તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 381400

ઇતરભેદપ્રકારતામાદાય ઇતરભેદે ઽતિપ્રસઙ્ગવારણાય
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્ન્નિત્વનિવેશઃ। કિઞ્ચિદવચ્છિન્નત્વનિવેશે ઽપિ
પક્ષસ્ય સામાનાધિકરણ્યઘટકત્વેન તદ્દેષતાદવસ્થ્યમિતિ
મદુપેક્ષિતમ્। વસ્તુતસ્તુ મુખ્યવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વમેવ
પ્રકારતાયાં નિવેશનીયમ્। અન્યથા ભાવસ્યાધેયત્વં લક્ષણમિત્યાદૌ
ભાવત્વાભાવહેતુકાનુમિતિજનકતાવચ્છેદકવ્યાપ્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતપ્રકારતામાદા-
યાધેયત્વે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્। અત્ર
ચેતરભેદવિષયકત્વસ્યાનુમિતૌ નિવેશે ઽઇતરભેદઃ પ્રમેયઃ
અભિધેયત્વાત્ઽ ઇત્યનુમિતિજનકતાં આદાય અભિધેયત્વાદૌ
વ્યાવર્તકતાપ્રસઙ્ગઃ। અત ઇતરભેદવિધેયકત્વસ્ય તત્ર નિવેશઃ।
ઇતરભેદત્વાવચ્છિન્નવિધેયતાકત્વં વિવક્ષણીયમ્। ઽઘટઃ
સ્વરૂપસમ્બન્ધેન અભિધેયત્વવાન્ પ્રમેયત્વાત્ઽ
ઇત્યુનમિતિજનકતામાદાય તદ્દોષાત્ વિધેયતાયાં
પક્ષતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વવિશેષિતસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશ્યમ્। અત્યથા
ગોત્વાદિસામાનાધિકરણ્યમાત્રાવગાહિગૌરિતરભિન્નેત્યાકારકાનુમિતિહેતુભૂતપ્રમાત્મકતાદૃશપરા-
મર્શીયજનકતામાદાયાવ્યાપ્તિગ્રસ્તધર્મે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્।
તાદૃશવિધેયતાકત્વસહિતાનુમિતિત્વાવચ્છિન્નજન્યતાપ્રતિયોગિકજનકતા
નિવેશ્યા। અન્થા પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન તત્સામાનાધિકરણ્યમાત્રેણ
ચેતરભેદાવગાહિસમૂહાલમ્બનાનુમિતિજનકસામાનાધિકરણ્યમાત્રાવગાહિ પરામર્શીયજનકતામાદાય
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમ્। અથૈવમપિ
પૃથિવીતરભેદવ્યાપ્યઘટેતરભેદાદિમત્તાજ્ઞાનસાધારણ્યેન
કાલિકાદિસમ્બન્ધેન
પૃથિવીતરભેદવ્યાપ્યપૃથિવીતરભેદવત્તાજ્ઞાનસાધારણ્યેન વા
કલ્પનીયાનુમિતિજનકતામાદાય
પૃથિવીતરભેદાદાવતિવ્યાપ્તિર્દુવારૈવ। ન ચ
તાદૃશાનુમિત્યુપધાયકજ્ઞાનીયત્વસ્ય વિષયતાયાં નિવેશાત્ ન દોષ
ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ
પૃથિવીતરભેદાદ્યંશે ઽપ્રામાણ્યતજ્ઞાનાસ્કન્દિતસ્ય
ઽપૃથિવીતરભેદવ્યાપ્યપૃથિવીતરભેદવતી
તદ્વ્યાપ્યદ્રવ્યેતરભેદવતી ચ પૃથિવીઽ ઇત્યાકારકજ્ઞાનસ્ય
તથાત્વાત્। તાદૃશાનુમિત્યનુપધાયકજ્ઞાનવૃત્તિત્વસ્ય
તાદૃશાનુમિત્યનુપધાયકસંશયાદિસાધારણગન્ધાદિવિષયત્વાસઙ્ગ્રાહકતયા
નિવેશાસંભવાત્। ઇતિ ચેન્ન।
તાદૃશાનુમિતિત્વાવચ્છિન્નજન્યતાનિરૂપિતજનકતાવચ્છેદિકા
તાદૃશાનુમિત્યુપધાયકજ્ઞાનવૃત્તિર્યા
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતજ્ઞાનીયવિષયતા તદાશ્રયત્વસ્ય
વિવક્ષિતત્વાત્। તાદૃશજન્યતાવિશિષ્ટવિષયત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ।
વૈશિષ્ટ્યં
સ્વનિરૂપિતજનકતાવચ્છેદકત્વસ્વાશ્રયાનુમિત્યુપધાયકાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતજ્ઞાનીયત્વોભયસમ્બન્ધેન।

અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કકન્દિતત્વં
વિષયત્વસામાનાધિકરણ્યકાલિકવિશેષણત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન
ભ્રમવિશિષ્ટાન્યત્વમ્।
સ્વપ્રતિયોગિનિષ્ઠત્વસ્વાનુયોગિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વસ્વાવચ્છિન્નત્વત્રયસમ્બન્ધેન
સંસર્ગવિશિષ્ટાન્ય પ્રકારતાનિરૂપકત્વમિતિ મદેકપરિશીલિતઃ
પન્થાઃ।
[39] એવેનેતિ। એવકારેણેત્યર્થઃ। નનુ
સાસ્નાદીનાં ગવાદિલક્ષણત્વસ્ય કથં અતિવ્યાપ્તિપ્રયોજકત્વં,
પૃષ્ઠતાડનેન દણ્ડભઙ્ગન્યાયાત્; અત આહ [39] ઉક્તલક્ષણેતિ [39] અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વં ચેતિ। ઇદમત્ર
ચિન્ત્યમ્ -- વ્યાવર્તકમાત્રસ્યોક્તલક્ષણલક્ષ્યત્વે
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવવદવૃત્તિત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વનિ વેશેનૈવવ્યાવહારિકવારણે
સ્વવ્યાપકતત્કત્વત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વં
નિવેશ્યાભિધેયત્વાદાવતિવ્યાપ્તિં સંપાદ્ય તદ્વારણાય
તદ્ભિન્નત્વનિવેશનં પ્રક્ષાલનાદિન્યાયેનાયુક્તમ્।
યત્તુ -
પૃથિવિત્વાદિરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકશૂન્યે જલાદૌ કાલિકાદિના
સત્ત્વાત્ અતિવ્યાપ્તિઃ - ઇતિ તન્ન। ઘટાદિલક્ષણે જ્ઞાનવદન્યત્વાદાવેવ
લક્ષણગમનાત્। અતો
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવવ્યાપકીભૂતાભાવીયલક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધાવચ્છિ ન્નપ્રતિયોગિત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વસ્ય
વિવક્ષિતત્વાદિતિ। [39] ન તાવત્સામાન્યતો ભેદાનુમાપકત્વમિતિ।
સામાન્યતો ભેદત્વેન। તસિલો ઽવચ્છિન્નત્વમર્થઃ। તસ્ય ચ
ભેદાનુમાપકત્વઘટકભેદવિધેયતાયામન્વયઃ। [39] યત્કિઞ્ચિદુભયત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકેતિ। ઽઘટઃ
ઘટપટોભયભિન્નઃ અભિધેયત્વાત્ઽ, ઽપૃથિવી ઘટપટોભયભિન્ના
પૃથિવીતરભેદાત્ઽ ઇત્યાદ્યનુમિતિજનકતામાદાય તત્ર
વ્યાવર્તકત્વસ્ય સૂપપાદત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ। યદ્યપિ ઽઘટો ભેદવાન્
અભિધેયત્વાત્ઽ ઇત્યાદ્યનુમિતિજનકતામાદાય તત્ સુવચં ઇતિ
દ્વિત્વાવચ્છિન્નભેદસાધ્યકાનુમાનપર્યન્તાનુધાવનં વિફલમ્, તથાપિં
ર્કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસહિતભેદત્વાવચ્છિન્નવિધેયતાપય્રન્તનિવેશે ઽપિ
કથં દોષો ભવતિ ઇત્યેતદર્થં
વ્યાવૃત્તિસાધારણ્યાર્થમપિ તથોક્તિઃ। અન્યથા સિદ્ધસાધનાપત્તેઃ
ઇતિ ધ્યેયમ્।
નનુ
વ્યાસજ્યવૃત્ત્યતિરિક્તકિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસહિતભેદત્વાવચ્છિન્નવિધેયતાનિવેશાત્
ન કો ઽપિ દોષ ઇત્યત આહ -- [39] સર્વેષામપિ
વ્યતિરેકિધર્માણાં યકિઞ્ચિબ્દ્યવર્તકતયેતિ। ગૌઃ
પટભિન્નાશૃઙ્ગિત્વાત્ઽ, ઽકપિલગૌઃ ઘટભિન્ન કપિલરૂપવત્ત્વાત્ઽ
ઇત્યાદ્યનુમિતિજનકતામાદાય શૃઙ્ગિત્વકપિલરૂપાદૌ
તદુપપાદનસમ્ભવાદિતિ ભાવઃ। [39] નાપિ
વિશિષ્યેત્યાદિ।
પૃથિવીવ્યાપકત્વવિશિષ્ટસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપૃથિવીત્વાદ્યવચ્છિન્ન -

ઇતરભેદત્વાવચ્છિન્નવિધેયતાકાનુમિતિજનકતાવચ્છેદકનિરુક્તવિષયતાશ્રયત્વમિત્યર્થઃ।
યદ્યપિ ઽકપિલગૌઃ ઘટભિન્ના કપિલલરૂપવત્ત્વાત્ઽ ઇત્યનુમિતિમાદાય
કપિલરૂપાદેર્વ્યાવર્તકતાપ્રસંગઃ, તથાપિ
ધર્મિન્તાવચ્છેદકેત્યાદિન્યાયેન ન દોષઃ। [40] ગોત્વાદિસમનૈયત્યસ્ય
તત્રાસત્ત્વાદિતિ। પદાર્થત્વસમનિયતત્વસ્ય લક્ષ્યાપ્રસિદ્ધ્યા અલક્ષણત્વેન
તત્ર તત્સત્ત્વસ્યાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ ઇતિ ભાવઃ।
[40] ગોત્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વે સાધ્ય
ઇતિ। સ્વાવચ્છિન્નેતરભેદાનુમાપકત્વસમ્બન્ધેન ગોત્વે સાધ્ય
ઇત્યર્થઃ। તેનાગ્રે ઽભિધેયત્વાદૌ વ્યભિચારકથનં સંગચ્છતે। અન્યથા
પદાર્થત્વાવચ્છિન્નેતરાપ્રસિદ્ધ્યાતદ્ઘટિતસાધ્યાભાવસ્ય
સુતરામપ્રસિદ્ધત્વેન સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વરૂપવ્યભિચારસ્ય
દુર્વચત્વાત્। અસ્મત્પક્ષે તુ પદાર્થત્વં પ્રતિ ઉક્તસમ્બન્ધસ્ય
વ્યધિકરણતયા સાધ્યાભાવસ્ય પ્રસિદ્ધત્વેન વ્યભિચારઃ સુવચ એવ।
[40] અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વં ચેતિ। ચકારો
વાકારાર્થઃ। અન્યથા તદ્ધર્માવચ્છિન્નેતરભેદભિન્નત્વસ્ય નિવેશેનૈવ
પદાર્થેતરાપ્રસિદ્ધ્યા અભિધેયત્વાદૌ વ્યભિચારવારણેન
અભિધેયત્વાદિભિન્નત્વસ્વ હેતુકોટૌ નિવેશસ્ય નિષ્ફલતયા
તત્સમુચ્ચાયકત્વાસમ્ભવાદસઙ્ગતેઃ। અત્ર સામાન્યવ્યાપ્તિસ્થલે
તદ્ધેતુધર્મિકતત્તત્સાધ્યવ્યાપ્તિગ્રહાભાવવિશિષ્ટતત્તત્સાધ્યહેતૂભયસ્થિતેઃ
અનુમિતિપ્રમાયાઃ સિદ્ધાન્તલક્ષણપ્રામાણ્યવાદયોરુક્તત્વાત્ ન
પ્રકૃતે ઽનુમિતિસમ્ભવઃ ઇત્યભિપ્રેત્યાહ - [40] અધિકવિચાર ઇતિ।
[40] તેન રૂપેણ વ્યવહર્તવ્યજ્ઞાનં વિનેતિ।
ઇતરભેદાદિપ્રકારેણ પક્ષવિષયકપરામર્શં વિનેત્યર્થઃ।
તદ્રૂપાવચ્છિન્નેતિ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપૃથિવીત્વાદ્યવચ્છિનનપ્રતિપાદકેત્યર્થઃ।
વ્યવહારાસમ્ભવાત્ - વ્યવહારાનુમાનાસમ્ભવાત્। તથા ચ
તદ્ધર્માવચ્છિન્નબોધકશબ્દરૂપવ્યવહારવિધેયકાનુમિતિજનકતાવચ્છેદકત્વં
તદ્ધર્માંવચ્છિન્નવ્યાવહારિકત્વમ્। તચ્ચ ઽઘટઃ પૃથિવીતિ વ્યવહર્તવ્યઃ,
પૃથિવીતરભેદાત્ઽ, ઽઘટઃ પદાર્થ ઇતિ વ્યવહર્તવ્યઃ,
અભિધેયત્વાત્ઽ ઇત્યાદ્યનુમિતિમાદાય વ્યાવૃત્ત્યભિધેયત્વાદાવપિ
અક્ષતમિતિ ભાવઃ। એતેન દીપિકાયાં લક્ષણપ્રયોજનત્વે લક્ષણજ્ઞાપ્યત્વે
વ્યવહારસાધનત્વાત્ વ્યવહારાનુમાપકત્વાદિત્યર્થો બોધ્યઃ।
ગુણવત્ત્વસ્ય
દ્રવ્યલક્ષણત્વસ્થાપનમ્
ધ્વંસપ્રાગભાવવતિ
અત્યન્તાભાવસ્ય પ્રાચીનૈરનનુમતત્વાત્ નાત્યન્તાભાવઘટિતા વ્યાપ્તિઃ
સમ્ભવતિ। યદ્વા પ્રતિયોગિવ્યધિકરણલક્ષ્યનિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિત્વસ્યૈવ
વ્યાપ્તિશરીરે પ્રવિષ્ટત્વાત્ ગન્ધાદ્યભાવસ્ય ચાતથાત્વાત્
નાવ્યાપ્તિરિત્યાશયેન શઙ્કતે -- પ્રકાશિકાયામ્ [53] નન્વિત્યાદિ। ગુણાશ્રયત્વલક્ષણમિતિ। ગુણાત્મકલક્ષણમિત્યર્થઃ।
આશ્રયત્વકથનં લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધપ્રદર્શનાય। એતેન -

