Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 341360

'pratibandhakābhāvasya kāryaṃmātre kāraṇatvena śakteranupayogāt'
iti dīpikāgranthaḥ śakteḥ padārthatvakhaṇḍanāya pravṛttaḥ/ kāryamātre
pratibandhakābhāvasya kāraṇatvamastu nāma/ tāvatā śakteḥ padārthatvaṃ
kuto na bhavatī iti śaṅkāyāṃ dīpikāyāḥ
tātparyamāha-pratibandhakatvaṃ neti/ tacceti/ pratibandhakatvaṃ cetyarthaḥ/
maṇyabhāvasya hetutvādeveti/ evakāreṇa
kāryānukūlaśaktivighaṭakatvavyavacchedaḥ/ tathā ca maṇeḥ
kāryānukūlaśaktivighaṭakatvābhāve 'pi kāraṇībhūto yo maṇyabhāvaḥ
tatpratiyogitvāt pratibandhakatvamupapadyate/ tathā ca
anyathānupapattirūpārthāpattipramāṇasyābhāvāt na śaktisiddhiriti bhāvaḥ/
tadabhāvarūpakāraṇāntarābhāvādeveti/ maṇyabhāvarūpaṃ yat kāraṇāntaraṃ
tadabhāvādevetyarthaḥ/ atra antaraśabdaprayogāt dāhaṃ prati vahniḥ
maṇyabhāvaśca ityubhayaṃ pṛthak kāraṇam, na tu
maṇyabhāvaviśiṣṭavahniḥ kāraṇam/ vahniviśiṣṭamaṇyabhāvaḥ kāraṇaṃ vā
maṇyabhāvaviśiṣṭavahniḥ kāraṇaṃ ceti viśeṣyaviśeṣaṇabhāve
vinanigamanāviraheṇa gurubhūtakāryakāraṇabhāvadvayāpatteriti
sūcitam/
nanu
pratibandhakatvānyathānupapattyā śaktyasiddhāvapi vyavahārānyathānupapattyā
śakt sidhyatīti śaṅkate - nanu dāhotpāda iti
śaktirūpātiriktapadārtha vināpi kḷptena kāraṇatvarūpapadārthenaiva
vyavahārasyopapattyā na vyavahārānupapattirastītyāha - tasyāḥ
kāraṇatārūpatve 'pīti/ nanu kāraṇatvaṃ kathaṃ nātiriktaṃ iti cet -
atrāhuḥ/ kāraṇatvamiti āgnitvā udijātau vā abhāva vā
kāraṇatvasyāntarbhāva iti/ spaṣṭamidaṃ kusumāñjalādau/
śaṅkate -- nanu
maṇyādyabhāvasya hetutva iti/ candrakāntamaṇiḥ dāhapratibandhakaḥ
tadabhāvaḥ dāhahetuḥ/ yatra vahnau candrakāntamaṇisaṃyogakāle
sūryakāntamaṇisaṃyogo vā mantroddheśyatvaṃ vā asti tadā dāho
jāyate/ tatra candrakāntamaṇyabhāvarūpasya kāraṇasyābhāvāt tava mate
kathaṃ dāhaḥ? mama mate tu maṇyabhāvaḥ na dāhakāraṇam/ api tu
śaktiviśiṣṭavahnireva kāraṇam/ candrakāntamaṇinā
vahnigataśakternāśe 'pi sūryakāntamaṇimantrādisamavadhānadaśāyāṃ punaḥ
vahnau dāhānukūlaśaktyantaramutpadyata iti svīkāreṇa
śaktiviśiṣṭavahneḥ sattvāt dāhaḥ sambhavati, ataḥ śaktiḥ
aṅgīkaraṇīyeti śaṅkiturbhāvaḥ/ atra uttejakaśabdena
pratibandhakasattve 'pi kāryotpattiprayojakaḥ sūryakāntamaṇyādirucyate/
pratibandhakasamavadhānakālikakāryotpattiprayojakatvaṃ uttejakatvamityuktaṃ
bhavati/
samādhatte --

uttejakābhāvaviśiṣṭeti/ yatra maṇiḥ uttejakaṃ ca vartate tatra
uttejakābhāvarūpaviśeṣaṇābhāvāt viśiṣṭābhāvarūpaṃ kāraṇaṃ astīti
dāhotpattirūpapadyata iti śakteranupayoga iti bhāvaḥ/
ananugatatvāditi/ anekatvādityarthaḥ/ gauravamiti/ anekeṣāṃ
uttejakābhāvānāṃ kāraṇatāvacchedakakukṣau praveśāditi bhāvaḥ/
dāhānukūlaśaktiṃ pratīti/ maṇisattve
dāhānukūlaśakternāśāṅkīkārāt maṇyapasāraṇe
tādaśaśaktyutpatteśca
aṅgīkārāt
vahniniṣṭhāṃ dāhānukūlaśaktiṃ prati maṇyabhāvaḥ kāraṇam, tatrāpi
maṇimattve śaktināśāt uttejake sati śakterutpatteśca
uttejakābhāvaviśiṣṭamaṇyabhāvaḥ śaktiṃ prati kāraṇamiti vācyam/
tadapekṣayā dāhaṃ pratyeva tasya kāraṇatvamastu kiṃ anantānāṃ śaktīnāṃ
tatprāgabhāvataddhvaṃsādīnāṃ ca kalpaneneti bhāvaḥ/ nanu
uttejakābhāvakūṭaviśiṣṭamaṇyabhāvasya dāhaṃ prati hetutve
mantrarūpottejakadaśāyāmapi śabdātmakasya mantrasya gagananiṣṭhatvena
vahnyādhikaraṇe deśe tadabhāvasattvāt sāmānādhikaraṇyasambandhena
taduttejakābhāvaviśiṣṭamaṇisattvāt dāhānutpādaprasaṅgaḥ/ kiṃ ca
saṃyogavat saṃyogena dravyasyāpi avyāpyavṛttitayā maṇisattvepi
kiñcidavacchedena saṃyogena
maṇyabhāvasattvāt
dāhotpattiprasaṅgaśca ityata āha--saṅkṣepa iti/
abhāvīyaviśeṣaṇatāsambandhena dāhatvāvacchinnaṃ prati
uddeśyatā-daiśikaviśeṣaṇatānyatarasambandhāvacchinnapratiyogitākānāṃ
tattaduttejakābhāvānāṃ sāmānādhikaraṇyarūpaṃ yadvaiśiṣṭyaṃ tadavacchinnasya
maṇyādeḥ
daiśikaviśeṣaṇatā-uddeśyatānyatarasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvasyābhāvīyaviśeṣaṇatāsambandhena
hetutvamiti dinakaryuktarītyā kāryakāraṇabhāvaṃ parikalpya
pūrvoktadoṣau vāraṇīyau iti bhāvaḥ/ etāvatā/
sahajaśaktirniṃrākṛtā/
dīpikā
ādheyaśaktinirāsaḥ
nanu bhasmādinā
kāṃsyādau śuddhidarśanāt ādheyaśaktiḥ aṅgīkāryā iti cet - na/
bhasmādisaṃyogasamānakālīnāspṛśyasparśapratiyogikayāvadabhāvasahitabhasmādisaṃyogadhvaṃsasya
śuddhipadārthatvāt/
prakāśikā
nanu evamapi
kāṃsyādeḥ aspṛśyavastusparśe sati na bhojanādirūpakāryārhatā
śaktimatkāṃsyādereva tadarhatvāt/ aspṛśyasparśeṃ sati śakternāśāt

bhasmasaṃyoge tu punaḥ śakterutpādāt tadarhatā/ evaṃ ca kāṃsyādau
ādheyaśaktiḥ svīkāryā/ na ca kāṃsyādau bhojanādikaṃ prati
aspṛśyasparśasya pratibandhakatvakalpanādeva upapattau tadanaṅgīkāra
iti vācyam/ prakṛte ca aspṛśyasparśasya asaṃspṛśyasaṃyogarūpatayā
sati sannāśe pratibandhakābhāvasadbhāvāt, kāṃsyādau antarā
bhasmādisaṃyojanaṃ bhojanādyarhatāpatteriti punaḥ pratyavatiṣṭhate -
nanu bhasmādineti/ prathamenādipadena amlādeḥ dvitīyena ca tāmrādeḥ
parigrahaḥ/ kḷptadhvaṃsaviśeṣeṇaiva kāṃsyādeḥ śuddhatvopapattau
atiriktaśaktyaṅgīkāro 'nucita iti samādhatte -
bhasmādisaṃyogeti/ yatra kāṃsyādau bhasmādisaṃyogadhvaṃsānantaraṃ
punaraspṛśyasparśaḥ tatrāpi bhasmādisaṃyogadhvaṃsasya sattvāt
śuddhyāpattiḥ ataḥ sahitāntaṃ dhvaṃsaviśeṣaṇam/ sāhityaṃ cātra
sambandhaviśeṣaniyantritaṃ sāmānādhikaraṇyam aspṛśyavastūnāṃ
anugamakarūpasya durvacatayā
sāmānyadharmāvacchinnānabhāvaniveśāsambhavāt
yaktiñcidaspṛśyasparśābhāvasya ca tatra sattvāt tadāpattiḥ tadavasthaiva
ityataḥ yāvaditi/ tathā ca tatra yāvatāṃ aspṛśyasparśābhāvānāṃ
niravacchinnaviśeṣaṇatāsambandhena asattvāt noktadoṣa iti bhāvaḥ/
yatra ca bhasmādisaṃyogāspṛśyavastusparśau yugapadevotpannau vinaṣṭau
ca tatra tattadaspṛśyasparśābhāva
kūṭasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭabhasmādisaṃyogadhvaṃsamādāya śuddhatāpattiḥ
ataḥ bhasamādisaṃyogakālāvacchedena tatra vidyamānārthakaṃ
kālīnāntamabhāvaviśeṣaṇam/ tathā ca tava
bhasmādisaṃyogakṣaṇāvacchedena yāvattadabhāvānāmasattvāt na doṣa
iti bhāvaḥ/
bālapriyā
atha prokṣaṇādibhiḥ
vrīhyādiṣu bhasmādinā kāṃsyādiṣu ādheyā śaktirnirākriyate 'nanu
bhasmādinā' ityādinā dīpikāyām/ sahajaśaktiḥ ādheyaśaktiśceti
śaktidvayasya mīmāṃsakairaṅgīkārāt/ prathamenādipadenāmlāderiti/
bhasmanā śudhyate
kāṃsyaṃ tāmramāmlena śudhyati/
gomayāt śudhyate
bhūmiḥ nārī tu rajasā tathā//'
iti
vacanamatrānusaṃhitam/ dīpikāyām bhasmādisaṃyogeti/
bhasmādisaṃyogasamānakālīnāḥ yāvantaḥ
aspṛśyasparśapratiyogikābhāvāḥ tatsamudāyaviśiṣṭa
bhasmādisaṃyogadhvaṃsa eva kāṃsyādeḥ śuddhirityarthaḥ/ yatra kāṃsyādau
ādau aspṛśyavastusaṃyogaḥ tataḥ bhasmādisaṃyogaḥ tataḥ

