Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 361380
ityādināṃ karmaṇo
jñānasādhanatvapratipādanāt jñānadvāraiva karmaṇo mokṣasādhanatvaṃ na
sākṣāt/ tasmāt padārthatattvajñānasya mokṣaḥ paramaprayojanamiti sarvaṃ
ramaṇīyam/
iti
tarkasaṃgrahadīpikā samāptā
/ / /
prakāśikā
'kaivalyaṃ labhate
naraḥ' ityādineti/ ādinā 'kṣīyante cāsya karmāṇi tasmin dṛṣṭe
parāvare' ityādiśruteḥ 'jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute
tathā' ityādismṛteśca saṃgrahaḥ/ jñānadvāraiveti/ atrāyaṃ kramaḥ --
niṣkāmanayā bhagavatprītyarthaṃ kṛtaiḥ karmabhiḥ
duritakṣayarūpātmaśuddhirbhavati/ tato viṣayeṣu vairāgyam/ tataḥ
śravaṇādau pravṛttiḥ/ tataḥ śravaṇādikrameṇa tattvajñānotpattau
pūrvoktamithyājñānanāśādikrameṇa mokṣaniṣpattiḥ/ adhikam
asmadīyacintāmaṇidīdhitivyākhyāyāmanusandheyaṃ
tarkakarkaśavicāracāturīdhurīṇairiti/
kauṇḍinyagotrasambhūto nīlakaṇṭhākhyapaṇḍitaḥ
kṛtimārpipadetasmai
candracūḍāya maṅgalam//
iti prakāśikā
samāptā
/ / /
bālapriyā
śrīyante ceti/
parāvare-- pare avarā yasmāt tasmin paramātmani sākṣātkṛte sati
puṇyapāparūpāṇi karmāṇi naśyantītyarthaḥ/ jñānāgniriti/
jñānarūpo 'gniḥ sarvāṇyapi puṇyapāparūpāṇi karmāṇi
bhasmīkarotītyarthaḥ/
dīpikāyām
ātmasākṣātkāre satītyādi/"duḥkhajanyapravṛttidoṣaḥ
mithyājñānānāmuttarottarāpoya tadanantarāpāyādapavargaḥ"iti
nyāyasūtramatrābhisaṃhitam/ prathamataḥ avicchinnatailadhārāvat
śravaṇamananasamānaviṣayakānavaratātmānusandhānarūpe nididhyāsane sati
ātmā dehādibhinnatvena sākṣātkriyate/ ayaṃ sākṣātkāra eva
tattvajñānamityucyate/ anena tattvajñānena dehādau ātmābhedabhramarūpaṃ
mithyājñānaṃ nivartate/ tādṛśadoṣāṇāmanutpattau rāgadveṣamoharūpā
doṣāḥ notpadyanate/ tādṛśadoṣāṇāmanutpattau vihitaniṣiddhakarmasu
pravṛttiḥ na bhavati/ pravṛttyabhāvācca puṇyapāparūpau dharmāndharmau
notpadyete/ dharmādharmayoranutpattau ca śarīraprāṇasaṃyogarūpaṃ janma
ātmano
na bhavati/
janmāntarābhāve asmin janmani prārabdhayoḥ puṇyapāpayoranubhavena
vināśe ca caramaduḥkhasya dhvaṃsarūpo mokṣo bhavati iti bhāvaḥ/
tameva viditveti/ taṃ
paramātmānaṃ viditvaiva jñātvaiva pumān mṛtyuṃ saṃsāraṃ atyeti
atikrāmati/ ātmatattvajñānavāneva saṃsāranāśavān bhavatītyarthaḥ/
ayanāya-mokṣaprāptaye anyaḥ tattvajñānādanya panthāḥ upāyaḥ na
vi/te ityarthaḥ/
sādhanāntaraniṣedhāditi/ ātmatattvajñānādanyasya sādhanasya
niṣedhādityarthaṃḥ/ tatprāptiheturiti/ mokṣāprāpteḥ tattvajñānaṃ
bhagavatprīṇanayāgādirūpaṃ karma cobhayaṃ sādhanamityarthaḥ/ samuccaya
iti/ jñānakarmasamudāyaḥ mokṣasādhanam/ parasparasahakāreṇa
jñānakarmaṇorūbhayoḥ mokṣasādhanatvaṃ na jñānamātrasyetyarthaṃḥ/ jñānaṃ ca
vimalīkurvanniti/ dehendriyādivilakṣaṇātmajñānaṃ
mananenāprāmāṇyajñānānāskanditaṃ kurvannityarthaḥ/ abhyāseneti/
indriyanigrahapūrvakāsakṛtsamaraṇarūpanididhyāsanena pācayet
phalonmukhaṃ kuryādityarthaḥ/ prakāśikāyāṃ tarkakarkaśeti/ tarkamūlakaḥ
yaḥ karkaśaḥ kaṭhinataraḥ vicāraḥ vimarśaḥ tatra yā cāturī cāturyaṃ tayā
tatra vā dhuriṇaiḥ samarthairityarthaḥ/ vimarśaḥ tatra yā cāturī cāturthaṃ
tayā tatra vā dhuviṇaiḥ samarthairityarthaḥ/ candracūḍāya maṅgalamiti /
maṅgalamiti samarpaṇākriyāviśeṣaṇam/ maṅgalaṃ yathā syāt tathā
candracūḍāya samārpayadityarthaḥ/ yathā īśvarārpaṇabuddhyā kriyamāṇaṃ
yāgadānādi maṅgakalaraṃ tathā tattvajñānadvārā sakalojjīvakasnapaya
granthasya īśvarāya samarpaṇamapi svasya pareṣāṃ ca maṅgalakaramiti
bhāvaḥ//
nirañjanāñjanādrīśarīnivāsakṛpābalāt
sadācāryakaṭākṣācca
vyākhyeyaṃ samapūryata//
prauḍhavidvanmanastuṣṭiṃ
vyākhyaiṣā janayenna vā/
bālānāṃ tu manaḥ
prītiṃ parāmāvakṣyati dhruvam//
iti
śrīkṛṣṇatātācāryātmajasya śrīdevanāthatātācāryakaṭākṣalabdha-
sāmānyaviśeṣaśāstravijñānasya catuśśāstraśiromaṇeḥ
vidyāvāridheḥ
nāvalpākam - śaṭhakoparāmānuja-
tātācāryasya
kṛtiṣu prakāśikāvyākhyā
bālapriyā
samāptā
/ / /
//
śrīgurucaraṇāravindābhyāṃ namaḥ//
//
prakāśikāvyākhyā prasāraṇā//
maṅgalavādaḥ
[pṛ.1]
nidhāyetyādiślokasyāyaṃ vākyārthaḥ/
tathā hi - hṛdi ityatra saptamyāḥ nirūpitatvamarthaḥ/ tasya ca
vṛttitvaprakārakāhāryajñānarūpanipūrvakadhādhātvarthaghaṭakavṛttitve 'nvayaḥ/
[1] viśveśamityatra nirūpakatayā jñānānvayi āśrayatayā tadanvayi vā
viśeṣyatvaṃ viśeṣyitvaṃ vār'thaḥ/ prakṛtyarthasya viśeṣyatve ādheyatayā
viśeṣyitve vā nirūpitatvasambandhenānvayaḥ/ lyapaḥ
samānakartṛkatvasahitottarakālīnatvaparatvāt lyapapratyayasya
dhvaṃsor'thaḥ/ tatra prakṛtyarthasya pratiyogitayānvayaḥ/ dhvaṃsasya ca
svapratiyogisamānakartṛkatvasvādhikaraṇakālavṛttitvobhayasambandhena
kriyata ityatra kṛdhātvarthakṛtāvanvayaḥ/ [1] guruvandanamityatra
svoccārayitṛtāvacchedakaikakālīnobhayāvṛttijātitvopalakṣitajātiyuktaśarīrāvacchinnacetananiṣṭhāpakarṣāvadhitvaprakāraka-
bodhānukūlatādṛśacetanakartṛko vyāpāro vandanam/
gurupadasya samāsāntargatatayā luptaṣaṣṭhīkasya
viśeṣyatānirūpitor'thaḥ/ tasya cābhedasambandhena prakāratāyāmanvayaḥ/
prakṛtyarthasyādheyatayā viśeṣyatve 'nvayaḥ/
vipūrvakadhādhātvarthakṛtyanvitaṃ vidheyatvaṃ vidheyitvaṃ vā
dvitīyārthaḥ/ atrāpi lyapaḥ pūrvavadevārthaḥ/ [1] bālānāmityatra ṣaṣṭhyāḥ bodhānvayi samavetatvam arthaḥ/ tatra
nirūpitatvasambandhena prakṛtyarthasyānvayaḥ/ [1] sukhabodhāyetyatra sukhaṃ
yathā syāttathā bodhaḥ/ sukhaścāsau bodhaśceti samānādhikaraṇasamāsaḥ/
dīpikāyām [1] sūkhena bodha iti vyākhyānam
arthapradarśanamātraparam/ anyathā tṛtīyāsamāsānupapatteḥ/ sukhaśabdaśca
'bhārāpagame sukhī saṃvṛtto 'ham' itivat duḥkhābhāve upacaryate/
sa ceha dharmiparaḥ/ bodhāyetyatra 'edhānāhartuṃ vrajati' ityarthe
'edhebhyo vrajati' itivat 'bodhaṃ janayituṃ kriyata' ityarthe
'bodhāya kriyata' iti"kriyārthopapadasya ca karmaṇi sthānina"iti
sūtreṇa prāptā caturthī utpattyanukūlavyāpāraviṣayakecchāṃ bodhayati/
