તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 361380

ઇત્યાદિનાં કર્મણો
જ્ઞાનસાધનત્વપ્રતિપાદનાત્ જ્ઞાનદ્વારૈવ કર્મણો મોક્ષસાધનત્વં ન
સાક્ષાત્। તસ્માત્ પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય મોક્ષઃ પરમપ્રયોજનમિતિ સર્વં
રમણીયમ્।
ઇતિ
તર્કસંગ્રહદીપિકા સમાપ્તા
। । ।
પ્રકાશિકા
ઽકૈવલ્યં લભતે
નરઃઽ ઇત્યાદિનેતિ। આદિના ઽક્ષીયન્તે ચાસ્ય કર્માણિ તસ્મિન્ દૃષ્ટે
પરાવરેઽ ઇત્યાદિશ્રુતેઃ ઽજ્ઞાનાગ્નિઃ સર્વકર્માણિ ભસ્મસાત્કુરુતે
તથાઽ ઇત્યાદિસ્મૃતેશ્ચ સંગ્રહઃ। જ્ઞાનદ્વારૈવેતિ। અત્રાયં ક્રમઃ --
નિષ્કામનયા ભગવત્પ્રીત્યર્થં કૃતૈઃ કર્મભિઃ
દુરિતક્ષયરૂપાત્મશુદ્ધિર્ભવતિ। તતો વિષયેષુ વૈરાગ્યમ્। તતઃ
શ્રવણાદૌ પ્રવૃત્તિઃ। તતઃ શ્રવણાદિક્રમેણ તત્ત્વજ્ઞાનોત્પત્તૌ
પૂર્વોક્તમિથ્યાજ્ઞાનનાશાદિક્રમેણ મોક્ષનિષ્પત્તિઃ। અધિકમ્
અસ્મદીયચિન્તામણિદીધિતિવ્યાખ્યાયામનુસન્ધેયં
તર્કકર્કશવિચારચાતુરીધુરીણૈરિતિ।
કૌણ્ડિન્યગોત્રસમ્ભૂતો નીલકણ્ઠાખ્યપણ્ડિતઃ
કૃતિમાર્પિપદેતસ્મૈ
ચન્દ્રચૂડાય મઙ્ગલમ્॥
ઇતિ પ્રકાશિકા
સમાપ્તા
। । ।
બાલપ્રિયા
શ્રીયન્તે ચેતિ।
પરાવરે-- પરે અવરા યસ્માત્ તસ્મિન્ પરમાત્મનિ સાક્ષાત્કૃતે સતિ
પુણ્યપાપરૂપાણિ કર્માણિ નશ્યન્તીત્યર્થઃ। જ્ઞાનાગ્નિરિતિ।
જ્ઞાનરૂપો ઽગ્નિઃ સર્વાણ્યપિ પુણ્યપાપરૂપાણિ કર્માણિ
ભસ્મીકરોતીત્યર્થઃ।
દીપિકાયામ્
આત્મસાક્ષાત્કારે સતીત્યાદિ।"દુઃખજન્યપ્રવૃત્તિદોષઃ
મિથ્યાજ્ઞાનાનામુત્તરોત્તરાપોય તદનન્તરાપાયાદપવર્ગઃ"ઇતિ
ન્યાયસૂત્રમત્રાભિસંહિતમ્। પ્રથમતઃ અવિચ્છિન્નતૈલધારાવત્
શ્રવણમનનસમાનવિષયકાનવરતાત્માનુસન્ધાનરૂપે નિદિધ્યાસને સતિ
આત્મા દેહાદિભિન્નત્વેન સાક્ષાત્ક્રિયતે। અયં સાક્ષાત્કાર એવ
તત્ત્વજ્ઞાનમિત્યુચ્યતે। અનેન તત્ત્વજ્ઞાનેન દેહાદૌ આત્માભેદભ્રમરૂપં
મિથ્યાજ્ઞાનં નિવર્તતે। તાદૃશદોષાણામનુત્પત્તૌ રાગદ્વેષમોહરૂપા
દોષાઃ નોત્પદ્યનતે। તાદૃશદોષાણામનુત્પત્તૌ વિહિતનિષિદ્ધકર્મસુ
પ્રવૃત્તિઃ ન ભવતિ। પ્રવૃત્ત્યભાવાચ્ચ પુણ્યપાપરૂપૌ ધર્માન્ધર્મૌ

નોત્પદ્યેતે। ધર્માધર્મયોરનુત્પત્તૌ ચ શરીરપ્રાણસંયોગરૂપં જન્મ
આત્મનો
ન ભવતિ।
જન્માન્તરાભાવે અસ્મિન્ જન્મનિ પ્રારબ્ધયોઃ પુણ્યપાપયોરનુભવેન
વિનાશે ચ ચરમદુઃખસ્ય ધ્વંસરૂપો મોક્ષો ભવતિ ઇતિ ભાવઃ।
તમેવ વિદિત્વેતિ। તં
પરમાત્માનં વિદિત્વૈવ જ્ઞાત્વૈવ પુમાન્ મૃત્યું સંસારં અત્યેતિ
અતિક્રામતિ। આત્મતત્ત્વજ્ઞાનવાનેવ સંસારનાશવાન્ ભવતીત્યર્થઃ।
અયનાય-મોક્ષપ્રાપ્તયે અન્યઃ તત્ત્વજ્ઞાનાદન્ય પન્થાઃ ઉપાયઃ ન
વિ।તે ઇત્યર્થઃ।
સાધનાન્તરનિષેધાદિતિ। આત્મતત્ત્વજ્ઞાનાદન્યસ્ય સાધનસ્ય
નિષેધાદિત્યર્થંઃ। તત્પ્રાપ્તિહેતુરિતિ। મોક્ષાપ્રાપ્તેઃ તત્ત્વજ્ઞાનં
ભગવત્પ્રીણનયાગાદિરૂપં કર્મ ચોભયં સાધનમિત્યર્થઃ। સમુચ્ચય
ઇતિ। જ્ઞાનકર્મસમુદાયઃ મોક્ષસાધનમ્। પરસ્પરસહકારેણ
જ્ઞાનકર્મણોરૂભયોઃ મોક્ષસાધનત્વં ન જ્ઞાનમાત્રસ્યેત્યર્થંઃ। જ્ઞાનં ચ
વિમલીકુર્વન્નિતિ। દેહેન્દ્રિયાદિવિલક્ષણાત્મજ્ઞાનં
મનનેનાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતં કુર્વન્નિત્યર્થઃ। અભ્યાસેનેતિ।
ઇન્દ્રિયનિગ્રહપૂર્વકાસકૃત્સમરણરૂપનિદિધ્યાસનેન પાચયેત્
ફલોન્મુખં કુર્યાદિત્યર્થઃ। પ્રકાશિકાયાં તર્કકર્કશેતિ। તર્કમૂલકઃ
યઃ કર્કશઃ કઠિનતરઃ વિચારઃ વિમર્શઃ તત્ર યા ચાતુરી ચાતુર્યં તયા
તત્ર વા ધુરિણૈઃ સમર્થૈરિત્યર્થઃ। વિમર્શઃ તત્ર યા ચાતુરી ચાતુર્થં
તયા તત્ર વા ધુવિણૈઃ સમર્થૈરિત્યર્થઃ। ચન્દ્રચૂડાય મઙ્ગલમિતિ ।
મઙ્ગલમિતિ સમર્પણાક્રિયાવિશેષણમ્। મઙ્ગલં યથા સ્યાત્ તથા
ચન્દ્રચૂડાય સમાર્પયદિત્યર્થઃ। યથા ઈશ્વરાર્પણબુદ્ધ્યા ક્રિયમાણં
યાગદાનાદિ મઙ્ગકલરં તથા તત્ત્વજ્ઞાનદ્વારા સકલોજ્જીવકસ્નપય
ગ્રન્થસ્ય ઈશ્વરાય સમર્પણમપિ સ્વસ્ય પરેષાં ચ મઙ્ગલકરમિતિ
ભાવઃ॥
નિરઞ્જનાઞ્જનાદ્રીશરીનિવાસકૃપાબલાત્
સદાચાર્યકટાક્ષાચ્ચ
વ્યાખ્યેયં સમપૂર્યત॥
પ્રૌઢવિદ્વન્મનસ્તુષ્ટિં
વ્યાખ્યૈષા જનયેન્ન વા।
બાલાનાં તુ મનઃ
પ્રીતિં પરામાવક્ષ્યતિ ધ્રુવમ્॥
ઇતિ
શ્રીકૃષ્ણતાતાચાર્યાત્મજસ્ય શ્રીદેવનાથતાતાચાર્યકટાક્ષલબ્ધ-
સામાન્યવિશેષશાસ્ત્રવિજ્ઞાનસ્ય ચતુશ્શાસ્ત્રશિરોમણેઃ
વિદ્યાવારિધેઃ
નાવલ્પાકમ્ - શઠકોપરામાનુજ-
તાતાચાર્યસ્ય

કૃતિષુ પ્રકાશિકાવ્યાખ્યા
બાલપ્રિયા
સમાપ્તા
। । ।
॥
શ્રીગુરુચરણારવિન્દાભ્યાં નમઃ॥
॥
પ્રકાશિકાવ્યાખ્યા પ્રસારણા॥
મઙ્ગલવાદઃ
[પૃ.1]
નિધાયેત્યાદિશ્લોકસ્યાયં વાક્યાર્થઃ।
તથા હિ - હૃદિ ઇત્યત્ર સપ્તમ્યાઃ નિરૂપિતત્વમર્થઃ। તસ્ય ચ
વૃત્તિત્વપ્રકારકાહાર્યજ્ઞાનરૂપનિપૂર્વકધાધાત્વર્થઘટકવૃત્તિત્વે ઽન્વયઃ।
[1] વિશ્વેશમિત્યત્ર નિરૂપકતયા જ્ઞાનાન્વયિ આશ્રયતયા તદન્વયિ વા
વિશેષ્યત્વં વિશેષ્યિત્વં વાર્ઽથઃ। પ્રકૃત્યર્થસ્ય વિશેષ્યત્વે આધેયતયા
વિશેષ્યિત્વે વા નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। લ્યપઃ
સમાનકર્તૃકત્વસહિતોત્તરકાલીનત્વપરત્વાત્ લ્યપપ્રત્યયસ્ય
ધ્વંસોર્ઽથઃ। તત્ર પ્રકૃત્યર્થસ્ય પ્રતિયોગિતયાન્વયઃ। ધ્વંસસ્ય ચ
સ્વપ્રતિયોગિસમાનકર્તૃકત્વસ્વાધિકરણકાલવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
ક્રિયત ઇત્યત્ર કૃધાત્વર્થકૃતાવન્વયઃ। [1] ગુરુવન્દનમિત્યત્ર
સ્વોચ્ચારયિતૃતાવચ્છેદકૈકકાલીનોભયાવૃત્તિજાતિત્વોપલક્ષિતજાતિયુક્તશરીરાવચ્છિન્નચેતનનિષ્ઠાપકર્ષાવધિત્વપ્રકારક-
બોધાનુકૂલતાદૃશચેતનકર્તૃકો વ્યાપારો વન્દનમ્।
ગુરુપદસ્ય સમાસાન્તર્ગતતયા લુપ્તષષ્ઠીકસ્ય
વિશેષ્યતાનિરૂપિતોર્ઽથઃ। તસ્ય ચાભેદસમ્બન્ધેન પ્રકારતાયામન્વયઃ।
પ્રકૃત્યર્થસ્યાધેયતયા વિશેષ્યત્વે ઽન્વયઃ।
વિપૂર્વકધાધાત્વર્થકૃત્યન્વિતં વિધેયત્વં વિધેયિત્વં વા
દ્વિતીયાર્થઃ। અત્રાપિ લ્યપઃ પૂર્વવદેવાર્થઃ। [1] બાલાનામિત્યત્ર ષષ્ઠ્યાઃ બોધાન્વયિ સમવેતત્વમ્ અર્થઃ। તત્ર
નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન પ્રકૃત્યર્થસ્યાન્વયઃ। [1] સુખબોધાયેત્યત્ર સુખં
યથા સ્યાત્તથા બોધઃ। સુખશ્ચાસૌ બોધશ્ચેતિ સમાનાધિકરણસમાસઃ।
દીપિકાયામ્ [1] સૂખેન બોધ ઇતિ વ્યાખ્યાનમ્
અર્થપ્રદર્શનમાત્રપરમ્। અન્યથા તૃતીયાસમાસાનુપપત્તેઃ। સુખશબ્દશ્ચ
ઽભારાપગમે સુખી સંવૃત્તો ઽહમ્ઽ ઇતિવત્ દુઃખાભાવે ઉપચર્યતે।
સ ચેહ ધર્મિપરઃ। બોધાયેત્યત્ર ઽએધાનાહર્તું વ્રજતિઽ ઇત્યર્થે
ઽએધેભ્યો વ્રજતિઽ ઇતિવત્ ઽબોધં જનયિતું ક્રિયતઽ ઇત્યર્થે
ઽબોધાય ક્રિયતઽ ઇતિ"ક્રિયાર્થોપપદસ્ય ચ કર્મણિ સ્થાનિન"ઇતિ
સૂત્રેણ પ્રાપ્તા ચતુર્થી ઉત્પત્ત્યનુકૂલવ્યાપારવિષયકેચ્છાં બોધયતિ।
તસ્યાઃ સ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વસ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વોભયસમ્બન્ધેન
કૃતાવન્વયઃ। ઉત્પત્તૌ ચ બોધાન્વયઃ। આખ્યાતસ્યાધેયતયા
પ્રકૃત્યર્થાન્વિતો વર્તમાનક્ષણઃ, આશ્રયતયા
પ્રથમાન્તાર્થાન્વયિ,

વિધેયત્વં ચાર્થઃ। વિશિષ્ટબોધઃ સ્પષટઃ દીપિકાયામ્ [1] વિશ્વેશ્વરમિતિ।
સ્વનિષ્ઠકર્માસાધારણહેતુપ્રયત્નવત્તવસમ્બન્ધેનામ્બાસહિતમૂર્તિવિ શિષ્ટાભિન્નનિખિલવિદ્યોપદેશકર્ત્રભિન્નવિશ્વેશ્વરવિશેષ્યક-
સ્વાપકર્ષાવધિત્વપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલસ્વીયવ્યાપારધ્વંસવિશેષિતતકર્સઙ્ગ્રહપ્રતિપાદ્યાર્થવિષયકજ્ઞાનજનકાભિન્નબાલસમ-
વેતાનાયાસવિશિષ્ટદ્રવ્યાદિપદાર્થવિષ્યકબોધનકાભિન્નવ્યાખ્યાન
- વિધેયકવર્તમાનકાલીનકૃતિમાનહં ઇતિ બોધઃ।
વ્યાપારધ્વંસવૈશિષ્ટ્યં ચ
સ્વપ્રતિયોગિસમાનકર્તૃકત્વસ્વાધિકરણકાલવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન।
પ્રકાશિકાયામ્ [2] વન્દે
શિવમિત્યાદિ। પૂર્વાર્ધસ્ય
ઉપદેષ્ટ્રભિન્નામ્બાવિશિષ્ટાભિન્નદક્ષિણામૂર્તિશિવવિશેષ્યક-
સ્વાપકર્ષાવધિત્વપ્રકારકબોધાનુકૂલવ્યાપારાનુકૂલકૃતિમાનહમિતિ
બોધઃ। [2] યદ્વન્દનેનેત્યાદ્યુત્તરાર્થસ્ય
યન્નમસ્કારપ્રયોજ્યગુરુનિરૂપિતસાદૃશ્યપ્રતિયોગિકસમ્બન્ધાશ્રયો
મન્દો ઽપીતિ બોધઃ। અપિશબ્દાર્થઃ
સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકમન્દત્વાદિવિરોધઃ, સ
ચૈકક્ષણાવચ્છેદેન એકાધિકરણાવૃત્તિત્વં સાદૃશ્યાન્વયિ।
ઉપદેશશ્ચાજ્ઞાતજ્ઞાપનંએ વિષયતાવિશિષ્ટશબ્દરૂપમ્। વૈશિષ્ટ્યં
સ્નિરૂપકજ્ઞાનજનકત્વસ્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન।
સામાનાધિકરણ્યઘટકચરમવૃત્તિત્વં
સ્વપ્રાક્કાલાવચ્છિન્નજ્ઞાનવિષયત્વાભાવસમ્બન્ધેન। ઽઅસ્યાર્થસ્યોપદેશઽ
ઇત્યાદૌ ષષ્ઠ્યર્થ આધેયત્વમ્। તસ્ય
ચોપદદેશપદાર્થઘટકવિષયતાયામન્વય ઇતિ બોધ્યમ્।
દીપિકાયામ્ [1] ચિકીર્ષિતસ્યેત્યાદિ। કૃઞ્ધાતોઃ કૃતિરર્થઃ સનઃ ઇચ્છા।
નિષ્ઠાયાશ્ચ
કૃતિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતવિષયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાશ્રયોર્ઽથઃ।
કૃતેઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનેચ્છાયામન્વયઃ। તસ્યાશ્ચ
નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન પ્રકારતાયામન્વયઃ। સા ચ ઇચ્છા
ઽગ્રન્થવિષયકકૃતિર્ભવતુઽ ઇત્યાકારિકા। [1] નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્ત્યર્થમિત્યત્ર નિર્વિઘ્નં યથા યથા
સમાપ્તિરિતિ વિગ્રહઃ। [2] નિર્વિઘ્નપરિસમાપ્તય ઇત્યત્ર તુ
પૂર્વવદુત્પાદકવ્યાપારેચ્છૈવ ચતુર્થ્યર્થઃ। વ્યાપારશ્ચ
પ્રતિભાદિરૂપઃ। સમાપ્તિશ્ચ ચરમવર્ણઘ્વંસઃ તદન્વિતષષ્ટ્યર્થઃ
ગ્રન્થસ્યેત્યત્ર સમ્બન્ધઃ સ્વઘટકચરમવર્ણપ્રતિયોગિત્વરૂપઃ।
એતત્તત્ત્વમસ્મદ્વિરચિતસમાપ્તિ [વિચારે] દ્રષ્ટવ્યમ્।
[1] શિષ્યશિક્ષાયૈ -- શિષ્યાન્
શિક્ષયિતુમિત્યર્થઃ। ઽતુમર્થાચ્ચ ભાવવચનાત્ઽ ઇતિ સુત્રણ ચતુર્થી।
ઽપક્તું વ્રજતિઽ ઇત્યર્થે ઽપાકાય વ્રજતિઽ ઇત્યાદિવત્। તત્રેચ્છૈવ
ચતુર્થ્યર્થઃ। તસ્યાશ્ચ
સ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વસ્વપ્રયોજ્યેચ્છજ્ઞવિષયત્વોભયસમ્બન્ધેન
નિબન્ધપદાર્થજ્ઞાનજનકશબ્દરૂપબિન્ધને ઽન્વયઃ। ઽશિષ્યા અપ્યેવં
કુર્યુઃઽ ઇત્યાકારકાનુગ્રહરૂપેચ્છૈવ શિક્ષાપદાર્થઃ। તત્ર શિષ્યાણાં

વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। ઽઅવશ્યકર્તવ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનં શિક્ષાઽ
ઇતિ તુ અસ્મદ્દિનકરટિષ્પણ્યામતિવિસ્તરેણ નિરસ્તમ્। ક્તપ્રત્યયસ્ય
વિશેષ્યતાનિરૂપિતવિષયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રકારતાશ્રયોર્ઽથઃ।
ધાત્વર્થઃ આદ્યકૃતિઃ। કૃતાવદ્યત્વં ચ ધ્વંસવિશિષ્ટાન્યત્વપર્યવસિતમ્।
વૈશિષ્ટ્યં સ્વોત્તરત્વસ્વપ્રતિયોગિકૃતિવિશિષ્ટત્વોભયસમ્બન્ધેન।
કૃતિવૈશિષ્ટ્યં
સ્વસામાનાધિકરણ્યસ્વવિષયગ્રન્થવિષયકત્વોભયસમ્બન્ધેન। અત્ર
મઙ્ગલતદુપનિબન્ધનયોઃ ફલદર્શનાત્ ઽતયોરાચરણે
તત્તદ્ધર્મિકેષ્ટવિશેષસાધનતાભ્રમપ્રયુક્તે મઙ્ગલાચરણરૂપત્વાત્,
ભ્રાન્તપુરુષીયજલતાડનાદ્યાચરણવત્ઽ ઇત્યનુમાનં નિરસ્તમ્।
યત્તુ --
ઽમઙ્ગલાદિકમનુષ્ઠેયમ્ નિષ્ફલત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનપ્રદર્શનમ્ --
તત્તુચ્છમ્। ભ્રાન્તપુરુષીયાનુષ્ઠાનવિષયતયા બાધાપત્તેઃ।
ઇષ્ટસાધનત્વપ્રમાધીન1 કૃતિવિશિષ્ટત્વાભાવસાધને ઽપિ કૃતૌ
1.
કૃતિવિશિષ્ટત્વાભાવેતિ। કૃતિવિશિષ્ટત્વં ચ વિષયતાસમ્બન્ધેન।
પ્રમાધીનત્વાભાવ એવ
પર્યવસાનેન તદપેક્ષયા અસ્મદુક્તસ્યૈવ યુક્તત્વાત્। યદપિ
ઽમઙ્ગલાદ્યાચરણં પાપજનકમ્ઽ ઇત્યુનમાનમ્ તદપિ હેયમ્।
વ્યાપારસ્ય નિષ્ફલત્વે તદાચરણફલાસિદ્શ્યા અભ્રાન્તાનાં
ફલવિશેષસાધનતાજ્ઞાનાદેવ પ્રવૃત્ત્યુપપત્તૌ તદાચરણેન
પાપોત્પત્તિકલ્પને પ્રમાણાભાવાત્। યદ્યપિ પ્રતિજ્ઞાયાં ન
કુર્યાદિત્યસ્યાપિ
ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનાભાવાધીનાભ્રાન્તપુરુષીયપ્રવૃત્ત્યભાવાનુવાદિત્વાત્,
પ્રાપ્તાર્થે ઽપિ ઽભુઞ્જતેઽ ઇત્યાદૌ વિધિપ્રયયદર્શનાત્, કૃતેઃ
ઽકરોમિઽ, ઽક્રિયતેઽ, ઽકુર્વઽ ઇત્યાદિરૂપાયા નિષ્ફલત્વાત્
તદાચરણમયુક્તમિતિ શઙ્કા સમ્ભવતિ, તથાપિ તસ્યાઃ
શિષ્યાવધાનફલકત્વાત્ ન દોષઃ। અત એવ ઽશિષ્યાવધાનાય
પ્રતિજાનીતઽ ઇત્યાદિલેખનં ગ્રન્થકૃતાં તત્ર તત્ર
સઙ્ગચ્છતે। અવધાનં
ચ મનસો વિક્ષેપરાહિત્યં વિજાતીયમનોયોગ ઇતિ યાવત્।
ચતુર્થ્યર્થઃ ઉત્પત્ત્યનુકૂલવ્યાપારેચ્છા। અન્યત્ પૂર્વવત્। સ ચ
વ્યાપારઃ ઽમયા પ્રતિજ્ઞા કૃતા, ભવદ્ભિસ્સાવધાનેન ભવિતવ્યમ્ઽ
ઇતિ શિષ્યાન્ પ્રતિ ગુરોઃ શબ્દપ્રયોગઃ। [2] સ્વગ્રન્થસ્ય ઇતરગ્રન્થનેત્યાદિ।
સ્વગ્રન્થવિશેષ્યકેતરગ્રન્થજન્યપ્રયોજનજનકત્વાભાવપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દાનુકલૂકૃતિમાનિત્યન્વયબોધઃ।
દીપિકાયામ્ [1] મઙ્ગલસ્ય સમાપ્તિસાધનત્વં નાસ્તીતિ। મઙ્ગલં
સમાપ્તિસાધનત્વાભાવવદિત્યર્થઃ। તાદૃશસાધનત્વાભાવો
મઙ્ગલવૃત્તિરિતિ વા।
[1] અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં વ્યભિચારાદિતિ।
અન્વયવ્યભિચારશ્ચ કારણસત્ત્વે ઽપિ કાર્યાનુત્પત્તિરૂપઃ, તન્નિષ્ટકર્ષશ્ચ

1સ્વાવચ્છિન્નવ્યાપ્યતાનવચ્છેદકકારણતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નકારણકૂટવન્નિષ્ઠાભાવીયકાર્યતાવ
- ચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકકાર્યતાવચ્છેદકકત્વમ્,
1. સ્વાવચ્છિન્નેત્યાદિ।
સ્વપદેન યદ્ધર્માવચ્છિન્નસત્ત્વે ઽપિ કાર્યં ન જાયતે તદ્ગ્રાહ્યમ્। તચ્ચ
કપાલાકાશસંયોગત્વં તદવચ્છિન્નવ્યાપ્યતાવચ્છેદકં
કપાલદ્વયસંયોગત્વં વ્યાપ્યતાનવચ્છેદકં યત્ કારણતાવચ્છેદકં
દણ્ડત્વાદિ તદવચ્છિન્નકારણકૂટવતિ કપાલદ્વયસંયોગશૂન્યે પ્રદેશે
વર્તતે યઃ ઘટાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકઘટત્વકત્વસ્ય
કલાલકાશસંયોગત્વે સત્ત્વાત્ તદ્વતઃ કપાલકાશસંયોગસ્ય
અન્વયવ્યભિચારિત્વમ્ અત્ર કારણતાવચ્છેદકે
વ્યાપ્યતાનવચ્છેદકાન્તાનુપાદાને
કપાલાકાશસંયોગસ્યાન્વયવ્યભિચારિત્વં ન નિર્વહતિ।
અતસ્તુદપાદાનમ્।
કાર્યતાવચ્છેદકનિરૂપિતતાદૃશાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છેદકત્વાભિમતધર્મવત્ત્વમ્।
વ્યતિરેકવ્યભિચારશ્ચ કારણાભાવે ઽપિ કાર્યોત્પત્તિરૂપઃ।
કાર્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
કાર્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાધિકરણવિશિષ્ટકારણતાવચ્છેદકવત્ત્વમ્।
વૈશિષ્ટ્યં1સ્વનિષ્ઠાભાવીયકારણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાવચ્છિન્નવ્યાપ્યતાનવચ્છેદક
યાવદવચ્છિન્નાધિકરણકૂટવત્ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વોભાયસમ્બન્ધેન।
તાદૃશકૂટવત્ત્વં ચ
સ્વસમાનાધિકરણભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિ ષ્ઠાવચ્છેદકતાક
પ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન સ્વવિશિષ્ટત્વપર્યવસિતમ્।
સ્વાધિકરણતા
સ્વવિશિષ્ટકરણતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નનિરૂપિતાધિકરણતાત્વસમ્બન્ધેન।
સ્વવૈશિષ્ટ્યં
સ્વાવચ્છિન્નવ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા ચાધેયતાસમ્બન્ધેન।
તાદૃશાધેયતાશૂન્યકારણતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમ્ અન્વયસહચારઃ।
નિરુક્તોભયસમ્બન્ધેન કાર્યાધિકરણવિશિષ્ટાન્યકારણતાવચ્છેદકવત્ત્વં
વ્યતિરેકસહચારઃ।
અન્વયવ્યભિચારગ્રસ્તકપાલાકાશસંયોગવારણાયાન્વયસહચારગ્રહઃ
કારણતાગ્રહહેતુઃ। વ્યતિરેકવ્યભિચારગ્રસ્તરાસભાદિવારણાય
વ્યતિરેકસહચારગ્રહઃ તથા। 2વ્યભિચાર ગ્રહૌ ચ ક્રમેણ
સહચારગ્રહપ્રતિબન્ધકૌ।
પ્રકાશિકાયામ્ [3] અતો
ન વ્યભિચાર ઇત્યનેનાન્વય ઇતિ। અતો ન વ્યભિચાર
ઇત્યુત્તરવાક્યેનાન્વય ઇત્યર્થઃ। વિઘ્નાન્યૂનસંખ્યાકત્વસ્ય
કારણતાવચ્છેદકત્વે ગૌરવમભિસન્ધાન કલ્પાન્તરમાહ -
બલવત્તરસ્યેતિ।
1.સ્વનિષ્ઠાભાવીયેત્યાદિ। પ્રથમસ્વપદં

કાર્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાધિકરણપરમ્। દ્વિતીયસ્વપદં
કારણતાવચ્છેદકપરમ્। એવમુપરિતનસ્વપદાનિ
કારણતાવચ્છેદકધર્મપરાણિ।
2.
વ્યભિચારગ્રહૌચેતિ। અન્વયવ્યભિચારગ્રહઃ
અન્વયસહચારગ્રહપ્રતિબન્ધકઃ, વ્યતિરેકવ્યભિચારગ્રહઃ
વ્યતિરેકસહચારગ્રહપ્રતિબન્ધક ઇત્યર્થઃ।
વિઘ્નધ્વંસદ્વારેતિ।
સ્વજન્યવિઘ્નધ્વંસસમ્બન્ધેનેત્યર્થઃ। એવમગ્રે ઽપિ। અત એવ
વિઘ્નબહુત્વે ઽપિ યત્ર બલવત્તરમેકં મઙ્ગલં વર્તન્તે તત્રાપિ
સમાપ્તિર્ભવતિ। બલવત્તરત્વં ચ વૈજાત્યવિશેષઃ।
[3] આહુઃ ઇત્યસ્વરસ્સૂચિતઃ। તદ્બીજન્તુ
ઽસકૃદુચ્ચરિતઃ શબ્દઃ સકૃદેવાર્થં ગમયતિઽ ઇતિ ન્યાયાત્ અત
ઇત્યાદિપદાનામાવૃત્તાનામર્થદ્વયબોધકત્વાનુપપત્તિરેવ। નનુ
શિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતિબોધિકર્તવ્યતાકમિત્યનેન
શિષ્ટાચારસ્ય
મઙ્ગલકર્તવ્યતાબોધકશ્રુત્યનુમાપકત્વં લભ્યતે। તચ્ચ નોંપપદ્યતે।
શિષ્ટાચારમાત્રસ્ય
શ્રુતિબોધિતાપ્રવૃત્તપ્રવૃત્તિવિષયત્વલક્ષણકર્તવ્યતારહિતભોજનસાધારણત્વાત્।
ઽસ્નાત્વા ભુઞ્જીતઽ ઇત્યાદિઃ તત્કર્તવ્યતાબોધિકેતિ વાચ્યમ્। તસ્યાઃ
ભોજને સ્નાનોત્તરકાલીનતામાત્રવિધાનપરત્વાત્। ભોજનસ્ય
રાગપ્રાપ્તતયા તદ્વિધિપરત્વાસમ્ભવાત્। ઽઅપ્રાપ્તે હિ શાસ્ત્રમથવત્ઽ
ઇતિ ન્યાયેનેત્યાશયેન શઙ્કતે - [1] નનુ મઙ્ગલસ્ય કર્તવ્યત્વ
ઇતિ। કર્તવયત્વે કૃતિવિધેયત્વે। કિં શબ્દઃ ક્ષેપે। તથા ચ
મઙ્ગલકર્તવ્યતાપ્રમિતિકરણં ન કિમપીત્યર્થઃ।
શિષ્ટાચારસ્યોક્તયુક્ત્યા શ્રુત્યનુમાપકત્વાસમ્ભવાત્ ઇતિ ભાવઃ।
યત્તુ કર્તવ્યત્વં કૃતિવિધેયતાપ્રયોજકત્વમિત્યર્થઃ ઇતિ,
તદપહાસ્યમ્। વિષયતાત્મકગૌણકર્માર્થકસ્ય તવ્યાદિપ્રત્યયસ્ય
વિષયતાપ્રયોજકધર્મવદર્થકતાયાં પ્રમાણાભાવાત્। અન્યથા
બોદ્ધવ્યશબ્દાદાવપિ તથા પ્રસઙ્ગાત્। અત એવ [3] મઙ્ગલસ્ય શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં વ્યવસ્થાપયિતું
શઙ્કત ઇત્યવતરણિકાદાનમપિ સઙ્ગચ્છતે।
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયાનુકૂલસમીચીનયુક્તિકથનં
વ્યવસ્થાપનમ્। તુમુનઃ ઇચ્છૈવાર્થઃ। તસ્ય
1સ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વસ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વોભયસમ્બન્ધેન
શઙ્કાયામન્વયઃ।
1. સ્વવિષયેત્યાદિ।
સ્વં વ્વવસ્થાપનેચ્છા તદ્વિષયઃ વ્યવસ્થાપનં તત્સમાનકર્તૃકત્વં
શઙ્કાયામ્, તથા સ્વં વ્યવસ્થાપનેચ્છા તત્પ્રયોજ્યા
શઙ્ગાવિષયકેચ્છા તદ્વિષયત્વં ચ શઙ્કાયામ્। મઙ્ગલસ્ય
શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકત્વં વ્યવસ્થાપયેયમિતીચ્છયા પૂર્વપક્ષં

કુર્યામિતિ પૂર્વપક્ષેચ્છા જાયત ઇતિ ભાવઃ।
દીપિકાયાં સમાધત્તે-
[1] શિષ્ટેત્યાદિ। હેતુસાધ્યાદિપ્રદર્શનપૂર્વકમનુમાનસ્વરૂપં
વિવૃણોતિ - [1] તથાહીત્યલૌકિકાવિગીતશિષ્ટાચારવિષયત્વાદિતિ।
અત્રાલૌકિકત્વસમાનાધિકરણાવિગીતત્વસમાનાધિકરણશિષ્ટાચારવિષયત્વાદિત્યાશયઃ।
કર્મધારયોપરિ શ્રૂયમાણભાવપ્રત્યયસ્ય
પૂર્વપદાર્થતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણોત્તરપદાર્થતાવચ્છેદકબોધકત્વવ્યુત્પત્તેઃ।
નનુ શિષ્ટાચારાનુમિતશ્રુતેરિત્યત્ર
શિષ્ટસમવેતકૃતિવિષયકપરામર્શજન્યાનુમિતિવિધેયત્વં શ્રુતૌ
બોધિતં ન સંઘટતે। ઽમઙ્ગલં શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકમ્ઽ
ઇત્યનુમિતિવિધેયત્વસ્ય શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યતાકત્વ એવ સત્ત્વાત્।
શ્રુતેશ્ચ 1તદવચ્છેદકકોટિપ્રવિષ્ટત્વાત્। વિધેયકોટિપ્રવિષ્ટત્વે ઽપિ
વિધેયત્વં ન સ્વીકર્તું શક્યમ્। તથા સતિ વહ્નિત્વમનુમિતમિતિ
વ્યવહારપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યાશઙ્કાયાં શ્રુતેર્વિધેયત્વમુપપાદયતિ -
[3] અત્રાયમાશય ઇત્યાદિના। અનુમિતેઃ પૂર્વમસિદ્ધત્વાદિતિ।
અનુમિતિપ્રાક્કાલીનજ્ઞાનવિષયતાનવચ્છેદકત્વાદિત્યર્થઃ। તેન
પરામર્શવિષયત્વે ઽપિ મહાનસીયવહ્ન્યાદેઃ ન વિધેયતાનુપપત્તિઃ। અત્ર
ચ મઙ્ગલકર્તવ્યતાબોન્ધકશ્રુતિરૂપવિશેષસ્તુ પક્ષે
સાધ્યસમ્બન્ધસિદ્ધિમાત્રેણૈવ સમ્ભવતિ। પર્વતો વહ્નિમાનિત્યાદૌ
પર્વતીયવહ્ન્યાદિવદિત્યવધેયમ્।
નનુ [1] શિષ્ટાચારનુમિતરુતેરેવેતિ દીપિકાવાક્યસ્થેનૈવકારેણ
તાદૃશશ્રુત્યતિરિક્તસ્ય મઙ્ગલકર્તવ્યતાયાં પ્રમાણત્વં વ્યવચ્છિદ્યતે।
તચ્ચ ન યુજ્યતે। ઽમઙ્ગલં કર્તવ્યં સમાપ્તિફલકત્વાત્ઽ
ઇત્યનુમાનસ્ય તત્ર પ્રમાણત્વં સમ્ભવતીત્યત આહ - [3] એવકારો ઽપ્યર્થક ઇતિ। આહુરિત્યસ્વરસઃ। તદ્બીજન્તુ
વૃત્ત્યનિયામકસમ્બન્ધસ્ય
વ્યાપકતાઘટકત્વસામાનાધિકરણ્યઘટકત્વયોરસમ્ભવઃ।
યથાશ્રુતદીપિકાવાક્યાર્થાસ્વારસ્યં ચેતિ। વિધિમન્તરા રાગાદીતિ।
અત્ર ચાન્તરાશબ્દસ્યાભાવોર્ઽથંઃ। તસ્ય સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન રાગે
અન્વયઃ। અત્ર ચ વિધેઃ
સ્વબોધિતકર્તવ્યતાકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ।
સામાનાધિકરણ્યઘટકદ્વિતીયવૃત્તિર્વિંષયતયા।
1. તદવચ્છેદકેતિ।
વિધેયતાવચ્છેદકેત્યર્થઃ।
તસિલઃ
પ્રયોજ્યત્વમર્થઃ। પ્રાપ્તિઃ પ્રવૃત્તિઃ। ક્તપ્રત્યયાર્થઃ વિધેયઃ। તથા ચ
વિદ્ધ્યભાવસમાનાધિકરણરાગાધીનપ્રવૃત્તિવિધેયભિન્નત્વમિતિ
ફલિતમ્। યદ્યપિ મઙ્ગલે રુતિબોધતકર્તવ્યતાકત્વસન્દેહેન
તાદૃશરાગાધીનપ્રવૃત્તિવિષયત્વસ્ય સન્દિગ્ધતયા વિશિષ્ટહેતોઃ
સાધ્યાવિશેષો દુર્વારઃ,
નિશ્ચિતહેતોરેવ

નિશ્ચાયકત્વાત્, તથાપિ પ્રવૃત્તિવિષયત્વેન ઉભયવાદિમતસિદ્ધં
યદ્યદ્ભોજનાદિકં તત્તદ્ભિન્નત્વનિવેશે
તાત્પર્યમ્। અત એવ
રાત્રિશ્રાદ્ધાદિવારણાયાવિગીતત્વવિશેષણમપિ સફલમ્। અન્યથા તત્ર
શ્રુતિબોધિતકર્તવ્યત્વવિરહે વિધિમન્તરા રાગતઃ પ્રાપ્તત્વેન
તદ્વૈયર્થ્યાત્। અવિગીતત્વં ધર્મશાસ્ત્રાદ્યધીનનિવૃત્તિવિષયભિન્નત્વમ્।
આદિપદેન નિષ્ફલત્વપ્રમાસઙ્ગ્રહઃ। તેન ઽનુ કુર્યાત્ નિષ્ફલમ્ઽ
ઇત્યાદેઃ અનુવાદરૂપત્વે વ્યુત્ક્રમકૃતદર્શાદૌ ન વ્યભિચારઃ।
એતત્સર્વમભિપ્રેત્યાગ્રે [4] સઙ્ક્ષેપ ઇત્યુક્તમ્।
[3] વેદોક્તત્વજ્ઞાનેનેતિ।
વેદોક્તત્વજ્ઞાનજન્યવેદવિહિતકર્માનુકૂલકૃતિમત્ત્વં
શિષ્ટત્વમિત્યર્થઃ। વેદાવિહિતહિંસાદિકર્માણિ વેદોક્તત્વભ્રમેણ યઃ
કરોતિ તદ્વારણાય વેદોક્તત્વજ્ઞાનં પ્રમારૂપમિતિ ભાવઃ। [3] અહિંસાદિકર્તરીતિ। 1અત્રાહિંસાશબ્દેન હિંસાવિરોધિવ્યાપારો
વિવક્ષિતઃ। દીપિકાયામ્ [1] નિષિદ્ધત્વાદિતિ। ઇદં ચાપાતતઃ। ન
કુર્યાદિત્યાદેરનુવાદરૂપતાયાઃ પ્રાગેવોક્તત્વાત્। [4] તર્કપદસ્યેત્યાદિષષ્ઠ્યાઃ વિશેષ્યત્વમર્થઃ। તસ્ય ભ્રમે ઽન્વયઃ।
ભ્રમમિત્યત્ર નિવૃત્ત્યન્વયિ પ્રતિયોગિત્વં દ્વિતીયાર્થઃ।
નિવૃત્ત્યનુકૂલવ્યાપારો વારણં, તુમર્થ ઇચ્છા, તસ્યાશ્ચ
સ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વસ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વોભયસંબન્ધેન
નિર્વચને ઽન્વયઃ। દીપિકાયામ્ સઙ્ક્ષેપેણેતિ। સ્વલ્પત્વેનેત્યર્થઃ।
વૈશિષ્ટ્યે તૃતીયા, તચ્ચ કથનાન્વિતમ્।
1. અત્રાહિંસાશબ્દેનેતિ।
અહિંસાશબ્દસ્ય હિંસાભાવાર્થકત્વે અભાવસ્ય કૃત્યવિષયત્વાત્
અહિંસાકર્તરીત્યનુપપન્નં સ્યાત્।
અતઃ
હિંસાવિરોધિવ્યાપારો ઽહિંસેત્યર્થઃ। નઞો ઽત્ર વિરોધ્યર્થકત્વં
ઽતદન્યતદ્વિરુદ્ધતદભાવેષુ નઞ્ઽ ઇતિ શાસ્ત્રકૃદ્વચનમ્।
પદાર્થવિભાગઃ
[15] પદસમ્બન્ધિત્વાંશસ્યેતિ। ન ચ
વિષયત્વે ઽભિધારૂપિતત્વસ્ય વ્યર્થત્વાત્ કિં તદભિધાનેનેતિ વાચ્યમ્।
1અભિધાનિરૂપિતવિષયત્વસ્યાપિ વિષયસ્ય સત્ત્વાત્ અભિધીયવિષયત્વસ્ય
પદાર્થસામાન્યલક્ષણતા ન સંભવતીતિ ભ્રમવારણાય
વિષયતાયામભિધાનિરૂપિતત્વસ્ય નિવેશેનાદોષાત્।
પદસમ્બન્ધિન્યાશ્ચાભિધાયાઃ વિષયતાસંબન્ધેનૈવ વિષયસંબદ્ધત્વાત્
યદ્યપિ વિષયતાસમ્બન્ધેન અભિધાવત્ત્વસ્યૈવ લક્ષણત્વં વક્તુમુચિતમિતિ
તસ્યાઃ પ્રકારવિધયા નિવેશો વિફલઃ, તથાપિ"વ્યાવૃત્તિર્વ્યવહારો વા લક્ષણસ્ય પ્રયોજનમ્"ઇત્યુક્તરીત્યા વ્યવહારસાધને વિષયતાયાઃ
વૃત્ત્યનિયામકતયા હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વં સવિવાદમિત્યભિપ્રાયઃ।
ન ચૈવં
સ્વસમાનાધિકરણવ્યાપ્યતાવચ્છેદકવિષયતારૂપધર્માન્તરઘટિતત્વાત્
અભિધેયત્વત્વસ્ય વ્યાપ્યતાનવચ્છેદકતયા વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિરિતિ
વાચ્યમ્। અભિધાવિષયત્વસ્ય નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેનાભિધાવિશિષ્ટત્વેન

લક્ષણત્વાદિત્યાશયાદિતિ।
દીપિકાયામ્ [15] પદાર્થાન્ વિભજતે ઇતિ। વિપૂર્વકભજધાતોઃ
સ્વસમભિવ્યાહૃતદ્વિતીયાન્તપદોપસ્થાપ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનજનકશબ્દોર્ઽથઃ।
દ્વિતીયાન્તપદૌપસ્થાપ્યતાવચ્છેદકત્વમુપલક્ષણમ્। એવમુત્તરત્રાપિ
બોધ્યમ્। નનુ પૃથિવ્યાદિપદાર્થાનામનન્તત્વાત્ કથં પદાર્થાનાં
સપ્તત્વકથનં સંગ્રહે સઙ્ગચ્છત ઇત્યાશઙ્ક્ય સપ્તપદસ્ય
દ્રવ્યત્વાદિરૂપસપ્તોપાધ્યન્યતમતત્પરતયા સમાધત્તે પ્રકાશિકાયામ્
[15] દ્રવ્યત્વાદિરૂપા ઇતિ। સપ્તોપાધય ઇતિ। નન્વત્રોપાધિષુ
કિં નામ સપ્તત્વમ્? ન તાવત્ સઙ્ખ્યારૂપં સમ્ભવતિ ઉક્તયુક્તેઃ।
એકત્વસ્ય સઙ્ખ્યારૂપત્વે ઽપિ દ્રવ્યત્વાદિવિશેષણસપ્તત્વસ્ય
સઙ્ખ્યારૂપત્વાયોગાત્। ન ચ ભ્રમમાદાય તદપપત્તિરિતિ વાચ્યમ્।
અભ્રાન્તાનાં તાદૃશભ્રમાસમ્ભવેન તેષામુપાધિષુ
સપ્તવ્યવહારાનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્। તથાપિ એકમાત્રવૃત્તિધર્મ એકત્વમ્।
એકમાત્રવૃત્તિત્વં ચ
1. અભિધાનિરૂપિતેતિ।
અભિધયા અનિરૂપિતં વિષયત્વં યસ્યેત્યર્થઃ।
અભિધીયવિષયત્વસ્યેતિ। અભિધયા નિરૂપિતં યત્ વિષયત્વં
તસ્યેત્યર્થઃ।
સ્વવૃત્તિત્વસ્વભિન્નવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
કિઞ્ચિદ્વિશિષ્ટાન્યત્વમ્।
સ્વપ્રતિયોગિવૃત્તિત્વસ્વાનુયોગિવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
ભેદવદન્યત્વં વા। તથા ચાયમનુગમઃ
-સ્વીયૈકત્વપ્રકારતાનિરૂપિતદ્રવ્યત્વનિષ્ઠવિશેષ્યત્વસ્વીયૈકત્વપ્રકારતાનિરૂ
પિતગુણનિષ્ઠવિશેષ્યત્વાદ્યન્યતમવદ્ધર્મવિશિષ્ટત્વં સપ્તત્વમ્।
અથાત્ર
સ્વીયૈકત્વપ્રકારતાનિરૂપિતદ્રવ્યત્વાદિનિષ્ઠવિશેષ્યત્વાદિસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન
સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદસપ્તકવત્ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વસમ્બન્ધેન
વિશિષ્ટત્વં વાચ્યમ્। એવં ચ તત્રાપિ ભેદેષુ સપ્તત્વસ્યોક્તરિત્યા
અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષસ્યૈવ વક્તવ્યતયા અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ ચેત્ - ન।
અત્રાપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વં ચ
દ્રવ્યત્વનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિત એકત્વનિષ્ઠપ્રકારત્વવિશિષ્ટં
યદ્ગુણત્વનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિત એકત્વનિષ્ઠપ્રકારત્વવિશિષ્ટં
તદાદિવિશિષ્ટા ય બુદ્ધિઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનતદ્વત્ત્વં,
વિશિષ્ટાયાસ્તસ્યાઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન દ્રવ્યત્વાદાવેવ
સત્ત્વોપગમાત્ ન સમૂહાલમ્બનજ્ઞાનમાદાયાતિપ્રસઙ્ગઃ। વૈશિષ્ટ્યં
સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેનેતિ। [15]
એવમગ્રિમગ્રન્થસ્યાપીતિ। નવૈવ
દ્રવ્યાણીત્યાદિરેત્યર્થઃ। દીપિકાયામ્
અધિકસંખ્યાવ્યવચ્છેદાર્થકત્વાદિતિ। અત્રાધિકસંખ્યાશબ્દઃ
અષ્ટમપદાર્થપરઃ। વ્યવચ્છેદો નામ નિષેધસિદ્ધિઃ। તથા ચ ઽત્રીન્

બ્રાહ્મણાન્ આનયઽ ઇત્યાદૌ ચતુર્થાદિબ્રાહ્મણનિષેધવત્
અષ્ટમપદાર્થનિષેધસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ।
1સ્વાશ્રયવૃત્તિત્વસ્વાનાશ્રયવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રકૃતસપ્તત્વવિશિષ્ટસંખ્યા અધિકસખ્યાપદાર્થઃ। [15] નન્વતિરિક્તઃ પદાર્થ ઇતિ। યદ્યપિ
અતિરિક્તપદાર્થરૂપધર્મ્યપ્રસિદ્ધિઃ પ્રમિતત્વાભાવકોણ્ટ્યપ્રસિદ્ધિશ્ચેતિ
વિકલ્પો ઽયં નોપપદ્યતે, તથાપિ પ્રમિતઃ પદાર્થઃ
પદાર્થવિભાજકધર્મઃ અતિરિક્તો વા ન વેત્યર્થઃ।
1. સ્વાશ્રયવૃત્તિત્વેતિ।
સ્વં સપ્તત્વસંખ્યા સ્વાશ્રયાઃ સપ્તપદાર્થાઃ તદ્વૃત્તિત્વં
અષ્ટત્વસંખ્યાયામ્, એવં સ્વં સપ્તત્વં તદનાશ્રયઃ અષ્ટમપદાર્થઃ
તદ્વૃત્તિત્વં અષ્ટત્વસંખ્યાયામ્।
અતિરિક્તત્વં ચ
દ્રવ્યત્વાદ્યભાવત્વાન્તાન્યતમાધિકરણવૃત્તિત્વમ્। તથા ચ
પદાર્થવિભાજકધર્મઃ તાદૃશાધિકરણવૃત્તિર્નવેત્યર્થો લભ્યત ઇતિ
ધર્મિપ્રસિદ્ધ્યા કોટિપ્રસિદ્ધ્યા ચ વિકલ્પસિદ્ધિઃ।
યત્તુ
ઽદ્રવ્યાદિભેદકૂટવત્ત્વસ્ય તાદૃશભેદક્ટાત્મકસ્ય
કૂટઘટકપ્રત્યેકાનતિરિક્તતયા પ્રમિતપદાર્થવૃત્તિત્વાભાવસ્ય
દુર્ઘટત્વાત્। વિકલ્પે ઽન્યતરકોટેરબાધિતત્વનિયમાત્
વ્યાસજ્યવૃત્તિધર્મવચ્છિન્નાનુયોગિતાકૈકદેશવૃત્તિપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્યાપ્રામાણિકત્વાત્
તાદૃશકૂટાધિકરણત્વસ્ય ચાપ્રસિદ્ધત્વાત્ કૂટત્વસ્ય દુર્વચત્વાચ્ચ।
પ્રમિતઃ પદાર્થઃ દ્રવ્યાદિભેદકૂટવાન્ ન વેતિ વિકલ્પાર્થઃ ઇત્યપિ
ન। ભેદાનામેકવિશિષ્ટાપરત્વેન નિવેશે ઽપ્રસિદ્ધિપ્રસઙ્ગેન
તાવદ્વિવિષયકધીવિષયત્વસ્ય પ્રત્યેકમેવ ભેદેષુ સત્ત્વાત્। [16] ઇતિ વ્યવચ્છેદાર્થકત્વાદિતિ।
ઇત્યાકારકનિશ્ચયફલકત્વાદિત્યર્થઃ। ન ચ તાદૃશનિશ્ચય એવ માસ્તુ
ઇતિ શઙ્કનીયમ્। ષોડશપદાર્થાનાં કૢપ્તપદાર્થાન્તર્ભાવસાધને
તાદૃશવ્યાપ્તિનિશ્ચયસ્યાવશ્યાપેક્ષિતત્વાત્। [15] સંગ્રહે દ્રવ્યગુણેત્યાદિ। અત્ર ચ દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વસમ્બન્ધેન ઽએકત્ર
દ્વયમ્ઽ ઇતિ રીત્યા પદાર્થત્વાવચ્છિન્ને દ્રવ્યાદ્યન્વયો
વ્યુત્પત્તિવૈચિત્ર્યાત્। ઽપદાર્થત્વં દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વવ્યાપ્યમ્ઽ
ઇતિ બોધસ્તુ ઔત્તરકાલિકો માનસ એવ। પ્રપઞ્ચિતં
ચેદદસ્માભિરન્યત્ર।
દીપિકાયામ્ [15] દ્રવ્યાદિસપ્તાન્યતમત્વં નામેત્યાદિ। અત્રાયમાશયઃ---
સામાનાધિકરણ્યસંબન્ધેન દ્રવ્યભેદવિશિષ્ટો યો ગુણભેદઃ
તદ્વિશિષ્ટો યઃ કર્મભેદઃ તદ્વિશિષ્ટો યો ઽયં સામાન્યભેદઃ
તદ્વિશિષ્ટો યો ઽયં વિશેષભેદઃ તદ્વિશિષ્ટો યો ઽયં સમવાયભેદઃ
તદ્વિશિષ્ટો યો ઽયમભાવભેદઃ
તસ્યાભાવત્વાવચ્છિન્નાનુયોગિતાકસ્વરૂપસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ
એવ દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વં, એવં વૈપરીત્યમપ્યેવમૂહ્યમ્। અન્યથા
દ્રવ્યાદિભેદસપ્તત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવરૂપત્વે સપ્તત્વસ્ય
દુર્વચતયા તાદૃશાભાવસ્યાપિ અપ્રસિદ્ધ્યાપત્તેઃ। યદ્યપિ સપ્તત્વસ્ય

તદ્વિષયકધીવિશેષવિષયત્વરૂપત્વં સુવચમ્। તથાપિ વિષયત્વસ્ય
વ્યાસજ્યવૃત્તિત્વે માનાભાવઃ તદવચ્છિન્નાત્યન્તાભાવઃ દ્રવ્યાદિષુ
પ્રત્યેકં વર્તતે। અસ્મત્પક્ષે તુ તાદૃશભેદં પ્રતિ
તાદૃશસંબન્ધસ્ય
વ્યધિકરણતયા
વ્યધિકરણસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવપ્રસિદ્ધિસૌલભ્યમિતિ
સુધીભિઃ વિભાવનીયમ્। [16] વસ્તુતસ્ત્વિત્યાદિ। ઇદમત્ર
ચિન્ત્યમ્-પદાર્થત્વં દ્રવ્યાદ્યન્યતમત્વવ્યાપ્યમ્, સપ્તત્વં ચ
તદ્વિષયકધીવિષયકત્વરૂપમિત્યુક્તયૈવ સામાઞ્જસ્યે દ્રવ્યપદસ્ય
દ્રવ્યત્વપરત્વં અન્યતમપદસ્યાન્યતમવત્પરત્વં ચ વિના લક્ષણાં ન
નિર્વહતીતિ લક્ષણાશ્રયણમયુક્તમ્। કિઞ્ચિલ્લક્ષણા હિ શક્યસમ્બન્ધરૂપા
દ્રવ્યાદ્યન્યતમસ્ય
શક્યાર્થત્વાભાવાત્
તાદૃશાન્યતમવતિ લક્ષણા ન શક્યતે। તથા શક્ત્યપ્રસિદ્ધિઃ
ઉપપાદનાયૈવ।
દ્રવ્યવિભાગઃ
[22] દ્રવ્યમિતિ જાત્યેકવચનમિતિ। નન્વત્ર કિં
નામ જાતિગતમેકત્વમ્? ન તાવત્ ગુણઃ। તત્ર તદનઙ્ગીકારાત્।
નાપિ સજાતીયદ્વિતીયંરાહિત્યમ્, સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાતામ્
ઇતિ ચેત્, ઉચ્યતે-એકમાત્રવૃત્તિધર્માવચ્છિન્ને એકવચનસ્ય શક્તિઃ।
વ્યક્ત્યેકત્વપરવાક્યસ્થલે ઽપશુના યજેતઽ ઇત્યાદૌ
1સ્વાશ્રયત્વસ્વવૃત્તિપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રકૃત્યર્થે ઽન્વયઃ। અવચ્છેદકત્વં ચ
સ્વકરણકયાગકરણીભૂતપશ્વાદિવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેન
અવચ્છેદકતા ચાશ્રયતાસમ્બન્ધેન। જાત્યેકત્વપરવાક્યસ્થલે
દ્રવ્યમિત્યાદૌ તુ
2સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસ્વકર્મકવિભાગકર્મીભૂતદ્રવ્યવૃત્તિભેદપ્રતિયોગ્ ઇતાવચ્છેદક-
ત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાકત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રકૃત્યર્થે ઽન્વયઃ। સા ચ સ્વાશ્રયાશ્રયત્વસમ્બન્ધેન। એકત્વમન્યત્રાપિ
બોધ્યમ્।
1. સ્વાશ્રયત્વેતિ। સ્વં
એકત્વમ્, તદાશ્રયત્વં પ્રકૃત્યર્થે પશૌ, એવં સ્વં એકત્વં તદ્વૃત્તિઃ
પશુમદ્ભેદઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ચ પશૌ। સ્વકરણકેત્યત્ર
સ્વશબ્દઃ પ્રકૃત્યર્થપશુપરઃ।
2.
સ્વાશ્રયાશ્રયત્વેત્યાદિ। પ્રથવસ્વશબ્દઃ એકત્વપરઃ। દ્વિતીયસ્વશબ્દઃ
તૃતીયસ્વશબ્દશ્ચ પ્રકૃત્યર્થદ્રવ્યપરઃ।
સ્વનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાકત્વમિત્યસ્ય સ્વનિષ્ઠા યા
ભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતા તત્કત્વમિત્યર્થઃ।
સ્વનિષ્ઠાવચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વમિતિ યાવત્।

[24] મીમાંસકમતમિત્યાદિ। દૂષણં
અનુપપન્નત્વપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલયુક્તિકથનમ્। તુમુન ઇચ્છૈવાર્થઃ,
તસ્યાઃ ઉપન્યાસે 1પૂર્વવદેવાન્વયઃ। [24] અતિરિક્તત્વં
વ્યસ્થાપયિતુમ્ ઇત્યત્રાપિ ઉક્તરીતિરેવ। નિરાકરણં તુ
અભાવપ્રકારકજ્ઞાનાનુકૂલશબ્દઃ। [24] અન્તર્ભાવમિત્યત્ર
દ્વિતીયાયાઃ પ્રતિયોગિત્વમર્થઃ। તસ્ય નિરાકરણૈકદેશે ઽભાવે ઽન્વયઃ।
દીપિકાયાઞ્ [24] પ્રતીતિબલાદિત્યત્ર બલશબ્દેન
વિષયસાધકત્વં દ્યોત્યતે। અતઃ તસ્યા ભ્રમત્વે ન વિષયસાધકત્વમિતિ
શઙ્કાનિરાસાયાબાધિતેત્યુક્તમ્। નીલેત્યાદિ। અત્ર ચ
દ્રવ્યસાધકહેતુદ્વયકથનં 2ન્યૂનાધિકદૃષ્ટાન્તમભિસન્ધાય। [24] કાલિકાદિસમ્બન્ધેનેતિ। અત્રાદિપદેન વિષયતાસમ્બન્ધસ્ય
પરિગ્રહઃ। ન તુ દૈશિકવિશેષણતાયાઃ, તથા સતિ મૂર્તેષુ
સાધ્યસત્ત્વેન વ્યભિચારાનવકાશાત્। [24] અતિપ્રસક્તત્વે ઽપીતિ।
જન્યગુણદાવિત્યાદિઃ। દ્રવ્યત્વે સિદ્ધે સતીતિ। અત્ર દ્રવ્યત્વ ઇતિ
સપ્તમ્યાઃ અનુમિતિરૂપસિદ્ધિરર્થઃ। તસ્યા ઉત્તરકાલીનત્વસમ્બન્ધેન
નિરાકરણે ઽન્વયઃ। દીપિકાયામ્ [23] તમસો
નાકાશાદિપઞ્ચકે ઽન્તર્ભાવ ઇતિ।
આકાશાદિપઞ્ચકાન્યતમત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ
તમોવૃત્તિરિત્યન્વયબોધઃ। [23]
ન વાયાવિતિ પૃથક્કરણં
વાયાવનન્તર્ભૂતત્વસાધકહેત્વન્તરસત્ત્વાત્। ન હિ સ્પર્શાભાવાદેરપિ
આકાશાદ્યનન્તર્ભૂન્તત્વસાધકત્વં સમ્ભવતિ, 3વ્યભિચારાત્।
નવીનમતમનુસૃત્ય પ્રકાશિકાયામ્ [24] વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
1. પૂર્વવદેવાન્વય
ઇતિ।
સ્વવિષયસમાનકર્તૃકત્વસ્વપ્રયોજ્યેચ્છાવિષયત્વોભયસંબન્ધેનાન્વયઃ
ઇત્યર્થઃ।
2.
ન્યૂનાધિકદૃષ્ટાન્તમભિસમ્ન્ધાયેતિ। તમસો
દ્રવ્યત્વસાધકનીલત્વહેતોઃ નીલદ્રવ્યાણ્યેવ દ્દષ્ઠાન્તઃ, તમસો
દ્રવ્યત્વસાધકક્રિયાવત્ત્વહેતોસ્તુ મૂર્તદ્રવ્યાણિ દૃષ્ટાન્ત ઇત્યેવં
તાત્પયમ્।
3. વ્યભિચારાદિતિ।
તમઃ આકાશાદ્યનન્તર્ભૂતં સ્પર્શાભાવાદિતિ હિ પ્રયોક્તવ્યમ્। તત્ર ચ
સાધ્યાભાવવતિ આકાશાદૌ સ્પર્શાભાવસત્ત્વાત્ વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ।
[24] વિષમવ્યાપ્તમિતિ। વિષમવ્યાપ્તત્વં ચ
સાધ્યાવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યવ્યાપ્યત્વમ્। સમવ્યાપ્તત્વં ચ
સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધ્યવ્યાપ્યત્વમ્। નનુ
સદાગતિમત્ત્વાભાવાદિત્યત્ર હેતૌ સદાગતિશબ્દેન યોગવ્યુત્પત્ત્યા
સાર્વકાલિકગમનં લભ્યતે।
સાર્વકાલિકત્વં ચ

કાલત્વનિરૂપિતકાલિકસંબન્ધાવચ્છિન્નવ્યાપકત્વં, પ્રલયાદૌ
જન્યવાયોરભાવાત્ તદીયક્રિયાયાઃ તદાનીં વિરહેણ
કાલત્વવ્યાપકગમનરૂપસદાગતિશબ્દાર્થસ્ય જન્યવાયાવભાવેન
1તદભાવેન
વાય્વનન્તર્ભૂન્તત્વસાધને વ્યભિચાર ઇત્યત આહ -- [24] સદાગતિઃ વિજાતીયક્રિયેતિ। એવં ચ વૈજાત્યવિશેષસ્ય
જન્યવાયુક્રિયાયામપિ સત્ત્વાત્ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ।
કૢપ્તદ્રવ્યેષ્વનન્તર્ભાવાદિત્યર્થ ઇતિ। ઇદમત્ર પરિશેષાનુમાનં
વિવક્ષિતમ્ - તમઃ પૃથિવ્યાદિભેદકૂટદ્રવ્યત્વોભયવત્
પૃથિવ્યાદ્યનન્તર્ભૂન્તત્વદ્રવ્યત્વોભયસ્માત્ યન્નૈવં તન્નૈવં
યથા ઘટ ઇતિ।
અત્રાભાવરૂપતયા તમસઃ નૈયાયિકૈરભ્યુપગમાત્ સિદ્ધસાધનવારણાય
સાધ્યકોટૌ દ્રવ્યત્વનિવેશઃ। ગુણાદૌ વ્યભિચારવારણાય
હેતુકોટૌ દ્રવ્યત્વનિવેશઃ। ગુણાદૌ વ્યભિચારવારણાય
હેતુકોટૌ દ્રવ્યત્વનિવેશઃ। ગુણાદૌ વ્યભિચારવારણાય
હેતુકોટૌ દ્રવ્યત્વનિવેશઃ। પૃથિવ્યાદૌ વ્યભિચારવારણાય
પૃથિવ્યાદીતિ।
યત્તુ-સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
પૃથિવ્યાદિભેદકૂટવિશિષ્ટદ્રવ્યત્વં સાધ્યં
પૃથિવ્યાદ્યનન્તર્ભૂન્તત્વવિશિષ્ટદ્રવ્યત્વં હેતુરિતિ। તન્ન।
નૈયાયિકમતે ઽનુમિતેઃ પ્રાક્ સાધ્યહેત્વોરપ્રસિદ્ધતયા
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્દુર્ગ્રહત્વાદિતિ। દીપિકાયામ્ [23] પ્રૌઢેત્યાદિ। પ્રૌઢત્વમુત્કૃષ્ટત્વં મહત્ત્વાશ્રયત્વમ્, તેજઃ
પરમાણુવારણાય મહત્વનિવેશઃ।
તેજસ્ત્રુટિવારણયોત્કૃષ્ટત્વનિવેશઃ। પ્રકાશકત્વં
ચોદ્ભૂતાનભિભૂતરૂપવત્ત્વમ્। ચક્ષુરાદિવારણાયોદ્ભૂતેતિ।
સુવર્ણાદિવારણાયાનભિભૂતેતિ। ઘટાદિવારણાય તેજઃ- પદમ્।
યદ્યપિ ઉદ્ભૂતત્વસ્ય વક્ષ્યમાણરીત્યા
તત્તદનુદ્ભૂતત્વાભાવકૂટરૂપતયા
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકાનનુગમાત્ તમઃ પદાર્થનાનાત્વં પ્રસજ્યતે,
1. તદભાવેનેતિ।
સદાગતિમત્ત્વભાવેને ત્યર્થઃ।
તથાપિ
મહાપ્રભાવત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ એવ તમઃ।
પ્રૌઢપ્રકાશકતેજઃશબ્દેન ચ મહાપ્રભૈવ વિવક્ષિતમિતિ અભિપ્રેત્યૈવાગ્રે
દિગિત્યુક્તમ્। પ્રકાશિકાયામ્ [24]
આલોકાસહકૃતેતિ।
આલોકાજન્યચાક્ષુષનિરૂપિતલૌકિકવિષયત્વાદિતિ પર્યવસિતાર્થઃ।
તેનાન્યત્ર ચક્ષુષઃ આલોકરૂપસહકારિકારણવિશિષ્ટત્વે ઽપિ ન ક્ષતિઃ।
નનુ તમઃ પ્રત્યક્ષે ઽપિ
કાલવિધયા આલોકસ્ય કારણત્વાત્ અસિદ્ધિરિતિ ચેત્ - ન।
કાલત્વાવચ્છિન્નાલોકનિષ્ઠજનકતાકત્વાભાવસ્ય નિવેશાત્।

સ્પાર્શનમાદાય ઘટાદૌ વ્યભિચારવારણાય ચાક્ષુષેતિ। વિષયતાયાં
લૌકિકત્વનિવેશે પ્રયોજનમાહ - [24] તમસશ્ચાક્ષુષે ઽપિ
ઘટાદીનામિત્યાદિના। ઽઘટે તમઽ ઇત્યાકારકપ્રત્યક્ષે ઽલૌકિક્યા
જ્ઞાનપ્રત્યાસત્ત્યા ઘટાદીનાં વિષયત્વે ઽપિ ન તત્ર વ્યભિચાર ઇત્યર્થઃ।
અત્ર ચાધુનાતનેષુ
પુસ્તકેપુ ઽતમોવાન્ ઘટઃઽ ઇતિ પાઠો ઽનુપપન્નઃ।"અસ્માયામેધાસ્રજોવિનિઃ"
ઇતિ સૂત્રેણ તસ્મસ્વીત્યેવ
રૂપનિષ્પત્તેઃ। મતુપ્ગુણયોરસમ્ભવાત્। ઉપનીતં વિશેષણતયૈવેતિ
નિયમેનાલૌકિકજ્ઞાનપ્રત્યાસત્ત્યા ઘટાદીનાં વિશેષ્યતયા
ભાનાસંભવેનાલૌકિકવિષયતામાદાય ઘટાદૌ વ્યભિચારાસમ્ભવાચ્ચ।
અતસ્તાદૃશપાઠો ભ્રાન્તતમઃ
પ્રક્ષિપ્ત ઇતિ
વિદાઙ્કુર્વન્તુ વિદ્વાંસઃ। [24]
વિશેષાભાવં
વ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવમ્। ઇદં ચ
પક્ષદૃષ્ટાન્તયોરભેદશઙ્કાનિરાસાય। અયમત્ર ભાવઃ -
કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ તમોભિન્નત્વસ્ય દ્રવ્યવિશેષણત્વમુપગમ્ય
તમોભિન્નદ્રવ્યવૃત્તિલૌકિકવિષયતાસમ્બન્ધેન ચાક્ષુષં પ્રતિ
સંયોગેનાલોકસ્ય કારણત્વે યદ્યપિ ન દોષઃ, તથાપિ તમસો
દ્રવ્યત્વે કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ તમોભિન્નત્વનિવેશાત્
ગૌરવમનન્તાવયવકલ્પનયાપિ। તત્તમશ્ચાક્ષુષસ્યાકસ્મિકત્વવારણાય
અસાધારણકારણાન્તરકલ્પનસ્યાવશ્યકતયા ગૌરવમિતિ। [25] પ્રાગભાવાદીત્યાદિપદેનધ્વંસપરિગ્રહઃ। [25] આવશ્યકેતિ। ઇદં ચ તમોભાવ એવ તેજઃ કિં ન સ્યાદિતિ
વિનિગમનાવિરહશઙ્કાનિરાસાય। અન્યથા ઽઉષ્ણં તેજઃઽ ઇતિ
ઉષ્ણસ્પર્શપ્રતીત્યનુપપત્તિપ્રસઙ્ગાત્।
દ્રવ્યલક્ષણમ્
દીપિકાયામ્ [31] દ્રવ્યત્વજાતિમત્ત્વમિતિ। અત્ર જાતિપદં સમવાયેન દ્રવ્યત્વસ્ય
લક્ષણત્વલાભાય। ન તુ તદપિ લક્ષણઘટકં, તથા સતિ
સ્વસમાનાધિકરણવ્યાપ્યતાવચ્છેદકધર્માન્તરઘટિતતયા
વ્યાપ્યતાનવચ્છેદકત્વેન વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ્યાપાતાત્। પ્રકાશિકાયામ્
[31] સંયોગજનકતાવચ્છેદકતયેતિ। અત્રેદમનુમાનમભિમતમ્ -
સંયોગનિષ્ઠસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતા
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્ના કારણતાત્ત્વાત્
દણ્ડાદિનિષ્ઠઘટાદિકારણતાવદિતિ। ઽસિંધ્યતો ધર્મસ્ય જાતિત્વે
લાઘવમ્ઽ ઇતિ તર્કસહકૃતાજ્જાતિત્વે બાધકાભાવસહિતાચ્ચ
પરામર્શાત્ દ્રવ્યત્વજાત્યવચ્છિન્નત્વસિદ્ધિઃ। કિઞ્ચિજ્જાત્યવચ્છિન્નત્વસ્ય
સાધ્યત્વે
પ્રતિબન્ધકાભાવનિષ્ઠકારણતાયાં વ્યભિચારઃ સ્યાદિતિ તદુપેક્ષિતમ્।
ન ચ સત્તાં પૃથિવીત્વાદિકાં ચ જાતિમાદાયાનુમાનપર્યવસાનાત્
અર્થાન્તરમિતિ વાચ્યમ્। તત્સમનિયતધર્મસ્યૈવ તદવચ્છેદકત્વાત્
સત્તાદૌ તદ્વ્યાપ્યત્વાદિગ્રહસ્ય પ્રકૃતે સત્ત્વેન

તદાદાયાનુમાનપર્યવસાનાસમ્ભવાત્। ઽસત્તાદિકં યદિ
સંયોગસમવાયિકારણતાવચ્છેદકં સ્યાત્ તર્હિ
સંયોગસમવાયિકારણતાસમનિયતં સ્યાત્ઽ ઇતિ તર્કવલાત્
સત્તાદિજાત્યવચ્છિન્નત્વાનુમિત્યસમ્ભવાત્। એવમુત્તરત્રાપિ બોધ્યમ્।
સમવાયેન સંયોગં પ્રતિ તાદાત્મ્યેન દ્રવ્યત્વેન કારણત્વં ગુણાદૌ
સમવાયેન સંયોગાપત્તિવારણાય બોધ્યમ્।
[31] લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદ ઇતિ।
તથા સતિ લક્ષણેનેતરભેદાનુમાને પરામર્શકાલે
ઇતરભેદસમાનાધિકરણદ્રવ્યત્વં દ્રવ્યત્વવ્યાપકેતરભેદઃ
ઇત્યાકારકસિદ્ધિસત્ત્વાત્ અનુમિત્યનુપપત્તિઃ।
અસમાનાકારકનિશ્ચયસ્યાપિ પ્રતિબન્ધકત્વાત્। સિષાધયિષાનુધાવને
ચ પ્રયાસગૌરવમિત્યભિપ્રાયઃ।
યત્તુ -
લક્ષણલક્ષ્યતાવચ્છેદકયોરભેદે ઉપનયવાક્યાત્ શાબ્દબોધાનુપપત્તિઃ
પ્રકૃતે ઽપિ સમ્ભવતિ ઇતિ, તત્તુચ્છમ્ - દ્રવ્યત્વસ્ય સ્વરૂપતો
લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વાત્, દ્રવ્યત્વત્વેન ચ લક્ષણત્વાત્ ઽદ્રવ્યત્વવત્
દ્રવ્યમ્ઽ ઇત્યાકારકપ્રાચીનમતોપનયસ્ય બાધકાભાવાત્।
તદ્ધર્મનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાનિરૂપિતાવચ્છેદકતાવચ્છેદકતાસમ્બન્ધેન
શાબ્દબુદ્ધિં પ્રત્યેવ તદ્ધર્મભેદસ્ય કારણત્વસ્ય વક્તવ્યત્વાત્। અન્યથા
ઽદ્રવ્યં જાતિમત્ઽ ઇત્યાદિપ્રયોગાનુપપત્તેઃ।
અવ્યાપ્ત્યાદિલક્ષણમ્
[33] લક્ષણતાવચ્છેદકત્વાભિમતસંબન્ધેન
યત્કિઞ્ચિલ્લક્ષ્યાવૃત્તિત્વમિત્યર્થ ઇતિ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણાભાવીયલક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વે
સતિ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણનિરૂપિતલક્ષણતાવચ્છેદકસંબન્ધેનાધેયત્વમવ્યાપ્તિરિતિ
નિષ્કર્ષઃ। અન્યથા યથાશ્રુતે
લક્ષ્યૈકદેશમાત્રસાધારણાનુગતાનતિપ્રસક્તસ્ય દુર્વચતયા
અસમ્ભવાપત્તેઃ। અસમ્ભવિનો વારણાય દ્વિતીયદલમ્,
ગન્ધાદિસલ્લક્ષણવારણાય પ્રથમદલમ્, પૃથિવ્યાદૈં સંયોગાદિના
ગન્ધાદ્યભાવસ્ય સત્ત્વાત્ અભાવપ્રતિયોગિતાયાં
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। કાલિકસમ્બન્ધેન
ગવાવૃત્તાવેકશફાદૌ તદ્વારણાય દ્વિતીયદલઘટકાધેયતાયાં
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ।
ન ચૈવમપિ
ગન્ધઘટોભયાભાવઘટાદિવૃત્તિત્વવિશિષ્ટગન્ધાદ્યભાવાદેર્ઘટાદૌ
સત્ત્વાત્ તદ્દોષતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યમ્।
તાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકઃ તાદૃશાધેયતાવચ્છેદકશ્ચ યો
લક્ષણતાવચ્છેદકધર્મઃ તસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્। યદ્યપિ
તાદૃશાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં ઘટત્વગન્ધત્વાદિકમપિ, તથાપિ

તાદૃશપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાપર્યાપ્ત્યધિકરણત્વવિવક્ષયા ન દોષઃ।
[33] અલક્ષ્યે લક્ષણસ્યેતિ। 1વિશેષણતાવિશેષેણ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદવન્નિરૂપિતલક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વમિત્યર્થઃ।
ઘટાદૌ ઘટાદિભેદાસત્ત્વાત્ ગન્ધાદૈં નાતિવ્યાપ્તિઃ। ન વા કાલિકેન
જલાદૌ ગન્ધસત્ત્વમાદાય।
1.
વિશેષણતાવિશેષેણેત્યસ્ય ભેદવત્વે ઽન્વયઃ।
નાપિ પૃથિવ્યાદાવેવ
પૃથિવ્યાદિભેદસ્ય કાલિકસંબન્ધેન સત્ત્વાત્ તદ્દોષતાદવસ્થ્યમ્।
લક્ષ્યમાત્રાવૃત્તિત્વમિતિ દીપિકાવાક્યાત્
માત્રપદસ્યેતરવ્યવચ્છેદપરત્વે
લક્ષ્યેતરાવૃત્તિત્વવિશિષ્ટલક્ષ્યવૃત્તિત્વં સ્યાભાવઃ અસમ્ભવ ઇતિ
લભ્યતે। તચ્ચ ન યુજ્યતે - અતિવ્યાપ્તધર્મે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યતઃ
પ્રકાશિકાયાં માત્રપદં કૃત્સ્નાર્થકતયા વ્યાચષ્ટે [33] માત્રપદમિતિ। [33] સમ્બન્ધવિશેષેત્યાદિ।
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નોધેયતાપ્રતિયોગિતાકસ્વરૂપમેવાત્રસંબન્ધવિશેષઃ।
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાપ્રતિયોગિકસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નલક્ષ્યવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકા-
ભાવો ઽસમ્ભવ ઇતિ
પર્યવસિતમ્। તેન દ્વિત્વાદ્યવચ્છિન્નાધેયતાપ્રતિયોગિતાકસ્વરૂપસ્ય
ગુણાદિવૃત્તિત્વં પ્રતિ વ્યધિકરણત્વાત્। અત્ર ચ માત્રપદસ્ય
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વાર્થકતયા
નિરૂપકતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં આધેયત્વે
લભ્યતે। તથા સત્યતિવ્યાપ્તધર્મે ઽતિપ્રસઙ્ગાત્
યાવત્યો લક્ષ્યવ્યક્તયઃ
તત્તદ્વ્યક્તિત્વાભાવકૂટવત્ત્વં તુ દુર્જ્ઞેયમ્, વિનિગમનાવિરહાભ્યાં
વિવક્ષિતુમશક્યં ચેત્યાલોચ્ય એતત્ [33] લક્ષ્યવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવસ્ફોરકમિતિ।
વસ્તુતસ્તુ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકાભાવીયલક્ષણતાઘટસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિ યોગિતાવચ્છેદકલક્ષણતાવચ્છેદક-
લક્ષણતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમસમ્ભવઃ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વં
ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધમ્રવત્ત્વમ્,
ન તુ તાદૃશાભાવાપ્રતિયોગિત્વમ્; સર્વેષામેવ
દ્વિત્વાદ્યવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતયા અસમ્ભવાપત્તેઃ। એતેન વિશેષરૂપેણ
સંસર્ગત્વાનભ્યુપગમે ઽપિ ન ક્ષતિઃ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકતાઘટકસમ્બન્ધાદિના
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાદિપ્રકારેણૈવાધિકરણપ્રવેશઃ। તેન સમ્બન્ધાન્તરેણ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાદ્યધિકરણમાદાય ન દોષઃ। ન વાનવસ્થા।
[33] એકશફવત્ત્વમિતીતિ। યદ્યપિ શતે
પઞ્ચાશન્ન્યાયેન ગવાદેરપ્યેકશફવત્ત્વમક્ષતમ્, તથાપ્યેકત્વમત્ર ન
સડ્ખ્યારૂપમ્। અપિ તુ સ્વાશ્રયપાદવૃત્તિત્વસ્વભિન્નત્વોભયસમ્બન્ધેન
શફવિશિષ્ટાન્યત્વરૂપં પારિભાષિકં જ્ઞેયમ્। અતિવ્યાપ્તિશરીરે

લક્ષ્યવૃત્તિત્વનિવેશનમનાવશ્યકમિત્યભિપ્રાયેણ [33] દુષ્ટસઙ્કરેપીતિ, ન્યાયાદિતિ। દુષ્ટસ્વરૂપૈક્યે ઽપિ
દોષસ્વરૂપયોઃ પરસ્પરં ભિન્નત્વાત્ તન્નિવેશનમનાવશ્યકમિતિ
ભાવઃ।
અત્ર ક્વચિત્
પ્રાચીનગ્રન્થેષુ દિગિતિ દૃશ્યતે। તત્ર ચાયં ભાવઃ -
અસમ્ભવિન્યેકશફવત્ત્વાદૌ ઽઇદમત્રાતિવ્યાપ્તમ્ઽ ઇતિ
વ્યવહારાભાવાત્ લક્ષ્યવૃત્તિત્વમવશ્યં નિવેશનીયમિતિ ન
તત્રોક્તન્યાયાવકાશઃ। એકત્રાસમ્ભવિન એવાન્યત્ર વ્યવહારે
બાધકાભાવાત્ તત્રોક્તન્યાયાવકાશ ઇતિ।
લક્ષણલક્ષણવિચારઃ
નનુ [30] ઽએતદ્દૂષણત્રયરહિતો ધર્મઽ ઇતિ દીપિકાવાક્યાત્
તાદૃશદોષત્રયત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ એવ લક્ષણલક્ષણમિતિ
લભ્યતે। તચ્ચ ન યુજ્યતે। અવ્યાપ્ત્યાદિપ્રત્યેકદોષગ્રસ્તધર્મેંઽપિ
તત્સત્ત્વેનાતિવ્યાપ્તેઃ ઇત્યત આહ [38] ઉક્તદૂષણાભાવત્રયવિશિષ્ટ
ઇત્યર્થ ઇતિ। યાવત્ પ્રત્યેકાધિકરણસ્યૈવ કૂટાધિકરણત્વાત્ ન
દોષ ઇતિ ભાવઃ। [38] અવ્યાપ્ત્યાદીત્યાદિપદેનાસમ્ભવપરિગ્રહઃ।
[38] અન્યાદૃશમિતિ। તથા ચ અસાધારણપદં વક્ષ્યમાણાર્થે
પારિભાષિકમિતિ। સાધારણં ન ભવતીત્યસાધારણં ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
સાધારણપદાર્થઃ લક્ષ્યવૃત્તિત્વવિશિષ્ટાલક્ષ્યવૃત્તિત્વરૂપઃ
તદભાવરૂપાસાધારણપદાર્થસ્ય યૌગિકસ્યાવ્યાપ્ત્યસમ્ભવગ્રસ્તયોઃ
સત્ત્વેન તાદૃશાર્થાનુપપત્તિઃ, કિં ચ ઽએતદ્દૂષણત્રયરહિતધર્મો લક્ષણમ્ઽ
ઇતિ ગ્રન્થેન વિરોધશ્ચ ઇત્યસ્વારસ્યદ્વયં મનસિ નિધાય
પારિભાષિકં નિર્વક્તીત્યપિ બોધ્યમિતિ
પ્રકાશિકાવતરણિકાતાત્પર્યમ્। ઽઅવ્યાપ્ત્યસમ્ભવગ્રસ્તયોર્વારણાય
સત્યન્તમ્ઽ ઇતિ
પાઠઃ પ્રામાદિકઃ।
એકશફવત્ત્વાદિરૂપસ્યાસમ્ભવિનઃ
સ્વવ્યાપકતત્કત્વરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વવિરહેણ
તત્રાવ્યાપ્ત્યપ્રસક્તેઃ। [38] અવ્યાપ્તસ્યેતિ પ્રાચીનકોશેષુ પાઠો
દૃશ્યતે। સ એવ યુક્તઃ।
યત્તુ - પૃથિવ્યાદિકં
સમવાયેન લક્ષણમિત્યાદાવસમ્ભવિનિ ગગનદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાભાવવદ્વૃત્તિત્વરૂપસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વસ્ય તત્ર
સત્ત્વાત્ ઇત્યવ્યાપ્ત્યસમ્ભવગ્રસ્તયોરિતિ પાઠો ઽપિ સાધુરિતિ - તન્ન
- અભિધેયત્વાદાવતિવ્યાપ્તેઃ વક્ષ્યમાણાયાઃ અસઙ્ગતિપ્રસઙ્ગાત્
સ્વવ્યાપકતત્કત્વરૂપવ્યાપ્યત્વસ્યાવશ્યં નિવેશનીયતયા
તત્પાઠસાધુત્વાસમ્ભવાત્। યદિ ચ તત્પાઠસાધુત્વે ઽપ્યાગ્રહઃ, તદા
સ્વાભાવવદ્વૃત્તિત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન
લક્ષ્યતાવચ્છેદકનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકનિષ્ઠાભાવીયસ્વસમાનાધિકરણભેદ-
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિત્વરૂપવ્યાપ્યત્વસ્ય

નિવેશેન તદુપપાદનીયમ્। [38]
સ એવાસાધારણ ધર્મ ઇત્યુચ્યત
ઇતિ દીપિકાવાક્યાત્ અસાધારણત્વે સતિ ધર્મત્વમિતિ લભ્યતે, તત્ર
ધર્મત્વાંશસ્ય નિવેશનમફલમ્ અવૃત્તિગગનાદેઃ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વવિરહાત્ તત્રાવ્યાપ્તેરપ્રસરાત્ અતઃ
તત્પદસ્ય સાર્થક્યમાહ - [38] ધર્મપદમિતિ। [38] લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધેનેતિ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
લક્ષ્યતાવચ્છેદકાધિકરણવૃત્ત્યભાવીયલક્ષણતાવચ્છેદકસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકઃ
લક્ષણતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
સ્વાવચ્છિન્નાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદક
ક્ષ્યતાવચ્છેદકકશ્ચ યો લક્ષણતાવચ્છેદકધર્મઃ તદ્વત્ત્વં
વિવક્ષણીયમિત્યર્થઃ। [38] વ્યાપકત્વાદિત્યાદિના વ્યાપ્યત્વપરિગ્રહઃ।
તથા ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટ લક્ષણતાવચ્છેદકવત્ત્વં
અસાધારણત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ। વૈશિષ્યં ચ
સ્વવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્વાધિકરણવૃત્ત્યભાવીયતાદૃશપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસ્વનિષ્ઠા-
વચ્છેદકતાકપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વોભયસમ્બન્ધેન।
1અવચ્છેદકત્વં લક્ષણતાઘટકસમ્બન્ધેન
1. અવચ્છદેકત્વમિતિ।
પ્રથમસમ્બન્ધઘટકમવચ્છેદકત્વમિત્યર્થઃ। તથા ચ લક્ષ્યતાવચ્છેદકે
ગોત્વે યો ભેદઃ સાસ્નાદિત્વવદ્ભેદઃ, તથા હિ સ્વં સાસ્નાદિત્વરૂપં
લક્ષણતાવચ્છેદકં તદવચ્છિન્નસ્ય સાસ્નાદેઃ
લક્ષણતાવચ્છેદકસમવાયસમ્બન્ધેન યદધિકરણં ગોઃ
તદ્વૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્ય ગોત્વે ઽભાવાત્
તાદૃશભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્ત્વસમ્બન્ધેન ન સાસ્નાદિત્વવત્
ગોત્વં ઇતિ ગોત્વવૃત્તિઃ સાસ્નાદિત્વવદ્ભેદઃ ભવતિ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં સાસ્નાદિત્વે। એવં સ્વં ગોત્વં
તદધિકરણવૃત્યભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં સાસ્નાદિત્ત્વે નાસ્તીતિ
તાદૃશપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસમ્બન્ધેન ગોત્વવદ્ભેદઃ
સાસ્નાદિત્વે ઽસ્તીતિ ઉભયસમ્બન્ધેન લક્ષ્યતાવચ્છેદકગોત્વવિશિષ્ટત્વં
લક્ષણતાવચ્છેદકે સાસ્નાદિત્વે દ્રષ્ટવ્યમ્। એવં ચ
પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયસ્વ પદાનિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકપરાણિ, ચતુર્થસ્વપદં
લક્ષણતાવચ્છેદકપરમિતિ વિવેકઃ।
સ્વાવચ્છિન્નાધિકરણવૃત્તિભેદપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસંબન્ધેન।
સંયોગાદિનાં ગન્ધાદ્યભાવવારણાય વ્યાપકતાયાં
લક્ષણતાઘટકસંબન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। જલાદૌ કાલિકાદિના
ગન્ધાદિસત્ત્વાત્ વ્યાપ્યતાયાં તન્નિવેશઃ। અન્યચ્ચ સ્વયમૂહ્યમ્। [38] અસાધારણત્વસ્ય વિઘટકા ઇતિ। અત્ર વિપૂર્વઘટધાતોઃ
અભાવોર્ઽથઃ। ણ્વુલસ્સમ્પાદકઃ। તથા ચ
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વસહિતલક્ષ્યતાવચ્છેદક1વ્યાપ્યત્વરૂપવિશિષ્ટાભાવસમ્પાદકા
ઇત્યર્થઃ। તાદૃશાભાવશ્ચાતિવ્યાપ્તે2વિશેષ્યાભાવપ્રયુક્તઃ।
અવ્યાપ્ત્યસમ્ભવિનોશ્ચ વિશેષણાભાવપ્રયુક્ત ઇત્યભિપ્રેત્યાહ - [38] અતિવ્યાપ્તાવિતિ। પક્ષતાવચ્છેદકસામાનાધિકરણ્યમાત્રેણ
હેત્વભાવવત્ત્વં ભાગાસિદ્ધિઃ। તદવચ્છેદેન તદભાવવત્ત્વં

સ્વરૂપાસિદ્ધિરિતિ વિવેકઃ। અત્ર ચ ભાગાસિદ્ધેઃ અવચ્છેદકાવચ્છેદેન
પક્ષે હેતુમત્તાજ્ઞાનવિરોધિતયા, સ્વરૂપાસિદ્ધેઃ અવચ્છેદકાવચ્છેદેન
સામાનાધિકરણ્યેન ચ પક્ષે હેતુમત્તાજ્ઞાનવિરોધિતયા દ્વયોરપિ
પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં પ્રતિ વિરોધિતયા હેત્વાભાસત્વમિતિ ધ્યેયમ્।
[39] વ્યાવૃત્તિરેવેતિ। અયમાશયઃ -
ઽવ્યાવૃત્તિર્વ્યવહારો વા લક્ષણસ્ય પ્રયોજનમ્ઽ ઇતિ। વ્યાવૃત્તિઃ
ઇતરભેદઃ। વ્યવહારઃ જ્ઞાનજનકશબ્દઃ। પ્રયોજનં જ્ઞાપ્યમ્। તથા ચ
વ્યાવર્તકત્વમ્ ઇતરભેદાનુમાપકત્વમ્। વ્યાવહારિકત્વં
વ્યવહારાનુમાપકત્વમ્। પ્રકૃતે ચ વ્યાવૃત્તિરેવ લક્ષણજ્ઞાપ્યા
ઇત્યેકં મતમ્। વ્યાવૃત્તિવ્યવહારોભયં જ્ઞાપ્યમિત્યપરં મતમ્।
તત્રાદ્યપક્ષે વ્યાવર્તકત્વસ્યૈવ લક્ષ્યતાવચ્છેદકતયા વક્ષ્યમાણરીત્યા
અતિવ્યાપ્તિરિતિ। વ્યાવર્તકસ્યેત્યત્ર
1.
વ્યાપ્યત્વરૂપવિશિષ્ટેતિ। વ્યાપ્યત્વરૂપં યત્ વિશિષ્ટં
તદભાવસંપાદકાઃ।
2. વિશેષ્યાભાવેતિ।
લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપ્યત્વરૂપં યદ્વિશેષ્યં તદભાવપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ।
વિશેષણાભાવેતિ। લક્ષ્યતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વરૂપં યદ્વિશેષણં
તદભાવપ્રયુક્ત ઇત્યર્થઃ।
વ્યાઙ્પૂર્વકવૃતુધાતોરિતરભેદોર્ઽથઃ।
અકપ્રત્યયસ્યાનુમિતિજનક ઇત્યભિપ્રાયેણાહ [39] ઇતરભેદાનુમિતિજનકસ્યેત્યર્થ ઇતિ। અનુમિતિજનકત્વં
લિઙ્ગપરામર્શસ્યૈવ, ન તુ પરામૃશ્યમાનલિઙ્ગસ્ય। તથા ચ
ગન્ધાદેર્વ્યાવર્તઙ્કત્વાનુપપત્તિઃ। ન
ચેતરભેદાનુમિતિજનકજ્ઞાનવિષયત્વં વ્યાવર્તકત્વમિતિ ન દોષ
ઇતિ વાચ્યમ્। એવમપિ
સમૂહાલમ્બનપરામર્શવિષયોદાસીનાવરણાત્,
અભિધેયત્વાદાવતિવ્યાપ્તિકથનાસઙ્ગતેશ્ચ। તસ્યાપ્યુક્તરીત્યા
લક્ષ્યત્વાત્। ન ચ તાદૃશજનકતાવચ્છેદકવિષયતાશ્રયત્વં તદિતિ
વાચ્યમ્। એવમપિ ઇતરભેદવ્યાપ્તિધટકાભાવાદાવતિવ્યાપ્તેઃ
ગોત્વાદ્યવચ્છેદેન ગવેતરભેદવ્યાપકકપિલરૂપવતી ગૌઃ
ઇત્યાદ્યાકારકભ્રમાત્મકપરામર્શવિષયતામાદાય કપિલરૂપાદેરપિ
વ્યાવર્તકતાપત્તેશ્ચ। તથા ચ ધર્મત્વમેવ લક્ષણલક્ષણમિત્યાશઙ્કાયાં
નિષ્કર્ષાર્થમાહ [39] ઇતરભેદવિધેયેત્યાદિ।
ઇતરભેદવિધેયકાનુમિતિજનકજ્ઞાનીય
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતવિષયતેત્યર્થઃ।
યત્તુ -
ભ્રમીયવિષયતામાદાય દોષવારણાય ભ્રમાનિરૂપિતત્વં નિવેશ્યમિતિ -
તદસત્। સમાનાકારકજ્ઞાનેષુ વિષયતાભેદાભાવેન ઉદાસીનાંશે
સમૂહાલંબનમાદાયાસમ્ભવસ્ય દુર્વારત્વાત્।
સામાનાધિકરણ્યઘટકપક્ષવિશેષ્યતાનિરૂપિતાં