bhasmādisaṃyoganāśānantaraṃ punaraspṛśyavasatusparśaḥ/ tatkāle
pūrvatanabhasmādisaṃyogadhvaṃsasattvāt bhasmādisaṃyogadhvaṃsamātrasya
śuddhipadārthatve tadānīmapi śuddhatvāpattiḥ/ tadvāraṇāya
sahitāntaṃ
bhasmādisaṃyogadhvaṃse viśeṣaṇam/ aspṛśyasparśakāle
aspṛśyasparśapatiyogikābhāvaviśiṣṭatvaṃ nāstīti na doṣaḥ/
sāhityaṃ ca atra svarūpasaṃbandhaghaṭitasāmānādhikaraṇyarūpam/ ataḥ
vyadhikaraṇaṃ kālikādisambandhena sāmānādhikaraṇaṃ vā
aspṛśyasparśapratiyogikābhāvamādāya tādṛśasparśakāle śuddhatvāpattiḥ
na bhavati/ kāṃsyādau yatkiñcidaspṛśyavastusparśakāle 'pi
aspṛśyavastvantarasaṃyogābhāvasattvāt tadviśiṣṭaḥ
pūrvatanabhasmādisaṃyogadhvaṃso 'stīti śuddhatvāpattiḥ/ ataḥ
yāvattvaniveśaḥ/ tadānīṃ yāvadabhāvāntargatasya
yādṛśāspṛśyavastusparśo 'sti tadabhāvasya asattvāt na doṣaḥ/ na
cābhāve yāvattvaniveśāpekṣayā aspṛśyavastusparśattvāvacchinnābhāva eva
niveśyatāmiti vācyam/ vijātīyeṣvanekeṣu
aspṛśyavastuṣvanugatadharmasyābhāvāt pratiyogitāvacchedakasya
sāmānyadharmasyātrāsambhavāt/ saṃyogasyāvyāpyavṛttitayā
kāṃsyādāvaspṛśyavastusaṃyogakāle 'pi kiñcidavacchedena tadabhāvasya
daiśikaviśeṣaṇatāsambandhena sattvāt tadviśiṣṭaṃ
pūrvakālīnabhasmādisaṃyogadhvaṃsamādāya śuddhatvāpattivāraṇāya
sāmānādhikaraṇyaghaṭakādheyatāya
niravacchinnadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnatvaṃ niveśyam/ yatra
kāṃsyādipātre
bhasamādisaṃyogaḥ aspṛśyasparśaśca ekakāle utpannau vinaṣṭau ca tatra
bhasamādisaṃyogadhvaṃsaḥ aspṛśyasparśābhāvaviśiṣṭo bhavatīti pātrasya
tadvataḥ śuddhatvāpattivāraṇāya aspṛśyasparśapratiyogikābhāve
bhasmādisaṃyogasamānakālīnatvaviśeṣaṇam/
bhasmādisaṃyogāvacchedakakṣaṇāvacchedena bhasmādisaṃyogādhikaraṇe
vidyamāna iti tadarthaḥ/ evaṃ ca tatra vidyamānasya aspṛśyasparśābhāvasya
bhasmādisaṃyogadhvaṃsakālikatve 'pi bhasmādisaṃyogakṣaṇāvacchedena
vidyamānatvaṃ nāstīti na doṣaḥ/ evaṃ ca
bhasmādisaṃyogāvacchedakakṣaṇāvacchinnatadadhikaraṇavṛttikāspṛśyaspaśarpratiyogikayāvadabhāvaniṣṭhaniravacchinna-
daiśikaviśeṣaṇatāsaṃbandhāvacchinnādheyatāniyapitādhikaraṇatāvadvṛtti -
bhasmādisaṃyogadhvaṃsa śuddhiriti phalitam/ tadāha - yatra
kāṃsyādāvityādinā/ saṃbandhaviśeṣaniyantritamiti/
niravacchinnadaiśikāviśeṣaṇa tāsambandhaghaṭitamityarthaḥ/
dīpikā
svatvasyātiriktapadārthatvakhaṇḍanam
svatvamapi na

padārthāntaram, yatheṣṭaviniyogayogyatvasya svatvarūpatvāt/
tadavacchedakaṃ ca pratigrahādilabdhatvameveti/
prakāśikā
'caitrasya idaṃ
dhanam' ityādau dhanādau yatsvatvaṃ pratīyate tatpadārthāntaramiti
mataṃ nirasyati - svatvamapīti/ apinā anuktasamuccānayakena
pratiyogitvādiparigrahaḥ/ nanu tarhi svatvaṃ kiṃsvarūpam ityata āha
- yatheṣṭeti/ tadavacchedakaṃ ceti/ tādṛśayogyatvaprayojakamityarthaḥ/
pratiyogitvaṃ pratiyogirūpaṃ pratiyogitāvacchedakarūpaṃ vetyādikaṃ
bahutaramūhanīyam/
bālapriyā
yatsvatvaṃ pratīyata
iti/ ṣaṣṭhyeti śeṣaḥ/ tatpadārthantaramiti/ svatvaṃ na dravyātmakam
guṇādivṛttitvāt/ ata eva na guṇakarmānyatarātmakam/ na ca
sāmānyādirūpam, nityatvaprasaṅgāt/ mama svatvaṃ utpannam, tava
svatvaṃ vinaṣṭaṃ ityādi pratītyā svatvasyānityatvāvagamena
iṣṭāpatteḥ kartumaśakyatvāt/ nāpyabhāvātmakam, bhāvatvena
pratīyamānatvāt/ ataḥ kḷptapadārthānantarbhūtatvāt svatvaṃ
padārthāntaramiti pūrvapakṣaḥ/ yatheṣṭaviniyogayogyatāniyāmakaṃ
pratigrahādinā labdhatvameva svatvam/ tacca saṃyogādirūpam,
nātiriktapadārtha iti siddhāntaḥ/
dīpikā
vidhivādaḥ
atha vidhiḥ nirūpyate --
prayatnajanakacikīrṣājanakajñānaviṣayo vidhiḥ/ tatpratipādakaḥ
liṅādirvā/ kṛtyasādhye pravṛttyadarśanāt-kṛtisādhye
pravṛttidarśanāt kṛtisādhyatājñānaṃ pravartakam/ na ca viṣabhakṣaṇādau
pravṛttiprasaṅgaḥ, iṣṭasādhanatāliṅgakakṛtisādhyatājñānasya
kāmyasthale vihitakālaśucijīvitvanimittajñānajanyasya
nityanaimittikasthale pravartakatvāt/ na cānanugamaḥ,
svaviśeṣaṇavattāpratisandhānajanyatvasyānugatatvāditi guravaḥ/ tanna -
lāghavena
kṛtisādhyeṣṭasādhanatājñānasyaiva cikīrṣādvārā prayatnajanakatvāt/ na
ca nityanaimittikasthale
iṣṭasādhanatvābhāvāt apravṛttiprasaṅgaḥ, tatrāpi
pratyavāyaparihārasya pāpakṣayasya ca phalatvakalpanāt/ tasmāt
kṛtisādhyeṣṭasādhanatvameva liṅādyarthaḥ/
prakāśikā
sarveṣāṃ
padārthānāṃ uktapadārtheṣu yathāyathamantarbhāvaṃ nirūpya mūlanyūnatāṃ