tasyāḥ svaviṣayasamānakartṛkatvasvaprayojyecchāviṣayatvobhayasambandhena
kṛtāvanvayaḥ/ utpattau ca bodhānvayaḥ/ ākhyātasyādheyatayā
prakṛtyarthānvito vartamānakṣaṇaḥ, āśrayatayā
prathamāntārthānvayi,
vidheyatvaṃ cārthaḥ/ viśiṣṭabodhaḥ spaṣaṭaḥ dīpikāyām [1] viśveśvaramiti/
svaniṣṭhakarmāsādhāraṇahetuprayatnavattavasambandhenāmbāsahitamūrtivi śiṣṭābhinnanikhilavidyopadeśakartrabhinnaviśveśvaraviśeṣyaka-
svāpakarṣāvadhitvaprakārakajñānānukūlasvīyavyāpāradhvaṃsaviśeṣitatakarsaṅgrahapratipādyārthaviṣayakajñānajanakābhinnabālasama-
vetānāyāsaviśiṣṭadravyādipadārthaviṣyakabodhanakābhinnavyākhyāna
- vidheyakavartamānakālīnakṛtimānahaṃ iti bodhaḥ/
vyāpāradhvaṃsavaiśiṣṭyaṃ ca
svapratiyogisamānakartṛkatvasvādhikaraṇakālavṛttitvobhayasambandhena/
prakāśikāyām [2] vande
śivamityādi/ pūrvārdhasya
upadeṣṭrabhinnāmbāviśiṣṭābhinnadakṣiṇāmūrtiśivaviśeṣyaka-
svāpakarṣāvadhitvaprakārakabodhānukūlavyāpārānukūlakṛtimānahamiti
bodhaḥ/ [2] yadvandanenetyādyuttarārthasya
yannamaskāraprayojyagurunirūpitasādṛśyapratiyogikasambandhāśrayo
mando 'pīti bodhaḥ/ apiśabdārthaḥ
svasamabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakamandatvādivirodhaḥ, sa
caikakṣaṇāvacchedena ekādhikaraṇāvṛttitvaṃ sādṛśyānvayi/
upadeśaścājñātajñāpanaṃe viṣayatāviśiṣṭaśabdarūpam/ vaiśiṣṭyaṃ
snirūpakajñānajanakatvasvasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena/
sāmānādhikaraṇyaghaṭakacaramavṛttitvaṃ
svaprākkālāvacchinnajñānaviṣayatvābhāvasambandhena/ 'asyārthasyopadeśa'
ityādau ṣaṣṭhyartha ādheyatvam/ tasya
copadadeśapadārthaghaṭakaviṣayatāyāmanvaya iti bodhyam/
dīpikāyām [1] cikīrṣitasyetyādi/ kṛñdhātoḥ kṛtirarthaḥ sanaḥ icchā/
niṣṭhāyāśca
kṛtiniṣṭhaviśeṣyatānirūpitaviṣayatāsambandhāvacchinnaprakāratāśrayor'thaḥ/
kṛteḥ viśeṣyatāsambandhenecchāyāmanvayaḥ/ tasyāśca
nirūpitatvasambandhena prakāratāyāmanvayaḥ/ sā ca icchā
'granthaviṣayakakṛtirbhavatu' ityākārikā/ [1] nirvighnaparisamāptyarthamityatra nirvighnaṃ yathā yathā
samāptiriti vigrahaḥ/ [2] nirvighnaparisamāptaya ityatra tu
pūrvavadutpādakavyāpārecchaiva caturthyarthaḥ/ vyāpāraśca
pratibhādirūpaḥ/ samāptiśca caramavarṇaghvaṃsaḥ tadanvitaṣaṣṭyarthaḥ
granthasyetyatra sambandhaḥ svaghaṭakacaramavarṇapratiyogitvarūpaḥ/
etattattvamasmadviracitasamāpti [vicāre] draṣṭavyam/
[1] śiṣyaśikṣāyai -- śiṣyān
śikṣayitumityarthaḥ/ 'tumarthācca bhāvavacanāt' iti sutraṇa caturthī/
'paktuṃ vrajati' ityarthe 'pākāya vrajati' ityādivat/ tatrecchaiva
caturthyarthaḥ/ tasyāśca
svaviṣayasamānakartṛkatvasvaprayojyecchajñaviṣayatvobhayasambandhena
nibandhapadārthajñānajanakaśabdarūpabindhane 'nvayaḥ/ 'śiṣyā apyevaṃ
kuryuḥ' ityākārakānugraharūpecchaiva śikṣāpadārthaḥ/ tatra śiṣyāṇāṃ
viśeṣyatāsambandhenānvayaḥ/ 'avaśyakartavyatvaprakārakajñānaṃ śikṣā'
iti tu asmaddinakaraṭiṣpaṇyāmativistareṇa nirastam/ ktapratyayasya
viśeṣyatānirūpitaviṣayatāsambandhāvacchinnaprakāratāśrayor'thaḥ/
dhātvarthaḥ ādyakṛtiḥ/ kṛtāvadyatvaṃ ca dhvaṃsaviśiṣṭānyatvaparyavasitam/
vaiśiṣṭyaṃ svottaratvasvapratiyogikṛtiviśiṣṭatvobhayasambandhena/
kṛtivaiśiṣṭyaṃ
svasāmānādhikaraṇyasvaviṣayagranthaviṣayakatvobhayasambandhena/ atra
maṅgalatadupanibandhanayoḥ phaladarśanāt 'tayorācaraṇe
tattaddharmikeṣṭaviśeṣasādhanatābhramaprayukte maṅgalācaraṇarūpatvāt,
bhrāntapuruṣīyajalatāḍanādyācaraṇavat' ityanumānaṃ nirastam/
yattu --
'maṅgalādikamanuṣṭheyam niṣphalatvāt' ityanumānapradarśanam --
tattuccham/ bhrāntapuruṣīyānuṣṭhānaviṣayatayā bādhāpatteḥ/
iṣṭasādhanatvapramādhīna1 kṛtiviśiṣṭatvābhāvasādhane 'pi kṛtau
1.
kṛtiviśiṣṭatvābhāveti/ kṛtiviśiṣṭatvaṃ ca viṣayatāsambandhena/
pramādhīnatvābhāva eva
paryavasānena tadapekṣayā asmaduktasyaiva yuktatvāt/ yadapi
'maṅgalādyācaraṇaṃ pāpajanakam' ityunamānam tadapi heyam/
vyāpārasya niṣphalatve tadācaraṇaphalāsidśyā abhrāntānāṃ
phalaviśeṣasādhanatājñānādeva pravṛttyupapattau tadācaraṇena
pāpotpattikalpane pramāṇābhāvāt/ yadyapi pratijñāyāṃ na
kuryādityasyāpi
iṣṭasādhanatājñānābhāvādhīnābhrāntapuruṣīyapravṛttyabhāvānuvāditvāt,
prāptārthe 'pi 'bhuñjate' ityādau vidhiprayayadarśanāt, kṛteḥ
'karomi', 'kriyate', 'kurva' ityādirūpāyā niṣphalatvāt
tadācaraṇamayuktamiti śaṅkā sambhavati, tathāpi tasyāḥ
śiṣyāvadhānaphalakatvāt na doṣaḥ/ ata eva 'śiṣyāvadhānāya
pratijānīta' ityādilekhanaṃ granthakṛtāṃ tatra tatra
saṅgacchate/ avadhānaṃ
ca manaso vikṣeparāhityaṃ vijātīyamanoyoga iti yāvat/
caturthyarthaḥ utpattyanukūlavyāpārecchā/ anyat pūrvavat/ sa ca
vyāpāraḥ 'mayā pratijñā kṛtā, bhavadbhissāvadhānena bhavitavyam'
iti śiṣyān prati guroḥ śabdaprayogaḥ/ [2] svagranthasya itaragranthanetyādi/
svagranthaviśeṣyaketaragranthajanyaprayojanajanakatvābhāvaprakārakajñānajanakaśabdānukalūkṛtimānityanvayabodhaḥ/
dīpikāyām [1] maṅgalasya samāptisādhanatvaṃ nāstīti/ maṅgalaṃ
samāptisādhanatvābhāvavadityarthaḥ/ tādṛśasādhanatvābhāvo
maṅgalavṛttiriti vā/
[1] anvayavyatirekābhyāṃ vyabhicārāditi/
anvayavyabhicāraśca kāraṇasattve 'pi kāryānutpattirūpaḥ, tanniṣṭakarṣaśca
1svāvacchinnavyāpyatānavacchedakakāraṇatāvacchedakāvacchinnakāraṇakūṭavanniṣṭhābhāvīyakāryatāva
- cchedakasambandhāvacchinnapratiyogitāvacchedakakāryatāvacchedakakatvam,
1. svāvacchinnetyādi/
svapadena yaddharmāvacchinnasattve 'pi kāryaṃ na jāyate tadgrāhyam/ tacca
kapālākāśasaṃyogatvaṃ tadavacchinnavyāpyatāvacchedakaṃ
kapāladvayasaṃyogatvaṃ vyāpyatānavacchedakaṃ yat kāraṇatāvacchedakaṃ
daṇḍatvādi tadavacchinnakāraṇakūṭavati kapāladvayasaṃyogaśūnye pradeśe
vartate yaḥ ghaṭābhāvaḥ tatpratiyogitāvacchedakaghaṭatvakatvasya
kalālakāśasaṃyogatve sattvāt tadvataḥ kapālakāśasaṃyogasya
anvayavyabhicāritvam atra kāraṇatāvacchedake
