિત્વં ચ ગુણત્વસમાનાધિકરણત્વે
સતિ ગુણત્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમ્। તચ્ચ
ગુણત્વસ્ય નાસ્તીતિ ભાવઃ
ચક્ષુરગ્રાહ્યત્વં ચ
ચાક્ષુષનિરૂપિતલૌકિકવિષયતાશૂન્યત્વમ્। ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વં ચ
ત્વાચનિરૂપિતલૌકિકવિષયતાવત્ત્વમ્। નાતઃ 1પૂર્વવદ્દોષઃ।
ગુણવિભાજકત્વં ચ વાયુપ્રત્યક્ષતાવાદિનવીનમતે
વાયુત્વજાતિમાદાય વાયાવતિવ્યાપ્તિવારણાય ઉપાત્તમ્।
પાકપ્રક્રિયાનિરૂપણમ્
[106] પરાવૃત્ત્યાદીત્યાદિના રૂપાન્તરપરિગ્રહઃ।
નનુ [105] આમનિક્ષિપ્તે ઘટ ઇતિ દીપિકાવાક્યે
સપ્તમ્યન્તઘટપદસ્યોત્તરત્રાન્વયાસમ્ભવાત્ અસઙ્ગતિરિત્યતો
યોજનામાહ -- [106] ઘટે આમનિક્ષિપ્તે સતીતિ। તથા ચ
ઘટપદોત્તરસપ્તમ્યા આમસંયોગોર્ઽથઃ। તસ્ય
ચોત્તરકાલીનત્વસંબન્ધેન શ્યામઘટનાશે અન્વય ઇતિ ભાવઃ।
નનુ પરમાણુષુ
રૂપોત્પત્તૌ શ્યામઘટનાશ ઇતિ દીપિકાવાક્યાત્ શ્યામઘટનાશે
પરમાણુનિષ્ઠરૂપોત્પત્ત્યુત્તરકાલીનત્વં લભ્યતે। તચ્ચયુક્તમ્ -
અવયવિનાશાનન્તરમેવ પરમાણુષુ રૂપાન્તરોત્પત્તેઃ વૈશેષિકૈઃ
સ્વીકારાત્ અતો યોજનયા અન્વયમાહ -- [106] શ્યામઘટનાશ ઇત્યાદિ।

જાતિ ઇતિ શેષઃ। તથા ચ નાશપદોત્તરસપ્તમ્યાઃ ઉત્પત્તિરર્થઃ।
તસ્યાશ્ચોત્તરકાલીનત્વસમ્બન્ધેન રૂપાન્તરોત્પત્તાવન્વય ઇતિ ભાવઃ।
[106] સ્વતન્ત્રેષ્વિતિ। વિશકલિતેષ્વિત્યર્થઃ।
આરમ્ભકસંયોગરહિતેષ્વિતિ યાવત્। [106] અપરાવયવીતિ।
પૂર્વવિનષ્ટાવયવિવ્યતિરિક્તાવયવીત્યર્થઃ। [106] અત
એવેતિ। અવયવિન્યપિ પરમાણુવત્ પાકાઙ્ગીકારાદેવેત્યર્થઃ। નનુ
સો ઽયં ઘટ ઇતિ
પ્રત્યભિજ્ઞાસાજાત્યમવલમ્બતે। નિર્વાપિતારોપિતદીપે સેયં
દીપજ્વાલેતિ પ્રત્યભિજ્ઞાવત્ ન ત્વેકસ્યા એવ વ્યક્તેઃ કાલદ્વયસમ્બન્ધમ્।
અતો ન વિરોધ ઇત્યતો દૂષણાન્તરમાહ - [105] અનન્તાવયવીત્યાદિ। નાશાદીત્યાદિના
પ્રાગભાવપરિગ્રહઃ।
[107] વારણસમ્ભવાદિતિ।
વૈજાત્યસ્યાવયવરૂપાજન્યાવયવિરૂપવ્યાવૃત્તત્વાદિતિ ભાવઃ।
1. પૂર્વવદ્દોષ ઇતિ।
ચાક્ષુષે ઉપનયમર્યાદયા સ્પર્શત્વસ્ય, ત્વાચે
ગુરુત્વસ્યોપનયમર્યાદયા ભાને ઽપિ નાસમ્ભવઃ અતિવ્યાપ્તિર્વેત્યર્થઃ।
[107] યથાયોગ્યમિતિ। તથા ચ
રૂપાદિચતુષ્ટયપદં તાદૃશચતુષ્ટયાન્યતમપરમિતિ ભાવઃ।
નનુ ઉદ્ભૂતત્વસ્ય
જાતિરૂપતાયા ઇન્દ્રિયલક્ષણાવસરે નિરસ્તત્વાત્ અત્ર ચ
જાતિરૂપત્વોક્તેઃ પૂર્વોત્તરગ્રન્થવિરોધ ઇત્યાશઙ્ક્ય
મતભેદનોભયગ્રન્થસઙ્ગતિરિતિ તસ્ય જાતિરૂપત્વમેવેત્યાહ - [107] ઉદ્ભૂતત્વં જાતિરિત્યાદિના। ગુણગતેતિ। ગુણઘટિતેત્યર્થઃ।
[107] ન દોષઃ - ન પૂર્વોતતરગ્રન્થવિરોધ ઇત્યર્થઃ। અયં ભાવઃ -
સાઙ્કર્યસ્ય જાતિબાધકતાયાં પ્રમાણભૂતે ધર્મશાસ્ત્રે
દ્રવ્યગતસાંકર્યસ્યૈવ જાતિબાધકત્વોક્તેઃ।