parihartuṃ vidhiṃ nirūpayiṣyamāṇaḥ śiṣyāvadhānāya tannirūpaṇaṃ
pratijānīte -- atheti/ svaparamatasādhāraṇaṃ vidhitvaṃ tāvat nirvakti
- prayatneti/ prayatnajanikā yā cikīrṣā tajjanakaṃ yajjñānaṃ tadviṣaya
ityarthaḥ/ gurumate kṛtisādhyatājñānasya, svamate
kṛtisādhyatvaviśiṣṭeṣṭasādhanatājñānasya cikīrṣādvārā
prayatnajanakatvāt tanmate kṛtisādhyatve svamate
kṛtisādhyatvaviśiṣṭesādhanatve ca lakṣaṇasaṅgatiḥ/ abhidhāyakasya
vidhimatābhiproyaṇāha - tatpratīti/
tādṛśajñānaviṣayakāryatvādipratipādakaliṅādirityarthaḥ/
liṅādirityādinā loṭtavyādisaṅgrahaḥ/ vākāro 'nāsthāyām/
gurumatamāśaṅkate -- kṛtyasādhya iti/ kṛtyasādhyatvenāvagata
ityarthaḥ/ pravartakamiti/ cikīrṣādvārā pravṛttijanakamityarthaḥ/ na ca
kṛtyasādhyatvajñānābhāva eva pravartako 'stviti śaṅkyam,
kṛtyasādhyatvajñānābhāvatvena tattve gauravāt/
kṛtisādhyatvābhāvakṛtisādhyabhedatattadvyāpyādidarśanānāṃ pravṛttau
pratibandhakatvakalpanena mahāgauravācca iti dik/
nanu viṣabhakṣaṇādau
pravṛttyāpattiḥ/ kṛtisādhyatājñānasya tatrāpi sattvādityāśaṅkāṃ
nirācaṣṭe -- na cetyādinā/ iṣṭasādhanatāliṅgaketi/ 'ayam
matkṛtisādhyaḥ, matkṛtiṃ vinā anupapadyamānatve sati
madiṣṭasādhanatvāt' ityānumāniketyarthaḥ/ kāmyasthala iti/
pravartakatvādityanenānvayaḥ/ jyotiṣṭomayāgādāvityarthaḥ/
vihitakāletyādi/
vihitakālaśucitīvitvajñānādhīnasya kṛtisādhyatājñānasya nitye
sandhyāvandanādau, āśaucādirūpanimittajñānādhīnasya tasya naimittike
snānādau pravartakatvādityarthaḥ/ 'aham
etatkālikakṛtisādhyasandhyāvandanakaḥ, etatkālikaśucijīvitvāt'
ityevaṃrītyā kṛtisādhyatvajñānasya
vihitakālaśucijīvitvādijñānajanyatvamavaseyam/
ananugama iti/
pravṛttisāmānyaprayojakasya ekasyābhāvāditi bhāvaḥ/
svaviśeṣaṇavattevyādi/ svaṃ pravartamānapuruṣaḥ, tasya viśeṣaṇaṃ
tanniṣṭho dharmaḥ kāmanādiḥ, tadvattāyāḥ svaviṣayasādhanatvādirūpasya
tatsambandhasya pratisandhānaṃ jñānaṃ tajjanyatvasyetyarthaḥ/ lāghaveneti/
kāraṇatāvacchedakalāghavenetyarthaḥ/ tanmate kāraṇatāvacchedakasya
janyatvādighaṭitatvāt gauravamiti bhāvaḥ/
kṛtisādhyeṣṭasādhanateti/ tatra
balabadaniṣṭānanubandhitvamapyantarbhāvanīyam/ tena na kṛtisādhyatvena
tṛptirūpeṣṭasādhatvena cāvagate viṣasaṃpṛkte bhojanādau
pravṛttyāpattiḥ/ viśiṣṭajñānatvāvacchinnasya kāraṇatvakathanaṃ tu prācāṃ

matena/ navyamate kṛtisādhyatvādijñānānāṃ pṛthageva
daṇḍacakrādinyāyenana kāraṇatvāt/ prayatneti/ pravṛttītyarthaḥ/
pratyavāyeti/ pratyavāyasya parihāraḥ prāgabhāvaḥ, tasya
duḥkhajanakābhāvatayā tannāśasyaiva iṣṭatvena phalatvamiti bhāvaḥ/ na ca
kathaṃ tatprāgabhāvasya phalatvaṃ tasyājanyatvāditi vācyam; yatsattve
yatsattvamiti vyavahāralabhyasya svarūpasaṃbandharūpasya
sandhyāvandanaprayojyatvasya tatra sattvena phalatvākṣaterityavadheyam/
bālapriyā
mūlanyūnatāṃ
parihartumiti/ na ca vidhyanirūpaṇena kathaṃ mūlasya nyūnatā, saptānāṃ
ṣoḍaśānāṃ vā padārthānāṃ nirūpaṇenaiva 'kriyate tarkasaṃgrahaḥ' iti
pratijñāyāḥ nirūḍhatvāditi vācyam/ sarvaprameyasaṃgrāhake 'tra
maṇyādigrantheṣu vistareṇa nirūpitasya vidheranirūpaṇe
nyūnataivetyāśayāt/ prayatnajaniketyādi/ pravṛttirūpaprayatnaṃ prati
'idaṃ kuryām' ityākārikā cikīrṣā kāraṇam/ cikīrṣāṃ prati
gurumate 'idaṃ matkṛtisādhyam' ityākārakaṃ kṛtisādhyatājñānaṃ
kāraṇam/ naiyāyikamate 'idaṃ matkṛtisādhyatve sati
madiṣṭasādhanam' ityākārakaṃ jñānaṃ kāraṇam, tadviṣayatvaṃ
kṛtisādhyatve, kṛtisādhyatvaviśiṣṭeṣṭasādhanatve cāstīti
vidhilakṣaṇasya tayoḥ samanvaya ityarthaḥ/ abhidhāyakasyeti/
vidhivācakasya liṅāderapi vidhiśabdavācyatvamiti
matābhiprāyeṇetyarthaḥ/ tathā ca vātsyāyanabhāṣyam --"yadvākyaṃ vidhāyakaṃ codakaṃ sa vidhiḥ" [nyāṇsū-2-9-63] iti"yadvākyaṃ vidhāyakaṃ deśakaṃ sa
vidhiḥ"iti tatra vārtikam/ vākāro 'nāsthāyāmiti/
vidhinimantraṇetyādipāṇinisūtrasvārasyāt liṅādyabhidheye eva
vidhiśabdaḥ pravartate, na
tvabhidhāyake
ityavagamāt iti bhāvaḥ/ 'nanu kṛtyasādhye pravṛttyadarśanāt'
iti dīpikoktamayuktam/ kṛtyasādhye 'pi kṛtisādhyatābhrameṇa
pravṛttidarśanādityata āha -- kṛtyasādhyatvenāvagata ityartha iti/
kṛtyasādhye kṛtisādhyatvabhramāt pravṛttāvapi kṛtyasādhyatvajñāne sati
na pravṛttiḥ ataḥ nāsaṅgatiriti bhāvaḥ/ nanu pravṛttiṃ prati cikīrṣāyā
eva kāraṇatvāt kṛtisādhyatājñānaṃ pravartakamiti na saṅgatamityata
āha -- cikīrṣādvārā pravṛttijanakamityartha iti/ na ca
kṛtyasādhyatveti/ kṛtyasādhyatvajñānakāle pravṛttivāraṇāya hi
kṛtisādhyatājñānasya pravṛttihetutvamuktam/ pravṛttiṃ prati
kṛtyasādhtājñānābhāvaḥ kāraṇamityuktyaiva kṛtyasādhyatvajñānakāle
pravṛttivariyituṃ śakyate/ na ca lāghavānavakāśa iti vācyam/
pratibandhakābhāvasya kāryasāmānye kāraṇatāyāḥ kḷptatvāt
kṛtyasādhyatājñānābhāvasya kāraṇatvaṃ na kalpanīyam iti lāghavam,
kṛtisādhyatājñānasya tu akḷptaṃ kāraṇatvaṃ kalpanīyam iti