vyāpyatānavacchedakāntānupādāne
kapālākāśasaṃyogasyānvayavyabhicāritvaṃ na nirvahati/
atastudapādānam/
kāryatāvacchedakanirūpitatādṛśāvacchedakasambandhāvacchedakatvābhimatadharmavattvam/
vyatirekavyabhicāraśca kāraṇābhāve 'pi kāryotpattirūpaḥ/
kāryatāvacchedakasambandhena
kāryatāvacchedakāvacchinnādhikaraṇaviśiṣṭakāraṇatāvacchedakavattvam/
vaiśiṣṭyaṃ1svaniṣṭhābhāvīyakāraṇatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitāvacchedakatvasvāvacchinnavyāpyatānavacchedaka
yāvadavacchinnādhikaraṇakūṭavattvasambandhāvacchinnādheyatvobhāyasambandhena/
tādṛśakūṭavattvaṃ ca
svasamānādhikaraṇabhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvani ṣṭhāvacchedakatāka
pratiyogitākabhedavattvasambandhena svaviśiṣṭatvaparyavasitam/
svādhikaraṇatā
svaviśiṣṭakaraṇatāvacchedakadharmāvacchinnanirūpitādhikaraṇatātvasambandhena/
svavaiśiṣṭyaṃ
svāvacchinnavyāpyatāvacchedakatvasambandhāvacchinnatvasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena/
pratiyogitāvacchedakatā cādheyatāsambandhena/
tādṛśādheyatāśūnyakāraṇatāvacchedakadharmavattvam anvayasahacāraḥ/
niruktobhayasambandhena kāryādhikaraṇaviśiṣṭānyakāraṇatāvacchedakavattvaṃ
vyatirekasahacāraḥ/
anvayavyabhicāragrastakapālākāśasaṃyogavāraṇāyānvayasahacāragrahaḥ
kāraṇatāgrahahetuḥ/ vyatirekavyabhicāragrastarāsabhādivāraṇāya
vyatirekasahacāragrahaḥ tathā/ 2vyabhicāra grahau ca krameṇa
sahacāragrahapratibandhakau/
prakāśikāyām [3] ato
na vyabhicāra ityanenānvaya iti/ ato na vyabhicāra
ityuttaravākyenānvaya ityarthaḥ/ vighnānyūnasaṃkhyākatvasya
kāraṇatāvacchedakatve gauravamabhisandhāna kalpāntaramāha -
balavattarasyeti/
1.svaniṣṭhābhāvīyetyādi/ prathamasvapadaṃ
kāryatāvacchedakāvacchinnādhikaraṇaparam/ dvitīyasvapadaṃ
kāraṇatāvacchedakaparam/ evamuparitanasvapadāni
kāraṇatāvacchedakadharmaparāṇi/
2.
vyabhicāragrahauceti/ anvayavyabhicāragrahaḥ
anvayasahacāragrahapratibandhakaḥ, vyatirekavyabhicāragrahaḥ
vyatirekasahacāragrahapratibandhaka ityarthaḥ/
vighnadhvaṃsadvāreti/
svajanyavighnadhvaṃsasambandhenetyarthaḥ/ evamagre 'pi/ ata eva
vighnabahutve 'pi yatra balavattaramekaṃ maṅgalaṃ vartante tatrāpi
samāptirbhavati/ balavattaratvaṃ ca vaijātyaviśeṣaḥ/
[3] āhuḥ ityasvarassūcitaḥ/ tadbījantu
'sakṛduccaritaḥ śabdaḥ sakṛdevārthaṃ gamayati' iti nyāyāt ata
ityādipadānāmāvṛttānāmarthadvayabodhakatvānupapattireva/ nanu
śiṣṭācārānumitaśrutibodhikartavyatākamityanena
śiṣṭācārasya
maṅgalakartavyatābodhakaśrutyanumāpakatvaṃ labhyate/ tacca noṃpapadyate/
śiṣṭācāramātrasya
śrutibodhitāpravṛttapravṛttiviṣayatvalakṣaṇakartavyatārahitabhojanasādhāraṇatvāt/
'snātvā bhuñjīta' ityādiḥ tatkartavyatābodhiketi vācyam/ tasyāḥ
bhojane snānottarakālīnatāmātravidhānaparatvāt/ bhojanasya
rāgaprāptatayā tadvidhiparatvāsambhavāt/ 'aprāpte hi śāstramathavat'
iti nyāyenetyāśayena śaṅkate - [1] nanu maṅgalasya kartavyatva
iti/ kartavayatve kṛtividheyatve/ kiṃ śabdaḥ kṣepe/ tathā ca
maṅgalakartavyatāpramitikaraṇaṃ na kimapītyarthaḥ/
śiṣṭācārasyoktayuktyā śrutyanumāpakatvāsambhavāt iti bhāvaḥ/
yattu kartavyatvaṃ kṛtividheyatāprayojakatvamityarthaḥ iti,
tadapahāsyam/ viṣayatātmakagauṇakarmārthakasya tavyādipratyayasya
viṣayatāprayojakadharmavadarthakatāyāṃ pramāṇābhāvāt/ anyathā
boddhavyaśabdādāvapi tathā prasaṅgāt/ ata eva [3] maṅgalasya śrutibodhitakartavyatākatvaṃ vyavasthāpayituṃ
śaṅkata ityavataraṇikādānamapi saṅgacchate/
aprāmāṇyajñānānāskanditaniścayānukūlasamīcīnayuktikathanaṃ
vyavasthāpanam/ tumunaḥ icchaivārthaḥ/ tasya
1svaviṣayasamānakartṛkatvasvaprayojyecchāviṣayatvobhayasambandhena
śaṅkāyāmanvayaḥ/
1. svaviṣayetyādi/
svaṃ vvavasthāpanecchā tadviṣayaḥ vyavasthāpanaṃ tatsamānakartṛkatvaṃ
śaṅkāyām, tathā svaṃ vyavasthāpanecchā tatprayojyā
śaṅgāviṣayakecchā tadviṣayatvaṃ ca śaṅkāyām/ maṅgalasya
śrutibodhitakartavyatākatvaṃ vyavasthāpayeyamitīcchayā pūrvapakṣaṃ
kuryāmiti pūrvapakṣecchā jāyata iti bhāvaḥ/
dīpikāyāṃ samādhatte-
[1] śiṣṭetyādi/ hetusādhyādipradarśanapūrvakamanumānasvarūpaṃ
vivṛṇoti - [1] tathāhītyalaukikāvigītaśiṣṭācāraviṣayatvāditi/
atrālaukikatvasamānādhikaraṇāvigītatvasamānādhikaraṇaśiṣṭācāraviṣayatvādityāśayaḥ/
karmadhārayopari śrūyamāṇabhāvapratyayasya
pūrvapadārthatāvacchedakasamānādhikaraṇottarapadārthatāvacchedakabodhakatvavyutpatteḥ/
nanu śiṣṭācārānumitaśruterityatra
śiṣṭasamavetakṛtiviṣayakaparāmarśajanyānumitividheyatvaṃ śrutau
bodhitaṃ na saṃghaṭate/ 'maṅgalaṃ śrutibodhitakartavyatākam'
ityanumitividheyatvasya śrutibodhitakartavyatākatva eva sattvāt/
śruteśca 1tadavacchedakakoṭipraviṣṭatvāt/ vidheyakoṭipraviṣṭatve 'pi
vidheyatvaṃ na svīkartuṃ śakyam/ tathā sati vahnitvamanumitamiti
vyavahāraprasaṅgāt ityāśaṅkāyāṃ śrutervidheyatvamupapādayati -
[3] atrāyamāśaya ityādinā/ anumiteḥ pūrvamasiddhatvāditi/
anumitiprākkālīnajñānaviṣayatānavacchedakatvādityarthaḥ/ tena
parāmarśaviṣayatve 'pi mahānasīyavahnyādeḥ na vidheyatānupapattiḥ/ atra
ca maṅgalakartavyatābondhakaśrutirūpaviśeṣastu pakṣe
sādhyasambandhasiddhimātreṇaiva sambhavati/ parvato vahnimānityādau
parvatīyavahnyādivadityavadheyam/
nanu [1] śiṣṭācāranumitarutereveti dīpikāvākyasthenaivakāreṇa
tādṛśaśrutyatiriktasya maṅgalakartavyatāyāṃ pramāṇatvaṃ vyavacchidyate/
tacca na yujyate/ 'maṅgalaṃ kartavyaṃ samāptiphalakatvāt'
ityanumānasya tatra pramāṇatvaṃ sambhavatītyata āha - [3] evakāro 'pyarthaka iti/ āhurityasvarasaḥ/ tadbījantu
vṛttyaniyāmakasambandhasya
vyāpakatāghaṭakatvasāmānādhikaraṇyaghaṭakatvayorasambhavaḥ/
yathāśrutadīpikāvākyārthāsvārasyaṃ ceti/ vidhimantarā rāgādīti/
atra cāntarāśabdasyābhāvor'thaṃḥ/ tasya sāmānādhikaraṇyasambandhena rāge
anvayaḥ/ atra ca vidheḥ