સ્વાધિકરણદ્રવ્યવૃત્તિત્વસ્વાભાવાધિકરણદ્રવ્યવૃત્તિત્વસ્વાધિકરણદ્રવ્યવૃત્ત્યભાવપ્રતિયોગિત્વત્રિતયસંબન્ધેન
જાતિવિશિષ્ટત્વરૂપદ્રવયઘટિતજાતિસાઙ્કર્યસ્યૈવ
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યતાયા ઉપગમેન જાતિબાધકત્વં સ્વીક્રિયતે। ન તુ
ગુણાદિસાધારણસ્વાધિકરણઘટિતજાતિસાઙ્કર્યસ્યેતિ।
વસ્તુતસ્તુ
પ્રાગુક્તસમ્બન્ધેન દ્રવ્યત્વવ્યાપ્યજાતિવિશિષ્ટત્વમેવ
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યમિત્યુપગમાત્ ગુણત્વવ્યાપ્યજાતિવૈશિષ્ટ્યસ્ય
ચાતથાભૂતસ્ય ન જાતિબાધકત્વમિતિ ધ્યેયમ્।
જાતિસાઙ્કર્યસામાન્યસ્યૈવ જાતિબાધકત્વમભ્યુપેત્ય
પ્રકૃતગ્રન્થમુપપાદયતાં મતમાહ - કેચિત્ત્વિતિ।
આહુરિત્યનેનાસ્વરસઃ સૂચિતઃ। તદ્બીજન્તૂદ્ભૂતત્વસ્ય
તત્તદનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટરૂપત્વે તસ્ય ગગનાદિસંયોગસાધારણતયા
ગગનાદિપ્રત્યક્ષભિયાપ્રત્યક્ષપ્રયોજકત્વાસમ્ભવાત્ ઉદ્ભૂતત્વં
પ્રત્યક્ષપ્રયોજકમિતિદીપિકાગ્રન્થાસઙ્ગતિરિતિ।
પરિમાણનિરૂપણમ્

[108] ભાવપ્રધાન ઇતિ। ભાવઃ પ્રધાનં
મુખ્યવિશેષ્યઃ યસ્મિન્નિતિ વ્યુત્પત્ત્યા ધર્મનિષ્ઠમુખ્યતાનિરૂપકત્વં
ભાવપ્રધાનત્વમ્, નિરૂપકત્વં ચ જ્ઞાનદ્વારકમ્, એવં
ચાણુમહદાદિશબ્દઃ સઙ્ગ્રહવાક્યસ્થઃ અણુત્વમહત્વાદિકં લક્ષણયા
બોધયતીતિ ભાવઃ।
સંયોગનિરૂપણમ્
[110] સાધારણકારણત્વેન -
કાર્યત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વેન। નનુ
સ્વાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણત્વમવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિતિ દીપિકાવાક્યે
સ્વપદસ્ય યત્રાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વં સ્થાપ્યમ્ તદ્વ્યક્તિપરતાયા
આવશ્યકતયા સંયોગાદિવ્યક્તીનામાનન્ત્યાત્
એકવ્યક્ત્યુપાદાને ઽપરવ્યક્ત્યસંગ્રહઃ। સ્વાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણં
યદ્યત્સ્વં તાવદન્યતમત્વં તુ સર્વજ્ઞેનૈવ જ્ઞેયમ્, મહાગૌરવં, ચ અતો
નિષ્કૃષ્ટાર્થમાહ -- [110] સ્વપ્રતિયોગિત્વેત્યાદિ। યદ્યપિ
સ્વાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણત્વતાદાત્મ્યોભયસંબન્ધેન
પ્રમેયવિશિષ્ટત્વમનુગતમ્, તથાપિ
તાદાત્મ્યાદિરૂપાધિકપદાર્થનિવેશાત્ ગૌરવમિતિ તદુપેક્ષિતમ્।
અથાત્ર
સંયોગાદિસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાક-ઘટત્વાદ્યભાવાદ્યધિકરણે
સમવાયાદિના ઘટત્વાદેસ્સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવાધિકરણે
તત્સમ્બન્ધેનાધેયત્વસ્ય વિવક્ષયા ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્।
યત્ત્વતત્ત્વાનનુગમેન લક્ષણસ્ય તત્તદ્વ્યક્તિવિશ્રમાપાતાત્।
ન ચાભાવવિશિષ્ટત્વં
તત્, વૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વપ્રતિયોગિત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસંબન્ધેન।
આધેયતાયાં સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વાધિકરણનિરૂપિતત્વોભયસંબન્ધેન।
અતો નાનનુગમ ઇતિ વાચ્યમ્, એવમપિ
સંયોગાદિસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકઘટત્વાદ્યભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિતાપ્રસઙ્ગાત્।
સ્વસ્ય સંયોગાદિના યો ઽભાવઃ તદીયપૂર્વક્ષણાદિવૃત્તિત્વવિશિષ્ટ
સ્વાભાવનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસ્વરૂપસંબન્ધેન પટાદૌ
તત્સત્ત્વાત્।
ન ચ સ્વસ્મિન્
સ્વાભાવીયં યત્પ્રતિયોગિત્વં તદવચ્છેદકસંબન્ધેન
સ્વાભાવાધિકરણવૃત્તિત્વનિવેશાત્ નાયં દોષઃ ઇતિ વાચ્યમ્।
યત્ત્વતત્ત્વાનનુગમસ્ય દુર્વારત્વાત્।
ન ચ
અધિકરણતાવિશિષ્ટત્વં તત્, વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસંબન્ધેન। આધેયતાયાં
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ

સ્વનિરૂપકાભાવાધિકરણનિરૂપિતત્વસ્વાશ્રયાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વોભયસંબન્ધેન।
અધિકરણતા ચ
સ્વનિરૂપિતપ્રતિયોગિતાત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના। અતો ન કો ઽપિ
દોષઃ। યદ્વા પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટત્વં તત્, વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસંબન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપકાભાવાધિકરણનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેનેતિ
વાચ્યમ્।
એવમપિ
દ્રવ્યાન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાભાવાદાવતિવ્યાપ્તેઃ।
તદભાવરૂપવિશિષ્ટસત્તાયાઃ શુદ્ધસત્તાનતિરિક્તતયા તદધિકરણે
ઘટાદૌ તત્સત્ત્વાત્। ન ચાભાવત્વવિશિષ્ટત્વં અધિકરણતાવિશિષ્ટત્વં
વા તત્। પ્રથમે વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપિતપ્રતિયોગિત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નાધિકરણનિરૂપિતત્વસ્વનિરૂપિતપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
દ્વિતીયે અધિકરણતા સ્વનિરૂપિતપ્રતિયોગિતાત્વસમ્બન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં
ચ સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપકાભાવત્વાવચ્છિન્નાધિકરણનિરૂપિતત્વસ્વાશ્રયાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
અતો ન દોષઃ। અત્ર દ્રવ્યાન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાભાવો નાસ્તીત્યપ્રત્યયાત્
ગુણાદૌ તાદૃશસત્તાભાવાભાવત્વેન વૃત્ત્યનુપગમાદિતિ વાચ્યમ્।
એવમપ્યભાવત્વસ્યાનુગતાખણ્ડોપાધિરૂપતાયા અન્યત્ર વ્યવસ્થાપિતત્વેન
તસ્ય સર્વત્રાભિન્નતયા તદ્દોષતાદવસ્થ્યાત્।
અત્રોચ્યતે -
અધિકરણતાવિશિષ્ટત્વમવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્। અધિકરણતા ચ
સ્વવિશિષ્ટપ્રતિયોગિતાત્વસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવિશિષ્ટાભાવનિરૂપિતત્વસ્વનિરૂપિત -
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રકારતાનિરૂપિતસંસર્ગત્વોભયસમ્બન્ધેન। અભાવે
સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વાશ્રયત્વ1સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણતા ચ સ્વાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
1.
સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વેતિ।
સ્વાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વેત્યર્થઃ।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા ચ આધેયતાસમ્બન્ધેન।
અધિકરણતાવિશિષ્ટત્વં
સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વવિશિષ્ટાધિકરણનિરૂપિતત્વીભયસમ્બન્ધેન।
અધિકરણે સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વાધિકરણત્વં ચ સ્વનિરૂપકવિષયતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા
સ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન। યદ્યપિ

કાલિકસમ્બન્ધેન ઘટત્વાભાવાદિવિશિષ્ટસ્ય ધ્વંસસ્ય ઘટાદૌ
સમ્ભવાત્ અતિપ્રસઙ્ગઃ, તથાપિ સ્વવિશિષ્ટાધિકરણનિરૂપિતત્વસ્થાને
સ્વવિશિષ્ટાધિકરણતાવન્નિરૂપિતત્વં નિવેશ્યમ્। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદનિરૂપિતત્વસ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા સ્વવિશિષ્ટાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન।
વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયનિરૂપિતસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વનિરૂપિતત્વસ્વનિરૂપકવિષયતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન।
વસ્તુતસ્તુ
1પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટત્વમવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાશ્રયત્વસ્વવિશિષ્ટાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન। સ્વવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નત્વસ્વનિરૂપકાભાવાધિકરણનિરૂપિતત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન।
2તેન વિશિષ્ટસત્ત્વસ્ય નાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમિતિ ધ્યેયમ્।
1.
પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટત્વમિત્યાદિ। પ્રતિયોગિતા કપિસંયોગનિષ્ઠા
તદ્વિશિષ્ટત્વં કપિસંયોગે સ્વાશ્રયત્વસંબન્ધેનાસ્તિ, કપિસંયોગસ્ય
પ્રતિયોગિતાશ્રયત્વાત્। એવં
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમવાયસંબન્ધાવચ્છિન્ના
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકકપિસંયોગત્વાવચ્છિન્ના
પ્રતિયોગિતાનિરૂપકકપિસંયોગાભાવાધિકરણવૃક્ષનિરૂપિતા ચ
કપિસંયોગનિષ્ઠાધેયતા ભવતિ ઇતિ ત્રિતયસંબન્ધેન
પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટમાધેયત્વં ચ કપિસંયોગે ઽસ્તીતિ
કપિસંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્।
2. તેન
વિશિષ્ટસત્ત્વસ્યેતિ। વિશિષ્ટસત્તાનિષ્ઠાયાઃ
વિશિષ્ટસત્તાનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકાભાવાધિકરણગુણનિરૂપિતાધેયતાયાઃ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસત્તાત્વાવચ્છિન્નત્વવિરહાત્
ઉક્તત્રિતયસમ્બન્ધેન પ્રતિયોગિતાવિશિષ્ટત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ
વિભાગનિરૂપણમ્
[111] કેચિદિત્યસ્વરસસ્સૂચિતઃ। તદ્બીજન્તુ
જન્યમાત્રસ્ય કાલત્વપક્ષે જન્યરૂપાદાવતિવ્યાપ્તિરિતિ। પરે ત્વિત્યાદિ।
અત્ર ચાવચ્છિન્નાન્તેન જન્યતાવિશેષણેન ઘટિતમેકં લક્ષણમ્।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વેન કારણતાવિશેષણેન ઘટિતમપરં
લક્ષણમ્ ઇતિ વિવેકઃ। અન્યથા એકત્ર લક્ષણે ઉભયનિવેશને
પ્રયોજનાભાવાત્। તત્તદ્ધ્વંસવ્યક્તિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ તાદાત્મ્યેન
તત્તત્પ્રતિયોગિવ્યક્તેઃ કારણતયૈવ સંયોગા - [દ્ય] (દિ)તિવ્યાપ્તિવારણાદિતિ બોધ્યમ્।
નનુ કાર્યસામાન્યં
પ્રતિ તાદાત્મ્યેન હેતુભૂતે કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવિરહાત્
ગુણપદવૈયર્થ્યમિત્યાશઙ્કાં તસ્ય
દર્શિતાર્થતાત્પર્યગ્રાહકત્વોપગમેન પરિહરતિ - [111] એતત્તાત્પર્યેતિ।
પરત્વાપરત્વનિરૂપણમ્

નનુ
પરાપરવ્યવહારાસાધારણકારણે પરત્વાપરત્વે ઇતિ
સઙ્ગ્રહવાક્યાત્ ઉભયવ્યવહારાસાધારણકારણત્વમુભયલક્ષણમિતિ
લભ્યતે। તચ્ચાસમ્ભવિ, પરત્વાદેઃ
પ્રત્યેકમપરવ્યવહારાદ્યસાધારણકારણત્વવિરહાત્, અતો વ્યાચષ્ટે -
[112] દીપિકાયાં પરવ્યવહારેત્યાદિ। અસમવાયિકારણત્વમાત્રસ્ય
ગુરુત્વલક્ષણત્વે તન્તુદ્વયસંયોગાદાવતિવ્યાપ્તિઃ। પતનકારણત્વસ્ય
તથાત્વે ઽપિ આશ્રયતયા પતનસમવાયિકારણે ફલાદાવતિવ્યાપ્તિઃ
સ્ફુટૈવેત્યાલોચ્યાદ્યપદસ્ય કૃત્યમાહ - [113] દ્વિતીયાદીતિ।