gauravamiti śaṅkiturāśayāt/ samādhatte --
kṛtyasādhyatājñānābhāvatveneti/ kṛtisādhyatājñānatvāpekṣayā
kṛtyasādhyatājñānābhāvatvasya kāraṇatāvacchedakasya gurutvādityarthaḥ/
kṛtisādhyatvābhāveti/ pravṛttiṃ prati kṛtisādhyatvābhāvajñānasya
kṛtisādhyabhedajñānasya kṛtisādhyatvābhāvavyāpyavattājñānasya
kṛtisādhyabhedavyāpyavattājñānasya ca pratibandhakatvāt teṣāṃ ye 'bhāvāḥ
teṣāṃ api kāraṇatvaṃ vaktavyamiti mahāgauravam/ tadapekṣayā
kṛtisādhyatājñānasyaikasya kāraṇatve lāghavamiti bhāvaḥ/
dīpikāyām
iṣṭasādhanatāliṅgaketyādi/ kāmyakarmasu pravṛttiṃ prati
iṣṭasādhanatvaliṅgakakṛtisādhyatvavidheyakānumityātmakaṃ
kṛtisādhyatvajñānaṃ hetuḥ/ 'idava jyotiṣṭomādirūpaṃ kāmyakarma
matkṛtisādhyam matkṛtiṃ vinā asattve sati madiṣṭasādhanatvāt
yannaivaṃ tannaivaṃ yathā caityavandanam' ityanumānaṃ draṣṭavyam/
sandhyāvandanādinityanaimittikakarmasu pravṛttiṃ prati
nimittarūpaliṅgajñānajanyakṛtisādhtvavidheyakānumityātmakaṃ
kṛtisādhyatājñānaṃ kāraṇam/ vihitakāle śucitve sati jīvitvaṃ
sandhyāvandanādinityakarmasu nimittam/ snānādirūpanaimittikakarmasu
aśucittve sati jīvitvaṃ nimittam/ tathā ca tatra 'aham
idānīntanakṛtisādhyasandhyāvandanakaḥ etatkāle śucitve sati
jīvitvāt yo naivam sa naivam yathā bauddhaḥ', 'aham
etatkālikakṛtisādhyasnānakaḥ etatkāle aśucitve sati jīvitvāt
yo naivaṃ sa naivaṃ yathā nāstikaḥ ityanumānaṃ pravartate/ na ca
kvacit iṣṭasādhanatāliṅgakakṛtisādhyatājñānasya
kvacidvihitakālikaśucijīvitvādiliṅgakakṛtisāṃdhyatājñānasya ca
pravṛttihetutve tayoḥ parasparaṃ vināpi pravṛtterjāyamānatayā
vyatirekavyabhicārāt pravṛttisāmānyaṃ prati kṛtisādhyatājñānasya
hetutvaṃ na sambhavati, abhayasādhāraṇasyaikasya
kāraṇatāvacchedakadharmasyābhāvāditi vācyam/
svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvasyānugatasya kāraṇatāvacchedakasya
sadbhāvāt/ svaṃ pravartamānaḥ puruṣaḥ tasya viśeṣaṇaṃ tadvṛttidharmaḥ
phalakāmanā tadvattvaṃ tadviṣayaphalasādhanatvarūpaḥ tatsambandhaḥ tajjñānaṃ
'kāmyaṃ iṣṭasādhanam' ityākārakaṃ tajjanyatvaṃ
iṣṭasādhanatāliṅgakakṛtisādhyatājñona, evaṃ svaṃ pravartamānapuruṣaḥ
tadviśeṣaṇa vihitakālikaśucitvaviśiṣṭajīvitvam
aśucitvaviśiṣṭajīvitvaṃ ca tadvattājñānaṃ 'tādṛśadharmavānaham'
ityākārakajñānaṃ tajjanyatvaṃ sandhyā
vandanasnānādinityanaimittikakarmaviśeṣyakakṛtisādhyatājñāne
nimittaliṅgakānumityātmake 'stīti
svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvasyānugatakāraṇatāvacchedakatvamiti bhāvaḥ/

prakāśikāyām ayaṃ
matkṛtisādhya ityādi/ ayam kāmyaḥ jyotiṣṭomādiḥ/ atra hetau
madiṣṭasādhanatvamātropādāne matkṛtisādhyatvarūpasādhyābhāvavati
vṛṣṭyādau madiṣṭasādhanatvarūpahetusattvāt vyabhicāraḥ/ tadvāraṇāya
satyantam/ vṛṣṭyādeḥ matkṛtiṃ vināpi sattvāt matkṛtiṃ vinā asattvaṃ
nāstīti na vyabhicāraḥ/ anupapadyamānatve sati ityasya asattve
satītyarthaḥ/ matkṛtiṃ vinetyatra matpadānupādāne madiṣṭasādhane
parakṛtapākādau matkṛtisādhyatvarūpasādhyābhāvavati kṛtiṃ vanā
anupapadyamānatve sati madiṣṭasādhanatvarūpahetusattvāt vyabhicāraḥ/
tadvāraṇāya tatra matpadam/ parakṛtapākasya matkṛtiṃ vināpi
parakīyakṛtyā upapadyamānatayā satyantābhāvāt na vyabhicāraḥ/
duḥkhaviśeṣarūpe śrame svecchādhīnakṛtisādhyatvarūpasādhyābhāvavati
matkṛtiṃ vinā asattvarūpahetusattvāt vyabhicāraḥ/ tadvāraṇāya
iṣṭasādhanatvāditi viśeṣyam/ madīyaśrame
macchatroriṣṭasādhanatvāt vyabhicāratādavasthyam/ tadvāraṇāya
madiṣṭasādhanatvāditi/ madīyaśramasya macchatrviṣṭasādhanatve 'pi
madiṣṭasādhanatvaṃ nāstīti na vyabhicāraḥ/
atra sādhye kṛtau
svecchādhīnatvaṃ viśeṣaṇaṃ deyam/ anyathā nāntarīyakaśrame 'pi
uktahetujñānajanyakṛtisādhyatājñānasattvena taduddeśena pravṛttyāpatteḥ/
svapadaṃ yatra pravartate tatparam/ nāntarīyakaśrame tu na
tadviṣayakecchādhīnakṛtisādhyatājñānamiti na tatra pravṛttyāpattiḥ/ evaṃ ca
hetāvapi matkṛtiṃ vinetyatrāpi kṛtau svecchādhīnatvaṃ viśeṣaṇaṃ
deyam/ anyathā anyecchādhīnamatkṛtisādhye madiṣṭasādhane
nāntarīyakajalasaṃyogādau vyabhicārāpatteḥ/ na caivaṃ sati
nāntarīyakaśrame svecchādhīnamatkṛtiṃ vinā sattvena satyantābhāvādeva
vyabhicāravāraṇasambhave iṣṭasādhanatvāditi viśeṣyadalavaiyarthyam
iti vācyam/ iṣṭāpatteḥ/ asya hetvantaratvāt na doṣa iti
vadanti/ vihitakālaśucijīvitvajñānādhīnasyeti/ vihitakālikaṃ
yat śucitvaviśiṣṭajīvitvaṃ tadviṣayakajñānajanyasyetyarthaḥ/
āśaucam/ aśucitvam/ tasya kṛtisādhyatājñānasya/
pravṛttisāmānyaprayojakasyeti/
pravṛttitvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatāvacchedakasyetyarthaḥ/
kāraṇatāvacchedakalāghavenetyartha iti/
svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvāpekṣayā
kṛtisādhyatvaviśiṣṭeṣṭasādhanatvajñānatvarūpasya kāraṇatāvacchedakasya
laghutvenetyarthaḥ/ laghutvamevopapādayati --- tanmata iti/ gurumata
ityarthaḥ/ janyatvādighaṭitatvādityatra ādipadena kāryatājñānatvaṃ
parāmṛśyate/ tathā hi -- svaviśeṣaṇavattājñānajanyatvamātraṃ na
pravṛttikāraṇatāvacchedakam, tādṛśajñānaviṣayakānuvyavasāyasyāpi

tajjanyatvena pravṛttiṃ prati kāraṇatvāpatteḥ/ api tu
svaviśeṣaṇavattājñānajanyakṛtisādhyatājñānatvenaiva kāraṇatvaṃ vācyam/
tatra ca niyamaghaṭitajanyatvasya kṛtisādhtājñānatvasya ca praveśāt
gauravamiti bhāvaḥ/
nanu
kṛtisādhyatvaviśiṣṭeṣṭasādhanatvaprakārakajñānasya pravṛttihetutve
madhuviṣasampṛktānnabhojane 'pi idaṃ matkṛtisādhyatve sati
mattṛptirūpeṣṭasādhanamiti jñānasattvāt pravṛttyāpattirityata āha - atra
balavadaniṣṭeti/ tathā ca
balavadaniṣṭājanakatvaviśiṣṭakṛtisādhyatvaviśiṣṭeṣṭasādhanatvaprakārakajñānaṃ
pravṛttihetuḥ/ madhuviṣasampṛktānnabhojane tu tatkāle
tṛptirūpeṣṭasādhanatve 'pi kālāntare
maraṇarūpabalavadaniṣṭasādhanamitijñānasyaiva sattvena tatra na pravṛttiriti
bhāvaḥ/ balavadaniṣṭānanubandhitvaṃ nāma
iṣṭotpattināntarīyakaduḥkhādhikaduḥkhājanakatvam/
balavaddveṣaviṣayaduḥkhājanakatvaṃ vā/ nanu
balavadaniṣṭājanakatvaviśiṣṭakṛtisādhyatvaviśiṣṭesādhanatājñānasya
kāraṇatve balavadaniṣṭājanakatvādīnāṃ viśeṣyaviśeṣaṇabhāve
vinigamanāvirahāt gurubhūtāḥ aneke kāryakāraṇabhāvāḥ prasajyanta
iti kathaṃ tatkāraṇatvaṃ dīpikākāreṇoktamityāśaṅkya
prācīnamatānusāreṇa tathoktamityāha - viśiṣṭajñānatvāvacchinnsyeti/
navyamata iti/ pūrvoktāsvārasyāt na viśiṣṭajñānatvāvacchinnasya
kāraṇatvam/ kintu balavadaniṣṭānanubandhitvajñānatvāvacchinnasya
kṛtisādhyatājñānatvāvacchinnasya iṣṭasādhanatājñānatvāvacchinnasya ca
pṛthageva kāraṇatvam/ yathā daṇḍacakrādīnāṃ ghaṭaṃ prati
daṇḍatvacaktatvādinā pṛthageva kāraṇatvam na tu
daṇḍaviśiṣṭacakratvādinā tadvaditi bhāvaḥ/niṣphale pravṛttyabhāvāt
iṣṭasādhanatājñānasyaiṣṭasādhanatvena jñāyamāne 'pi
madhuviṣasampṛktānnabhojane apravṛtteḥ balavadaniṣṭānanubandhitvajñānasya,
kṛtyasādhye sumeruśṛṅgānayanādau pravṛttyabhāvāt
kṛtisādhyatājñānasya ceti trayāṇāmapi pravṛttihetutvamāvaśyakamiti
bhāvaḥ/ nivṛttyātmakaprayatnavyāvartanāyoktam pravṛttītyartha iti/ na
hi nivṛttirūpayatnaṃ prati kṛtisādhyeṣṭasādhanatājñānasya hetutvamiti
bhāvaḥ/ duḥkhajanakābhāvatayeti/
duḥkhajanakapratiyogikābhāvatayetyarthaḥ/ pratyavāyasya duḥkhajanakatayā
tadabhāvasya duḥkhajanakābhāvatvam/ svarūpasambandharūpasyeti/ siddhasya
saṃrakṣaṇarūpo yaḥ tatkāraṇatvamatra vivakṣitam/ ataḥ
pratyavāyaprāgabhāvasattārūpaḥ kṣemaḥ sandhyāvandana prayojyatvenābhimata
iti bhāvaḥ/
dīpikā