svabodhitakartavyatākatvasambandhāvacchinnapratiyogitākatvasambandhenānvayaḥ/
sāmānādhikaraṇyaghaṭakadvitīyavṛttirviṃṣayatayā/
1. tadavacchedaketi/
vidheyatāvacchedaketyarthaḥ/
tasilaḥ
prayojyatvamarthaḥ/ prāptiḥ pravṛttiḥ/ ktapratyayārthaḥ vidheyaḥ/ tathā ca
viddhyabhāvasamānādhikaraṇarāgādhīnapravṛttividheyabhinnatvamiti
phalitam/ yadyapi maṅgale rutibodhatakartavyatākatvasandehena
tādṛśarāgādhīnapravṛttiviṣayatvasya sandigdhatayā viśiṣṭahetoḥ
sādhyāviśeṣo durvāraḥ,
niścitahetoreva
niścāyakatvāt, tathāpi pravṛttiviṣayatvena ubhayavādimatasiddhaṃ
yadyadbhojanādikaṃ tattadbhinnatvaniveśe
tātparyam/ ata eva
rātriśrāddhādivāraṇāyāvigītatvaviśeṣaṇamapi saphalam/ anyathā tatra
śrutibodhitakartavyatvavirahe vidhimantarā rāgataḥ prāptatvena
tadvaiyarthyāt/ avigītatvaṃ dharmaśāstrādyadhīnanivṛttiviṣayabhinnatvam/
ādipadena niṣphalatvapramāsaṅgrahaḥ/ tena 'nu kuryāt niṣphalam'
ityādeḥ anuvādarūpatve vyutkramakṛtadarśādau na vyabhicāraḥ/
etatsarvamabhipretyāgre [4] saṅkṣepa ityuktam/
[3] vedoktatvajñāneneti/
vedoktatvajñānajanyavedavihitakarmānukūlakṛtimattvaṃ
śiṣṭatvamityarthaḥ/ vedāvihitahiṃsādikarmāṇi vedoktatvabhrameṇa yaḥ
karoti tadvāraṇāya vedoktatvajñānaṃ pramārūpamiti bhāvaḥ/ [3] ahiṃsādikartarīti/ 1atrāhiṃsāśabdena hiṃsāvirodhivyāpāro
vivakṣitaḥ/ dīpikāyām [1] niṣiddhatvāditi/ idaṃ cāpātataḥ/ na
kuryādityāderanuvādarūpatāyāḥ prāgevoktatvāt/ [4] tarkapadasyetyādiṣaṣṭhyāḥ viśeṣyatvamarthaḥ/ tasya bhrame 'nvayaḥ/
bhramamityatra nivṛttyanvayi pratiyogitvaṃ dvitīyārthaḥ/
nivṛttyanukūlavyāpāro vāraṇaṃ, tumartha icchā, tasyāśca
svaviṣayasamānakartṛkatvasvaprayojyecchāviṣayatvobhayasaṃbandhena
nirvacane 'nvayaḥ/ dīpikāyām saṅkṣepeṇeti/ svalpatvenetyarthaḥ/
vaiśiṣṭye tṛtīyā, tacca kathanānvitam/
1. atrāhiṃsāśabdeneti/
ahiṃsāśabdasya hiṃsābhāvārthakatve abhāvasya kṛtyaviṣayatvāt
ahiṃsākartarītyanupapannaṃ syāt/
ataḥ
hiṃsāvirodhivyāpāro 'hiṃsetyarthaḥ/ naño 'tra virodhyarthakatvaṃ
'tadanyatadviruddhatadabhāveṣu nañ' iti śāstrakṛdvacanam/
padārthavibhāgaḥ
[15] padasambandhitvāṃśasyeti/ na ca
viṣayatve 'bhidhārūpitatvasya vyarthatvāt kiṃ tadabhidhāneneti vācyam/
1abhidhānirūpitaviṣayatvasyāpi viṣayasya sattvāt abhidhīyaviṣayatvasya
padārthasāmānyalakṣaṇatā na saṃbhavatīti bhramavāraṇāya
viṣayatāyāmabhidhānirūpitatvasya niveśenādoṣāt/
padasambandhinyāścābhidhāyāḥ viṣayatāsaṃbandhenaiva viṣayasaṃbaddhatvāt
yadyapi viṣayatāsambandhena abhidhāvattvasyaiva lakṣaṇatvaṃ vaktumucitamiti
tasyāḥ prakāravidhayā niveśo viphalaḥ, tathāpi"vyāvṛttirvyavahāro vā lakṣaṇasya prayojanam"ityuktarītyā vyavahārasādhane viṣayatāyāḥ
vṛttyaniyāmakatayā hetutāvacchedakasambandhatvaṃ savivādamityabhiprāyaḥ/
na caivaṃ
svasamānādhikaraṇavyāpyatāvacchedakaviṣayatārūpadharmāntaraghaṭitatvāt
abhidheyatvatvasya vyāpyatānavacchedakatayā vyāpyatvāsiddhiriti
vācyam/ abhidhāviṣayatvasya nirūpitatvasambandhenābhidhāviśiṣṭatvena
lakṣaṇatvādityāśayāditi/
dīpikāyām [15] padārthān vibhajate iti/ vipūrvakabhajadhātoḥ
svasamabhivyāhṛtadvitīyāntapadopasthāpyatāvacchedakavyāpyadharmaprakārakajñānajanakaśabdor'thaḥ/
dvitīyāntapadaupasthāpyatāvacchedakatvamupalakṣaṇam/ evamuttaratrāpi
bodhyam/ nanu pṛthivyādipadārthānāmanantatvāt kathaṃ padārthānāṃ
saptatvakathanaṃ saṃgrahe saṅgacchata ityāśaṅkya saptapadasya
dravyatvādirūpasaptopādhyanyatamatatparatayā samādhatte prakāśikāyām
[15] dravyatvādirūpā iti/ saptopādhaya iti/ nanvatropādhiṣu
kiṃ nāma saptatvam? na tāvat saṅkhyārūpaṃ sambhavati uktayukteḥ/
ekatvasya saṅkhyārūpatve 'pi dravyatvādiviśeṣaṇasaptatvasya
saṅkhyārūpatvāyogāt/ na ca bhramamādāya tadapapattiriti vācyam/
abhrāntānāṃ tādṛśabhramāsambhavena teṣāmupādhiṣu
saptavyavahārānupapattiprasaṅgāt/ tathāpi ekamātravṛttidharma ekatvam/
ekamātravṛttitvaṃ ca
1. abhidhānirūpiteti/
abhidhayā anirūpitaṃ viṣayatvaṃ yasyetyarthaḥ/
abhidhīyaviṣayatvasyeti/ abhidhayā nirūpitaṃ yat viṣayatvaṃ
tasyetyarthaḥ/
svavṛttitvasvabhinnavṛttitvobhayasambandhena
kiñcidviśiṣṭānyatvam/
svapratiyogivṛttitvasvānuyogivṛttitvobhayasambandhena
bhedavadanyatvaṃ vā/ tathā cāyamanugamaḥ
-svīyaikatvaprakāratānirūpitadravyatvaniṣṭhaviśeṣyatvasvīyaikatvaprakāratānirū
pitaguṇaniṣṭhaviśeṣyatvādyanyatamavaddharmaviśiṣṭatvaṃ saptatvam/
athātra
svīyaikatvaprakāratānirūpitadravyatvādiniṣṭhaviśeṣyatvādisambandhāvacchinna
svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedasaptakavattvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvasambandhena
viśiṣṭatvaṃ vācyam/ evaṃ ca tatrāpi bhedeṣu saptatvasyoktarityā
apekṣābuddhiviśeṣasyaiva vaktavyatayā anavasthāprasaṅgāditi cet - na/
atrāpekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvaṃ ca
dravyatvaniṣṭhaviśeṣyatānirūpita ekatvaniṣṭhaprakāratvaviśiṣṭaṃ
yadguṇatvaniṣṭhaviśeṣyatānirūpita ekatvaniṣṭhaprakāratvaviśiṣṭaṃ
tadādiviśiṣṭā ya buddhiḥ viśeṣyatāsambandhenatadvattvaṃ,
viśiṣṭāyāstasyāḥ viśeṣyatāsambandhena dravyatvādāveva
sattvopagamāt na samūhālambanajñānamādāyātiprasaṅgaḥ/ vaiśiṣṭyaṃ
sāmānādhikaraṇyasambandheneti/ [15]
evamagrimagranthasyāpīti/ navaiva
dravyāṇītyādiretyarthaḥ/ dīpikāyām
adhikasaṃkhyāvyavacchedārthakatvāditi/ atrādhikasaṃkhyāśabdaḥ
aṣṭamapadārthaparaḥ/ vyavacchedo nāma niṣedhasiddhiḥ/ tathā ca 'trīn
brāhmaṇān ānaya' ityādau caturthādibrāhmaṇaniṣedhavat
aṣṭamapadārthaniṣedhasiddhiriti bhāvaḥ/
1svāśrayavṛttitvasvānāśrayavṛttitvobhayasambandhena
prakṛtasaptatvaviśiṣṭasaṃkhyā adhikasakhyāpadārthaḥ/ [15] nanvatiriktaḥ padārtha iti/ yadyapi
atiriktapadārtharūpadharmyaprasiddhiḥ pramitatvābhāvakoṇṭyaprasiddhiśceti
vikalpo 'yaṃ nopapadyate, tathāpi pramitaḥ padārthaḥ
padārthavibhājakadharmaḥ atirikto vā na vetyarthaḥ/