નન્વાદ્યત્વમિહાદૌ ભવમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા પૂર્વકાલોત્પન્નત્વં, તચ્ચ
દ્વિતીયાદિપતનસ્યાપિ તૃતીયાદિપતનપૂર્વકાલોત્પન્નતયા અક્ષતમિતિ
કથં તદ્વારણસમ્ભવ ઇત્યત આદ્યત્વમન્યાદૃશં નિર્વક્તિ - [111] પ્રકાશિકાયામ્ આદ્યત્વમિહેતિ। સ્વસમાનાધિકરણેત્યાદિ। અથાત્ર
સ્વપદમનુયોગિપરમ્ વા પ્રતિયોગિપરમ્ વા। નાદ્યઃ,
આદ્યપતનવ્યક્તીનામાનન્ત્યાત્। તેનૈકોપાદાને ઇતરાસઙ્ગ્રહાત્।
સ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકધ્વંસાસમાનકાલીનં યદ્યત્સ્વં
તાવદન્યતમત્ત્વં તુ અસર્વજ્ઞદુર્જ્ઞેયમ્। અન્યતમત્ત્વઘટકભેદાનાં મિથો
વિશેષણવિશેષ્યભાવે વિનિગમનાવિરહશ્ચ। નાપ્યુત્તરઃ,
તાદૃશયત્કિઞ્ચિદેકપતનવ્યક્તિભેદસ્ય દ્વિતીયાદિપતનસાધારણત્વાત્।
તાદૃશં યદ્યત્સ્વં તત્તદ્વ્યક્તિત્વાવચ્છિન્નભેદકૂટવત્ત્વસ્ય
તાવદન્યતમત્વાવચ્છિન્નભેદવત્ત્વસ્ય વા પ્રાગુક્તદોષદૂષિતત્વાત્।
અત્રોચ્યતે -
1તાદાત્મ્યસ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકધ્વંસસમાનકાલીનત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છે-
દકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન
પતનવિશિષ્ટત્વમાદ્યત્વમિતિ અનુયોગિનિ સ્વત્વાન્તર્ભાવે
સ્થૂલાનુગમઃ।
2સ્વસમાનાધિકરણપતનધ્વંસસમાનકાલીનત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાશ્રયત્વોભયસંબન્ધેનભેદવિશિષ્ટત્વમિતિ
સૂક્ષ્માનુગમઃ। 3પ્રતિયોગિનિ સ્વત્વાદરે તુ
સ્વસમાનાધિકરણપતનધ્વંસસમાનકાલિકત્વવાદાત્મ્યોભયસંબન્ધેન
પતનવિશિષ્ટાન્યત્વમિતિ સ્થૂલાનુગમઃ।
4સ્વસમાનકાલીકત્વસ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વોભયસમ્બન્ધેન
1. તાદાત્મ્યેત્યાદિ સ્વં
પ્રથમપતનં તત્સમાનાધિકરણમ્ યત્ દ્વિતીયપતનં
તદ્ધ્વંસસમાનકાલિકત્વં પ્રથમપતને નાસ્તીતિ
તાદૃશસમાનનકાલિકત્વસમ્બન્ધેન સ્વવદ્ભિન્નત્વસ્ય સ્વતાદાત્મ્યસ્ય ચ
પ્રથમપતને સત્ત્વાત્ તસ્ય આદ્યત્વોપપત્તિઃ।
2.
સ્વસમાનાધિકરણેત્યાદિ। પ્રથમસ્વશબ્દઃ આદ્યપતનપરઃ। દ્વિતીયસ્વશબ્દઃ
આદ્યપતનવદ્ભેદપરઃ। આદ્યપતનસમાનાધિકરણં યત્ દ્વિતીયપતનં
તત્પ્રતિયોગિકધ્વંસસમાનકાલિકત્વસમ્બન્ધેન યઃ આદ્યપતનવદ્ભેદઃ
તદાશ્રયત્વં તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ચાદ્યપતને ઽસ્તીતિ સમન્વયઃ।

3. પ્રતિયોગિનીત્યાદિ।
સ્વં દ્વિતીયપતનં તત્સમાનાધિકરણં યત્ પ્રથમપતનં
તદ્ધ્વંસસમાનકાલિકત્વં તાદાત્મ્યં ચ દ્વિતીયપતને ઽસ્તીતિ
ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન દ્વિતીયપતનવિશિષ્ટં તદેવ, તદન્યત્વં
પ્રથમપતને ઽસ્તીતિ સમન્વયો બોધ્યઃ।
4.
સ્વસમાનકાલિકત્વેત્યાદિ। ધ્વંસપદેન પ્રથમપતનધ્વંસો ગ્રાહ્યઃ।
તદ્વિશિષ્ટત્વં દ્વિતીયપતને તદન્યત્વં પ્રથમપતન ઇતિ સમન્વયો
વાચ્યઃ। તથાહિ - પ્રથમસ્વપદં પ્રથમપતનધ્વંસપરમ્।
તાદૃશધ્વંસસમાનકાલિકત્વં દ્વિતીયપતને ઽસિત। દ્વિતીયસ્વપદં
દ્વિતીયપતનપરમ્। દ્વિતીયપતનં હિ
સ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકત્વસમ્બન્ધેન પ્રથમપતનધ્વંસે ઽસ્તિ
ઇતિ દ્વિતીયપતનનિષ્ઠા પ્રથમપતનધ્વંસનિરૂપિતા આધેયતા
સ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના ભવતિ। તથા ચ
તાદૃશાધેયતાસમ્બન્ધેન પ્રથમપતનધ્વંસવિશિષ્ટં દ્વિતીયપતનં
તદન્યત્વમાદ્યપતને ઇતિ બોધ્યમ્।
ધ્વંસવિશિષ્ટાન્યત્વમિતિ સૂક્ષ્માનુગમઃ। તાદૃશાધેયત્વસ્થાને
1સ્વપ્રતિયોગિપતનસમાનાધિકરણત્વં વા નિવેશ્યમિતિ ન કો ઽપિ
દોષઃ। એવમન્યત્રાપિ। યદ્યપિ વૃક્ષાત્ સૌધે પતિતસ્ય ફલાદેઃ
સૌધાત્પતનદશાયાં તત્ર નિરુક્તમાદ્યત્વમસમ્ભવિ। તથાપિ તત્ર
સૌધાવધિકપતનં તાદૃશફલાદિગતમ્ ન તાવત્ સામાન્યત આદ્યમ્,
પરન્તુ સૌધાવધિકપતનેષુ પ્રાથમિકપતનસ્યાદ્યત્વં સમ્ભવતિ। તચ્ચ
સ્વસમાનાધિકરણસૌધાવધિકપતનધ્વંસમાનકાલીનત્વાદિરૂપમિત્યવધિવિશેષઘટિતમાદ્યત્વં
વાચ્યમ્। એવં ચ વૃક્ષાવધિકપતનસ્ય
સ્વસમાનાધિકરણવૃક્ષાવધિકપતનપ્રાગભાવાસમાનાકાલીનત્વાદિરૂપં
અવધિવિશેષઘટિતમેવ ચરમત્વં નિર્વાચ્યમ્।
પ્રકાશિકોક્તમવધિવિશેષાઘટિતમાદ્યત્વન્તુ
સમ્ભવસ્થલાભિપ્રોયણેત્યવધેયમ્।
શબ્દનિરૂપણમ્
દીપિકાયામ્ [113] ગુણપદમિતિ। ન ચૈવમદૃષ્ટવારણાય
પિણ્ડીભાવાસાધારણકારણત્વસ્ય વિવક્ષણીયતયા ગુણપદમિતિ
વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્। અસમવાયિકારણભૂતચૂર્ણાદિવારણાય
તદાવશ્યકત્વાત્। પ્રકાશિકાયામ્ [113] પિણ્ડીભાવસ્સંયોગવિશેષ ઇતિ। ધારણકર્ષણાદિયોગ્ય
ઇત્યર્થઃ। શબ્દમાત્રે આકાશસ્ય સમવાયિકારણતાયાઃ સ્પષ્ટત્વાદાહ -
[113] આદ્યે અસમવાયિકારણમિત્યાદિ।
બુદ્ધિનિરૂપણમ્
નનુ [114] સર્વવ્યવહારહેતુર્જ્ઞાનં બુદ્ધિરિતિ સંગ્રહવાક્યે
સર્વવ્યવહારહેતુત્વં બુદ્ધિલક્ષણં ફલિતમ્। તચ્ચ ન ઘટતે।
શુકાદ્યુચ્ચરિતવ્યવહારહેતુત્વસ્ય બુદ્ધાવભાવાત્।
બુબોધયિષાધીનવ્યવહારં પ્રતિ હેતુત્વોક્ત્યા વ્યભિચારવિરહે ઽપિ