apūrvasya
lirṅthatvakhaṇḍanam
nanu
'jyotiṣṭomena svargakāmo yajeta' ityatra liṅāsvargasādhanamapūrvaṃ
kāryaṃ pratīyate/ yāgasya āśutaravināśinaḥ
kālāntarabhāvisvargasādhanatvāyogāt tadyogyaṃ sthāyi
kāryaṃmapūrvameva liṅādyarthaḥ/ kāryaṃ kṛtisādhyam/ kṛteḥ
saviṣayatvāt viṣayākāṅkṣāyāṃ yāgo viṣayatvenānveti/ 'kasya
kāryam' iti niyojyākāṅkṣāyāṃ svargakāmapadaṃ
niyojyaparatayānveti/ kāryabāddhā niyojyaḥ/ tena
'jyotiṣṭomanāmakayāgaviṣayakam svargakāmasya kāryam' iti
vākyārthaḥ sampadyate/ vaidikaliṅtvāt 'yāvajjīvamagnihotraṃ
juhuyāt' iti nityavākye 'pyapūrvameva
vācyam kalpyate/
'ārogyakāmo bheṣajapānam kuryāt' ityādi laukikaliṅḥ
kriyākāryeṃ lakṣaṇā iti cet - na/
yāgasyāpyayogyatāniścayābhāvena iṣṭasādhanatayā pratītyanantaraṃ
tannirvāhārtham avāntaravyāpāratayā apūrvakalpanāt/ kīrtanādinā
nāśaśruteḥ na yāgadhvaṃso vyāpāraḥ/
prakāśikā
liṅādeḥ kārya eva
śaktiriti gurumataṃ āśaṅkate - nanviti/ icchāviśeṣarūpasya
yāgasya āśutaravināśinaḥ svargasādhanatvena bhānaṃ na sambhavati,
ayogyatvādityapūrvarūpa eva kārye śaktiraṅgīkāryetyāha -
yāgasyeti/ āśutaravināśinaḥ - tṛtīyakṣaṇavṛttidhvaṃsapratiyoginaḥ/
sthāyi - phalaparyantasthāyi/ anvayaprakāraṃ darśayati - kāryaṃ
kṛtisādhyamiti/ yāge kṛtisādhyatvaṃ sākṣāt/ apūrvaṃ tu
yāgadvāreti bodhyam/ kāryaboddheti/ idam matkṛtisādhyamiti
jñānavānityarthaḥ/ vidhyarthamukhyaviśeṣyakaṃ śābdabodhaṃ darśayati -
teneti/ svargakāmasya liṅarthe kārye tadekadeśe ca yāgasya
anvayenetyarthaḥ/ nyāyamate tu tatra
'kṛtisādhyabalavadaniṣṭājanakeṣṭasādhanayāgānukūlakṛtimān
svargakāmaḥ' iti vākyārthabodhaḥ/ nanu apūrvasya
pūrvamunapasthitatvāt kathaṃ tatra śaktigraha iti cet, atra pravadanti
abhijñāḥ - tanmate taddharmāvacchinnaviṣayakaśābdabodhaṃ prati
taddharmāvacchinnaviṣayakaśaktigrahasya tādṛśopasthiteśca hetutā, na tu
samānaviṣayakatvena hetuhetumadbhāvaḥ/ evaṃ ca kāryatvāvacchinne yatra
kutracit śaktigrahaḥ/ yogyatābalācca aparvūrūpakāryasya śābdabodhe
bhānaṃ, na hi yāgaviṣayakamanyatkāryaṃ sambhavatīti/ nanu nitye
phalābhāvāt kathaṃ tatra apūrvabodhakatā ityata āha - yāvajjīvamiti/

apūrvameveti/ kāryatvenetyādiḥ/ paṇḍāpūrvamityarthaḥ/ laukikasthale
apūrvabhānāsambhavādāha - ārogyeti/ kriyākārya iti/
dhātvarthaniṣṭhakāryatva ityarthaḥ/ laukikālaukikasādhāraṇyena
kāryatvādāveva liṅādeḥ śaktiraṅgīkāryetyāśayena samādhatte -
yāgasyeti/ ayogyatvāt yāgasya svargasādhanatvena bhānaṃ na
sambhavatītyuktadoṣaṃ nirācṣṭe - ayogyeti/ ayogyatāsaṃśayasattve 'pi
tasyāvighaṭakatvāt śābdabodho bhavatyeveti bhāvaḥ/
vākyādiṣṭasādhanatvena yoge 'vagate
tasyāśutaravināśinaḥ
vyāpāraṃ vinā phalajanakatvāsambhavāt tannirvāhāya aparvūṃ kalpyata
ityāha - tannirvāhārthamiti/ nanu yāgadhvaṃsasyaiva vyāpāratvamastu
kimapūrvakalpanenetyata āha-kīrtanādineti/ ādinā
"karmanāśājalasparśātkaratoyāvilaṅghanāt/
gaṇḍakībāhutaraṇāt
dharmaḥ kṣarati kīrtanāt//"
ityatroktakarmanāśājalasparśādiparigrahaḥ/ dhvaṃsasya
vyāpāratve svargadhārāpattirityapi dūṣaṇāntaraṃ vibhāvanīyam/
karmanāśā, karatoyā, gaṇḍakī iti nadīviśeṣāḥ/
bālapriyā
mūle apūrvaṃ kāryaṃ
pratīyata iti/ apūrvaṃ kāryatvena pratīyata ityarthaḥ/ liṅo hi
kāryatvāvacchinne śaktiḥ/ prakāśikāyām ayogyatvāditi/
svargasādhanatvānvayayogyatāvirahādityarthaḥ/
dvitīyakṣaṇavṛttidhvaṃsapratiyogitvarūpasya kṣaṇikatvasya
bauddherevāṅgīkārādāha-tṛtīyakṣaṇeti/
māsādiparyantasthāyitvasyānupayogādāha - phalaparyantasthāyīti/
svargotpattiparyantaṃ vartamānamityarthaḥ/ vidhyarthamukhyaviśeṣyakamiti/
liṅarthakāryamukhyaviśeṣyakamityarthaḥ/ svargakāmasyetyādi/ liṅaḥ
kṛtisādhyamityarthaḥ/ kṛtau svargakāmasya samavetātvasambandhenānvayaḥ,
viṣayatāsambandhena yāgasyānvayaḥ/ tathā ca svargakāmasamavetā
yāgaviṣayiṇī yā kṛtiḥ tatsādhyam (apūrvam) ityākārako bodha
ityāśayaḥ/ svargaṅkāmasya kārye 'nvaya ityuktāvapi
prāptāprāptavivekena kṛtāvanvaya eva vivakṣitaḥ/ tadekadeśa iti/
kāryaikadeśe kṛtāvityarthaḥ/ nyāyamate tviti/ tanmate liṅtvena
rūpeṇa liṅā kṛtisādhyatvaṃ balavadaniṣṭājanakatvaṃ iṣṭasādhanatvaṃ ca
abhidhīyate/ ākhyātatvena rūpeṇa kṛtirabhidhīyate kṛtisādhyatvādīnāṃ
trayāṇāṃ dhātvarthe yoge āśrayatāsambandhenānvayaḥ/
yāgasyānukūlatāsambandhena ākhyātārthakṛtāvanvayaḥ/
kṛterāśrayatāsambandhena prathamāntārthe svargakāme 'nvayaḥ/ tathā ca
kṛtisādhyatva-balavadaniṣṭajanakatva-iṣṭasādhanatvāśraya-yāgānukūlakṛtimān