1. svāśrayavṛttitveti/
svaṃ saptatvasaṃkhyā svāśrayāḥ saptapadārthāḥ tadvṛttitvaṃ
aṣṭatvasaṃkhyāyām, evaṃ svaṃ saptatvaṃ tadanāśrayaḥ aṣṭamapadārthaḥ
tadvṛttitvaṃ aṣṭatvasaṃkhyāyām/
atiriktatvaṃ ca
dravyatvādyabhāvatvāntānyatamādhikaraṇavṛttitvam/ tathā ca
padārthavibhājakadharmaḥ tādṛśādhikaraṇavṛttirnavetyartho labhyata iti
dharmiprasiddhyā koṭiprasiddhyā ca vikalpasiddhiḥ/
yattu
'dravyādibhedakūṭavattvasya tādṛśabhedakṭātmakasya
kūṭaghaṭakapratyekānatiriktatayā pramitapadārthavṛttitvābhāvasya
durghaṭatvāt/ vikalpe 'nyatarakoṭerabādhitatvaniyamāt
vyāsajyavṛttidharmavacchinnānuyogitākaikadeśavṛttipratiyogitākābhāvasyāprāmāṇikatvāt
tādṛśakūṭādhikaraṇatvasya cāprasiddhatvāt kūṭatvasya durvacatvācca/
pramitaḥ padārthaḥ dravyādibhedakūṭavān na veti vikalpārthaḥ ityapi
na/ bhedānāmekaviśiṣṭāparatvena niveśe 'prasiddhiprasaṅgena
tāvadviviṣayakadhīviṣayatvasya pratyekameva bhedeṣu sattvāt/ [16] iti vyavacchedārthakatvāditi/
ityākārakaniścayaphalakatvādityarthaḥ/ na ca tādṛśaniścaya eva māstu
iti śaṅkanīyam/ ṣoḍaśapadārthānāṃ kḷptapadārthāntarbhāvasādhane
tādṛśavyāptiniścayasyāvaśyāpekṣitatvāt/ [15] saṃgrahe dravyaguṇetyādi/ atra ca dravyādyanyatamatvasambandhena 'ekatra
dvayam' iti rītyā padārthatvāvacchinne dravyādyanvayo
vyutpattivaicitryāt/ 'padārthatvaṃ dravyādisaptānyatamatvavyāpyam'
iti bodhastu auttarakāliko mānasa eva/ prapañcitaṃ
cedadasmābhiranyatra/
dīpikāyām [15] dravyādisaptānyatamatvaṃ nāmetyādi/ atrāyamāśayaḥ---
sāmānādhikaraṇyasaṃbandhena dravyabhedaviśiṣṭo yo guṇabhedaḥ
tadviśiṣṭo yaḥ karmabhedaḥ tadviśiṣṭo yo 'yaṃ sāmānyabhedaḥ
tadviśiṣṭo yo 'yaṃ viśeṣabhedaḥ tadviśiṣṭo yo 'yaṃ samavāyabhedaḥ
tadviśiṣṭo yo 'yamabhāvabhedaḥ
tasyābhāvatvāvacchinnānuyogitākasvarūpasaṃbandhāvacchinnapratiyogitākābhāva
eva dravyādyanyatamatvaṃ, evaṃ vaiparītyamapyevamūhyam/ anyathā
dravyādibhedasaptatvāvacchinnapratiyogitākābhāvarūpatve saptatvasya
durvacatayā tādṛśābhāvasyāpi aprasiddhyāpatteḥ/ yadyapi saptatvasya
tadviṣayakadhīviśeṣaviṣayatvarūpatvaṃ suvacam/ tathāpi viṣayatvasya
vyāsajyavṛttitve mānābhāvaḥ tadavacchinnātyantābhāvaḥ dravyādiṣu
pratyekaṃ vartate/ asmatpakṣe tu tādṛśabhedaṃ prati
tādṛśasaṃbandhasya
vyadhikaraṇatayā
vyadhikaraṇasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvaprasiddhisaulabhyamiti
sudhībhiḥ vibhāvanīyam/ [16] vastutastvityādi/ idamatra
cintyam-padārthatvaṃ dravyādyanyatamatvavyāpyam, saptatvaṃ ca
tadviṣayakadhīviṣayakatvarūpamityuktayaiva sāmāñjasye dravyapadasya
dravyatvaparatvaṃ anyatamapadasyānyatamavatparatvaṃ ca vinā lakṣaṇāṃ na
nirvahatīti lakṣaṇāśrayaṇamayuktam/ kiñcillakṣaṇā hi śakyasambandharūpā
dravyādyanyatamasya
śakyārthatvābhāvāt
tādṛśānyatamavati lakṣaṇā na śakyate/ tathā śaktyaprasiddhiḥ
upapādanāyaiva/
dravyavibhāgaḥ
[22] dravyamiti jātyekavacanamiti/ nanvatra kiṃ
nāma jātigatamekatvam? na tāvat guṇaḥ/ tatra tadanaṅgīkārāt/
nāpi sajātīyadvitīyaṃrāhityam, siddhyasiddhibhyāṃ vyāghātām
iti cet, ucyate-ekamātravṛttidharmāvacchinne ekavacanasya śaktiḥ/
vyaktyekatvaparavākyasthale 'paśunā yajeta' ityādau
1svāśrayatvasvavṛttipratiyogitāvacchedakatvobhayasambandhena
prakṛtyarthe 'nvayaḥ/ avacchedakatvaṃ ca
svakaraṇakayāgakaraṇībhūtapaśvādivṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasambandhena
avacchedakatā cāśrayatāsambandhena/ jātyekatvaparavākyasthale
dravyamityādau tu
2svāśrayāśrayatvasvakarmakavibhāgakarmībhūtadravyavṛttibhedapratiyog itāvacchedaka-
tvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhapratiyogitāvacchedakatākatvobhayasambandhena
prakṛtyarthe 'nvayaḥ/ sā ca svāśrayāśrayatvasambandhena/ ekatvamanyatrāpi
bodhyam/
1. svāśrayatveti/ svaṃ
ekatvam, tadāśrayatvaṃ prakṛtyarthe paśau, evaṃ svaṃ ekatvaṃ tadvṛttiḥ
paśumadbhedaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ ca paśau/ svakaraṇaketyatra
svaśabdaḥ prakṛtyarthapaśuparaḥ/
2.
svāśrayāśrayatvetyādi/ prathavasvaśabdaḥ ekatvaparaḥ/ dvitīyasvaśabdaḥ
tṛtīyasvaśabdaśca prakṛtyarthadravyaparaḥ/
svaniṣṭhapratiyogitāvacchedakatākatvamityasya svaniṣṭhā yā
bhedapratiyogitāvacchedakatā tatkatvamityarthaḥ/
svaniṣṭhāvacchedakatākapratiyogitākabhedavattvamiti yāvat/
[24] mīmāṃsakamatamityādi/ dūṣaṇaṃ
anupapannatvaprakārakajñānānukūlayuktikathanam/ tumuna icchaivārthaḥ,
tasyāḥ upanyāse 1pūrvavadevānvayaḥ/ [24] atiriktatvaṃ
vyasthāpayitum ityatrāpi uktarītireva/ nirākaraṇaṃ tu
abhāvaprakārakajñānānukūlaśabdaḥ/ [24] antarbhāvamityatra
dvitīyāyāḥ pratiyogitvamarthaḥ/ tasya nirākaraṇaikadeśe 'bhāve 'nvayaḥ/
dīpikāyāñ [24] pratītibalādityatra balaśabdena
viṣayasādhakatvaṃ dyotyate/ ataḥ tasyā bhramatve na viṣayasādhakatvamiti
śaṅkānirāsāyābādhitetyuktam/ nīletyādi/ atra ca
dravyasādhakahetudvayakathanaṃ 2nyūnādhikadṛṣṭāntamabhisandhāya/ [24] kālikādisambandheneti/ atrādipadena viṣayatāsambandhasya
parigrahaḥ/ na tu daiśikaviśeṣaṇatāyāḥ, tathā sati mūrteṣu
sādhyasattvena vyabhicārānavakāśāt/ [24] atiprasaktatve 'pīti/
janyaguṇadāvityādiḥ/ dravyatve siddhe satīti/ atra dravyatva iti
saptamyāḥ anumitirūpasiddhirarthaḥ/ tasyā uttarakālīnatvasambandhena
nirākaraṇe 'nvayaḥ/ dīpikāyām [23] tamaso
nākāśādipañcake 'ntarbhāva iti/
ākāśādipañcakānyatamatvatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ
tamovṛttirityanvayabodhaḥ/ [23]
na vāyāviti pṛthakkaraṇaṃ
vāyāvanantarbhūtatvasādhakahetvantarasattvāt/ na hi sparśābhāvāderapi
ākāśādyanantarbhūntatvasādhakatvaṃ sambhavati, 3vyabhicārāt/
navīnamatamanusṛtya prakāśikāyām [24] vastutastviti/
1. pūrvavadevānvaya
iti/
svaviṣayasamānakartṛkatvasvaprayojyecchāviṣayatvobhayasaṃbandhenānvayaḥ
ityarthaḥ/
2.