ગુણાધિકરણત્વસ્યાપ્યુત્પત્તિનિરૂપિતાધિકરણતાયા
અવ્યાપ્યવૃત્તિત્ત્વાત્। ગુણપ્રતિયોગિકત્વોપલક્ષિતસમવાયેન
ગુણવત્ત્વસ્ય સમવાયૈક્યપક્ષે ગુણાદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
તત્પ્રતિયોગિકત્વવિશિષ્ટસમવાયસ્યોત્પત્તિકાલાવચ્છેદેનાભાવસત્ત્વાત્
અવ્યાપ્તિઃ ઇતિ
દૂષણમનવકાશમ્। સત્તાવિશેષણત્વભ્રમવારણાય [53] જાતિવિશેષણમિતિ। અત્ર ચ ગુણસમાનાધિકરણત્વં
ગુણનિષ્ઠસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપકનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વં,
તેન કાલિકેન ગુણવદ્ગુણસમવેતસ્ય, કાલિકેન
ગુણસમવાયિવૃત્તેર્ગુણત્વસ્ય વ્યુદાસઃ। [53] ભાવ ઇતિ। અથ ઽએકં રૂપં
રસાત્ પૃથક્ઽ ઇતિ વ્યવહારસ્ય સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન ગુણે
ગુણવિષયકત્વસ્યોપગમે રૂપાદાવપિ સ્વસ્માત્
પૃથગ્વ્યવહારપ્રસઙ્ગઃ। સ્વાવધિકપૃથક્ત્વસામાનાધિકરણ્યસ્ય
સ્વસ્મિન્નપ્યબાધાત્ ઇતિ ચેત્ - ન। સામાનાધિકરણ્યસ્ય સ્વસ્મિન્
સ્વાવધિકપૃથક્ત્વસમ્બન્ધત્વાનુપગમાત્। કલ્પનાકલ્પનયોશ્ચ
ફલાનુરોધિત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ ઽરૂપં રસાત્ પૃથક્ઽ ઇત્યાદૌ
પૃથક્ત્વસ્ય
સ્વનિરૂપકતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નભિન્નત્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન
ભાનાભ્યુપગમાત્ ન દોષ ઇતિ। [53] કાલિકાદીત્યાદિપદેન
સમવાયસ્વરૂપોભયઘટિતસામાનાધિકરણ્યપરિગ્રહઃ।
[56] હેતુધર્મિતાવચ્છેદકકેતિ।
હેત્વવચ્છિન્નવિશેષ્યતાકેત્યર્થઃ।
અસમાનાકારકસિદ્ધેશ્ચાવિરોધિત્વાદિતિ ભાવઃ। [56] સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। અયમત્રાશયઃ -
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરનુમાનાઙ્ગત્વેન ન કાપ્યનુપપત્તિઃ।
ઉપનયવાક્યાત્ શાબ્દબોધાનુપપત્તિરપિ પરાર્થાનુમાનસ્થલ એવ
દોષઃ ન સ્વાર્થાનુમાનસ્થલે ઽપીતિ
લક્ષણપ્રયોજનસિદ્ધિર્નિરાબાધૈવેતિ।
નનુ ભૂતત્વસ્ય
જાતિત્વાભાવાત્ કથં તત્સઙ્કરસ્ય બાધકત્વમ્
ઉપાધિસઙ્કરસ્યાદોષત્વાદિત્યત આહ - [57] જાતિત્વેનાભિમતેતિ।
જાતિત્વેનાપાદિતેત્યર્થઃ। તથા ચ તુલ્યયુક્ત્યા
ભૂતપદશક્યતાવચ્છેદકતયા ભૂતત્વજાતિસિદ્ધ્યા ન સાંકર્યં
દોષ ઇતિ ભાવઃ।
[57] વ્યક્તેરભેદ ઇત્યાદિ શ્લોકે ઇતિ પદાધ્યાહારેણ
જ્ઞાનજનકસ્વલ્પશબ્દરૂપસઙ્ગ્રહાભેદબોધો વર્ણનીયઃ। પ્રથમત્રિકસ્ય
જાતિત્વે દ્વિતીયત્રિકસ્ય જાતિમત્ત્વે બાધકત્વમિતિ વિશેષસૂચનાય
મધ્યે ઽથશબ્દઃ। વ્યક્તેરિત્યાદિશ્લોકોક્તજાતિબાધકત્વં ચ
જાતિજાતિમત્ત્વાન્યતરપ્રકારકજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વમ્।
વ્યક્તેરભેદઃ
1સ્વસમેવતત્વસ્વભિન્નસમવેતત્વોભયસમ્બન્ધેન પ્રમેયવિશિષ્ટાન્યત્વં
સ્વપ્રતિયોગિસમવેતત્વસ્વાનુયોગિસમવેતત્વોભયસમ્બન્ધેન

ભેદવદન્યત્વં વા। તજ્જ્ઞાનસ્ય તદ્વદન્યત્વજ્ઞાનવિધયા ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
પ્રમેયવિશિષ્ટત્વાદિરૂપાનેકસમવેતત્વઘટિતજાતિત્વજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
1. સ્વસમવેતત્વેતિ।
સ્વં નીલઘટઃ તત્સમવેતત્વં ઘટત્વે, એવં સ્વં નીલઘટઃ
તદ્ભિન્નપીતઘટસમવેતત્વં ચ ઘટત્વે ઇતિ ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
નીલઘટરૂપપ્રમેયવિશિષ્ટે ઘટત્વં તદ્ભિન્નત્વમાકાશત્વે। એવં સ્વં
નીલઘટભેદઃ તત્પ્રતિયોગિનીલઘટસમવેતત્વં ઘટત્વે, સ્વં
નીલઘટભેદઃ તદનુયોગિપીતઘટસમવેતત્વં ચ ઘટત્વે ઇતિ
તાદૃશોભયસંબન્ધેન ભેદવત્ - નીલઘટભેદવત્ ઘટત્વે
તદન્યત્વમાકાશે ઇતિ બોધ્યમ્।
તુલ્યત્વં
સ્વભિન્નજાતિસમનિયતત્વમ્, સ્વભિન્નત્વસ્વસમનિયતત્વોભયસમ્બન્ધેન
જાતિવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્। તચ્ચ જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યમિતિ
તદ્ગ્રહસ્ય તદભાવવ્યાપ્યવત્તાગ્રહવિધયા કલશત્વાદેઃ
ઘટત્વાદિજાતિભિન્નજાતિત્વોપગમે
વિરોધિત્વમ્। તસ્ય ચ
જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યત્વં ઘટત્વકલશત્વયોર્ભિન્નજાતિત્વે ઘટાદિપદસ્ય
ધર્મદ્વયાવચ્છિન્ને શક્તિદ્વયકલ્પનં કાર્યકારણભાવદ્વયકલ્પનં ચ
નાન્યથેતિ લાઘવમિતિ ધીસહકૃતેન
જાતિવિશિષ્ટત્વપક્ષકજાતિત્વાભાવવ્યાપ્યતદભાવાન્યતરસાધ્યકપ્રમેયત્વાદિહેતુકાનુમાનેન
સિદ્ધમ્।
સઙ્કરશ્ચ
સ્વસામાનાધિકરણ્યસ્વાભાવસામાનાધિકરણ્યસ્વસમાનાધિકરણાભાવપ્રતિ યોગિત્વત્રયસમ્બન્ધેન
જાતિવિશિષ્ટત્વમ્। તદપિ ચ જાતિત્વાભાવવ્યાપ્યમેવ। તસ્ય તથાત્વં
ચ ધર્મશાસ્ત્રસિદ્ધમ્। વિરુદ્ધજાતીનાં પરસ્પરં વ્યાપ્યજાત્યા
વ્યાપકજાતેઃ, વ્યાપકજાત્યા વ્યાપ્યજાતેશ્ચ જાતિસાઙ્કર્યવારણાય
સંબન્ધત્રયનિવેશઃ।
અનવસ્થિતિઃ અનવસ્થા ચ
જાત્યનાશ્રયવૃત્તિપદાર્થવિભાજકોપાધિપરમ્પરારોપાધીનજાતિવિશિષ્ટબુદ્ધિનિરૂપિતત-
ત્તજ્જાતિજ્ઞાનકારણતાનન્ત્યરૂપાનિષ્ટપ્રસઞ્જનરૂપેહ વિવક્ષિતા।
તસ્યાશ્ચ તદાપાદકકાપત્તિવિધયા
જાતિર્જાતિમતીત્યાકારકજ્ઞાનવિરોધિત્વમ્।
રૂપહાનિઃ
સ્વતોવ્યાવૃત્તત્વરૂપલક્ષણસ્વરૂપસ્ય હાનિઃ। સ્વતોવ્યાવૃત્તત્વં ચ
વિશેષાણાં સ્વતઃસિદ્ધપરસ્પરભેદવત્ત્વમ્ તસ્ય વિશેષાણાં
જાતિમત્ત્વે ઽનુપપત્તિઃ। સજાતીયાનાં પદાર્થાનાં પરસ્પરં ભેદઃ
પ્રત્યક્ષેણ વ્યાવર્તકાન્તરેણ વા સિદ્ધ્યતીતિ ન્યાયાત્ વિશેષો યદિ
જાતિમાન્ સ્યાત્ સ્વતોવ્યાવૃત્તત્ત્વવાન્ ન સ્યાત્
ઇત્યાપત્તિવિષયતયા વિશેષસ્ય જાતિમત્ત્વે બાધકત્વમ્। ઽઅયં
પરમાણુઃ તત્પરમાણુભિન્નઃ એતદ્વિશેષાત્ઽ ઇત્યનુમાનેન વિશેષસ્ય