svargakāma iti bodhaḥ/ na tu samānaviṣayakatveneti/
taddharmāvacchinnatadviṣayakaśābdabodhaṃ prati
taddharmāvacchinnātadviṣayakaśaktijñānasya
taddharmāvacchinnatadviṣayakopasthiteśca hetuteti netyarthaḥ/ yatra
kutraciditi/ yāgādikriyāyāmityarthaḥ/ yogyatābalāditi/
svargasādhanatvānvayayogyatābalādityarthaḥ/ paṇḍāpūrvamiti/
niṣphalamapūrvaṃ paṇḍāpūrvamityucyate/
nityasthale tasya svataḥ
prayojanatvaṃ prābhākarerucyate/ kriyārūpasya kāryasya dhātunaiva
lābhāt tatra lakṣaṇoktirasaṅgatetyata āha - dhātvarthaniṣṭhakāryatva
iti/ kāryaśaktasya liṅaḥ tatra kāryatve lakṣaṇetyatheḥ/
'bheṣajapānarūpakriyājanye
ārogyasādhanabheṣajapratiyogināḍīniṣṭhavilakṣaṇasaṃyoge
lakṣaṇetyarthaḥ' iti nṛsiṃhaśāstriṇaḥ prāhuḥ/
vākyādiṣṭasādhanatvenetyādi/ 'jyotiṣṭomeva svargakāmo yajeta'
iti vākyāt 'jyotiṣṭomayāgaḥ svargaṃsādhanam' iti
śābdabodhaḥ ādau jāyate/ tadanantaraṃ dvikṣaṇāvasthāyino yāgasya
śrutibodhitaṃ svargasādhanatvaṃ anupapannamityanupapattipratisandhānāt
kalpitasya apūrvasya prathamotpannaśābdabodhāviṣayatayā apūrvasya
liṅarthatvaṃ na sambhavatīti tātparyam/ karmanāśeti/ karmanāśā,
karatoyā, gaṇḍakī, iti nadīviśeṣāṇāṃ saṃjñāḥ/
dīpikā
ākhyātasya
yatnārthakatvasthāpanam
lokavyutpattibalāt kriyāyāmeva kṛtisādhyeṣṭasādhanatvaṃ
liṅā bodhyata iti liṅatvena vidhyarthakatvam, ākhyātatvena
yatnārthakatvam/ pacati pākaṃ karotīti vivaraṇadarśanāt, kiṃ
karoti iti praśne pacatītyuttarācca ākhyātasya
prayatnārthakatvaniścayāt/ ratho gacchatītyādau anukūlavyāpāre
lakṣaṇā/ 'devadattaḥ pacita', 'devadattena pacyate taṇḍulaḥ' ityādau
kartṛkarmaṇoḥ nākhyātārthatvam/ kintu tadgataikatvādīnāmeva/
tayorākṣepādeva lābhaḥ/
prakāśikā
lokavyutpattīti/
lokavyavahāretyarthaḥ/ sa ca yo yatra pravartate sa
kṛtisādhyatveneṣṭasādhanatvena ca tajjñānavānityevaṃrūpaḥ/ kecittu
yadicchayā yatra pravṛttiḥ tattatsādhanamiti lokavyavahāra ityāhuḥ/
navyāḥ punaḥ loke pacetetyādiliṅādisamabhivyāhārasthale
kriyāyāmeva kṛtisādhyatvaviśiṣṭesādhanatvabodha iti
niyamabalāditi tadarthaḥ/ sarvatreti śeṣa iti vyācakhyuḥ/

ākhyātatveneti/ tacca saṅketasambandhenākhyātapadavattvaṃ
tiptvādikameva śaktatāvacchedakamiti tu navyāḥ/ yatnārthakatvam -
kṛtitvāvacchinnavācakatvam/ kiṃ karotīti/ kṛtitvāvacchinne
jijñāsitasambandhabodhakatva eva
tannivartakatvaṃ
nānyatheti bhāvaḥ/ nanu ratho gacchati ityādau ākhyātasya
kṛtibodhakatvāsambhavāt tadanurodhena vyāpāra eva śaktiḥ
vaktavyetyata āha - ratho gacchatītyādāviti/ vyāpāre
anukūlatvotkīrtanaṃ tu tena sambandhena vyāpāre
gamanasyānvayalābhāya/ navyāḥ punaḥ gacchatītyatra ākhyātasya
jānātītyādāviva āśrayatve nirūḍhalakṣaṇā/ na cāśrayatāsambandhenaiva
prathamāntārthe gamanāderanvayena nirvāhe āśrayatve nirūḍhalakṣaṇākalpanaṃ
nirarthakamiti/ vācyam/ nāmārthayoriva
dhātvarthanāmārthayorabhedātiriktasambandhenānvayasyāvyutpannatvāt tatra
tathānvayāsambhavāt/ stokaṃ pacatītyādau stokādeḥ dhātvarthe
poke 'nvayāt abhedātirikteti dhyeyam/ vaiyākaraṇamataṃ nirācaṣṭe
- devadatta iti/ nākhyātārthatvamiti/ ākhyātasya kartrādau
śaktisvīkāre 'nantakṛtyādeḥ śakyatāvacchedakatvamaṅgīkartavyam/
kṛtyādau śaktisvīkāre tu kṛtitvādijāteḥ śakyatāvacchedakatvāt
lāghavamiti bhāvaḥ/ tadgataikatvādīnāmeveti/ ākhyātārthatvamiti
pūrveṇānvayaḥ/ ādinā kṛtyādiparigrahaḥ/ nanu tarhi kartṛkarmaṇoḥ
kathaṃ lābha ityata āha - tayoriti/ ākṣepādeveti/ paramatena/
svamate tu prathamantapadenaiva tallābhāt/ 'devadattaḥ taṇḍulaṃ pacati'
ityatra 'taṇḍulakarmakapākānukūlakṛtimān devadattaḥ'
ityanvayabodhaḥ/ 'devadattena pacyate taṇḍula' ityatra tu
'devadattasamavetakṛtijanyapākakarmībhūtastaṇḍulaḥ' iti śābdabodhaḥ/
na ca 'devadattaḥ pacati' ityatra tṛtīyā, 'taṇḍulaḥ pacyate' ityatra
ca dvitīyā syāt/ tatra kartṛkarmaṇoḥ ākhyātenānabhidhānāditi
vācyam/ anabhihite kartṛtve tṛtīyāyāḥ tādṛśe ca karmatve
dvitīyāyā vidhānenādoṣāditi dhyeyam/
bālapriyā
yo yatreti/ yaḥ
puruṣaḥ yatra yāgādau pravartate sa puruṣaḥ
kṛtisādhyatva-iṣṭasādhanatvaprakārakayāgaviśeṣyakajñānavānityevaṃrūpāt
lokavyavahārāt yāgādikriyāyāmeva liṅā
kṛtisādhyatkmiṣṭasādhanatvaṃ cāvagamyata ityarthaḥ/ vyavahāraparatayā
vyutpattipadaṃ vyākhyāya, niyamaparatayā vyutpattipadaṃ vyācakṣāṇānāṃ
navyānāṃ matamāha - navyāḥ panuriti/ tacca saṅketasaṃbandheneti/
ākhyātapadasya yatra tibādau pāṇinyādīnāṃ icchāviśeṣātmakaḥ
saṅketo 'sti sa tibādiḥ saṅketasaṃbandhena ākhyātapadavān/

ākhyātapadavattvaṃ
tibādiniṣṭham/ tat
śaktatāvacchedakamityarthaḥ/ yathā tibādiṣu aṣṭādaśasu ākhyātapadasya
pāṇineranyasya vā saṅketaḥ tathā śabdāntarasaṃketasyāpi
anyapuruṣīyasya sambhavāt tattacchabdavattvasyāpi vinigamanāviraheṇa
śaktatāvacchedakatvaṃ syādityālocya navīnāḥ tiptvādikameva
kṛtiśaktatāvacchedakamityāhuḥ/ tanmatamāha - tiptvādikameveti/ atra
"tibodereva yatra vācakatāgrahaḥ tadanurodhena
pacatītyādyānupūrvījñānasya tibādijanyopasthitisahakāreṇa
śābdabodhopadhāyakatākalpanasya āvaśyakatayā tibādereva tādrūpyeṇa
śaktatākalpanāyāḥ ucitatvam"iti vyutpattivādagrantho 'nusandheyaḥ/
kartrarthakatvāpekṣayā yatnārthakatve śakyatāvacchedakalāghavamastīti
sūcanāya kṛtitvāvacchinnavācakatvaṃ ityuktam/ dīpikāyāṃ pacati
pākaṃ karotīti/ tatsamānārthakapadāntareṇa tadarthakathanaṃ vivaraṇam/
'pacati' iti vivaraṇīyapade pac ti iti bhāgadvayamasti/ 'pākaṃ
karoti' iti vivaraṇavākye 'pākam' ityanena dhātoḥ
vivaraṇam, 'karoti' ityanena 'ti' ityākhyātasya vivaraṇam/
yatnaḥ kṛdhātorarthaḥ/ tathā ca karotinā vivaraṇāt ākhyātasya
yatnārthakatvam/ evaṃ 'kiṃ karoti' iti praśnasya pacati ityuttaraṃ
dīyate/ tatra praśnavākye kiṃ śabdasya jijñāsāviṣayadharmāvacchinnor'thaḥ/
dvitīyāyāḥ viṣayatvamarthaḥ/ tatrādheyatāsambandhena kiṃpadārthasyānvayaḥ/
viṣayatvasya nirūpakatāsambandhena kṛtāvanvayaḥ/ tathā ca
jijñāsāviṣayadharmavacchinnaniṣṭhaviṣayatānirūpakakṛtiriti bodho
jāyate/ 'pacati' iti vākyena pākaniṣṭhaviṣayatānirūpakakṛtiriti
bodho bhavati/ tathā ca jijñāsitadharmāvacchinnaviṣayakakṛtivācakasya
praśnasya viśeṣadharmāvacchinnaviṣayakayatnavācakaśabda evottaraṃ
bhavitumarhatīti ākhyātasya yatnavācakatvamiti bhāvaḥ/ prakāśikāyām
jijñāsitasambandhabodhakamiti/
jijñāsāviṣayadharmāvacchinnapratiyogikaviṣayatvarūpasambandhabodhakam ityarthaḥ/
pākasambandhabodhakatva iti/ pākaviṣayakatvabodhakatva ityarthaḥ/
tannivartakatvamiti/ jijñāsānivartakatvamityarthaḥ/
kṛtibodhakatvāsambhavāditi/ acetane rathe
yatnarūpakṛterbādhitatvāditi bhāvaḥ/ nanu ratho gacchatītyādau
ākhyātasyānukūlavyāpāre lakṣaṇetyuktirna yuktā/ anukūlatvasya
saṃsargatayā bhānasambhavena tadaṃśe śabdavṛtteranāvaśyakatvāt
vyāpāramātre lakṣaṇāyāḥ vaktumucitatvādityāśaṅkya dīpikāyā api
tathaiva tātparyamityāha - vyāpāre anukūlatvotkīrtanamiti/ navyāḥ
punariti/ dīghitikārādayaḥ ityarthaḥ/ maṇikṛnmatamāśaṅkate - na
cāśrayatāsambandhenaiveti/ avyutpannatvāditi/ anyathā 'caitraḥ pacyate'
ityatra dhātvarthapākasya kartṛtāsambandhena caitre, taṇḍulaḥ