nyūnādhikadṛṣṭāntamabhisamndhāyeti/ tamaso
dravyatvasādhakanīlatvahetoḥ nīladravyāṇyeva ddaṣṭhāntaḥ, tamaso
dravyatvasādhakakriyāvattvahetostu mūrtadravyāṇi dṛṣṭānta ityevaṃ
tātpayam/
3. vyabhicārāditi/
tamaḥ ākāśādyanantarbhūtaṃ sparśābhāvāditi hi prayoktavyam/ tatra ca
sādhyābhāvavati ākāśādau sparśābhāvasattvāt vyabhicāra ityarthaḥ/
[24] viṣamavyāptamiti/ viṣamavyāptatvaṃ ca
sādhyāvyāpakatve sati sādhyavyāpyatvam/ samavyāptatvaṃ ca
sādhyavyāpakatve sati sādhyavyāpyatvam/ nanu
sadāgatimattvābhāvādityatra hetau sadāgatiśabdena yogavyutpattyā
sārvakālikagamanaṃ labhyate/
sārvakālikatvaṃ ca
kālatvanirūpitakālikasaṃbandhāvacchinnavyāpakatvaṃ, pralayādau
janyavāyorabhāvāt tadīyakriyāyāḥ tadānīṃ viraheṇa
kālatvavyāpakagamanarūpasadāgatiśabdārthasya janyavāyāvabhāvena
1tadabhāvena
vāyvanantarbhūntatvasādhane vyabhicāra ityata āha -- [24] sadāgatiḥ vijātīyakriyeti/ evaṃ ca vaijātyaviśeṣasya
janyavāyukriyāyāmapi sattvāt na doṣa iti bhāvaḥ/
kḷptadravyeṣvanantarbhāvādityartha iti/ idamatra pariśeṣānumānaṃ
vivakṣitam - tamaḥ pṛthivyādibhedakūṭadravyatvobhayavat
pṛthivyādyanantarbhūntatvadravyatvobhayasmāt yannaivaṃ tannaivaṃ
yathā ghaṭa iti/
atrābhāvarūpatayā tamasaḥ naiyāyikairabhyupagamāt siddhasādhanavāraṇāya
sādhyakoṭau dravyatvaniveśaḥ/ guṇādau vyabhicāravāraṇāya
hetukoṭau dravyatvaniveśaḥ/ guṇādau vyabhicāravāraṇāya
hetukoṭau dravyatvaniveśaḥ/ guṇādau vyabhicāravāraṇāya
hetukoṭau dravyatvaniveśaḥ/ pṛthivyādau vyabhicāravāraṇāya
pṛthivyādīti/
yattu-sāmānādhikaraṇyasambandhena
pṛthivyādibhedakūṭaviśiṣṭadravyatvaṃ sādhyaṃ
pṛthivyādyanantarbhūntatvaviśiṣṭadravyatvaṃ heturiti/ tanna/
naiyāyikamate 'numiteḥ prāk sādhyahetvoraprasiddhatayā
vyatirekavyāpterdurgrahatvāditi/ dīpikāyām [23] prauḍhetyādi/ prauḍhatvamutkṛṣṭatvaṃ mahattvāśrayatvam, tejaḥ
paramāṇuvāraṇāya mahatvaniveśaḥ/
tejastruṭivāraṇayotkṛṣṭatvaniveśaḥ/ prakāśakatvaṃ
codbhūtānabhibhūtarūpavattvam/ cakṣurādivāraṇāyodbhūteti/
suvarṇādivāraṇāyānabhibhūteti/ ghaṭādivāraṇāya tejaḥ- padam/
yadyapi udbhūtatvasya vakṣyamāṇarītyā
tattadanudbhūtatvābhāvakūṭarūpatayā
pratiyogitānavacchedakānanugamāt tamaḥ padārthanānātvaṃ prasajyate,
1. tadabhāveneti/
sadāgatimattvabhāvene tyarthaḥ/
tathāpi
mahāprabhāvatvāvacchinnapratiyogitākābhāva eva tamaḥ/
prauḍhaprakāśakatejaḥśabdena ca mahāprabhaiva vivakṣitamiti abhipretyaivāgre
digityuktam/ prakāśikāyām [24]
ālokāsahakṛteti/
ālokājanyacākṣuṣanirūpitalaukikaviṣayatvāditi paryavasitārthaḥ/
tenānyatra cakṣuṣaḥ ālokarūpasahakārikāraṇaviśiṣṭatve 'pi na kṣatiḥ/
nanu tamaḥ pratyakṣe 'pi
kālavidhayā ālokasya kāraṇatvāt asiddhiriti cet - na/
kālatvāvacchinnālokaniṣṭhajanakatākatvābhāvasya niveśāt/
spārśanamādāya ghaṭādau vyabhicāravāraṇāya cākṣuṣeti/ viṣayatāyāṃ
laukikatvaniveśe prayojanamāha - [24] tamasaścākṣuṣe 'pi
ghaṭādīnāmityādinā/ 'ghaṭe tama' ityākārakapratyakṣe 'laukikyā
jñānapratyāsattyā ghaṭādīnāṃ viṣayatve 'pi na tatra vyabhicāra ityarthaḥ/
atra cādhunātaneṣu
pustakepu 'tamovān ghaṭaḥ' iti pāṭho 'nupapannaḥ/"asmāyāmedhāsrajoviniḥ"
iti sūtreṇa tasmasvītyeva
rūpaniṣpatteḥ/ matupguṇayorasambhavāt/ upanītaṃ viśeṣaṇatayaiveti
niyamenālaukikajñānapratyāsattyā ghaṭādīnāṃ viśeṣyatayā
bhānāsaṃbhavenālaukikaviṣayatāmādāya ghaṭādau vyabhicārāsambhavācca/
atastādṛśapāṭho bhrāntatamaḥ
prakṣipta iti
vidāṅkurvantu vidvāṃsaḥ/ [24]
viśeṣābhāvaṃ
vyāpyadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvam/ idaṃ ca
pakṣadṛṣṭāntayorabhedaśaṅkānirāsāya/ ayamatra bhāvaḥ -
kāryatāvacchedakakoṭau tamobhinnatvasya dravyaviśeṣaṇatvamupagamya
tamobhinnadravyavṛttilaukikaviṣayatāsambandhena cākṣuṣaṃ prati
saṃyogenālokasya kāraṇatve yadyapi na doṣaḥ, tathāpi tamaso
dravyatve kāryatāvacchedakakoṭau tamobhinnatvaniveśāt
gauravamanantāvayavakalpanayāpi/ tattamaścākṣuṣasyākasmikatvavāraṇāya
asādhāraṇakāraṇāntarakalpanasyāvaśyakatayā gauravamiti/ [25] prāgabhāvādītyādipadenadhvaṃsaparigrahaḥ/ [25] āvaśyaketi/ idaṃ ca tamobhāva eva tejaḥ kiṃ na syāditi
vinigamanāvirahaśaṅkānirāsāya/ anyathā 'uṣṇaṃ tejaḥ' iti
uṣṇasparśapratītyanupapattiprasaṅgāt/
dravyalakṣaṇam
dīpikāyām [31] dravyatvajātimattvamiti/ atra jātipadaṃ samavāyena dravyatvasya
lakṣaṇatvalābhāya/ na tu tadapi lakṣaṇaghaṭakaṃ, tathā sati
svasamānādhikaraṇavyāpyatāvacchedakadharmāntaraghaṭitatayā
vyāpyatānavacchedakatvena vyāpyatvāsiddhyāpātāt/ prakāśikāyām
[31] saṃyogajanakatāvacchedakatayeti/ atredamanumānamabhimatam -
saṃyoganiṣṭhasamavāyasambandhāvacchinnakāryatānirūpitatādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatā
kiñciddharmāvacchinnā kāraṇatāttvāt
daṇḍādiniṣṭhaghaṭādikāraṇatāvaditi/ 'siṃdhyato dharmasya jātitve
lāghavam' iti tarkasahakṛtājjātitve bādhakābhāvasahitācca
parāmarśāt dravyatvajātyavacchinnatvasiddhiḥ/ kiñcijjātyavacchinnatvasya
sādhyatve
pratibandhakābhāvaniṣṭhakāraṇatāyāṃ vyabhicāraḥ syāditi tadupekṣitam/
na ca sattāṃ pṛthivītvādikāṃ ca jātimādāyānumānaparyavasānāt
arthāntaramiti vācyam/ tatsamaniyatadharmasyaiva tadavacchedakatvāt
sattādau tadvyāpyatvādigrahasya prakṛte sattvena
tadādāyānumānaparyavasānāsambhavāt/ 'sattādikaṃ yadi
saṃyogasamavāyikāraṇatāvacchedakaṃ syāt tarhi
saṃyogasamavāyikāraṇatāsamaniyataṃ syāt' iti tarkavalāt
sattādijātyavacchinnatvānumityasambhavāt/ evamuttaratrāpi bodhyam/
samavāyena saṃyogaṃ prati tādātmyena dravyatvena kāraṇatvaṃ guṇādau
samavāyena saṃyogāpattivāraṇāya bodhyam/
[31] lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabheda iti/
tathā sati lakṣaṇenetarabhedānumāne parāmarśakāle
itarabhedasamānādhikaraṇadravyatvaṃ dravyatvavyāpaketarabhedaḥ
ityākārakasiddhisattvāt anumityanupapattiḥ/