જાતિમત્ત્વે જાત્યાશ્રયસ્ય જાતિપુરસ્કારેણૈવ વ્યાવર્તકત્વં ઇતિ
નિયમેન જાતિપુરસ્કારેણૈવ વ્યાવર્તકતાયા વ્યભિચારાપત્તેઃ।
અસંબન્ધઃ
અસમવેતત્વમ્। તચ્ચ બહુવ્રીહિબલાત્
સમવેતત્વસામાન્યાભાવપર્યવસિતમ્। તજ્જ્ઞાનસ્ય
નિત્યાનેકસમવેતત્વરૂપજાત્યભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનવિધયા
નિત્યાનેકસમવેતરૂપજાતિમત્તાજ્ઞાનવિરોધિત્વમ્।
એતત્સર્વમભિપ્રેત્યૈવ [57] સઙ્ક્ષેપ ઇત્યુક્તમ્। દીપિકાયામ્ [56] લઘુત્વસ્ય ગુરુત્વાભાવરૂપત્વાદિતિ। ન ચ ગુરુત્વસ્ય
લઘુત્વાભાવરૂપત્વમાદાય વિનિગમનાવિરહ ઇતિ। વાચ્યમ્।
સ્વતન્ત્રેચ્છસ્યેતિ ન્યાયેનાદોષાત્ ઇતિ ભાવઃ।
કર્મવિભાગઃ
[62] અસમવાયીતિ। ન ચાત્ર સંયોગભિન્નત્વે સતિ
અસમવાયિકારણમાસ્તામિતિ વાચ્યમ્। આદ્યપતનાસમવાયિકારણાદૌ
અતિવ્યાપ્તિવારણાય સંયોગાંશસ્યાપિ સાર્થક્યાત્।
સામાન્યવિભાગઃ
[63] સત્તાયાઃ દ્રવ્યત્વાપેક્ષયેત્યાદિ।
અપેક્ષાશબ્દસ્ય પ્રતિયોગિતાનિરૂપકત્વમર્થઃ। તૃતીયાયાશ્ચ
વૈશિષ્ટ્યમ્। અધિકદેશવૃત્તિત્વં ચ
સ્વપ્રતિયોગ્યધિકરણવૃત્તિત્વસ્વાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેનાભાવવિશિષ્ટત્વમ્।
સકદેશે ઽભાવે
તૃતીયાન્તાર્થદ્રવ્યત્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપિતત્વવિશિષ્ટત્વાન્વયઃ।
અધિકદેશવૃત્તિત્વેનેત્યત્ર તૃતીયાયા અભેદોર્ઽથઃ।
દ્રવ્યત્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવવૈશિષ્ટ્યાભિન્નં દ્રવ્યત્વાપેક્ષયા
પરત્વમિતિ વાક્યાર્થઃ। [63] દ્રવ્યત્વાદીનાં સત્તાતો ઽપરત્વમિતિ।
તચ્ચ
1સ્વાશ્રયાધિકરણવૃત્ત્યભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપમ્।
વિશેષવિભાગઃ
[63] વિશેષાસત્વનન્તા એવેતિ વાક્યે અનન્તત્વં
ચ ન વિદ્યતે અન્તઃ
સઙ્ખ્યાત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નપ્રકારતાકાસ્મદાદિસમવેતનિશ્ચયઃ
વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન યેષુ નાસ્તીતિ વિગ્રહાન્
સઙ્ખ્યાત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નપ્રકારતાકતાદૃશનિશ્ચયવિશેષ્યત્વાભાવવત્ત્વમ્।
પ્રકાશિકાયામ્ [63]
1. સ્વાશ્રયેતિ। સ્વં
સત્તા તદાશ્રયઃ ગુણઃ તન્નિષ્ઠાભાવઃ દ્રવ્યત્વાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં
દ્રવ્યત્વે ઇતિ દ્રવ્યત્વસ્ય સત્તાતો ઽપરત્વમિતિ ભાવઃ।
વિવેક ઇતિ। તથા ચ
સામાન્યં ત્રિવિધમ્ --- કેવલપરમ્, કેવલાપરમ્, પરાપરમ્ ચેતિ।
સઙ્ગ્રહે ચ કેવલપરાપરપ્રદર્શનાદેવ પરાપરજાતેઃ, સ્ફુટતયા
લાભાત્ તદકથનમિતિ ભાવઃ। નનુ સત્તાયાઃ

કેવલપરત્વકથનમનુપપન્નમ્। પ્રેમયત્વાદિજાતિસત્ત્વાત્ સત્તાયાઃ
1પરાપરત્વાદિત્યત આહ --- દીપિકાયામ્ [63] સામાન્યાદિચતુષ્ટય
ઇતિ।
સમવાયલક્ષણમ્
[64] સમવાયસ્ત્વેક એવેત્યત્ર સઙ્ગ્રહપઙ્ક્તૌ સમવાયસ્યૈકત્વં
સમવાયનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવત્ત્વં ન તુ
સઙ્ખ્યારૂપમ્, સમવાયાવૃત્તિત્વાત્ અવ્યાવર્તકત્વાત્ ચ। એવકારશ્ચ
ઈદૃશપારિભાષિકત્વે તાત્પર્યગ્રહઃ। યદ્વા એકત્વમુભયાવૃત્તિધર્મઃ।
ઉભયાવૃત્તિત્વં ચ સ્વપ્રતિયોગિવૃત્તિત્વસ્વભિન્નવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
ર્કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટાન્યત્વમ્। એવકારસ્ય
ચાધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમ્ અભાવશ્ચ ખણ્ડશોર્ઽથઃ।
આધેયતાયાં વ્યુત્પત્તિવૈચિત્ર્યેણ પ્રથમાન્તપદોપસ્થાપ્યસ્યાપિ
સમવાયસ્ય નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ।
સમવાયનિરૂપિતાધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્ય ચ
વિધેયતાવચ્છેદકત્વાભિમતસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસમ્બન્ધે-
નાભાવે ઽન્વયઃ।
તાદૃશાભાવસ્યચૈકપદાર્થે ઽન્વયઃ। તથા ચ સમવાયઃ
સમવાયનિરૂપિતાધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વવિશેષિતાભાવવદભિન્ન
ઇતિ બોધઃ ઇતિ અભિપ્રાયેણાવતારયતિ - દીપિકાયામ્ [64] સમવાયસ્ય ભેદો નાસ્તીત્યાહેતિ। અત્ર ચ ભેદઃ
આધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મઃ। સમવાયસ્યેત્યત્ર ષષ્ટ્યા
નિરૂપિતત્વમર્થઃ। તસ્ય ચ ભેદપદાર્થઘટકાધેયતાયામન્વયઃ।
અસધાત્વર્થાધેયતાયામપિ વ્યુત્પત્તિવૈચિત્ર્યાદન્વયઃ।
અસધાત્વર્થાધેયતાયાશ્ચ નઞર્થાભાવે તસ્ય ચ પ્રથમાન્તપદાર્થે
ભેદે ઽન્વયઃ। તથા ચ
સમવાયનિરૂપિતાધેયતાશ્રયભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મઃ
સમવાયનિરૂપિતાધેયત્વાભાવવાનિતિ બોધઃ।
1. તપરાપરત્વાદિતિ।
સત્તાયાઃ પ્રમેયત્વાપેક્ષયા અપરત્વમ્, દ્રવ્યત્વાદ્યપેક્ષયા પરત્વમિતિ
રીત્યા પરાપરત્વમિતિ ભાવઃ।
અનુયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છેદેનાભાવબોધકતાયા નઞઃ
વ્યુત્પન્નતયા સમવાયદ્વિત્વપક્ષે ઽપ્યુક્તવાક્યાર્થસઙ્ગતિઃ। યદ્વા ભેદઃ
અન્યોન્યાભાવઃ।
સમવાયસ્યેત્યત્ર ષષ્ઠ્યાઃ
એકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વમર્થઃ। સમવાયસ્યેતિ
પુનરાવૃત્ત્યા
તદર્થસ્ય
સમવાયવૃત્તિત્વસ્યાસધાત્વર્થાધેયતાયામન્વયઃ। તથા ચ સમવાયનિષ્ઠા
યા એકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતા તન્નિરૂપિતાન્યોન્યાભાવઃ
સમવાયનિરૂપિતવૃત્તિત્વવાનિતિ। બોધઃ। ઇતિશબ્દસ્ય
ઇત્યાકારકમર્થઃ। તસ્ય ચાભેદસમ્બન્ધેન

જ્ઞાનોત્પત્તિપ્રયોજકશબ્દરૂપબ્રૂઞર્થૈકદેશે જ્ઞાને ઽન્વયઃ। તસ્ય
ચાખ્યાતાર્થકૃતાવન્વયઃ। અનુકૂલતાસમ્બન્ધેન તાદૃશજ્ઞાનં ચ પ્રકૃતે
માનસરૂપં બોધ્યમ્। તેન પ્રકૃતે તસ્ય શબ્દરૂપત્વાસંભવે ઽપિ ન
ક્ષતિઃ।
પ્રકાશિકાયામ્ [64] રૂપસમવાયેતિ। અયમત્રાશયઃ-તત્સમ્બન્ધેન તત્પ્રકારકભ્રમત્વં ચ
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નતત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વમ્।
તચ્ચ ઽવાયુઃ સમવાયેન રૂપવાન્ઽ ઇતિ જ્ઞાને ઽક્ષતમેવ। તેન
સમ્બન્ધેન તત્પ્રકારકપ્રમાત્વં ચ ન
તત્પ્રમોપલક્ષિતતત્સમ્બન્ધાનુયોગિવિશેષ્યતાકત્વઘટિતમ્, કિં તુ
તત્પ્રતિયોગિકત્વાવચ્છિન્નનિરૂપકતાકતત્સમ્બન્ધાનુયોગિતાશ્રયવિશેષ્યતાકત્વઘટિતમ્।
વાયૌ રૂપશૂન્યે
રૂપપ્રતિયોગિકત્વાવચ્છિન્નનિરૂપિતાસમવાયાનુયોગિતા ન સ્વીકૃતા
ઇતિ ન તાદૃશજ્ઞાનસ્ય પ્રમાત્વપ્રસઙ્ગઃ। એવં
તત્પ્રતિયોગિત્વવિશિષ્ટતન્નિરૂપિતસ્ય તત્સમ્બન્ધાનુયોગિત્વસ્ય તેન
સમ્બન્ધેન તત્સત્ત્વવ્યાપ્યત્વસ્વીકારાત્ ન વાયૌ
રૂપપ્રતિયોગિત્વોપલક્ષિતસમવાયવતિ સમવાયેન
રૂપવત્તાપ્રસઙ્ગઃ ઇત્યભિપ્રેત્ય [64] દિગિત્યુક્તમ્।
પૃથિવીનિરૂપણમ્
દીપિકાયામ્ [65] ઉદ્દેશક્રમાનુસારાદિત્યાદિ। પઞ્ચમ્યાઃ પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ।
તાદૃશાનુસારપ્રયોજ્યજલાદિલક્ષણકથનપ્રાક્કાલીનાભિન્નપૃથિવ્યાદિસમુદાયઘટકીભૂતપૃથિવીવિશેષ્યકલક્ષણપ્રકારક-
જ્ઞાનોદ્દેશપ્રયોજ્યશબ્દાનુકૂલકૃતિમાનિતિ બોધઃ।
પ્રકાશિકાયામ્ [65] પ્રાથમ્યે - પ્રથમવક્તવ્યત્વે। [66] લક્ષણીયવસ્તુપરમિતિ। પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયયાવદ્વસ્તુપરિમિત્યર્થઃ।
તેન ન ઘટાદિપદે
પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયઘટાદિપ્રતિપાદકે ઽતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમ્। તથા ચ
પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયયાવદ્વસ્તુનિષ્ઠવિષયતાશાલિત્વં બોધવિશેષણં
દેયમિતિ ભાવઃ।
[66] માત્રપદમિતીતિ। અત્ર કેચિત્ ---
લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરાપ્રકારકત્વં માત્રપદલભ્યમ્। લક્ષણવાક્યસ્ય
તદિતરલક્ષણપ્રતિપાદકત્વાન્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ- ઇત્યાહુઃ।
તત્તુચ્છમ્। માત્રપદસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થેન્તરસંબન્ધવ્યવચ્છેદબોધકતાયા ઽઅત્ર ભૂતલે
ધટો ઽસ્તિઽ ઇત્યાદૌ વ્યુત્પન્નતયા શબ્દે લક્ષણાપ્રતિપાદકત્વસ્યૈવ
તલ્લભ્યત્વાત્। લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરસંબન્ધવ્યવચ્છેદબોધકતાયાં
વ્યુત્પત્તિવિરોધસ્ય સ્પષ્ટત્વાત્। પદાર્થદ્વયસંસર્ગબોધસ્યૈવ
શાબ્દાબોધરૂપતયા અન્તતઃ પ્રકૃત્યર્થસંઙ્ખ્યાપ્રકારકસ્યાપિ
પૃથિવ્યાદિવિશેષ્યકશાબ્દબોધસ્ય સંભવાત્
લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરાપ્રકારકશાબ્દબોધાપ્રસિદ્ધેશ્ચ। એવં ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકશાબ્દજનકતાવચ્છેદકયત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનીયવિષયતાશ્રયવર્ણત્વવ્યાપકસમુદાયત્વમ્
ઉદ્દેશલક્ષણમ્। અતો ન પૃથિવ્યાદિભાગે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
તાદૃશસમુદાયત્વં ચ

તાદૃશસમુદાયત્વનિષ્ઠન્યૂનવૃત્તિતાનિરૂપકત્વેન વિશેષણીયમ્। તેન
ન લક્ષણાદિવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તાદૃશસમુદાયત્વં ચ વ્યાપ્તિસમ્બન્ધેન
ઉદ્દેશપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્। તેનાશ્રયતયા તસ્યૈકદેશસાધારણત્વે ઽપિ
ન ક્ષતિઃ। સમુદાયત્વસ્ય વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વેન નિવેશઃ। અતઃ
ધીવિશેષવિષયત્વરૂપસ્ય તસ્યાનનુગમે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। યદિ ચ
વિષયત્વમવ્યાસજ્યવૃત્તીતિ નાયં પ્રકારઃ સાધીયાનિત્યુચ્યતે, તદા
તાદૃશવર્ણત્વવ્યાપકધર્મવત્ત્વમેવોદ્દેશલક્ષણં વક્તવ્યમ્।
તાદૃશધર્મત્વેન ચ
વિશેષ્યતાવચ્છેદકધર્મબોધકત્વવ્યુત્પત્તેઃ
સ્વીકારાન્નાતિપ્રસઙ્ગાવકાશઃ। યદ્યપિ પર્યાયપદાન્તરાધીનશાબ્દબોધે
વ્યભિચારવારણાય તત્તત્પદજ્ઞાનાવ્યવહિતોત્તરત્વસ્ય
કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ અવશ્યં નિવેશ્યતયા તત્ર વિષયનિવેશે
પ્રયોજનાયોજ્યશબ્દાનુકૂલકૃતિમાનિતિ બોધઃ। પ્રકાશિકાયામ્ [65] પ્રાથમ્યે - પ્રથમવક્તવ્યત્વે। [66] લક્ષણીયવસતુપરમિતિ।
પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયયાવદ્વસ્તુપરિમિત્યર્થઃ। તેન ન ઘટાદિપદે
પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયઘટાદિપ્રતિપાદકે ઽતિપ્રસઙ્ગતાદવસ્થ્યમ્। તથા ચ
પ્રકૃતલક્ષણાશ્રયયાવદ્વસ્તુનિષ્ઠવિષયતાશાલિત્વં બોધવિશેષણં
દેયમિતિ ભાવઃ।
[66] માત્રપદમિતીતિ। અત્ર કેચિત્ ---
લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરાપ્રકારકત્વં માત્રપદલભ્યમ્। લક્ષણવાક્યસ્ય
તદિતરલક્ષણપ્રતિપાદકત્વાન્ન તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ- ઇત્યાહુઃ।
તત્તુચ્છમ્। માત્રપદસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થેન્તરસંબન્ધવ્યવચ્છેદબોધકતાયા ઽઅત્ર
ભૂતલે ઘટો ઽસ્તિઽ ઇત્યાદૌ વ્યુત્પન્નતયા શબ્દે
લક્ષણાપ્રતિપાદકત્વસ્યૈવ તલ્લભ્યત્વાત્।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરસંબન્ધવ્યવચ્છેદકાબોધકતાયાં
વ્યુત્પત્તિવિરોધસ્ય સ્પષ્ટત્વાત્। પદાર્થદ્વયસંસર્ગબોધસ્યૈવ
શાબ્દબોધરૂપતયા અન્તતઃ પ્રકૃત્યર્થસઙ્ખ્યાપ્રકારકસ્યાપિ
પૃથિવ્યાદિવિશેષ્યકશાબ્દબોધસ્ય સંભવાત્
લક્ષ્યતાવચ્છેદકેતરાપ્રકારકશાબ્બોધાપ્રસિદ્ધેશ્ચ। એવં ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકપ્રકારકશાબ્દજનકતાવચ્છેદકયત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞાનીયવિષયતાશ્રયવર્ણત્વવ્યાપકસમુદાયત્વમ્
ઉદ્દેશલક્ષણમ્। અતો ન પૃથિવ્યાદિભાગે ઽતિવ્યાપ્તિ। તાદૃશસમુદાયત્વં
ચ તાદૃશસમુદાયત્વનિષ્ઠન્યૂનવૃત્તિતાનિરૂપકત્વેન વિશેષણીયમ્।
તેન ન લક્ષણાદિવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તાદૃશસમુદાયત્વં ચ
વ્યાપ્તિસમ્બન્ધેન ઉદ્દેશપદપ્રવૃત્તિનિમિત્તમ્। તેનાશ્રયતયા
તસ્યૈકદેશસાધારણત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। સમુદાયત્વસ્ય
વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વેન નિવેશઃ। અતઃ ધીવિશેષવિષયત્વરૂપસ્ય
તસ્યાનુગમે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। યદિ ચ વિષયત્વમવ્યાસજ્યવૃત્તીતિ નાયં
પ્રકારઃ સાધીયાનિત્યુચ્યતે, તદા
તાદૃશવર્ણત્વવ્યાપકધર્મવત્ત્વમેવોદ્દેશલક્ષણં વક્તમવ્યમ્।
તાદૃશધર્મત્વેન ચ વિશેષ્યતાવચ્છેદકધર્મબોધકત્વવ્યુત્પત્તેઃ

સ્વીકારાન્નતિપ્રસઙ્ગાવકાશઃ। યદ્યપિ
પર્યાયપદાન્તરાધીયનશાબ્દબોધે વ્યભિચારવારણાય
તત્તત્પદજ્ઞાનાવ્યવહિતોત્તરત્વસ્ય કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ અવશ્યં
નિવેશ્યતયા તત્ર વિષયનિવેશે પ્રયોજનાભાવેન
લક્ષ્યતાવચ્છેદકીભૂતપૃથિવીત્વાદિપ્રકારકત્વાવચ્છિન્નત્વસ્ય
જન્યતાયામસંભવઃ। તથાપિ
તત્તત્પદજ્ઞાનાવ્યવહિતોત્તરશાબ્દત્વાવચ્છિન્નજન્યતૈવ લક્ષણે નિવેશ્યા,
અતો ન દોષઃ।
પૃથિવીપદજ્ઞાનાવ્યવહિતોત્તરશાબ્દત્વાવચ્છિન્નજન્યતાનિરૂપિતજનકતાવચ્છેદકયત્કિઞ્ચિજ્જ્ઞા
-- નીયવિષયતાશ્રયવર્ણત્વવ્યાપકઃ
તાદૃશવ્યાપકસમુદાયનિષ્ઠન્યૂનવૃત્તિતાનિરૂપિતશ્ચ યો ઽયં ધર્મઃ સ
એવ પૃથિવ્યુદ્દેશલક્ષણમિતિરીત્યા તત્તદુદ્દેશલક્ષણં બોધ્યમ્। ન ચ
કિઞ્ચિત્ત્વનિવેશાદનનુગમ ઇતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશજનકતાનિરૂપિતાધિકરણતાવિશિષ્ટધર્મવત્ત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન
સ્વાધિકરણતાસ્વવિશિષ્ટવિશિષ્ટવિષયતાશ્રયવર્ણન્ત્વસમ્બન્ધેન।
વિષયતાયાં સ્વવિષિષ્ટવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વનિરૂપકજનકતાવચ્છેદકત્વસ્વાશ્રયજ્ઞાનીયત્વોભયસમ્બન્ધેન।
તાદૃશધર્મનિષ્ઠન્યૂનવૃત્તિતાનિરૂપકભિન્નત્વં ચ
સ્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદવદ્વૃત્તિત્વસ્વસામાનાધિકરણ્યોભયસંબન્ધેન
તાદૃશધર્મવિશિષ્ટાન્યત્વમ્। અધિકરણતાવૈશિષ્ટ્યઘટકતયા
સ્વવિશિષ્ટધર્મવિશિષ્ટત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસંબન્ધઃ
પર્યવસિતઃ। અત એવ ઽપૃથિવી ગન્ધવતીઽ ઇતિ વાક્યે નાતિપ્રસઙ્ગ
ઇતિ મદેકપરિશીલિતઃ પન્થાઃ।
[65] નનુ સુરભ્યસુરભ્યવયવારબ્ધ ઇતિ
દીપિકાવાક્યે તાદૃશાવયવાભ્યામારબ્ધમિતિ વિગ્રહાત્
તાદૃશાવયવસમેવતાદ્યકૃતિમત્ત્વં લભ્યતે। આઙ્પૂર્વકસ્ય રભતેઃ
આદ્યકૃતિબોધકત્વાત્। ક્તપ્રત્યયસ્ય વિધેયત્વમર્થઃ। તચ્ચાસઙ્ગતમ્।
કૃતેઃ આત્મમાત્રધર્મત્વાદિત્યત આહ-- [66] આરબ્ધે જન્ય ઉ ઇતિ। [66] પરસ્પરવિરોધેનેતીતિ। વિરોધઃ પ્રતીબન્ધકત્વમ્, તત્ર
પરસ્પરત્વં ચ સ્વાશ્રયનિરૂપિતપ્રતિબન્ધકતાશ્રયનિરૂપિત્વં
પ્રતિબન્ધકતાવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્
સ્વનિરૂપકવૃત્તિત્વસ્વાશ્રયવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન। [66] સુરભિગન્ધં પ્રતિ અસુરભિગન્ધસ્યેત્યાદિ। અત્ર સમવાયેન
સુરભિગન્ધં પ્રતિ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્યાસુરભિગન્ધાભાવસ્ય
સમવાયસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્ય સુરભિગન્ધાભાવસ્યૈવ વા
કાર્યકાલવૃત્તિતયા કારણત્વેન પ્રતીતિબલેન
સુરભ્યસુરભ્યુભયોરસંબન્ધયોરેવ સમવાયેનોત્પત્તૌ
કાર્યકાલાવછેદેન પ્રતિબન્ધકાભાવરૂપકારણાભાવાત્
નોભયગન્ધોત્પત્તિરિતિ ભાવઃ।

યત્તુ - સમવાયેન
સુરભિગન્ધં પ્રતિ સ્વસમવાયિસમવેતસમવાયેન અસુરભિગન્ધાદેઃ
પ્રતિબન્ધકત્વર્ણનં - તત્તુ
પ્રતિબન્ધકતાવચ્છેદકસંબન્ધગૌરવાદનાદેયમ્। [66] સ્વાશ્રયસમવેતત્વસંબન્ધેનેત્યાદિરિતિ।
અત્રાવચ્છિન્નસંસર્ગતાકત્વં
તૃતીયાર્થઃ। તચ્ચ
પ્રતીતિસંભવેનેત્યત્ર પ્રતીતાવન્વેતિ। તૃતીયાયાઃ પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ।
તસ્ય સમવાયેન ગન્ધપ્રતીતૌ ભ્રમદોષવિધયા પ્રયોજકત્વં બોધ્યમ્।
દીપિકાયામ્ [65] ચિત્રગન્ધાનઙ્ગીકારાદિતિ। તથા ચ
ચિત્રગન્ધસ્યાસત્ત્વાદવ્યાપ્તિરસ્ત્યેવેતિ ભાવઃ।
[66] પ્રકાશિકાયામ્ તુષ્યતુ દુર્જન ઇતિ
ન્યાયેનેતિ। અત્રાયમાશયઃ-- સુરભ્યસુરભિગન્ધવત્પરમાણુભ્યાં
દ્વ્યણુકમારબ્ધમ્।
તતસ્ત્ર્યણુકાદિક્રમેણ મહાવયવિપર્યન્તમુત્પન્નમ્। તત્ર ઘટે
ગન્ધપ્રતીતિર્નોપેયત એવ તદવયવકપાલાદૌ ગન્ધાભાવેન તત્ર
ગન્ધાસંભવાત્ પરમાણુગન્ધસ્ય ચાપ્રત્યક્ષત્વાત્। વસ્તુતસ્તુ
પરમાણુગન્ધસ્ય લૌકિકપ્રત્યક્ષવિષયત્વાભાવે ઽપિ
સ્વસમવાયિઘટિતપરંપરાસંબન્ધેન તત્ર
પરમાણુગન્ધવિષયકાલૌકિકપ્રત્યક્ષં સંભવત્યેવ। યદિ ચાયં
ગન્ધવાનિતિ લૌકિકપ્રતીતિર્જાયતે ઇત્યાગ્રહસ્તદાસ્તુ ચિત્રગન્ધ
ઇતિ। [65] ગન્ધસમાનાધિકરેણેતિ। અત્રાપિ
પૂર્વવદેવાર્થો બોધ્યઃ। અન્યથા પૂર્વરીત્યા દોષાત્।
નનુ દ્રવ્યત્વાપરત્વં
દ્રવ્યભિન્નભિન્નત્વમ્, તથા ચ કથમસંભવવારણમિત્યત આહ - [66] દ્રવ્યત્વન્યૂનવૃત્તીત્યર્થકમિતિ। દ્રવ્યત્વાભાવવદવૃત્તિત્વમેવ
સત્તાવારણાય કુતો ન નિવેશ્યત ઇત્યત આહ - [66] તેનેતિ। [66] દ્રવ્યત્વવ્યુદાસ ઇતિ। દ્રવ્યત્વસ્ય
સ્વાભાવવદવૃત્તિઽપિ સ્વસમાનાધિકરણાભાવપ્રતિયોગિત્વવિરહાત્।
કાલિકસંબન્ધેન તાદૃશધર્મવત્ત્વમાદાયાતિવ્યાપ્તિવારણાય [65] જાતીતિ। નિત્યત્વમાત્રમત્ર વિવક્ષિતમ્। અનેકસમવેતત્વસ્ય
પ્રકૃતે ઽવ્યાવર્તકત્વાત્। પૃથિવીજલાન્યતરત્વસ્ય
સમવાયસંબન્ધઘટિતસામાનાધિકરણ્યવિરહાત્। કાલિકસંબન્ધેન
તાદૃશધર્મવત્ત્વમાદાયાતિવ્યાપ્તિવારણાય સમવાયેન
તાદૃશધર્મવત્ત્વસ્ય વિવક્ષણીયતયા ઉક્તાન્યતરત્વમાદાય દોષાપ્રસક્તેશ્ચ।
પૃથિવીજલદ્વિત્વાદીનામપિ અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વરૂપતયા
નિત્યત્વવિરહેણૈવ વારણં બોધ્યમ્। [66] સ્વાશ્રયસંયુક્તત્વસંબન્ધેનેત્યાદિરિતિ। અત્રાપિ પૂર્વવદેવાર્થો
વર્ણનીયઃ। [66] અનુગતરૂપેણ -
સ્વનિષ્ઠાધેયતાવચ્છેદકાતિરિક્તત્વેનેત્યર્થઃ।
સર્વનિષ્ઠાધેયતાનવચ્છેદકસંબન્ધેન ઘટાદેઃ કપાલાદિલક્ષણત્વે
ભૂતલાદૌ ઘટાદિસંયોગિનિ અતિવ્યાપ્તેઃ। એવં સમવાયાદીનાં
તાદૃશરૂપેણ સંબન્ધત્વમપ્યપ્રામાણિકમ્। [66] વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
બોધ્યમિતિ। પૃથિવ્યાઃ સમવાયેન ગન્ધો લક્ષણં, સમવાયેન કપાલસ્ય
ઘટો લક્ષણમિતિ ભાવઃ।

પૃથિવીવિભાગઃ
સંગ્રહે [69] સા
દ્વિવિધા નિત્યા અનિત્યા ચેતિ। દ્વે વિધે યસ્યાઃ સા દ્વિવિધા, વિધા
નામ વિભાજકધર્મઃ,
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકપૃથિવીત્વાદિસાક્ષાદ્વ્યાપ્યધર્મ ઇતિ યાવત્।
બહુવ્રીહાવુત્તરપદસ્યાન્યપદાર્થે નિરૂઢલક્ષણાયાઃ સર્વસંમતતયા
દ્વિત્વસંખ્યાશ્રયવિભાજકધર્મવતિ પ્રકૃતે વિધાપદસ્ય નિરૂઢલક્ષણા।
દ્વિપદં તાત્પર્યગ્રાહકમ્। નિત્યાનિત્યયોઃ
નિત્યાનિત્યાન્યતરત્વસંબન્ધેનાન્વયઃ પૃથિવ્યામ્। સર્વત્ર
વિભાગવાક્યસ્થલે તથા વ્યુત્પત્તેઃ સ્વીકારાત્। ઇતિ શબ્દઃ
હેતુગર્ભવિશેષણદ્યોતકઃ। તથા ચ યતઃ તથા તતઃ પૃથિવી
દ્વિત્વાશ્રયતાદૃશધર્મવતીતિ બોધઃ। અત એવ નિત્યાનિત્યપદયોઃ
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વમુપપન્નમ્, તયોઃ પૃથિવીપદસમાનાધિકરણત્વાત્।
યત્તુ-નિત્યાનિત્યપદે નિત્યત્વાનિત્યત્વપરે। તયોરભેદસંબન્ધેન
વિભાજકધર્મે ઽન્વય - ઇતિ, તત્તુચ્છમ્। ઉભયાભેદસ્ય
વિભાજકધર્મે ઽસંભવાત્।
અન્યતરત્વબોધકપદાભાવેન
નિત્યત્વાનિત્યત્વાન્યતરભેદબોધાસંભવાત્ તયોર્લક્ષણાયાં
માનાભાવાત્। યાદૃશાર્થસ્ય લક્ષણયા યત્કિઞ્ચિત્પદાર્થબોધઃ
તાદૃશાર્થબોધસ્ય શક્તાદપિ પદાદાનુભાવિકત્વેન પૃથિવી દ્વિવિધા
નિત્યત્વમનિત્યત્વમિતિ પ્રયોગાપત્તેઃ।
વિધાપદાર્થતાવચ્છેદકવિભાજકધર્મનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતાભેદસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાસબન્ધેન
શાબ્દબોધં પ્રતિ
વિધાપદસમભિવ્યાહૃતૈતિપદસમભિવ્યાહૃતયકિઞ્ચિત્પદનિરૂપિતશક્તિ જ્ઞાનાદેઃ
પ્રતિબન્ધકત્વાદિકલ્પને મહાગૌરવાપત્તેઃ।
અથ
પરમાણુર્દ્વિંવિધઃ-નિત્યો ઽનિત્યશ્ચ। દ્રવ્યં દ્વિવિધમ્-પૃથિવી જલં
ચેતિ પ્રયોગાપત્તિરિતિ ચેત્-ન। દ્વિવિધેત્યાદિબહુવ્રીહૌ
વિધાપદાર્થતયા યાવન્તો ધર્માઃ પ્રતીયન્તે
તાવદ્ધર્મમાત્રવિષયકધીવિશેષવિષયત્વરૂપદ્વિત્વાદિવિશેષિતધર્મવતિ
નિરૂઢલક્ષણા। વિશેષિતત્વં ચ
સ્વવ્યાપકપૃથિવીત્વાદિસાક્ષાદ્વ્યાપ્યવ્યાપ્યત્વાશ્રયત્વસ્વાશ્રયત્વોભયસમ્બન્ધેનેત્યદોષઃ।
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકીભૂતપૃથિવીત્વાદ્યવચ્છેદેન
તાદૃશધર્મવદન્વયસ્વીકારાત્ ન દ્રવ્યં દ્વિવિધમ્ પૃથિવી જલં
ચેત્યાદિપ્રયોગઃ। યદ્યપિ નિત્યત્વાનિત્યત્વયોર્જલાદિસાધારણતયા ન
પૃથિવીત્વાદિવ્યાપ્યત્વં તથાપિ
પૃથિવીત્વાદ્યન્યતમત્વવિશિષ્ટસ્વરૂપાદિસમ્બન્ધેન
તયોસ્તથાત્વમક્ષતમ્। સાક્ષાત્પદં ચ ઽપૃથિવી ત્રિવિધા
નિત્યાનિત્યપટશ્ચેતિઽ ઇત્યાદિ પ્રયોગવારણાય। ઽઆપો દ્વિવિધાઃ-
નિત્યાનિત્યાશ્ચેતિઽ ઇત્યાદાવપ્યુક્તૈવ રીતિઃ।

યદિ ચ ઽપુનસ્ત્રિવિધા
- શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ઽ ઇત્યાદેઃ
પૃથિવીસામાન્યવિભાગપરતામતે
ઽતાદૃશભેદપ્રયુક્તત્રિત્વસઙ્ખ્યાવિશિષ્ટપૃથિવીત્વસાક્ષાદ્વ્યાપ્યધર્મવતી
પૃથિવીઽ ઇતયાદિરીત્યૈવ બોધસ્ય વક્તવ્યતયા શરીતત્વાદીનાં
તાદૃશવ્યાપ્યતાવિરહેણાસઙ્ગતિરિતિ વિભાવ્યતે, તદા
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકપૃથિવીત્વાદિસાક્ષાદ્વ્યાપ્યત્વં
નોપાદેયમ્।
વિભાજકધર્માણાં પરસ્પરં વૈયધિકરણ્યભાનવ્યુત્પત્તેઃ
દ્વિવિધેત્યાદૌ સ્વીકારાત્ ઽપૃથિવી ત્રિવિધા, નિત્યાનિત્યઘટશ્ચઽ
ઇતિ પ્રયોગાનવકાશઃ। એવં ચ બહુવ્રીહૌ
તાદૃશદ્વિત્વવિશિષ્ટાશ્રયધર્મવતિ નિરૂઢલક્ષણા। વૈશિષ્ટ્યં
1સ્વસેત્યાદિભેદવત્ત્વતાદાત્મ્યોભયસમ્બન્ધેન।
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકપૃથિવીત્વાદિસમાનાધિકરણનિષ્ઠત્વવિશેષિતસ્વનિષ્ઠા
- વચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વ
અવચ્છેદકતાનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના
તત્રૈકાવચ્છેદકતા નિત્યત્વાતિરિક્તા
સ્વાશ્રયાધિકરણકાલવૃત્તિત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
નનુ પુરસ્ત્રિવિધેતિ
પૃથિવીસામાન્યવિભાગો વા કાર્યપૃથિવીવિભાગો વા। નાદ્યઃ,
નિત્યપૃથિવ્યાઃ શરીરાદાવન્તર્ભાવાસમ્ભવાત્। નાપિ ર્દ્વિન્તીયઃ,
પુનશ્શબ્દસ્વારસ્યવિરોધાત્। તેન હિ યદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્ય પ્રાગ્વિભાગઃ
કૃતિ તદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્યૈવ રૂપાન્તરેણ - વિભજનં સૂચ્યત ઇત્યત આહ
પ્રકાશિકાયામ્ [70] અત્રેતિ। તથા ચ ઽપુનસ્ત્રિવિધાઽ ઇત્યાદૌ
પૃથિવીસામાન્યસ્યૈવ વિભાગઃ। ઽવિષયો મૃત્પાષાણાદિઃ- ઇત્યત્ર
આદિપદેન પરમાણુપરિગ્રહસમ્ભવાત્।
ભૌમદિવ્યૌદર્યાકરજભેદાદિતિ તૈજસવિષયવિભાગસ્થલે ઽપિ
ભૂમેરિદં ભૌમમમિતિ વિગ્રહાત્ ભૂમિ સમ્બન્ધ્યાદિપરત્વાત્ તેનૈવ
તૈજસપરમાણુસઙ્ગ્રહાદિતિ ભાવઃ। [70] વર્ણયન્તીતિ। અત્ર
પુનશ્શબ્દાસ્વારસ્યમવસરબીજમ્। ઇદમત્ર બોધ્યમ્ - અત્ર ઽપુનઃ
ત્રિવિધા શરીરેન્દ્રિયવિષયભેદાત્ઽ ઇત્યત્ર
શરીરપ્રતિયોગિકત્વેન્ર્દિય -
પ્રતિયોગિકત્વાન્યતરવન્નિષ્ઠાધેયતત્વશરીરપ્રતિયોગિકત્વવિષયપ્રતિયોગિકત્વાન્યતરવન્નિષ્ઠધેયત્વાન્યતમસમ્બન્ધેન
શરીરાદેરેકત્ર દ્વયમિતિ રીત્યા ભેદપદાર્થે અન્યોન્યાભાવે અન્વયઃ।
પઞ્ચમ્યાઃ પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ।
શરીરાદિવિશેષિતભેદવૃત્તિત્રિત્વવિશિષ્ટવિભાજકધર્મવતીતિ બોધઃ।
ભેદસ્ય પ્રયોજકત્વં ચ સ્વજ્ઞાનાધીનાપેક્ષાબ1દ્ધિદ્વારા। ઉક્તરીત્યા
અન્યત્રાપિ બોધઃ ઊહ્યઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ પૂર્વવદિતિ।
1.

સ્વસેત્યાદિભેદવાવેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વેત્યર્થઃ।
[69] વિષયો મૃત્પાષાણાદિરિતિ।
મૃત્પાષાણાવાદી યસ્યેતિ વ્યુત્પત્ત્યા
મૃત્પાષાણાદિનિષ્ઠાદિતાનિરૂપકઃ પાર્થિવવિષય ઇતિ બોધઃ।
તદ્ધર્માવચ્છિન્નસ્ય તદાદિત્વં નામ
ઉદ્દેશ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠતન્નિરૂપિતાધેયતાવિશિષ્ટત્વમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્વાશ્રયધર્મતાવિશિષ્ટતદ્ધર્મવત્ત્વસમ્બન્ધેન। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નબોધકપદપૂર્વપદપ્રતિપાદ્યતાવચ્છેદકત્વસ્વવ્યાપ્યત્વોભયસમ્બન્ધેન।
કેચિત્તુ -
સ્વવિષયકજ્ઞાનવિષયસમુદાયઘટકત્વં આદિત્વમ્। સ્વં
પાર્થિવાદિવિષયઃ। તથા ચ
મૃત્પાષાણાદિવિષયકજ્ઞાનવિષયસમુદાયઘટકતાનિરૂપકઃ
મૃત્પાષાણાદિઘટિતસમુદાયવિષયકજ્ઞાનવિષયઃ પાર્થિવવિષય
ઇત્યર્થઃ-ઇતિ
વ્યાચક્રુઃ। અતસ્તન્તુસમદાયત્વસ્ય ધીવિશેષવિષયત્વરૂપતયા વિશિષ્ય
તત્તત્પદાર્થજ્ઞાને સમુદાયત્વસ્યૈવ દુર્નિરૂપત્વાત્।
તત્તત્પદાસર્વજ્ઞજીવે ઽસમ્ભવાત્। સમ્બન્ધકોટૌ
સ્વવ્યાપ્યત્વોપાદનાત્, વિષયો મૃત્પાષાણજલાદિરિતિ વાક્યસ્ય ન
પ્રામાણ્યમ્। વ્યાપ્યત્વં ચાત્ર
તત્સમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વે સતિ
તત્સામાનાધિકરણ્યમ્, ન તુ તદભાવવદવૃત્તિત્વમ્। તેન ઽપ્રમેયઃ
પૃથિવ્યાદિઃઽ ઇત્યાદિવાક્યસ્ય ન પ્રામાણ્યાનુપપત્તિઃ।
સત્યન્તનિવેશાચ્ચ ઽપૃથિવી દ્રવ્યાદિ ગન્ધવદાદિઽ રિત્યાદિવાક્યસ્ય ન
પ્રામાણ્યમ્। સામાનાધિકરણ્યનિવેશાચ્ચ મૃત્પાષાણાદિરિતિ વાક્યસ્ય
ન પ્રામાણ્યમ્ ઇત્યલમતિવિસ્તરેણ। [70] અન્ત્યેતિ।
દ્રવ્યસમાનાધિકરણભિન્નત્વમન્ત્યાવયવિત્વમિહ વિવક્ષિતમ્।
નનુ શરીરસ્ય
શરીરત્વજાતિરેવ કુતો લક્ષણતયા નોક્તા। એવમિન્દ્રિયસ્યાપિ
ઇન્દ્રિયત્વજાતિમત્ત્વમ્। ન ચ શરીંરત્વાદેર્જાતિત્વેમાનાભાવઃ।
1પદવાચ્યતાપક્ષકાનુમાનસ્યૈવ તથાત્વાત્ અત આહ - શરીરત્વમિતિ।
1.
પદવાચ્યતાપક્ષકાનુમાનસ્યેતિ। શરીરપદવાચ્યતા કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના
પદવાચ્યતાત્વાત્ ઘટપદવાચ્યતાવત્ ઇત્યનુમાનસ્યેત્યર્થઃ।
શબ્દેતરેત્યાદીન્દ્રિયલક્ષણે વિશેષપદવૈયર્થ્યં
સંયોગસ્યોદ્ભૂતત્વરૂપજાત્યનાક્રાન્તત્વાત્। અતઃ તત્પદં
સાર્થકયિતુમાહ-
[70] ઉદ્તત્વં ન જાતિરિતિ। [70] શુક્લન્વાદિના સાઙ્કર્યાદિતિ। સઙ્કર એવ સાઙ્કર્યમ્।
ચાતુર્વર્ણ્યાદિત્વાત્ સ્વાર્થે ષ્યઞ્। તેન પૃથિવીત્વાદિના
સઙ્કરાદિતિ પૂર્વગ્રન્થેનાવિરોધઃ। [70] કારણત્વાનુપપત્તેરિતિ।

ઇદમત્ર ચિન્ત્યમ્-શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યનાનોદ્ભૂતત્વાભ્યુપગમે ઽપિ
તત્તુદુદ્ભૂતાન્યતમત્વેન ચાક્ષુષં પ્રતિ એકહેતુત્વં સુવચમ્।
અન્યતમત્વઘટકભેદાનાં મિથો વિશેષણવિશેષ્યભાવે
વિનિગમનાવિરહ ઇતિ તુ નાશઙ્કનીયમ્। ઉદ્ભૂતત્વસ્ય
તત્તદનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટરૂપત્વપક્ષે ઽપિ કૂટત્વસ્ય
તત્તદ્વિષયકધીવિશેષવિષયત્વરૂપરૂપતયા તત્તદ્વિષયકત્વાનાં
વિશેષણવિશેષ્યભાવે વિનિગમનાવિરહસ્ય તુલ્યત્વાત્।
સંયોગાદિકમાદાયાકાશાદિચાક્ષુષવારણાય રૂપત્વસ્ય
કારણતાવચ્છેદકકોટૌ અન્તર્ભાવનીયતયા
રૂપત્વતાદૃશોદ્ભૂતત્વયોઃ વિશેષણવિશેષ્યતાવચ્છેદકભાવે
વિનિગમનાવિરહેણ મહાગૌરવપ્રસઙ્ગાચ્ચેતિ। [71] વિશેષેતીતિ। સામાન્યગુણભિન્નેત્યર્થઃ। તેન
દ્રવ્યત્વાદિકમાદાયાસમ્ભવવારણાય ગુણપદમિતિ ધ્યેયમ્।
રૂપાભાવેતિ। ઉદ્ભૂતરૂપાભાવેત્યર્થઃ। તેન નાભાવસ્ય
યોગ્યતાનુપપત્તિઃ। [71] સન્નિકર્ષઘટકતયેતિ। અયમત્ર ભાવઃ-
જ્ઞાનકારણત્વં જ્ઞાનનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં તચ્ચ
કાલચક્ષુસ્સંયોગે ઽક્ષતમેવ। અન્યથા
ચક્ષુસ્સંયોગવિશિષ્ટનિરૂપિતવિશેષણતાવિરહેણ કાલે
રૂપાભાવપ્રત્યક્ષાનુપપત્તેરિતિ।
[71] મનઃ પદમિતિ। કાલે સુખં નાસ્તીતિ
પ્રત્યક્ષન્તુ ન સમ્ભવત્યેવ, વિજાતીયાત્મમનસ્સંયોગસ્ય જ્ઞાનમાત્રં પ્રતિ
હેતુત્વંસ્વીકારાત્। તથા ચ તત્તદ્ભેદકૂટનિવેશગૌરવભયેન
સર્વમતસાધારણ્યાયોક્તવિશેષણં નિવેશિતમિતિ ભાવઃ। [71] પ્રયોજનકથનપરતયેતિ। એતેન ઘ્રાણેન્દ્રિયે ઽનુમાનપ્રમાણમપિ
સૂચિતમ્। તથા હિ ગન્ધસાક્ષાત્કારઃ મનોભિન્નેન્દ્રિયકરણકઃ
માનસાન્યપ્રત્યક્ષસામાન્યસાક્ષાત્કારત્વાત્। ઘટાદિચાક્ષુષજ્ઞાનસામાન્યં
પ્રતિ સમવાયિકારણત્વાત્ સિદ્ધસાધનવારણાય સાધ્યશરીરે
મનોભિન્નેતિ માનસસાક્ષાત્કારે વ્યભિચારવારણાય હેતુકોટૌ
માનસાન્યેતિ। [71] એવમુત્તરત્ર જ્ઞેયમિતિ।
શીતસ્પર્શસમાનાધિકરણેતિ પદં શીતત્વં સ્પર્શનિષ્ઠજાતિવિશેષ
ઇતિ સૂચનાય। શીતસ્પર્શવત્યઃ આપઃ ઇત્યાદિસઙ્ગ્રહવાક્યે ઽપિ
એવમેવ બોધ્યમ્। ન
તુ તદપિ લક્ષણપ્રવિષ્ટમ્। એવં ઉત્તરત્રાપિ।
તેજોનિરૂપણમ્
સઙ્ગ્રહે [76] અબિન્ધનં વિદ્યુદાદિ આપઃ ઇન્ધનાનિ યસ્યેતિ બહુવ્રીહિં
વર્ણયતિ।
કેચિત્તુ-કરણે
લ્યુડન્તસ્યેન્ધનશબ્દસ્યાપ્શબ્દસમાનાધિકરણત્વે વિશેષ્યનિઘ્નત્વે ન
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વાપત્ત્યા ઽટિઢ્ઢાણઞિઽત્યાદિના ઙીપ્(?) પ્રસઙ્ગેન
અબિન્ધનમિતિ રૂપાનિષ્પ્ત્તેઃ અબિન્ધનિકમિત્યેવ વક્તવ્યત્વાત્
ઇન્ધનશબ્દસ્ય પૂર્વનિપાતાપત્તેશ્ચ
ઇન્ધનશબ્દસ્યા1તથાત્વાદિત્યભિપ્રાયેણ વ્યધિકરણબહુવ્રીહિં

પ્રદર્શયતિ અદ્ભિઃ ઇન્ધનમિત્યાદિના। તથા ચ ઇન્ધનશબ્દઃ ભાવે
લ્યુડન્ત ઇતિ ભાવઃ-ઇત્યાહુઃ।
સુવર્ણતૈજસત્વવાદઃ
[77] સુવર્ણસ્યેત્યાદિ।
સુવર્ણવિશેષ્યકતૈજસત્વપ્રકારકનિશ્ચયાનુકૂલપરમતનિરાકરણપૂર્વક2વ્યાપારવિષયકેચ્છાવિશિષ્ટપૂર્વપક્ષાનુકૂલકૃતિમાનિતિ
બોધઃ। વૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વસ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વોભયસમ્બન્ધેન। [76] સૂવર્ણં પાર્થિવમિતિ દીપિકાવાક્યમ્ સર્વં વાક્યમસતિ બાધકે
સાવધારણમિતિ ન્યાયેનાવધારણગર્ભમિત્યાશયેનાવતારયતિ -
1.
અતથાત્વાત્-અપ્શબ્દસમાનાધિકરણત્વાભાવાત્
વિશેષ્યનિઘ્નત્વાભાવાચ્ચેત્યર્થઃ।
2.
વ્યાપારવિષયકેત્યાદિ। વ્યાપારઃ સ્વમતસ્થાપનરૂપઃ। સ્વપ્રયોજ્યેતિ।
સ્વં વ્યાપારવિષયકેચ્છા તત્પ્રયોજ્યા। ઇચ્છા પૂર્વપક્ષં
કુર્યામિત્યાકારા તદ્વિષયત્વં પૂર્વપક્ષાનુકૂલકૃતૌ, એવં સ્વં
વ્યાપારવિષયકેચ્છા તદ્વિષયઃ વ્યાપારઃ તત્સમાનકર્તૃકત્વં ચ
તાદૃશકૃતૌ।
સુવર્ણવિશેષ્યકેત્યાદિ। પ્રથમવિશિષ્ટાન્તસ્ય
શઙ્કાનિવૃત્ત્યનુકૂલવ્યાપારે દ્વિતીયવિશિષ્ટાન્તસ્ય કૃતૌ ચાન્બયઃ।
પ્રથમવૈશિષ્ટ્યં સ્વપ્રયોજ્યત્વસ્વસામાનાધિકરણ્યોભયસંબન્ધેન।
દ્વિતીયવૈશિષ્ટ્યં
સ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વસ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વોભયસંબન્ધેન।
[77] પાર્થિવત્વસાધકમિત્યાદિના। તેન
ગુરુત્વસ્ય જલે વ્યભિચારેણ પાર્થિવત્વસાધકત્વાસમ્ભવાત્
તૈજસત્વાભાવસાધકત્વસ્યૈવ વક્તવ્યત્વેન તૈજસત્વાભાવસ્ય ચ
પ્રતિજ્ઞાવાક્યેનાલાભાત્ તત્સાધકહેતુકથનમનુચિતમિતિ શઙ્કા
નિરવકાશા। સુવર્ણં પાર્થિવમેવેત્યેવ પ્રતિજ્ઞાર્થસ્ય વાચ્યતયા તત્ર
ચૈવકારેણ તૈજસત્વાભાવલાભાત્। [77] એતેન
તૈજસત્વાભાવસાધકહેતુકથનેન। [77] દિગિતિ। અયં
ભાવઃ-સમવાયેન પીતરૂપં પ્રતિ તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન પૃથિવીત્વેન
કારણતાયાઃ કૢપ્તત્વાત્ સુવર્ણસ્ય તૈજસત્વે વિજાતીયપીતરૂપં
પ્રતિ કારણતાન્તરં કલ્પનીયમ્। તસ્ય પાર્થિવત્વે તુ ન
તત્કલ્પનાવશ્યમ્ભાવ ઇતિ લાઘવમિતિ તર્કાનુગૃહીતં ઽસુવર્ણં
પાર્થિવત્વતદભાવાન્યતરવત્ પ્રમેયત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનં તસ્ય
પૃથિવીત્વસાધકપ્રમાણતયા સમ્ભવતીતિ।
[77] સુવર્ણસ્ય પીતિમગુરુત્વાશ્રયત ઇત્યાદિ।
સુવર્ણવિશેષ્યકપીતિમગુરૂત્વાશ્રયવ્યતિરિક્તત્વપ્રકારકાપ્રામાણ્યગ્રહાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયાનુકૂલયુક્તિકથનવિષયકેચ્છાવિશિષ્ટાનુમાનવિશેષ્યકાપ્રયોજકત્વપ્રકારકશઙ્કાનિવૃત્ત્યનુકૂલવ્યાપારવિષયકેચ્છાવિશિષ્ટાનુકૂલતર્કવ્યવસ્થાપનાનુકૂલકૃતિમાનિતિ
બોધઃ। [77] અસતિ પ્રતિબન્ધક ઇત્યાદિ।
પ્રતિબન્ધકાત્યન્તાભાવવિશિષ્ટાત્યન્તાનલસંયોગવિશિષ્ટદ્રવત્વાદિત્યર્થઃ।
અગ્નિસંયુક્તઘટે વ્યભિચારવારણાય દ્રવત્વનિવેશનમ્। વૈશિષ્ટ્યદ્વયં

એકક્ષણાવચ્છિન્નૈકાધિકરણવૃત્તિત્વરૂપમ્। [77] અત્યન્તાનલસંયોગી
પીતિમાશ્રય ઇત્યાદિ। અત્ર ચાત્યન્તાનલસંયોગીતિ
પક્ષવિશેષણાનુપાદાને જલમધ્યસ્થપીતરૂપાશ્રયદ્રવદ્રવ્યવિશેષે
સામાનાધિકરણ્યેન
સિદ્ધસાધનવારણાયાવચ્છેદકાવચ્છેદેનાનુમિતેરુદ્દેશ્યતાયા
વક્તવ્યત્વેન હરિદ્રાયાં સામાનાધિકરણ્યેન બાધઃ સ્યાદિતિ
તદુપાદાનમ્। જલમધ્યસ્થઘૃતે સામાનાધિકરણ્યેન
સિદ્ધસાધનવારણાયાવચ્છેદકાવચ્છેદેનાનુમિતેરુદ્દેશ્યતાયા
વાચ્યત્વેન ઘટદાવંશતો બાધવારણાય પીતિમાશ્રયત્વમુપાત્તમ્।
યદ્યપ્યેવમપિ પીતરૂપવતિ તાદૃશઘટાદૌ બાધઃ તથાપિ
સ્વાવ્યવહિતાત્તરપ્યેવમપિ પીતરૂપવતિ તાદૃશઘટાદૌ બાધઃ તથાપિ
સ્વાવ્યવહિતોત્તરક્ષણાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેન
વિજતીયાગ્નિસંયોગવિશિષ્ટપીતરૂપવત્ત્વસ્યૈવ
પક્ષતાવચ્છેદકત્વસ્વીકારાત્ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ।
સ્વાવ્યવહિતોત્તરક્ષણાવચ્છિન્નૈકાધિકરણવૃત્તિત્વલક્ષણસામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેનાગ્નિસંયોગવિશિષ્ટદ્રવત્વસહિતગુરુત્વં
હેતુઃ।
સ્વસમવેતદ્રવત્વનાશપ્રતિબન્ધકદ્રવદ્રવ્યાન્તરસંયુક્તત્વં
સાધ્યમ્। ન ચ દૃષ્ટાન્તપક્ષસાધારણસ્વત્વાનનુગમાત્ પક્ષે બોધો
દૃષ્ટાન્તે સાધ્યવૈકલ્યં વા। એવં દ્રવદ્રવ્યાન્તરેત્યત્ર
સ્વાન્યોન્યાભાવાશ્રયદ્રવદ્રવ્યવિવક્ષાયાં અનુપયોગઃ અન્યથાસિદ્ધિશ્ચેતિ
વાચ્યમ્।
1સ્વસંયુક્તત્વ-સ્વપ્રતિબધ્યનાશપ્રતિયોગિદ્રવત્વસમવાયિત્વસ્વાસમવેતજપતિમત્ત્વત્રિતયસમ્બન્ધેન
દ્રવદ્રવ્યવિશિષ્ટત્વસ્ય સાધ્યત્વાભ્યુપગમાત્ સાધ્યશરીરે ઉદ્દેશ્યસિદ્ધયે
તૃતીયસંબન્ધનિવેશઃ। સિધ્યતિ દ્રવ્યે વ્યભિચારાવારણાય
હેતુકોટૌ ગુરુત્વનિવેશઃ।
યદ્યપિ તાદૃશદ્રવ્યસિદ્ધિતઃ પ્રાક્ તત્ર
વ્યભિચારગ્રહસ્ય ન સમ્ભવઃ, તથાપિ
યદ્યત્યન્તાનલસંયોગવિશિષ્ટદ્રવત્વમુક્તસાધ્યવ્યાપ્યં સયાત્ તર્હિ
પ્રકૃતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન દર્શિતાસાધ્યસાધકં સ્યાદિતિ
રીત્યાઅનવસ્થા સ્યાદિતિ ગુરુત્વોપાદાનમ્ [77] જલાદિકમાદાયેતિ। અત્ર આદાનં ગ્રહણમ્। તચ્ચ પ્રકૃતે
વિષયતારૂપમ્। લ્યપઃ સમાનકર્તૃકત્વમાત્રમર્થઃ
વિષયતારૂપપર્યવસાનશબ્દાર્થાન્વિતમ્। સમાનકર્તૃકત્વં ચેહ
તન્નિરૂપકનિરૂપિતત્વમ્। જલાદિકમિત્યત્ર દ્વિતીયાયાઃ આધેયત્વમર્થઃ।
તથા ચ જલાદિનિષ્ઠં યદ્વિષયત્વં
તન્નિરૂપકનિરૂપિતાનુમાનવિષયત્વરૂપાર્થાન્તરધર્મિકસંભવિત્વપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલવ્યાપારકર્તેતિવાક્યાર્થઃ।
--------------------------------------
1.
સ્વસંયુક્તત્વેત્યાદિ। સ્વં દ્રવદ્રવ્યં જલં તત્સંયુક્તત્વં ધૃતે, સ્વં જલં
તત્પ્રતિબધ્યઃ દ્રવત્વનાશઃ તત્પ્રતિયોગિ દ્રવત્વં તત્સમવાયિત્વં ધૃતે,
સ્વં જલં તદસમવેતપૃથિવીત્વજાતિમત્વં ચ ધૃતે ઇતિ

જલમધ્યસ્થધૃતે સમન્વયઃ। પક્ષે તુ સ્વં સુવણગતતેજોભાગઃ
તત્સંયુક્તત્વં પાર્થિવભાગે, સ્વં તેજોભાગઃ તત્પ્રતિબધ્યો યો
દ્રવત્વનાશઃ તત્પ્રતિયોગિદ્રવત્વં તત્સમવાયવત્ત્વં પાર્થિવભાગે, સ્વં
તેજોભાગઃ તદસમવેતા પૃથિવીત્વજાતિઃ તદ્વવત્ત્વં પાર્થિવભાગે
ઇતિ સમન્વયઃ।
---------------------------------------
વાયુનિરૂપણમ્
દીપિકાયાઞ્ [82] સ્પર્શાનુમેયો વાયુરિતિ। અત્ર ચ સ્પર્શપદં સ્પર્શત્વપરમ્।
તેન પર્વતાનુમયો વહ્નિરિતિ
વ્યવહારવારણાય
તૃતીયાયાઃ વિશેશ્યતાર્થકત્વમપહાય
પ્રકારતાર્થકત્વસ્યોપગન્તવ્યતયા સ્પર્શાનુમેયો
વાયુરિત્યસંગતમિત્યપાસ્તમ્। યદ્વા તાદાત્મ્યસંબન્ધેન સ્પર્શસ્યૈવ
હેતુત્વં વિવક્ષિતમિતિ નાસંગતિઃ। અનુમાનપ્રકારશ્ચ
ઽઉપલભ્યમાનસ્પર્શઃ ક્વચિદાશ્રિતઃ સ્પર્શત્વાત્, તાદાત્મ્યેન સ્પર્શાદ્વા,
પાર્થિવાદિસ્પર્શવત્ઽ ઉ ઇતિ [82] વાયૌવાતીતિ। અત્ર ચ
વાયૌ ઇતિ સપ્તમ્યાઃ ગગનમર્થઃ। તસ્ય ચ સમાનકાલીનત્વસમ્બન્ધેન
ઉપલમ્ભે ઽન્વયઃ। યદ્યપિ ગુણત્વાદ્રૂપવદિતિ હેતુદૃષ્ટાન્તયોરભિધાનં
[ન] યુક્તમ્; સ્પર્શાનુમેય ઇત્યત્ર પ્રાગુક્તવિરોઘાત્; તથાપિ
સ્પર્શત્વાદિહેતુકાનુમાનમુપલક્ષણમિત્યભિપ્રાયેણ
ગુણત્વહેતુકાનુમાનાન્તરમપ્યુક્તમિતિ ધ્યેયમ્।
અત્ર
ચોપલભ્યમાનસ્પર્શવિશિષ્ટઃ [યદિ] પૃથિવી સ્યાત્
તર્હ્યુદ્ભૂતરૂપવાન્ સ્યાત્, યદિ જલાદિકં સ્યાત્
તર્હ્યનુષ્ણાશીયસ્પર્શવાન્ન સ્યાત્, યદ્યયં સ્પર્શઃ
આકાશાદિચતુષ્ટયાન્યતમસમવેતઃ સ્યાત્ તર્હિ
દેશાન્તરસ્થજનસમવેતલૌકિકપ્રત્યક્ષવિષયઃ સ્યાત્, યદિ
મનસ્સમવેતઃ સ્યાત્ તર્હિ લૌકિકપ્રત્યક્ષવિષયો ન સ્યાત્।
યદ્યયમુદ્ભૂતસ્પર્શઃ પૃથિવીસમવેતઃ સ્યાત્ ઉદ્ભૂતરૂપવદ્વૃત્તિઃ
સ્યાત્, યદિ જલાદિસમવેતઃ સ્યાત્ અનુષ્ણાશીતો ન સ્યાત્,
ઉદ્ભૂતસ્પર્શાશ્રયો યદિ વિભુઃ સ્યાત્
દેશાન્તરસ્થજનસમવેતપ્રત્યક્ષવિષયસ્પર્શકઃ સ્યાત્, યદિ મનઃ સ્યાત્,
પ્રત્યક્ષાવિષયસ્પર્શકઃ સ્યાત્ ઇતિ તર્કૈઃ ઽઅયં સ્પર્શઃ
પૃથિવ્યાદિભિન્નકિઞ્ચિત્સમવેતઃઽ ઇત્યાકારકાનુમિતિર્જાયત ઇતિ
ભાવઃ।
[82] ઉદ્ભૂતસ્પર્શવદિત્યાદિ। અત્ર ચ ઘ્રાણેન્દ્રિયે
વ્યભિચારવારણાય પ્રથમમુદ્ભૂતેતિ। ઉદ્ભૂતત્વસ્યાભાવકૂટાત્મકસ્ય
દ્રવ્યત્વે ઽપિ સત્ત્વાત્ તદ્દોષ ઇત્યતઃ સ્પર્શપદમ્। વાયૌ તદ્વારણાય
પાર્થિવત્વનિવેશઃ। વાયાવપ્યનુદ્ભૂતરૂપસત્ત્વાત્ દ્રવ્યત્વસત્ત્વાચ્ચ
ઉદ્ભૂતરૂપનિવેશઃ। અત્ર ચોપલભ્યમાનસ્પર્શાશ્રયસ્ય પૃથિવીત્વાદિકં

પ્રસક્તં ન તુ પૃથિવ્યાદેસ્તદાશ્રયત્વમ્।
અતો ઽપ્રસક્તપ્રતિષેધપરિહારાય યોજનમાહ- [82] અસ્યેત્યાદિ। દીપિકાયાઞ્ [83] ન વિભુચતુષ્ટયમિતિ।
તદન્યતમં નેત્યર્થઃ। અન્યથા સિદ્ધસાધનપ્રસંગાત્,
એકત્રોભયાદિભેદસત્ત્વાદિતિ ધ્યેયમ્। નવીનાસ્તુ વાયોઃ પ્રત્યક્ષતાં
વર્ણયન્તિ। તન્મતમાક્ષેપ્તુમનુવદતિ-- [83] નનુ વાયુઃ પ્રત્યક્ષ
ઇત્યાદિના। નનુ પ્રત્યક્ષત્વં પ્રત્યક્ષવિષયત્વં, તથા ચ વાયોરપિ
અલૌકિકમાનસપ્રત્યક્ષવિષયત્વાભ્યુપગમાત્ સિદ્ધસાધનમત
આહ-પ્રકાશિકાયાઞ્ [83] પ્રત્યક્ષઃ-બહિરિન્દ્રયજન્યપ્રત્યક્ષવિષય
ઇતિ। યદ્યપ્યલૌકિકતાદૃશપ્રત્યક્ષવિષયત્વમપિ વાયોરસ્તીતિ
તદ્દોષતાદવસ્થ્યમ્, તથાપિ માનસાનિરૂપિતલૌકિકવિષયત્વસ્ય
સાધ્યત્વે તાત્પર્યાન્ન દોષઃ। અનિરૂપિતાન્તં ચ
માનસવિષયતામાદાયાર્થાન્તરવારણાય। અત એવ
વક્ષ્યમાણોપાધેરાત્મનિ
સાધ્યવ્યાપકતાભઙ્ગસ્ય નાવકાશઃ। [83] પ્રત્યક્ષેતીતિ।
લૌકિકવિષયતાશ્રયેત્યર્થવિવક્ષણાન્નલૌકિકપ્રત્યક્ષવિષયસ્પર્શવતિ
ત્વગિન્દ્રિયે વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમ્। સ્પર્શપદં તુ
લૌકિકવિષયતાશ્રયદ્રવ્યત્વાદિકમાદાય।
લૌકિકવિષયતાશ્રયગુણેત્યુક્તાવપિ શ્રાવણપ્રત્યક્ષવિષયશબ્દમાદાય
આકાશે વ્યભિચારવ્યુદાસાય। સ્પર્શસ્ય સમવાયેન હેતુત્વસૂચનાય
આશ્રયત્વકથનમ્।
દીપિકાયામ્ [83] ઉદ્ભૂતરૂપસ્યેતિ। અત્રોદ્ભૂતપદં પ્રાચીનૈકદેશિભિઃ
વાયાવપ્યનુદ્ભૂતરૂપસ્વીકારાત્ ઉપાધેઃ
સાધનાવ્યાપકત્વોપપત્ત્યર્થમ્। પ્રકાશિકાયાઞ્ [83] સાધ્યવ્યભિચારોન્નયનસમ્ભવાદિતિ। યદ્યપિ
વ્યાપકતાવચ્છેદકત્વાભિમતરૂપાવચ્છિન્નાનિરૂપિતવ્યભિચારસ્ય
વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વાભિમતરૂપાવચ્છિન્નનિરૂપિતવ્યભિચારસ્યાનુમાપકતયા
પ્રકૃતે ચ દ્રવ્યત્વાત્મકપક્ષધર્મવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષત્વવ્યભિચાર એવ
તદ્વિશિષ્ટસાધ્યવ્યાપકવ્યભિચારેણાનુમાતું શક્યતે, ન તુ
શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચારો ઽપિ, વ્યાપ્તિગ્રહવિરહાત્। તથાપિ
તાદૃશોપાધિવ્યભિચારેણ વિશિષ્ટસાધ્યવ્યભિચારસિદ્ધૌ
વિશેષણવદ્ધિશિષ્ટાભાવવદ્વૃત્તિત્વેન હેતુના વિશેષ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વં
પશ્ચાદનુમાતું શક્યમિતિ ભાવઃ। અથ વા પક્ષધર્મવતિ
સાધનાવ્યાપકત્વેન શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચાર એવાનુમાતું શક્યઃ।
પક્ષધર્મવતિ સાધનાવ્યાપકત્વં ચ
સાધનાશ્રયપક્ષધર્મવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। એવં
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વં ચ
સાધ્યાશ્રયપક્ષધર્મવન્નિષ્ઠાભાવાપ્રતિયોગિત્વમિતિ। એવમુપાધ્યન્તરે ઽપિ
દ્રષ્ટવ્યમ્।
વસ્તુતસ્તુ
1ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યત્વદ્રવ્યત્વ(દ્રવ્યત્વ)ઉભયાભાવઃ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્વાભાવીયદ્રવ્યનિષ્ઠાધિકરણતાસંબન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસસંબન્ધેન

ઉદ્ભૂતરૂપં વા ઉપાધિઃ। તસ્ય રૂપાદાવપિ સત્ત્વેન સાધ્યવ્યાપકત્વાત્
પક્ષભૂતવાયાવસત્ત્વેન સાધનાવ્યાપકત્વાચ્ચ। ઉપદર્શિતધર્મવિશેષસ્ય
ઉપાધિત્વસૂચનાયૈવ પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વકીર્તનમ્।
ઉપાધિચાતુર્વિન્ધ્યકથનમપિ તત્ર તત્ર વિવક્ષિતધર્મવિશેષસ્ય
ઉપાધિત્વલાભાય વિવક્ષિતસમ્બન્ધવિશેષસ્ય ઉપાધિતાવચ્છેદકત્વલાભાય
વેતિ મદેકપરિશીલિતઃ પન્થાઃ।
કેચિત્તુ
વિશેષણાવ્યભિચારિત્વનિશ્ચયસહકૃતવિશિષ્ટવ્યભિચારિત્વવ્યાપ્તિગ્રહાત્
વિશેષ્યવ્યભિચારસિદ્ધિઃ ઇતિ વદન્તિ। તદસત્। યતો
વિશિષ્ટવ્યભિચારઃ વિશિષ્ટાભાવદ્વૃત્તિત્વમેવ। ન તુ
વિશેષણવ્યભિચારાસહિતવિશેષ્યવ્યભિચારઃ। પ્રત્તક્ષસ્પર્શવત્ત્વાદૌ
તદસંભવાત્।
1.
ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યત્વેતિ। રૂપાદિગુણે દ્રવ્યત્વાભાવપ્રયુક્તોભયાભાવસ્ય
સત્ત્વાત્ ઘટાદિદ્રવ્યે ઉદ્ભૂતરૂપશૂન્યત્વાભાપ્રયુક્તોભયાભાવસત્ત્વાચ્ચ
અસ્ય બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વમ્।
સમવાયસંબન્ધેત્યાદિ।
સ્વાભાવીયેત્યસ્ય સ્વાભાવનિરૂપિતેત્યર્થઃ।
દ્રવ્યનિષ્ઠાધિકરણતાયામન્વયઃ। રૂપાદિનિષ્ઠાધિકરણતાયાં
ઉદ્ભૂતરૂપાભાવનિરૂપિતત્વસત્ત્વે ઽપિ દ્રવ્યનિષ્ઠત્વં નાસ્તીતિ
સ્વાભાવનિરૂપિતદ્રવ્યનિષ્ઠાધિકરણતાસંબન્ધેન સ્વવત્ત્વં
(ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વં) રૂપાદૌ નાસ્તીતિ તેન સંબન્ધેન સ્વવદ્ભિન્નત્વસ્ય
રૂપાદૌ સત્ત્વાત્ સ્વવદ્ભિન્નત્વસંબન્ધેન ઉદ્ભૂતરૂપં તત્રાસ્તીતિ
સાધ્યવ્યાપકત્વમિતિ ભાવઃ। ઘટાદિનિષ્ઠાધિકરણતાયાં
દ્રવ્યનિષ્ઠત્વસદ્ભાવે ઽપિ ઉદ્ભૂતરૂપાભાવનિરૂપિતત્વં નાસ્તિ। અતઃ
સ્વાભાવનિરૂપિતાધિકરણતાસંબન્ધેન સ્વવદ્ભિન્નત્વસત્ત્વાત્
તત્સંબન્ધેન ઉદ્ભૂતરૂપં ઘટાદાવસ્તીતિ સાધ્યવ્યાપકતા બોધ્યઃ।
તથા
ચોપદર્શિતપરામર્શાત્ વિશિષ્ટવ્યભિચારસિદ્ધૌ ન કિઞ્ચિદપિ બાધકં
પશ્યામ ઇતિ વિશિષ્ટસાધ્યવ્યાપ્તિકોપાધેઃ
શુદ્ધસાધ્યવ્યભિચારોન્નાયકત્વાનિર્વાહ એવેતિ।
દીપિકાયાઞ્ [82] પ્રાણસ્ય કુત્રાન્તર્ભાવ ઇત્યાદિ। તથા ચ દશમદ્રવ્યત્વં પ્રાણસ્ય,
વાયાવન્તર્ભાવે ઽપિ કાર્યવાનુચાતુર્વિધ્યં વા પ્રસજ્યેતેતિ ભાવઃ।
શરીરેત્યાદિવિશેષણેન
શરીરેન્દ્રિયભિન્નત્વરૂપવિષયલક્ષણાક્રાન્તત્વાત્ ન ચતુર્વિધ્યમ્,
વાય્વન્તર્ભાવાચ્ચ ન દશમદ્રવ્યત્વમિત્યાશય ઇતિ ભાવશ્ચ।"સ
ચૈકો ઽપ્યુપાધિભેદાત્ પ્રાણાદિસંજ્ઞાભેદં લભત"ઇતિ
સંગ્રહવાક્યે ઉપાધિભેદાદિત્યત્ર પઞ્ચમ્યાઃ પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ। તસ્ય
ઽલભતઽ ઇત્યત્ર ધાત્વર્થસમ્બન્ધે ઽન્વયઃ। સ ચેહ વાચ્યત્વરૂપઃ।
એકો ઽપીત્યત્ર એકત્વં પ્રાણત્વન્યૂનવૃત્તિધર્મશૂન્યત્વમ્। અપિરત્ર