pacatītyādau karmatāsambandhena taṇḍulasya dhātvarthe
pāke 'nvayāpattariti bhāvaḥ/
vaiyākaraṇamatamiti/
'devadattaḥ taṇḍulaṃ pacati' ityatra taṇḍulapadottaradvitīyāyāḥ karma
arthaḥ tatrābhedena taṇḍulasyānvayaḥ/ karmaṇaḥ
svaniṃṣṭhakarmatānirūpakatvasambandhena dhātvarthe pāke 'nvayaḥ/ 'pacati'
ityatra tipaḥ kartā arthaḥ/ tatra devadattasyābhedenānvayaḥ/ kartuḥ
dhātvarthapāke svaniṣṭhakartṛtānirūpakatvasambandhenānvayaḥ/ tathā ca
devadattābhinnakartṛkaḥ taṇḍulābhinnakarmakaḥ pākaḥ iti
dhātvarthamukhyaviśeṣyako bodhaḥ/ devadattena pacyate taṇḍulaḥ ityatra
tṛtīyāyāḥ kartā arthaḥ/ tatra devadattasya abhedenānvayaḥ, kartuśca
pāke 'nvayaḥ/ ākhyātasya karma arthaḥ tatra taṇḍulasyābhedena karmaṇaśca
dhātvarthe 'nvayaḥ/ devadattābhinnakartṛkaḥ taṇḍulābhinnakarmakaḥ pāka iti
śābdabodhaḥ/
naiyāyikamate tu
devadattaḥ taṇḍulaṃ pacati ityatra dvitīyāyāḥ karmatvamarthaḥ/
tatrādheyatāsambandhena taṇḍulasyānvayaḥ/ karmatvasya nirūpakatāsambandhena
dhātvarthe pāke 'nvayaḥ/ ākhyātasya kṛtirarthaḥ/ tatrānukūlatāsambandhena
dhātvarthapākasyānvayaḥ/ kṛterāśrayatāsambandhena devadatte 'nvaya iti
taṇḍulaniṣṭhakarmatānirūpakapākānukūlakṛtimān devadatta iti
prathamāntārthamukhyaviśeṣyako bodhaḥ/ devadattena pacyate taṇḍula
ityatra tṛtīyāyāḥ kṛtirarthaḥ/ tatra devadattasya samavāyenānvayaḥ/
kṛterjanyatāsambandhena dhātvarthapāke 'nvayaḥ/ ākhyātasya karmatvamarthaḥ/
tatra nirūpitatvasambandhena pākasyānvayaḥ/ karmatvasyāśrayatāsambandhena
prathamāntārthe taṇḍule 'nvaya iti
devadattasamevatakṛtijanyapākanirūpitakarmatāvān taṇḍula iti
bodhaḥ/
bhāṭṭamīmāṃsakānāṃ
mate devadattaḥ odanaṃ pacati ityatrākhyātasya kṛtirūpā bhāvanā
arthaḥ/ odanapadottaradvitīyāyāḥ akhaṇḍopādhirūpaṃ karmatvamarthaḥ/
tatrādheyatāsambandhena taṇḍulasyānvayaḥ/ karmatvasya
svanirūpakadhātvarthapākānukūlatvasambandhena ākhyātārthakṛtāvanvayaḥ/
devadattasyāpi tatraivānvayaḥ/ dhātvarthapākasya
karaṇatvasambandhena
kṛtāvanvayaḥ/ svaniṣṭhakaraṇatānirūpakaudanoddeśyakatvasambandhena
pākasya kṛtāvanvaya iti paryavasyati/ tathā ca devadattasamavetā
taṇḍulakarmakapākānukūlā pākakaraṇikā kṛtiriti bodhaḥ/ aiteṣāṃ
mate ākhyātarthakṛtiḥ śābdabodhe mukhyaviśeṣyatayā bhāsate/ pākasya
kṛtau karaṇatvaṃ ca kṛtiṃ prati uddeśyabhūtaudanakaraṇatvāt/ yatra tu
dvitīyāntaṃ vinā pacati ityetāvanmātramuktam tatra dhātvarthapākasya

karmatāsambanadhena kṛtāvanvayaḥ/ devadattasamavetā pākakarmikā
kṛtiriti bodhaḥ/ caitreṇa odanaḥ pacyate ityatrāpi tṛtīyāyāḥ
kartṛtvamarthaḥ/ tasya svanirūpakapākānukūlatvasambandhena
ākhyātārthakṛtāvanvayaḥ/ dhātvarthasya pākasya
svakaraṇakaudanoddeśyakatvasambandhena kṛtāvanvayaḥ/ ākhyātasya tatra
karmatvaṃ bhāvanā cārthaḥ/ karmatve odanasyānvayaḥ/ karmatvasya
svanirūpakapākānukūlatvasambandhena bhāvanāyāmanvayaḥ/ tathā ca
devadattakartṛkapākānukūlā odanakarmakapākānukūlā
pākakaraṇakaudanoddeśyikā bhāvenati śābdabodha iti/
pūrveṇānvaya iti/
tathā ca ca kartṛkarmagatā ekatvādisaṅkhyā kṛtiḥ kālaśca ākhyātārthaḥ/
asmin mate anabhihite iti sūtrasya
kartṛkarmagatasaṅkhyāyāmanabhihitāyāmityarthaḥ/ atha vā kartṛtve
karmatve cānabhihite ityarthaḥ/ nātaḥ devadattaḥ pacati ityatra
devadattapadottaraṃ tṛtīyāyāḥ, taṇḍulaḥ pacyate ityatra
taṇḍulapadottaraṃ dvitīyāyā vā apattiḥ/ agre ca spaṣṭamidam/
kṛtyādiparigraha iti/ ādinā kālo gṛhyate/ paramateneti/
mīmāṃsakamatenetyarthaḥ/ 'kartā cākṣepalabhyaḥ' iti nyāyaprakāśādau
nirūpitatvāt/
dīpikā
upasargāṇāṃ
dyotakatvam
prajayati ityādau
dhātoreva prakarṣe śaktiḥ/ upasargāṇāṃ dyotakatvameva, na tatra śaktiḥ/
prakāśikā
upasargāṇāṃ
vācakatvamataṃ nirasyati prajayatītyādāviti/ nanu dhātunaiva
prakarṣāderbodhe praśabdādervaiyarthyamata āha
- upasargāṇāmiti/
dyotakatvam - tātparyagrāhakatvam/ tena 'itaranipātānām
vācakatvam' iti sūcitam/ tathā hi-ekakārasya
ayogavyavacchedor'thaḥ 'śaṅkhaḥ pāṇḍura eva' ityādau,
anyayogavyavacchedaśca 'pārtha eva dhanurdhara' ityādau ityādikaṃ
bahutaramūhanīyam/
bālapriyā
tātparyagrāhakatvam
- yatra pra iti upasargaḥ dhātunā saha uccāryate tatra dhātoḥ prakarṣe
tātparyamiti graho bhavati/ ataḥ dhātorarthaviśeṣe
tātparyagrahajanakatvamupasargāṇāmiti bhāvaḥ/ itaranipātānāmiti/
upasargātiriktanipātānāmityarthaḥ/ ityādikaṃ