asamānākārakaniścayasyāpi pratibandhakatvāt/ siṣādhayiṣānudhāvane
ca prayāsagauravamityabhiprāyaḥ/
yattu -
lakṣaṇalakṣyatāvacchedakayorabhede upanayavākyāt śābdabodhānupapattiḥ
prakṛte 'pi sambhavati iti, tattuccham - dravyatvasya svarūpato
lakṣyatāvacchedakatvāt, dravyatvatvena ca lakṣaṇatvāt 'dravyatvavat
dravyam' ityākārakaprācīnamatopanayasya bādhakābhāvāt/
taddharmaniṣṭhaprakāratānirūpitaviśeṣyatānirūpitāvacchedakatāvacchedakatāsambandhena
śābdabuddhiṃ pratyeva taddharmabhedasya kāraṇatvasya vaktavyatvāt/ anyathā
'dravyaṃ jātimat' ityādiprayogānupapatteḥ/
avyāptyādilakṣaṇam
[33] lakṣaṇatāvacchedakatvābhimatasaṃbandhena
yatkiñcillakṣyāvṛttitvamityartha iti/
lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇābhāvīyalakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitve
sati
lakṣyatāvacchedakādhikaraṇanirūpitalakṣaṇatāvacchedakasaṃbandhenādheyatvamavyāptiriti
niṣkarṣaḥ/ anyathā yathāśrute
lakṣyaikadeśamātrasādhāraṇānugatānatiprasaktasya durvacatayā
asambhavāpatteḥ/ asambhavino vāraṇāya dvitīyadalam,
gandhādisallakṣaṇavāraṇāya prathamadalam, pṛthivyādaiṃ saṃyogādinā
gandhādyabhāvasya sattvāt abhāvapratiyogitāyāṃ
lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaniveśaḥ/ kālikasambandhena
gavāvṛttāvekaśaphādau tadvāraṇāya dvitīyadalaghaṭakādheyatāyāṃ
tatsambandhāvacchinnatvaniveśaḥ/
na caivamapi
gandhaghaṭobhayābhāvaghaṭādivṛttitvaviśiṣṭagandhādyabhāvāderghaṭādau
sattvāt taddoṣatādavasthyamiti vācyam/
tādṛśābhāvapratiyogitāvacchedakaḥ tādṛśādheyatāvacchedakaśca yo
lakṣaṇatāvacchedakadharmaḥ tasya vivakṣitatvāt/ yadyapi
tādṛśābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ ghaṭatvagandhatvādikamapi, tathāpi
tādṛśapratiyogitāvacchedakatāparyāptyadhikaraṇatvavivakṣayā na doṣaḥ/
[33] alakṣye lakṣaṇasyeti/ 1viśeṣaṇatāviśeṣeṇa
lakṣyatāvacchedakāvacchinnapratiyogitākabhedavannirūpitalakṣaṇatāghaṭakasambandhāvacchinnādheyatvamityarthaḥ/
ghaṭādau ghaṭādibhedāsattvāt gandhādaiṃ nātivyāptiḥ/ na vā kālikena
jalādau gandhasattvamādāya/
1.
viśeṣaṇatāviśeṣeṇetyasya bhedavatve 'nvayaḥ/
nāpi pṛthivyādāveva
pṛthivyādibhedasya kālikasaṃbandhena sattvāt taddoṣatādavasthyam/
lakṣyamātrāvṛttitvamiti dīpikāvākyāt
mātrapadasyetaravyavacchedaparatve
lakṣyetarāvṛttitvaviśiṣṭalakṣyavṛttitvaṃ syābhāvaḥ asambhava iti
labhyate/ tacca na yujyate - ativyāptadharme 'tiprasaṅgāt ityataḥ
prakāśikāyāṃ mātrapadaṃ kṛtsnārthakatayā vyācaṣṭe [33] mātrapadamiti/ [33] sambandhaviśeṣetyādi/
lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnodheyatāpratiyogitākasvarūpamevātrasaṃbandhaviśeṣaḥ/
lakṣaṇatāvacchedakasambandhāvacchinnādheyatāpratiyogikasvarūpasambandhāvacchinnalakṣyavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākā-
bhāvo 'sambhava iti
paryavasitam/ tena dvitvādyavacchinnādheyatāpratiyogitākasvarūpasya
guṇādivṛttitvaṃ prati vyadhikaraṇatvāt/ atra ca mātrapadasya
samabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakavyāpakatvārthakatayā
nirūpakatāsambandhāvacchinnalakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ ādheyatve
labhyate/ tathā satyativyāptadharme 'tiprasaṅgāt
yāvatyo lakṣyavyaktayaḥ
tattadvyaktitvābhāvakūṭavattvaṃ tu durjñeyam, vinigamanāvirahābhyāṃ
vivakṣitumaśakyaṃ cetyālocya etat [33] lakṣyavṛttitvasāmānyābhāvasphorakamiti/
vastutastu
lakṣyatāvacchedakavyāpakābhāvīyalakṣaṇatāghaṭasambandhāvacchinnaprati yogitāvacchedakalakṣaṇatāvacchedaka-
lakṣaṇatāvacchedakadharmavattvamasambhavaḥ/ lakṣyatāvacchedakavyāpakatvaṃ
ca
lakṣyatāvacchedakasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakadhamravattvam,
na tu tādṛśābhāvāpratiyogitvam; sarveṣāmeva
dvitvādyavacchinnapratiyogitayā asambhavāpatteḥ/ etena viśeṣarūpeṇa
saṃsargatvānabhyupagame 'pi na kṣatiḥ/
lakṣyatāvacchedakatāghaṭakasambandhādinā
lakṣyatāvacchedakādiprakāreṇaivādhikaraṇapraveśaḥ/ tena sambandhāntareṇa
lakṣyatāvacchedakādyadhikaraṇamādāya na doṣaḥ/ na vānavasthā/
[33] ekaśaphavattvamitīti/ yadyapi śate
pañcāśannyāyena gavāderapyekaśaphavattvamakṣatam, tathāpyekatvamatra na
saḍkhyārūpam/ api tu svāśrayapādavṛttitvasvabhinnatvobhayasambandhena
śaphaviśiṣṭānyatvarūpaṃ pāribhāṣikaṃ jñeyam/ ativyāptiśarīre
lakṣyavṛttitvaniveśanamanāvaśyakamityabhiprāyeṇa [33] duṣṭasaṅkarepīti, nyāyāditi/ duṣṭasvarūpaikye 'pi
doṣasvarūpayoḥ parasparaṃ bhinnatvāt tanniveśanamanāvaśyakamiti
bhāvaḥ/
atra kvacit
prācīnagrantheṣu digiti dṛśyate/ tatra cāyaṃ bhāvaḥ -
asambhavinyekaśaphavattvādau 'idamatrātivyāptam' iti
vyavahārābhāvāt lakṣyavṛttitvamavaśyaṃ niveśanīyamiti na
tatroktanyāyāvakāśaḥ/ ekatrāsambhavina evānyatra vyavahāre
bādhakābhāvāt tatroktanyāyāvakāśa iti/
lakṣaṇalakṣaṇavicāraḥ
nanu [30] 'etaddūṣaṇatrayarahito dharma' iti dīpikāvākyāt
tādṛśadoṣatrayatvāvacchinnapratiyogitākābhāva eva lakṣaṇalakṣaṇamiti
labhyate/ tacca na yujyate/ avyāptyādipratyekadoṣagrastadharmeṃ'pi
tatsattvenātivyāpteḥ ityata āha [38] uktadūṣaṇābhāvatrayaviśiṣṭa
ityartha iti/ yāvat pratyekādhikaraṇasyaiva kūṭādhikaraṇatvāt na
doṣa iti bhāvaḥ/ [38] avyāptyādītyādipadenāsambhavaparigrahaḥ/
[38] anyādṛśamiti/ tathā ca asādhāraṇapadaṃ vakṣyamāṇārthe
pāribhāṣikamiti/ sādhāraṇaṃ na bhavatītyasādhāraṇaṃ iti vyutpattyā
sādhāraṇapadārthaḥ lakṣyavṛttitvaviśiṣṭālakṣyavṛttitvarūpaḥ
tadabhāvarūpāsādhāraṇapadārthasya yaugikasyāvyāptyasambhavagrastayoḥ
sattvena tādṛśārthānupapattiḥ, kiṃ ca 'etaddūṣaṇatrayarahitadharmo lakṣaṇam'
iti granthena virodhaśca ityasvārasyadvayaṃ manasi nidhāya
pāribhāṣikaṃ nirvaktītyapi bodhyamiti
prakāśikāvataraṇikātātparyam/ 'avyāptyasambhavagrastayorvāraṇāya
satyantam' iti
pāṭhaḥ prāmādikaḥ/
ekaśaphavattvādirūpasyāsambhavinaḥ
svavyāpakatatkatvarūpalakṣyatāvacchedakavyāpyatvaviraheṇa
tatrāvyāptyaprasakteḥ/ [38] avyāptasyeti prācīnakośeṣu pāṭho
dṛśyate/ sa eva yuktaḥ/
yattu - pṛthivyādikaṃ
samavāyena lakṣaṇamityādāvasambhavini gaganadāvativyāptiḥ/
lakṣyatāvacchedakābhāvavadvṛttitvarūpasya lakṣyatāvacchedakavyāpyatvasya tatra
sattvāt ityavyāptyasambhavagrastayoriti pāṭho 'pi sādhuriti - tanna
- abhidheyatvādāvativyāpteḥ vakṣyamāṇāyāḥ asaṅgatiprasaṅgāt
svavyāpakatatkatvarūpavyāpyatvasyāvaśyaṃ niveśanīyatayā
tatpāṭhasādhutvāsambhavāt/ yadi ca tatpāṭhasādhutve 'pyāgrahaḥ, tadā
svābhāvavadvṛttitvasambandhāvacchinna
lakṣyatāvacchedakaniṣṭhapratiyogitāvacchedakaniṣṭhābhāvīyasvasamānādhikaraṇabheda-
pratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnapratiyogitvarūpavyāpyatvasya
niveśena tadupapādanīyam/ [38]
sa evāsādhāraṇa dharma ityucyata
iti dīpikāvākyāt asādhāraṇatve sati dharmatvamiti labhyate, tatra
dharmatvāṃśasya niveśanamaphalam avṛttigaganādeḥ
lakṣyatāvacchedakavyāpakatvavirahāt tatrāvyāpteraprasarāt ataḥ
tatpadasya sārthakyamāha - [38] dharmapadamiti/ [38] lakṣaṇatāghaṭakasambandheneti/ lakṣyatāvacchedakasambandhena
lakṣyatāvacchedakādhikaraṇavṛttyabhāvīyalakṣaṇatāvacchedakasaṃbandhāvacchinnapratiyogitānavacchedakaḥ
lakṣaṇatāvacchedakasambandhena
svāvacchinnādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitānavacchedaka
kṣyatāvacchedakakaśca yo lakṣaṇatāvacchedakadharmaḥ tadvattvaṃ
vivakṣaṇīyamityarthaḥ/ [38] vyāpakatvādityādinā vyāpyatvaparigrahaḥ/
tathā ca lakṣyatāvacchedakaviśiṣṭa lakṣaṇatāvacchedakavattvaṃ
asādhāraṇatvamiti niṣkarṣaḥ/ vaiśiṣyaṃ ca
svavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasvādhikaraṇavṛttyabhāvīyatādṛśapratiyogitāvacchedakatvasambandhāvacchinnasvaniṣṭhā-
vacchedakatākapratiyogitākabhedavattvobhayasambandhena/
1avacchedakatvaṃ lakṣaṇatāghaṭakasambandhena
1. avacchadekatvamiti/
prathamasambandhaghaṭakamavacchedakatvamityarthaḥ/ tathā ca lakṣyatāvacchedake
gotve yo bhedaḥ sāsnāditvavadbhedaḥ, tathā hi svaṃ sāsnāditvarūpaṃ
lakṣaṇatāvacchedakaṃ tadavacchinnasya sāsnādeḥ
lakṣaṇatāvacchedakasamavāyasambandhena yadadhikaraṇaṃ goḥ
tadvṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasya gotve 'bhāvāt
tādṛśabhedapratiyogitāvacchedakattvasambandhena na sāsnāditvavat
gotvaṃ iti gotvavṛttiḥ sāsnāditvavadbhedaḥ bhavati
tatpratiyogitāvacchedakatvaṃ sāsnāditve/ evaṃ svaṃ gotvaṃ
tadadhikaraṇavṛtyabhāvapratiyogitāvacchedakatvaṃ sāsnādittve nāstīti
tādṛśapratiyogitāvacchedakatvasambandhena gotvavadbhedaḥ
sāsnāditve 'stīti ubhayasambandhena lakṣyatāvacchedakagotvaviśiṣṭatvaṃ
lakṣaṇatāvacchedake sāsnāditve draṣṭavyam/ evaṃ ca
prathamadvitīyatṛtīyasva padāni lakṣyatāvacchedakaparāṇi, caturthasvapadaṃ
lakṣaṇatāvacchedakaparamiti vivekaḥ/
svāvacchinnādhikaraṇavṛttibhedapratiyogitāvacchedakatvasaṃbandhena/
saṃyogādināṃ gandhādyabhāvavāraṇāya vyāpakatāyāṃ
lakṣaṇatāghaṭakasaṃbandhāvacchinnatvaniveśaḥ/ jalādau kālikādinā
gandhādisattvāt vyāpyatāyāṃ tanniveśaḥ/ anyacca svayamūhyam/ [38] asādhāraṇatvasya vighaṭakā iti/ atra vipūrvaghaṭadhātoḥ
abhāvor'thaḥ/ ṇvulassampādakaḥ/ tathā ca
lakṣyatāvacchedakavyāpakatvasahitalakṣyatāvacchedaka1vyāpyatvarūpaviśiṣṭābhāvasampādakā
ityarthaḥ/ tādṛśābhāvaścātivyāpte2viśeṣyābhāvaprayuktaḥ/
avyāptyasambhavinośca viśeṣaṇābhāvaprayukta ityabhipretyāha - [38] ativyāptāviti/ pakṣatāvacchedakasāmānādhikaraṇyamātreṇa
hetvabhāvavattvaṃ bhāgāsiddhiḥ/ tadavacchedena tadabhāvavattvaṃ
svarūpāsiddhiriti vivekaḥ/ atra ca bhāgāsiddheḥ avacchedakāvacchedena
pakṣe hetumattājñānavirodhitayā, svarūpāsiddheḥ avacchedakāvacchedena
sāmānādhikaraṇyena ca pakṣe hetumattājñānavirodhitayā dvayorapi
pakṣadharmatājñānaṃ prati virodhitayā hetvābhāsatvamiti dhyeyam/
[39] vyāvṛttireveti/ ayamāśayaḥ -
'vyāvṛttirvyavahāro vā lakṣaṇasya prayojanam' iti/ vyāvṛttiḥ
itarabhedaḥ/ vyavahāraḥ jñānajanakaśabdaḥ/ prayojanaṃ jñāpyam/ tathā ca
vyāvartakatvam itarabhedānumāpakatvam/ vyāvahārikatvaṃ
vyavahārānumāpakatvam/ prakṛte ca vyāvṛttireva lakṣaṇajñāpyā
ityekaṃ matam/ vyāvṛttivyavahārobhayaṃ jñāpyamityaparaṃ matam/
tatrādyapakṣe vyāvartakatvasyaiva lakṣyatāvacchedakatayā vakṣyamāṇarītyā
ativyāptiriti/ vyāvartakasyetyatra
1.
vyāpyatvarūpaviśiṣṭeti/ vyāpyatvarūpaṃ yat viśiṣṭaṃ
tadabhāvasaṃpādakāḥ/
2. viśeṣyābhāveti/
lakṣyatāvacchedakavyāpyatvarūpaṃ yadviśeṣyaṃ tadabhāvaprayukta ityarthaḥ/
viśeṣaṇābhāveti/ lakṣyatāvacchedakavyāpakatvarūpaṃ yadviśeṣaṇaṃ
tadabhāvaprayukta ityarthaḥ/
vyāṅpūrvakavṛtudhātoritarabhedor'thaḥ/
akapratyayasyānumitijanaka ityabhiprāyeṇāha [39] itarabhedānumitijanakasyetyartha iti/ anumitijanakatvaṃ
liṅgaparāmarśasyaiva, na tu parāmṛśyamānaliṅgasya/ tathā ca
gandhādervyāvartaṅkatvānupapattiḥ/ na
cetarabhedānumitijanakajñānaviṣayatvaṃ vyāvartakatvamiti na doṣa
iti vācyam/ evamapi
samūhālambanaparāmarśaviṣayodāsīnāvaraṇāt,
abhidheyatvādāvativyāptikathanāsaṅgateśca/ tasyāpyuktarītyā
lakṣyatvāt/ na ca tādṛśajanakatāvacchedakaviṣayatāśrayatvaṃ taditi
vācyam/ evamapi itarabhedavyāptidhaṭakābhāvādāvativyāpteḥ
gotvādyavacchedena gavetarabhedavyāpakakapilarūpavatī gauḥ
ityādyākārakabhramātmakaparāmarśaviṣayatāmādāya kapilarūpāderapi
vyāvartakatāpatteśca/ tathā ca dharmatvameva lakṣaṇalakṣaṇamityāśaṅkāyāṃ
niṣkarṣārthamāha [39] itarabhedavidheyetyādi/
itarabhedavidheyakānumitijanakajñānīya
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaviṣayatetyarthaḥ/
yattu -
bhramīyaviṣayatāmādāya doṣavāraṇāya bhramānirūpitatvaṃ niveśyamiti -
tadasat/ samānākārakajñāneṣu viṣayatābhedābhāvena udāsīnāṃśe
samūhālaṃbanamādāyāsambhavasya durvāratvāt/
sāmānādhikaraṇyaghaṭakapakṣaviśeṣyatānirūpitāṃ
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0