bahutaramūhanīyamiti/ 'nīlam sarojaṃ bhavatyeva' ityādau
evakārasya atyantāyogavyavacchedor'tha ityūhanīyamityarthaḥ/
atredaṃ bodhyam -
evakārārthastrividhaḥ-anyayogavyavacchedaḥ, ayogavyavacchedaḥ,
atyantāyogavyavacchedaśceti/ viśeṣyasaṅgataivakārasya
anyayogavyavacchedor'thaḥ/ yathā pārtha eva dhanurdhara ityādau
pārthānyasmin dhanurdhaṃratvayogo vyavacchidyate/ tatra anyaḥ, yogaḥ,
abhāvaśceti trayaḥ evakārasya pṛthak śakyāḥ/ anyaśabdārthaḥ bhedavān/
bhede pārthasya pratiyogitāsambandhenānvayaḥ/ sambandharūpe yoge
prakṛte tādātmyātmake pratiyogitvena dhunardhaṃrasyānvayaḥ/
yogasyābhāve pratiyogitvenānvayaḥ/ abhāvasya svarūpasambandhena
anyasminnanvayaḥ/ evaṃ dhanurdharasya abhedasambandhena pārthe 'nvayaḥ/ tathā ca
pārthapratiyogikabhedavān (pārthānyaḥ)
dhanurdharapratiyogikatādātmyābhāvavān (dhanurdharatvābhāvavān)
pārthaḥ dhanurdharābhinnaśceti śābdabodho jāyate/ pārthasya
viśeṣyatayā anyaviśeṣaṇatayā ca dvirbhānam/ evaṃ dhunardharasya
evakārārthayogaviśeṣaṇatayā pārthaviśeṣaṇatayā ca dvirbhānam/
viśeṣaṇasaṅgataivakārasya ayogavyavacchedor'thaḥ/ yathā
'śaṅkhaḥ pāṇḍara eva' ityādau śaṅkhe pāṇḍarāyogo vyavacchidyate/
tatraivakārasya yogābhāve abhāve ca śaktiḥ/ sambandhātmake yoge
pāṇḍarasya pratiyogitayā anvayaḥ/ yogābhāvasya pratiyogitayā
abhāve 'nvayaḥ/ abhāvasya svarūpasaṃbandhena śaṅkhe 'nvayaḥ/ tathā ca śaṅkhaḥ
pāṇḍarayogābhāvābhāvavān iti śābdabodhaḥ/
kriyāsaṅgataivakārasya
atyantāyogavyavacchedor'thaḥ/ yathā 'nīlaṃ sarojaṃ bhavatyeva'
ityādau saroje
nīlabhavanātyantāyogo vyavacchidyate/ atyantatvaṃ abhāvaśca tatra
evakārārthaḥ/ atyantatvaṃ ca vyāpakatvam/ tacca
bhedapratiyogitānavacchedakatvam/ bhede
sarojasyādheyatāsambandhenānvayaḥ/ bhedapratiyogitānavacchedakatvasya
pratiyogitayā
abhāve 'nvayaḥ/ abhāvasya
svarūpasambandhena ayoge 'nvayaḥ/ evaṃ nīlakartṛkabhavanasya
nīlatvātmakasya ayogaikadeśe yoge pratiyogitvenānvayaḥ/ tathā ca
sarojaniṣṭhabhedapratiyogitānavacchedakatvābhāvavān
nīlatvapratiyogikasambandhābhāvaḥ iti śābdabodhaḥ/
nīlatvasambandhābhāve sarojatvavyāpakatvasyāsambhavena
sarojatvavyāpakatvaviśiṣṭāyogābhāvasya bodhayitumaśakyatvāt
ayoge sarojatvavyāpakatvavyavacchedabodho varṇita iti/ adhikam
dīdhikārīyaivakārārthavivecane

jayarāmanyāyapañcānanakṛtapadārthamālāyāṃ ca draṣṭavyam/
dīpikā
padārthatattvajñānasya mokṣahetutvanirūpaṇam
padārthajñānasya
paramaprayojanaṃ mokṣaḥ/ tathā hi-- 'ātmā vāre draṣṭavyaḥ śrotavyo
mantavyo nididhyāsitavyaḥ' iti śrutyā śravaṇādīnāṃ
ātmasākṣātkārahetutvabodhanāt śruttā dehādivilakṣaṇātmajāne
satyapyasambhāvanānivṛtteḥ yuktyanusandhānarūpamananasādhyatvāt/
mananopayogipadārthanirūpaṇadvārā śāstrasyāpi mokṣopayogitvam/
tadanantaraṃ śrutyupadiṣṭayogavidhinā nididhyāsane kṛte tadanantaraṃ
dehādiṃvilakṣaṇātmasākṣātkāre sati dehādau
ahamityabhimānarūpamithyājñānanāśe doṣābhāvāt pravṛttyabhāve
dharmādharmayorabhāve janmābhāve pūrvadharmādharmayoranubhavena nāśe
caramaduḥkhadhvaṃsalakṣaṇamokṣo jāyate/ jñānameva mokṣasādhanam/
mithyājñānanivṛtterjñānamātrasādhyatvāt/ 'tamevaṃ
viditvātimṛtyumeti nānyaḥ panthā vidyate 'yanāya' iti śrutyā
sādhanāntaraniṣedhācca/
prakāśikā
prekṣāvatpravṛttaye
sakalakāmanāviṣayamuktiprayojanakatāṃ granthasya darśayati -
padārthajñānasyeti/ padārthatattvajñānasyetyarthaḥ/
anyeṣāmavāntaraprayojanānāmapi sadbhāvādāha - parameti/
śruterayamarthaḥ -- are mumukṣuṇā ātmā draṣṭavyaḥ mumukṣoḥ
ātmadarśanamiṣṭasādhanamiti yāvat/ ātmadarśanopāyaṃ darśayati ---
śrotavya ityādinā/ ārtha-krameṇa śābdakramaḥ tyakto bhavati,
'agnihotraṃ juhoti' 'yāvagūṃ pacati' ityādivat/
asambhāvanānivṛtteriti/ aprāmāṇyajñānanivṛtterityarthaḥ/
yuktyanusandhāneti/ ayaṃ bhāvaḥ--- yuktibhiranucintanaṃ mananam/ tacca
ātmana itarabhinnatvenānumānam/ tacca
bhedapratiyogītarajñānasādhyam/ tadarthaṃ sakalapadārthanirūpaṇamiti/
mokṣopayogitvaṃ viśadayati --- tadanantaramiti/
mananānantaramityarthaḥ/
bālapriyā
sakalakāmanāviṣayeti/ apunarbhavarūpatvāt sarveṣāmapīṣṭaḥ yo
mokṣaḥ tatprayojanakatvamityarthaṃḥ/ yadapekṣayā anyat prayojanaṃ na
bhavati tat paramaprayojanam/ yadapekṣayā anyat prayojanaṃ bhavati
tat avāntaraprayojanam/ prayojanāntarāsādhanatve sati prayojanatvaṃ
paramaprayojanatvam/ prayojanāntarasādhanatve sati prayojanatvaṃ
avāntaraprayojanatvam/ nanu"ātmā vā are
draṣṭavyaḥ śrotavyaḥ"iti

śrutau pāṭhakramānusāreṇa darśanasyaiva śravaṇasādhanatvamavagamyate na tu
śravaṇāderdarśanasādhanatvamityāśaṅkyāha - ārthakrameṇeti/
prayojanavaśena yaḥ kramaḥ saḥ ārthakramaḥ/ yathā agnihotrayavāgūpākayoḥ/
atra hi yavāgvāḥ homaprayojanakatvena tatpākaḥ prayojanavaśena
pūrvamanuṣṭhīyate/ padārthabodhakavākyānāṃ yaḥ kramaḥ saḥ pāṭhakramaḥ/
tena ca padārthānāṃ kamaḥ āśrīyate/ aprāmāṇyajñānanivṛtteriti/
śrutivāvayajanye dehādivilakṣaṇātmaviṣayakaśābdabodhātmakaśravaṇe
aprāmāṇyajñānasya nivṛttiḥ mananena bhavati/ mananaṃ cānu mityātmakam/
ātmā dehādibhinnaḥ jñānecchādyāśrayatvāt yannaivaṃ tannaivam iti
vyatirekyanumānaprayogo draṣṭavyaḥ/
bhedapratiyogītarajñānasādhyamiti/
ātmānuyogikabhedapratiyogibhūtāḥ ye ātmetarapadārthāḥ tadviṣa
yakajñānajanyamanumityātmakaṃ mananamityarthaḥ/ tadarthamiti/ ātmetara
padārthaviṣayakajñānotpādanārthamityarthaḥ/ pratyāhṛtya-nigṛhya,
viṣayasaṃyuktāni yathā na bhaveyustathā kṛtvetyarthaḥ/ manaḥpratyāhṛtya -
manaḥ indriyasaṃyuktaṃ yathā na syāt tathā kṛtvā/ sākṣātkartavye
ātmani manasaḥ praṇidhānaṃ sthāpanaṃ yogaḥ/ viśeṣadarśanenaiveti/
rajatavyāvartakasya śuktigatasyāsādhāraṇadharmasya śuktitvasya
darśanenaivetyarthaḥ/ tathā prakṛte 'pīti/ ātmagatasya
taditaravyāvartakasya dharmasya darśanenaiva dehādibhramarūpaṃ mithyājñānaṃ
nivartate ityarthaḥ/
/ / /
tarkasaṃgrahaḥ
kāṇādanyāyamatayorbālavyutpattisiddhaye/
annambhaṭṭena viduṣā
racitastarkasaṅgrahaḥ//
// it.i
tarkasaṃgrahaḥ samāptaḥ//
/ / /
dīpikā
jñānakarmasamuccayavādanirāsaḥ
nanu
'tatprāptiheturvijñānaṃ karmacoktaṃ mahāmune' iti karmaṇo 'pi
mokṣasādhanatvasmaraṇāt jñānakarmaṇoḥ samuccaya iti cet - na/
"nityanaimittikaireva kurvāṇo
duritakṣayam/
jñānaṃ ca
vimalīkurvannabhyāsena ca pācayet//
abhyāsācca
kvacijjñānāt kaivalyaṃ labhate naraḥ"//

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc