તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 341360

ઽપ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કાર્યંમાત્રે કારણત્વેન શક્તેરનુપયોગાત્ઽ
ઇતિ દીપિકાગ્રન્થઃ શક્તેઃ પદાર્થત્વખણ્ડનાય પ્રવૃત્તઃ। કાર્યમાત્રે
પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કારણત્વમસ્તુ નામ। તાવતા શક્તેઃ પદાર્થત્વં
કુતો ન ભવતી ઇતિ શઙ્કાયાં દીપિકાયાઃ
તાત્પર્યમાહ-પ્રતિબન્ધકત્વં નેતિ। તચ્ચેતિ। પ્રતિબન્ધકત્વં ચેત્યર્થઃ।
મણ્યભાવસ્ય હેતુત્વાદેવેતિ। એવકારેણ
કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વવ્યવચ્છેદઃ। તથા ચ મણેઃ
કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વાભાવે ઽપિ કારણીભૂતો યો મણ્યભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિત્વાત્ પ્રતિબન્ધકત્વમુપપદ્યતે। તથા ચ
અન્યથાનુપપત્તિરૂપાર્થાપત્તિપ્રમાણસ્યાભાવાત્ ન શક્તિસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ।
તદભાવરૂપકારણાન્તરાભાવાદેવેતિ। મણ્યભાવરૂપં યત્ કારણાન્તરં
તદભાવાદેવેત્યર્થઃ। અત્ર અન્તરશબ્દપ્રયોગાત્ દાહં પ્રતિ વહ્નિઃ
મણ્યભાવશ્ચ ઇત્યુભયં પૃથક્ કારણમ્, ન તુ
મણ્યભાવવિશિષ્ટવહ્નિઃ કારણમ્। વહ્નિવિશિષ્ટમણ્યભાવઃ કારણં વા
મણ્યભાવવિશિષ્ટવહ્નિઃ કારણં ચેતિ વિશેષ્યવિશેષણભાવે
વિનનિગમનાવિરહેણ ગુરુભૂતકાર્યકારણભાવદ્વયાપત્તેરિતિ
સૂચિતમ્।
નનુ
પ્રતિબન્ધકત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા શક્ત્યસિદ્ધાવપિ વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા
શક્ત્ સિધ્યતીતિ શઙ્કતે - નનુ દાહોત્પાદ ઇતિ
શક્તિરૂપાતિરિક્તપદાર્થ વિનાપિ કૢપ્તેન કારણત્વરૂપપદાર્થેનૈવ
વ્યવહારસ્યોપપત્ત્યા ન વ્યવહારાનુપપત્તિરસ્તીત્યાહ - તસ્યાઃ
કારણતારૂપત્વે ઽપીતિ। નનુ કારણત્વં કથં નાતિરિક્તં ઇતિ ચેત્ -
અત્રાહુઃ। કારણત્વમિતિ આગ્નિત્વા ઉદિજાતૌ વા અભાવ વા
કારણત્વસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ। સ્પષ્ટમિદં કુસુમાઞ્જલાદૌ।
શઙ્કતે -- નનુ
મણ્યાદ્યભાવસ્ય હેતુત્વ ઇતિ। ચન્દ્રકાન્તમણિઃ દાહપ્રતિબન્ધકઃ
તદભાવઃ દાહહેતુઃ। યત્ર વહ્નૌ ચન્દ્રકાન્તમણિસંયોગકાલે
સૂર્યકાન્તમણિસંયોગો વા મન્ત્રોદ્ધેશ્યત્વં વા અસ્તિ તદા દાહો
જાયતે। તત્ર ચન્દ્રકાન્તમણ્યભાવરૂપસ્ય કારણસ્યાભાવાત્ તવ મતે
કથં દાહઃ? મમ મતે તુ મણ્યભાવઃ ન દાહકારણમ્। અપિ તુ
શક્તિવિશિષ્ટવહ્નિરેવ કારણમ્। ચન્દ્રકાન્તમણિના
વહ્નિગતશક્તેર્નાશે ઽપિ સૂર્યકાન્તમણિમન્ત્રાદિસમવધાનદશાયાં પુનઃ
વહ્નૌ દાહાનુકૂલશક્ત્યન્તરમુત્પદ્યત ઇતિ સ્વીકારેણ
શક્તિવિશિષ્ટવહ્નેઃ સત્ત્વાત્ દાહઃ સમ્ભવતિ, અતઃ શક્તિઃ
અઙ્ગીકરણીયેતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ। અત્ર ઉત્તેજકશબ્દેન
પ્રતિબન્ધકસત્ત્વે ઽપિ કાર્યોત્પત્તિપ્રયોજકઃ સૂર્યકાન્તમણ્યાદિરુચ્યતે।
પ્રતિબન્ધકસમવધાનકાલિકકાર્યોત્પત્તિપ્રયોજકત્વં ઉત્તેજકત્વમિત્યુક્તં
ભવતિ।
સમાધત્તે --

ઉત્તેજકાભાવવિશિષ્ટેતિ। યત્ર મણિઃ ઉત્તેજકં ચ વર્તતે તત્ર
ઉત્તેજકાભાવરૂપવિશેષણાભાવાત્ વિશિષ્ટાભાવરૂપં કારણં અસ્તીતિ
દાહોત્પત્તિરૂપપદ્યત ઇતિ શક્તેરનુપયોગ ઇતિ ભાવઃ।
અનનુગતત્વાદિતિ। અનેકત્વાદિત્યર્થઃ। ગૌરવમિતિ। અનેકેષાં
ઉત્તેજકાભાવાનાં કારણતાવચ્છેદકકુક્ષૌ પ્રવેશાદિતિ ભાવઃ।
દાહાનુકૂલશક્તિં પ્રતીતિ। મણિસત્ત્વે
દાહાનુકૂલશક્તેર્નાશાઙ્કીકારાત્ મણ્યપસારણે
તાદશશક્ત્યુત્પત્તેશ્ચ
અઙ્ગીકારાત્
વહ્નિનિષ્ઠાં દાહાનુકૂલશક્તિં પ્રતિ મણ્યભાવઃ કારણમ્, તત્રાપિ
મણિમત્ત્વે શક્તિનાશાત્ ઉત્તેજકે સતિ શક્તેરુત્પત્તેશ્ચ
ઉત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યભાવઃ શક્તિં પ્રતિ કારણમિતિ વાચ્યમ્।
તદપેક્ષયા દાહં પ્રત્યેવ તસ્ય કારણત્વમસ્તુ કિં અનન્તાનાં શક્તીનાં
તત્પ્રાગભાવતદ્ધ્વંસાદીનાં ચ કલ્પનેનેતિ ભાવઃ। નનુ
ઉત્તેજકાભાવકૂટવિશિષ્ટમણ્યભાવસ્ય દાહં પ્રતિ હેતુત્વે
મન્ત્રરૂપોત્તેજકદશાયામપિ શબ્દાત્મકસ્ય મન્ત્રસ્ય ગગનનિષ્ઠત્વેન
વહ્ન્યાધિકરણે દેશે તદભાવસત્ત્વાત્ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
તદુત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણિસત્ત્વાત્ દાહાનુત્પાદપ્રસઙ્ગઃ। કિં ચ
સંયોગવત્ સંયોગેન દ્રવ્યસ્યાપિ અવ્યાપ્યવૃત્તિતયા મણિસત્ત્વેપિ
કિઞ્ચિદવચ્છેદેન સંયોગેન
મણ્યભાવસત્ત્વાત્
દાહોત્પત્તિપ્રસઙ્ગશ્ચ ઇત્યત આહ--સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
અભાવીયવિશેષણતાસમ્બન્ધેન દાહત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ
ઉદ્દેશ્યતા-દૈશિકવિશેષણતાન્યતરસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાનાં
તત્તદુત્તેજકાભાવાનાં સામાનાધિકરણ્યરૂપં યદ્વૈશિષ્ટ્યં તદવચ્છિન્નસ્ય
મણ્યાદેઃ
દૈશિકવિશેષણતા-ઉદ્દેશ્યતાન્યતરસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્યાભાવીયવિશેષણતાસમ્બન્ધેન
હેતુત્વમિતિ દિનકર્યુક્તરીત્યા કાર્યકારણભાવં પરિકલ્પ્ય
પૂર્વોક્તદોષૌ વારણીયૌ ઇતિ ભાવઃ। એતાવતા।
સહજશક્તિર્નિંરાકૃતા।
દીપિકા
આધેયશક્તિનિરાસઃ
નનુ ભસ્માદિના
કાંસ્યાદૌ શુદ્ધિદર્શનાત્ આધેયશક્તિઃ અઙ્ગીકાર્યા ઇતિ ચેત્ - ન।
ભસ્માદિસંયોગસમાનકાલીનાસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકયાવદભાવસહિતભસ્માદિસંયોગધ્વંસસ્ય
શુદ્ધિપદાર્થત્વાત્।
પ્રકાશિકા
નનુ એવમપિ
કાંસ્યાદેઃ અસ્પૃશ્યવસ્તુસ્પર્શે સતિ ન ભોજનાદિરૂપકાર્યાર્હતા
શક્તિમત્કાંસ્યાદેરેવ તદર્હત્વાત્। અસ્પૃશ્યસ્પર્શેં સતિ શક્તેર્નાશાત્

ભસ્મસંયોગે તુ પુનઃ શક્તેરુત્પાદાત્ તદર્હતા। એવં ચ કાંસ્યાદૌ
આધેયશક્તિઃ સ્વીકાર્યા। ન ચ કાંસ્યાદૌ ભોજનાદિકં પ્રતિ
અસ્પૃશ્યસ્પર્શસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પનાદેવ ઉપપત્તૌ તદનઙ્ગીકાર
ઇતિ વાચ્યમ્। પ્રકૃતે ચ અસ્પૃશ્યસ્પર્શસ્ય અસંસ્પૃશ્યસંયોગરૂપતયા
સતિ સન્નાશે પ્રતિબન્ધકાભાવસદ્ભાવાત્, કાંસ્યાદૌ અન્તરા
ભસ્માદિસંયોજનં ભોજનાદ્યર્હતાપત્તેરિતિ પુનઃ પ્રત્યવતિષ્ઠતે -
નનુ ભસ્માદિનેતિ। પ્રથમેનાદિપદેન અમ્લાદેઃ દ્વિતીયેન ચ તામ્રાદેઃ
પરિગ્રહઃ। કૢપ્તધ્વંસવિશેષેણૈવ કાંસ્યાદેઃ શુદ્ધત્વોપપત્તૌ
અતિરિક્તશક્ત્યઙ્ગીકારો ઽનુચિત ઇતિ સમાધત્તે -
ભસ્માદિસંયોગેતિ। યત્ર કાંસ્યાદૌ ભસ્માદિસંયોગધ્વંસાનન્તરં
પુનરસ્પૃશ્યસ્પર્શઃ તત્રાપિ ભસ્માદિસંયોગધ્વંસસ્ય સત્ત્વાત્
શુદ્ધ્યાપત્તિઃ અતઃ સહિતાન્તં ધ્વંસવિશેષણમ્। સાહિત્યં ચાત્ર
સમ્બન્ધવિશેષનિયન્ત્રિતં સામાનાધિકરણ્યમ્ અસ્પૃશ્યવસ્તૂનાં
અનુગમકરૂપસ્ય દુર્વચતયા
સામાન્યધર્માવચ્છિન્નાનભાવનિવેશાસમ્ભવાત્
યક્તિઞ્ચિદસ્પૃશ્યસ્પર્શાભાવસ્ય ચ તત્ર સત્ત્વાત્ તદાપત્તિઃ તદવસ્થૈવ
ઇત્યતઃ યાવદિતિ। તથા ચ તત્ર યાવતાં અસ્પૃશ્યસ્પર્શાભાવાનાં
નિરવચ્છિન્નવિશેષણતાસમ્બન્ધેન અસત્ત્વાત્ નોક્તદોષ ઇતિ ભાવઃ।
યત્ર ચ ભસ્માદિસંયોગાસ્પૃશ્યવસ્તુસ્પર્શૌ યુગપદેવોત્પન્નૌ વિનષ્ટૌ
ચ તત્ર તત્તદસ્પૃશ્યસ્પર્શાભાવ
કૂટસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટભસ્માદિસંયોગધ્વંસમાદાય શુદ્ધતાપત્તિઃ
અતઃ ભસમાદિસંયોગકાલાવચ્છેદેન તત્ર વિદ્યમાનાર્થકં
કાલીનાન્તમભાવવિશેષણમ્। તથા ચ તવ
ભસ્માદિસંયોગક્ષણાવચ્છેદેન યાવત્તદભાવાનામસત્ત્વાત્ ન દોષ
ઇતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
અથ પ્રોક્ષણાદિભિઃ
વ્રીહ્યાદિષુ ભસ્માદિના કાંસ્યાદિષુ આધેયા શક્તિર્નિરાક્રિયતે ઽનનુ
ભસ્માદિનાઽ ઇત્યાદિના દીપિકાયામ્। સહજશક્તિઃ આધેયશક્તિશ્ચેતિ
શક્તિદ્વયસ્ય મીમાંસકૈરઙ્ગીકારાત્। પ્રથમેનાદિપદેનામ્લાદેરિતિ।
ભસ્મના શુધ્યતે
કાંસ્યં તામ્રમામ્લેન શુધ્યતિ।
ગોમયાત્ શુધ્યતે
ભૂમિઃ નારી તુ રજસા તથા॥ઽ
ઇતિ
વચનમત્રાનુસંહિતમ્। દીપિકાયામ્ ભસ્માદિસંયોગેતિ।
ભસ્માદિસંયોગસમાનકાલીનાઃ યાવન્તઃ
અસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકાભાવાઃ તત્સમુદાયવિશિષ્ટ
ભસ્માદિસંયોગધ્વંસ એવ કાંસ્યાદેઃ શુદ્ધિરિત્યર્થઃ। યત્ર કાંસ્યાદૌ
આદૌ અસ્પૃશ્યવસ્તુસંયોગઃ તતઃ ભસ્માદિસંયોગઃ તતઃ

ભસ્માદિસંયોગનાશાનન્તરં પુનરસ્પૃશ્યવસતુસ્પર્શઃ। તત્કાલે
પૂર્વતનભસ્માદિસંયોગધ્વંસસત્ત્વાત્ ભસ્માદિસંયોગધ્વંસમાત્રસ્ય
શુદ્ધિપદાર્થત્વે તદાનીમપિ શુદ્ધત્વાપત્તિઃ। તદ્વારણાય
સહિતાન્તં
ભસ્માદિસંયોગધ્વંસે વિશેષણમ્। અસ્પૃશ્યસ્પર્શકાલે
અસ્પૃશ્યસ્પર્શપતિયોગિકાભાવવિશિષ્ટત્વં નાસ્તીતિ ન દોષઃ।
સાહિત્યં ચ અત્ર સ્વરૂપસંબન્ધઘટિતસામાનાધિકરણ્યરૂપમ્। અતઃ
વ્યધિકરણં કાલિકાદિસમ્બન્ધેન સામાનાધિકરણં વા
અસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકાભાવમાદાય તાદૃશસ્પર્શકાલે શુદ્ધત્વાપત્તિઃ
ન ભવતિ। કાંસ્યાદૌ યત્કિઞ્ચિદસ્પૃશ્યવસ્તુસ્પર્શકાલે ઽપિ
અસ્પૃશ્યવસ્ત્વન્તરસંયોગાભાવસત્ત્વાત્ તદ્વિશિષ્ટઃ
પૂર્વતનભસ્માદિસંયોગધ્વંસો ઽસ્તીતિ શુદ્ધત્વાપત્તિઃ। અતઃ
યાવત્ત્વનિવેશઃ। તદાનીં યાવદભાવાન્તર્ગતસ્ય
યાદૃશાસ્પૃશ્યવસ્તુસ્પર્શો ઽસ્તિ તદભાવસ્ય અસત્ત્વાત્ ન દોષઃ। ન
ચાભાવે યાવત્ત્વનિવેશાપેક્ષયા અસ્પૃશ્યવસ્તુસ્પર્શત્ત્વાવચ્છિન્નાભાવ એવ
નિવેશ્યતામિતિ વાચ્યમ્। વિજાતીયેષ્વનેકેષુ
અસ્પૃશ્યવસ્તુષ્વનુગતધર્મસ્યાભાવાત્ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસ્ય
સામાન્યધર્મસ્યાત્રાસમ્ભવાત્। સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા
કાંસ્યાદાવસ્પૃશ્યવસ્તુસંયોગકાલે ઽપિ કિઞ્ચિદવચ્છેદેન તદભાવસ્ય
દૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેન સત્ત્વાત્ તદ્વિશિષ્ટં
પૂર્વકાલીનભસ્માદિસંયોગધ્વંસમાદાય શુદ્ધત્વાપત્તિવારણાય
સામાનાધિકરણ્યઘટકાધેયતાય
નિરવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશ્યમ્। યત્ર
કાંસ્યાદિપાત્રે
ભસમાદિસંયોગઃ અસ્પૃશ્યસ્પર્શશ્ચ એકકાલે ઉત્પન્નૌ વિનષ્ટૌ ચ તત્ર
ભસમાદિસંયોગધ્વંસઃ અસ્પૃશ્યસ્પર્શાભાવવિશિષ્ટો ભવતીતિ પાત્રસ્ય
તદ્વતઃ શુદ્ધત્વાપત્તિવારણાય અસ્પૃશ્યસ્પર્શપ્રતિયોગિકાભાવે
ભસ્માદિસંયોગસમાનકાલીનત્વવિશેષણમ્।
ભસ્માદિસંયોગાવચ્છેદકક્ષણાવચ્છેદેન ભસ્માદિસંયોગાધિકરણે
વિદ્યમાન ઇતિ તદર્થઃ। એવં ચ તત્ર વિદ્યમાનસ્ય અસ્પૃશ્યસ્પર્શાભાવસ્ય
ભસ્માદિસંયોગધ્વંસકાલિકત્વે ઽપિ ભસ્માદિસંયોગક્ષણાવચ્છેદેન
વિદ્યમાનત્વં નાસ્તીતિ ન દોષઃ। એવં ચ
ભસ્માદિસંયોગાવચ્છેદકક્ષણાવચ્છિન્નતદધિકરણવૃત્તિકાસ્પૃશ્યસ્પશર્પ્રતિયોગિકયાવદભાવનિષ્ઠનિરવચ્છિન્ન-
દૈશિકવિશેષણતાસંબન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિયપિતાધિકરણતાવદ્વૃત્તિ -
ભસ્માદિસંયોગધ્વંસ શુદ્ધિરિતિ ફલિતમ્। તદાહ - યત્ર
કાંસ્યાદાવિત્યાદિના। સંબન્ધવિશેષનિયન્ત્રિતમિતિ।
નિરવચ્છિન્નદૈશિકાવિશેષણ તાસમ્બન્ધઘટિતમિત્યર્થઃ।
દીપિકા
સ્વત્વસ્યાતિરિક્તપદાર્થત્વખણ્ડનમ્
સ્વત્વમપિ ન

પદાર્થાન્તરમ્, યથેષ્ટવિનિયોગયોગ્યત્વસ્ય સ્વત્વરૂપત્વાત્।
તદવચ્છેદકં ચ પ્રતિગ્રહાદિલબ્ધત્વમેવેતિ।
પ્રકાશિકા
ઽચૈત્રસ્ય ઇદં
ધનમ્ઽ ઇત્યાદૌ ધનાદૌ યત્સ્વત્વં પ્રતીયતે તત્પદાર્થાન્તરમિતિ
મતં નિરસ્યતિ - સ્વત્વમપીતિ। અપિના અનુક્તસમુચ્ચાનયકેન
પ્રતિયોગિત્વાદિપરિગ્રહઃ। નનુ તર્હિ સ્વત્વં કિંસ્વરૂપમ્ ઇત્યત આહ
- યથેષ્ટેતિ। તદવચ્છેદકં ચેતિ। તાદૃશયોગ્યત્વપ્રયોજકમિત્યર્થઃ।
પ્રતિયોગિત્વં પ્રતિયોગિરૂપં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકરૂપં વેત્યાદિકં
બહુતરમૂહનીયમ્।
બાલપ્રિયા
યત્સ્વત્વં પ્રતીયત
ઇતિ। ષષ્ઠ્યેતિ શેષઃ। તત્પદાર્થન્તરમિતિ। સ્વત્વં ન દ્રવ્યાત્મકમ્
ગુણાદિવૃત્તિત્વાત્। અત એવ ન ગુણકર્માન્યતરાત્મકમ્। ન ચ
સામાન્યાદિરૂપમ્, નિત્યત્વપ્રસઙ્ગાત્। મમ સ્વત્વં ઉત્પન્નમ્, તવ
સ્વત્વં વિનષ્ટં ઇત્યાદિ પ્રતીત્યા સ્વત્વસ્યાનિત્યત્વાવગમેન
ઇષ્ટાપત્તેઃ કર્તુમશક્યત્વાત્। નાપ્યભાવાત્મકમ્, ભાવત્વેન
પ્રતીયમાનત્વાત્। અતઃ કૢપ્તપદાર્થાનન્તર્ભૂતત્વાત્ સ્વત્વં
પદાર્થાન્તરમિતિ પૂર્વપક્ષઃ। યથેષ્ટવિનિયોગયોગ્યતાનિયામકં
પ્રતિગ્રહાદિના લબ્ધત્વમેવ સ્વત્વમ્। તચ્ચ સંયોગાદિરૂપમ્,
નાતિરિક્તપદાર્થ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ।
દીપિકા
વિધિવાદઃ
અથ વિધિઃ નિરૂપ્યતે --
પ્રયત્નજનકચિકીર્ષાજનકજ્ઞાનવિષયો વિધિઃ। તત્પ્રતિપાદકઃ
લિઙાદિર્વા। કૃત્યસાધ્યે પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્-કૃતિસાધ્યે
પ્રવૃત્તિદર્શનાત્ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં પ્રવર્તકમ્। ન ચ વિષભક્ષણાદૌ
પ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય
કામ્યસ્થલે વિહિતકાલશુચિજીવિત્વનિમિત્તજ્ઞાનજન્યસ્ય
નિત્યનૈમિત્તિકસ્થલે પ્રવર્તકત્વાત્। ન ચાનનુગમઃ,
સ્વવિશેષણવત્તાપ્રતિસન્ધાનજન્યત્વસ્યાનુગતત્વાદિતિ ગુરવઃ। તન્ન -
લાઘવેન
કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્યૈવ ચિકીર્ષાદ્વારા પ્રયત્નજનકત્વાત્। ન
ચ નિત્યનૈમિત્તિકસ્થલે
ઇષ્ટસાધનત્વાભાવાત્ અપ્રવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ, તત્રાપિ
પ્રત્યવાયપરિહારસ્ય પાપક્ષયસ્ય ચ ફલત્વકલ્પનાત્। તસ્માત્
કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનત્વમેવ લિઙાદ્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
સર્વેષાં
પદાર્થાનાં ઉક્તપદાર્થેષુ યથાયથમન્તર્ભાવં નિરૂપ્ય મૂલન્યૂનતાં

પરિહર્તું વિધિં નિરૂપયિષ્યમાણઃ શિષ્યાવધાનાય તન્નિરૂપણં
પ્રતિજાનીતે -- અથેતિ। સ્વપરમતસાધારણં વિધિત્વં તાવત્ નિર્વક્તિ
- પ્રયત્નેતિ। પ્રયત્નજનિકા યા ચિકીર્ષા તજ્જનકં યજ્જ્ઞાનં તદ્વિષય
ઇત્યર્થઃ। ગુરુમતે કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય, સ્વમતે
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્ય ચિકીર્ષાદ્વારા
પ્રયત્નજનકત્વાત્ તન્મતે કૃતિસાધ્યત્વે સ્વમતે
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેસાધનત્વે ચ લક્ષણસઙ્ગતિઃ। અભિધાયકસ્ય
વિધિમતાભિપ્રોયણાહ - તત્પ્રતીતિ।
તાદૃશજ્ઞાનવિષયકાર્યત્વાદિપ્રતિપાદકલિઙાદિરિત્યર્થઃ।
લિઙાદિરિત્યાદિના લોટ્તવ્યાદિસઙ્ગ્રહઃ। વાકારો ઽનાસ્થાયામ્।
ગુરુમતમાશઙ્કતે -- કૃત્યસાધ્ય ઇતિ। કૃત્યસાધ્યત્વેનાવગત
ઇત્યર્થઃ। પ્રવર્તકમિતિ। ચિકીર્ષાદ્વારા પ્રવૃત્તિજનકમિત્યર્થઃ। ન ચ
કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનાભાવ એવ પ્રવર્તકો ઽસ્ત્વિતિ શઙ્ક્યમ્,
કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનાભાવત્વેન તત્ત્વે ગૌરવાત્।
કૃતિસાધ્યત્વાભાવકૃતિસાધ્યભેદતત્તદ્વ્યાપ્યાદિદર્શનાનાં પ્રવૃત્તૌ
પ્રતિબન્ધકત્વકલ્પનેન મહાગૌરવાચ્ચ ઇતિ દિક્।
નનુ વિષભક્ષણાદૌ
પ્રવૃત્ત્યાપત્તિઃ। કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય તત્રાપિ સત્ત્વાદિત્યાશઙ્કાં
નિરાચષ્ટે -- ન ચેત્યાદિના। ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકેતિ। ઽઅયમ્
મત્કૃતિસાધ્યઃ, મત્કૃતિં વિના અનુપપદ્યમાનત્વે સતિ
મદિષ્ટસાધનત્વાત્ઽ ઇત્યાનુમાનિકેત્યર્થઃ। કામ્યસ્થલ ઇતિ।
પ્રવર્તકત્વાદિત્યનેનાન્વયઃ। જ્યોતિષ્ટોમયાગાદાવિત્યર્થઃ।
વિહિતકાલેત્યાદિ।
વિહિતકાલશુચિતીવિત્વજ્ઞાનાધીનસ્ય કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય નિત્યે
સન્ધ્યાવન્દનાદૌ, આશૌચાદિરૂપનિમિત્તજ્ઞાનાધીનસ્ય તસ્ય નૈમિત્તિકે
સ્નાનાદૌ પ્રવર્તકત્વાદિત્યર્થઃ। ઽઅહમ્
એતત્કાલિકકૃતિસાધ્યસન્ધ્યાવન્દનકઃ, એતત્કાલિકશુચિજીવિત્વાત્ઽ
ઇત્યેવંરીત્યા કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનસ્ય
વિહિતકાલશુચિજીવિત્વાદિજ્ઞાનજન્યત્વમવસેયમ્।
અનનુગમ ઇતિ।
પ્રવૃત્તિસામાન્યપ્રયોજકસ્ય એકસ્યાભાવાદિતિ ભાવઃ।
સ્વવિશેષણવત્તેવ્યાદિ। સ્વં પ્રવર્તમાનપુરુષઃ, તસ્ય વિશેષણં
તન્નિષ્ઠો ધર્મઃ કામનાદિઃ, તદ્વત્તાયાઃ સ્વવિષયસાધનત્વાદિરૂપસ્ય
તત્સમ્બન્ધસ્ય પ્રતિસન્ધાનં જ્ઞાનં તજ્જન્યત્વસ્યેત્યર્થઃ। લાઘવેનેતિ।
કારણતાવચ્છેદકલાઘવેનેત્યર્થઃ। તન્મતે કારણતાવચ્છેદકસ્ય
જન્યત્વાદિઘટિતત્વાત્ ગૌરવમિતિ ભાવઃ।
કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતેતિ। તત્ર
બલબદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વમપ્યન્તર્ભાવનીયમ્। તેન ન કૃતિસાધ્યત્વેન
તૃપ્તિરૂપેષ્ટસાધત્વેન ચાવગતે વિષસંપૃક્તે ભોજનાદૌ
પ્રવૃત્ત્યાપત્તિઃ। વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય કારણત્વકથનં તુ પ્રાચાં

મતેન। નવ્યમતે કૃતિસાધ્યત્વાદિજ્ઞાનાનાં પૃથગેવ
દણ્ડચક્રાદિન્યાયેનન કારણત્વાત્। પ્રયત્નેતિ। પ્રવૃત્તીત્યર્થઃ।
પ્રત્યવાયેતિ। પ્રત્યવાયસ્ય પરિહારઃ પ્રાગભાવઃ, તસ્ય
દુઃખજનકાભાવતયા તન્નાશસ્યૈવ ઇષ્ટત્વેન ફલત્વમિતિ ભાવઃ। ન ચ
કથં તત્પ્રાગભાવસ્ય ફલત્વં તસ્યાજન્યત્વાદિતિ વાચ્યમ્; યત્સત્ત્વે
યત્સત્ત્વમિતિ વ્યવહારલભ્યસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધરૂપસ્ય
સન્ધ્યાવન્દનપ્રયોજ્યત્વસ્ય તત્ર સત્ત્વેન ફલત્વાક્ષતેરિત્યવધેયમ્।
બાલપ્રિયા
મૂલન્યૂનતાં
પરિહર્તુમિતિ। ન ચ વિધ્યનિરૂપણેન કથં મૂલસ્ય ન્યૂનતા, સપ્તાનાં
ષોડશાનાં વા પદાર્થાનાં નિરૂપણેનૈવ ઽક્રિયતે તર્કસંગ્રહઃઽ ઇતિ
પ્રતિજ્ઞાયાઃ નિરૂઢત્વાદિતિ વાચ્યમ્। સર્વપ્રમેયસંગ્રાહકે ઽત્ર
મણ્યાદિગ્રન્થેષુ વિસ્તરેણ નિરૂપિતસ્ય વિધેરનિરૂપણે
ન્યૂનતૈવેત્યાશયાત્। પ્રયત્નજનિકેત્યાદિ। પ્રવૃત્તિરૂપપ્રયત્નં પ્રતિ
ઽઇદં કુર્યામ્ઽ ઇત્યાકારિકા ચિકીર્ષા કારણમ્। ચિકીર્ષાં પ્રતિ
ગુરુમતે ઽઇદં મત્કૃતિસાધ્યમ્ઽ ઇત્યાકારકં કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં
કારણમ્। નૈયાયિકમતે ઽઇદં મત્કૃતિસાધ્યત્વે સતિ
મદિષ્ટસાધનમ્ઽ ઇત્યાકારકં જ્ઞાનં કારણમ્, તદ્વિષયત્વં
કૃતિસાધ્યત્વે, કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વે ચાસ્તીતિ
વિધિલક્ષણસ્ય તયોઃ સમન્વય ઇત્યર્થઃ। અભિધાયકસ્યેતિ।
વિધિવાચકસ્ય લિઙાદેરપિ વિધિશબ્દવાચ્યત્વમિતિ
મતાભિપ્રાયેણેત્યર્થઃ। તથા ચ વાત્સ્યાયનભાષ્યમ્ --"યદ્વાક્યં વિધાયકં ચોદકં સ વિધિઃ" [ન્યાણ્સૂ-2-9-63] ઇતિ"યદ્વાક્યં વિધાયકં દેશકં સ
વિધિઃ"ઇતિ તત્ર વાર્તિકમ્। વાકારો ઽનાસ્થાયામિતિ।
વિધિનિમન્ત્રણેત્યાદિપાણિનિસૂત્રસ્વારસ્યાત્ લિઙાદ્યભિધેયે એવ
વિધિશબ્દઃ પ્રવર્તતે, ન
ત્વભિધાયકે
ઇત્યવગમાત્ ઇતિ ભાવઃ। ઽનનુ કૃત્યસાધ્યે પ્રવૃત્ત્યદર્શનાત્ઽ
ઇતિ દીપિકોક્તમયુક્તમ્। કૃત્યસાધ્યે ઽપિ કૃતિસાધ્યતાભ્રમેણ
પ્રવૃત્તિદર્શનાદિત્યત આહ -- કૃત્યસાધ્યત્વેનાવગત ઇત્યર્થ ઇતિ।
કૃત્યસાધ્યે કૃતિસાધ્યત્વભ્રમાત્ પ્રવૃત્તાવપિ કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાને સતિ
ન પ્રવૃત્તિઃ અતઃ નાસઙ્ગતિરિતિ ભાવઃ। નનુ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ ચિકીર્ષાયા
એવ કારણત્વાત્ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં પ્રવર્તકમિતિ ન સઙ્ગતમિત્યત
આહ -- ચિકીર્ષાદ્વારા પ્રવૃત્તિજનકમિત્યર્થ ઇતિ। ન ચ
કૃત્યસાધ્યત્વેતિ। કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનકાલે પ્રવૃત્તિવારણાય હિ
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વમુક્તમ્। પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
કૃત્યસાધ્તાજ્ઞાનાભાવઃ કારણમિત્યુક્ત્યૈવ કૃત્યસાધ્યત્વજ્ઞાનકાલે
પ્રવૃત્તિવરિયિતું શક્યતે। ન ચ લાઘવાનવકાશ ઇતિ વાચ્યમ્।
પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કાર્યસામાન્યે કારણતાયાઃ કૢપ્તત્વાત્
કૃત્યસાધ્યતાજ્ઞાનાભાવસ્ય કારણત્વં ન કલ્પનીયમ્ ઇતિ લાઘવમ્,
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય તુ અકૢપ્તં કારણત્વં કલ્પનીયમ્ ઇતિ

ગૌરવમિતિ શઙ્કિતુરાશયાત્। સમાધત્તે --
કૃત્યસાધ્યતાજ્ઞાનાભાવત્વેનેતિ। કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વાપેક્ષયા
કૃત્યસાધ્યતાજ્ઞાનાભાવત્વસ્ય કારણતાવચ્છેદકસ્ય ગુરુત્વાદિત્યર્થઃ।
કૃતિસાધ્યત્વાભાવેતિ। પ્રવૃત્તિં પ્રતિ કૃતિસાધ્યત્વાભાવજ્ઞાનસ્ય
કૃતિસાધ્યભેદજ્ઞાનસ્ય કૃતિસાધ્યત્વાભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનસ્ય
કૃતિસાધ્યભેદવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનસ્ય ચ પ્રતિબન્ધકત્વાત્ તેષાં યે ઽભાવાઃ
તેષાં અપિ કારણત્વં વક્તવ્યમિતિ મહાગૌરવમ્। તદપેક્ષયા
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્યૈકસ્ય કારણત્વે લાઘવમિતિ ભાવઃ।
દીપિકાયામ્
ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકેત્યાદિ। કામ્યકર્મસુ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
ઇષ્ટસાધનત્વલિઙ્ગકકૃતિસાધ્યત્વવિધેયકાનુમિત્યાત્મકં
કૃતિસાધ્યત્વજ્ઞાનં હેતુઃ। ઽઇદવ જ્યોતિષ્ટોમાદિરૂપં કામ્યકર્મ
મત્કૃતિસાધ્યમ્ મત્કૃતિં વિના અસત્ત્વે સતિ મદિષ્ટસાધનત્વાત્
યન્નૈવં તન્નૈવં યથા ચૈત્યવન્દનમ્ઽ ઇત્યનુમાનં દ્રષ્ટવ્યમ્।
સન્ધ્યાવન્દનાદિનિત્યનૈમિત્તિકકર્મસુ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
નિમિત્તરૂપલિઙ્ગજ્ઞાનજન્યકૃતિસાધ્ત્વવિધેયકાનુમિત્યાત્મકં
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનં કારણમ્। વિહિતકાલે શુચિત્વે સતિ જીવિત્વં
સન્ધ્યાવન્દનાદિનિત્યકર્મસુ નિમિત્તમ્। સ્નાનાદિરૂપનૈમિત્તિકકર્મસુ
અશુચિત્ત્વે સતિ જીવિત્વં નિમિત્તમ્। તથા ચ તત્ર ઽઅહમ્
ઇદાનીન્તનકૃતિસાધ્યસન્ધ્યાવન્દનકઃ એતત્કાલે શુચિત્વે સતિ
જીવિત્વાત્ યો નૈવમ્ સ નૈવમ્ યથા બૌદ્ધઃઽ, ઽઅહમ્
એતત્કાલિકકૃતિસાધ્યસ્નાનકઃ એતત્કાલે અશુચિત્વે સતિ જીવિત્વાત્
યો નૈવં સ નૈવં યથા નાસ્તિકઃ ઇત્યનુમાનં પ્રવર્તતે। ન ચ
ક્વચિત્ ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય
ક્વચિદ્વિહિતકાલિકશુચિજીવિત્વાદિલિઙ્ગકકૃતિસાંધ્યતાજ્ઞાનસ્ય ચ
પ્રવૃત્તિહેતુત્વે તયોઃ પરસ્પરં વિનાપિ પ્રવૃત્તેર્જાયમાનતયા
વ્યતિરેકવ્યભિચારાત્ પ્રવૃત્તિસામાન્યં પ્રતિ કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય
હેતુત્વં ન સમ્ભવતિ, અભયસાધારણસ્યૈકસ્ય
કારણતાવચ્છેદકધર્મસ્યાભાવાદિતિ વાચ્યમ્।
સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યત્વસ્યાનુગતસ્ય કારણતાવચ્છેદકસ્ય
સદ્ભાવાત્। સ્વં પ્રવર્તમાનઃ પુરુષઃ તસ્ય વિશેષણં તદ્વૃત્તિધર્મઃ
ફલકામના તદ્વત્ત્વં તદ્વિષયફલસાધનત્વરૂપઃ તત્સમ્બન્ધઃ તજ્જ્ઞાનં
ઽકામ્યં ઇષ્ટસાધનમ્ઽ ઇત્યાકારકં તજ્જન્યત્વં
ઇષ્ટસાધનતાલિઙ્ગકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞોન, એવં સ્વં પ્રવર્તમાનપુરુષઃ
તદ્વિશેષણ વિહિતકાલિકશુચિત્વવિશિષ્ટજીવિત્વમ્
અશુચિત્વવિશિષ્ટજીવિત્વં ચ તદ્વત્તાજ્ઞાનં ઽતાદૃશધર્મવાનહમ્ઽ
ઇત્યાકારકજ્ઞાનં તજ્જન્યત્વં સન્ધ્યા
વન્દનસ્નાનાદિનિત્યનૈમિત્તિકકર્મવિશેષ્યકકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાને
નિમિત્તલિઙ્ગકાનુમિત્યાત્મકે ઽસ્તીતિ
સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યત્વસ્યાનુગતકારણતાવચ્છેદકત્વમિતિ ભાવઃ।

પ્રકાશિકાયામ્ અયં
મત્કૃતિસાધ્ય ઇત્યાદિ। અયમ્ કામ્યઃ જ્યોતિષ્ટોમાદિઃ। અત્ર હેતૌ
મદિષ્ટસાધનત્વમાત્રોપાદાને મત્કૃતિસાધ્યત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ
વૃષ્ટ્યાદૌ મદિષ્ટસાધનત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ। તદ્વારણાય
સત્યન્તમ્। વૃષ્ટ્યાદેઃ મત્કૃતિં વિનાપિ સત્ત્વાત્ મત્કૃતિં વિના અસત્ત્વં
નાસ્તીતિ ન વ્યભિચારઃ। અનુપપદ્યમાનત્વે સતિ ઇત્યસ્ય અસત્ત્વે
સતીત્યર્થઃ। મત્કૃતિં વિનેત્યત્ર મત્પદાનુપાદાને મદિષ્ટસાધને
પરકૃતપાકાદૌ મત્કૃતિસાધ્યત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ કૃતિં વના
અનુપપદ્યમાનત્વે સતિ મદિષ્ટસાધનત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ।
તદ્વારણાય તત્ર મત્પદમ્। પરકૃતપાકસ્ય મત્કૃતિં વિનાપિ
પરકીયકૃત્યા ઉપપદ્યમાનતયા સત્યન્તાભાવાત્ ન વ્યભિચારઃ।
દુઃખવિશેષરૂપે શ્રમે સ્વેચ્છાધીનકૃતિસાધ્યત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ
મત્કૃતિં વિના અસત્ત્વરૂપહેતુસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ। તદ્વારણાય
ઇષ્ટસાધનત્વાદિતિ વિશેષ્યમ્। મદીયશ્રમે
મચ્છત્રોરિષ્ટસાધનત્વાત્ વ્યભિચારતાદવસ્થ્યમ્। તદ્વારણાય
મદિષ્ટસાધનત્વાદિતિ। મદીયશ્રમસ્ય મચ્છત્ર્વિષ્ટસાધનત્વે ઽપિ
મદિષ્ટસાધનત્વં નાસ્તીતિ ન વ્યભિચારઃ।
અત્ર સાધ્યે કૃતૌ
સ્વેચ્છાધીનત્વં વિશેષણં દેયમ્। અન્યથા નાન્તરીયકશ્રમે ઽપિ
ઉક્તહેતુજ્ઞાનજન્યકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસત્ત્વેન તદુદ્દેશેન પ્રવૃત્ત્યાપત્તેઃ।
સ્વપદં યત્ર પ્રવર્તતે તત્પરમ્। નાન્તરીયકશ્રમે તુ ન
તદ્વિષયકેચ્છાધીનકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનમિતિ ન તત્ર પ્રવૃત્ત્યાપત્તિઃ। એવં ચ
હેતાવપિ મત્કૃતિં વિનેત્યત્રાપિ કૃતૌ સ્વેચ્છાધીનત્વં વિશેષણં
દેયમ્। અન્યથા અન્યેચ્છાધીનમત્કૃતિસાધ્યે મદિષ્ટસાધને
નાન્તરીયકજલસંયોગાદૌ વ્યભિચારાપત્તેઃ। ન ચૈવં સતિ
નાન્તરીયકશ્રમે સ્વેચ્છાધીનમત્કૃતિં વિના સત્ત્વેન સત્યન્તાભાવાદેવ
વ્યભિચારવારણસમ્ભવે ઇષ્ટસાધનત્વાદિતિ વિશેષ્યદલવૈયર્થ્યમ્
ઇતિ વાચ્યમ્। ઇષ્ટાપત્તેઃ। અસ્ય હેત્વન્તરત્વાત્ ન દોષ ઇતિ
વદન્તિ। વિહિતકાલશુચિજીવિત્વજ્ઞાનાધીનસ્યેતિ। વિહિતકાલિકં
યત્ શુચિત્વવિશિષ્ટજીવિત્વં તદ્વિષયકજ્ઞાનજન્યસ્યેત્યર્થઃ।
આશૌચમ્। અશુચિત્વમ્। તસ્ય કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય।
પ્રવૃત્તિસામાન્યપ્રયોજકસ્યેતિ।
પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાવચ્છેદકસ્યેત્યર્થઃ।
કારણતાવચ્છેદકલાઘવેનેત્યર્થ ઇતિ।
સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યત્વાપેક્ષયા
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વજ્ઞાનત્વરૂપસ્ય કારણતાવચ્છેદકસ્ય
લઘુત્વેનેત્યર્થઃ। લઘુત્વમેવોપપાદયતિ --- તન્મત ઇતિ। ગુરુમત
ઇત્યર્થઃ। જન્યત્વાદિઘટિતત્વાદિત્યત્ર આદિપદેન કાર્યતાજ્ઞાનત્વં
પરામૃશ્યતે। તથા હિ -- સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યત્વમાત્રં ન
પ્રવૃત્તિકારણતાવચ્છેદકમ્, તાદૃશજ્ઞાનવિષયકાનુવ્યવસાયસ્યાપિ

તજ્જન્યત્વેન પ્રવૃત્તિં પ્રતિ કારણત્વાપત્તેઃ। અપિ તુ
સ્વવિશેષણવત્તાજ્ઞાનજન્યકૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વેનૈવ કારણત્વં વાચ્યમ્।
તત્ર ચ નિયમઘટિતજન્યત્વસ્ય કૃતિસાધ્તાજ્ઞાનત્વસ્ય ચ પ્રવેશાત્
ગૌરવમિતિ ભાવઃ।
નનુ
કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વે
મધુવિષસમ્પૃક્તાન્નભોજને ઽપિ ઇદં મત્કૃતિસાધ્યત્વે સતિ
મત્તૃપ્તિરૂપેષ્ટસાધનમિતિ જ્ઞાનસત્ત્વાત્ પ્રવૃત્ત્યાપત્તિરિત્યત આહ - અત્ર
બલવદનિષ્ટેતિ। તથા ચ
બલવદનિષ્ટાજનકત્વવિશિષ્ટકૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેષ્ટસાધનત્વપ્રકારકજ્ઞાનં
પ્રવૃત્તિહેતુઃ। મધુવિષસમ્પૃક્તાન્નભોજને તુ તત્કાલે
તૃપ્તિરૂપેષ્ટસાધનત્વે ઽપિ કાલાન્તરે
મરણરૂપબલવદનિષ્ટસાધનમિતિજ્ઞાનસ્યૈવ સત્ત્વેન તત્ર ન પ્રવૃત્તિરિતિ
ભાવઃ। બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વં નામ
ઇષ્ટોત્પત્તિનાન્તરીયકદુઃખાધિકદુઃખાજનકત્વમ્।
બલવદ્દ્વેષવિષયદુઃખાજનકત્વં વા। નનુ
બલવદનિષ્ટાજનકત્વવિશિષ્ટકૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેસાધનતાજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વે બલવદનિષ્ટાજનકત્વાદીનાં વિશેષ્યવિશેષણભાવે
વિનિગમનાવિરહાત્ ગુરુભૂતાઃ અનેકે કાર્યકારણભાવાઃ પ્રસજ્યન્ત
ઇતિ કથં તત્કારણત્વં દીપિકાકારેણોક્તમિત્યાશઙ્ક્ય
પ્રાચીનમતાનુસારેણ તથોક્તમિત્યાહ - વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્ન્સ્યેતિ।
નવ્યમત ઇતિ। પૂર્વોક્તાસ્વારસ્યાત્ ન વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય
કારણત્વમ્। કિન્તુ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય ચ
પૃથગેવ કારણત્વમ્। યથા દણ્ડચક્રાદીનાં ઘટં પ્રતિ
દણ્ડત્વચક્તત્વાદિના પૃથગેવ કારણત્વમ્ ન તુ
દણ્ડવિશિષ્ટચક્રત્વાદિના તદ્વદિતિ ભાવઃ।નિષ્ફલે પ્રવૃત્ત્યભાવાત્
ઇષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્યૈષ્ટસાધનત્વેન જ્ઞાયમાને ઽપિ
મધુવિષસમ્પૃક્તાન્નભોજને અપ્રવૃત્તેઃ બલવદનિષ્ટાનનુબન્ધિત્વજ્ઞાનસ્ય,
કૃત્યસાધ્યે સુમેરુશૃઙ્ગાનયનાદૌ પ્રવૃત્ત્યભાવાત્
કૃતિસાધ્યતાજ્ઞાનસ્ય ચેતિ ત્રયાણામપિ પ્રવૃત્તિહેતુત્વમાવશ્યકમિતિ
ભાવઃ। નિવૃત્ત્યાત્મકપ્રયત્નવ્યાવર્તનાયોક્તમ્ પ્રવૃત્તીત્યર્થ ઇતિ। ન
હિ નિવૃત્તિરૂપયત્નં પ્રતિ કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનતાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વમિતિ
ભાવઃ। દુઃખજનકાભાવતયેતિ।
દુઃખજનકપ્રતિયોગિકાભાવતયેત્યર્થઃ। પ્રત્યવાયસ્ય દુઃખજનકતયા
તદભાવસ્ય દુઃખજનકાભાવત્વમ્। સ્વરૂપસમ્બન્ધરૂપસ્યેતિ। સિદ્ધસ્ય
સંરક્ષણરૂપો યઃ તત્કારણત્વમત્ર વિવક્ષિતમ્। અતઃ
પ્રત્યવાયપ્રાગભાવસત્તારૂપઃ ક્ષેમઃ સન્ધ્યાવન્દન પ્રયોજ્યત્વેનાભિમત
ઇતિ ભાવઃ।
દીપિકા

અપૂર્વસ્ય
લિર્ઙ્થત્વખણ્ડનમ્
નનુ
ઽજ્યોતિષ્ટોમેન સ્વર્ગકામો યજેતઽ ઇત્યત્ર લિઙાસ્વર્ગસાધનમપૂર્વં
કાર્યં પ્રતીયતે। યાગસ્ય આશુતરવિનાશિનઃ
કાલાન્તરભાવિસ્વર્ગસાધનત્વાયોગાત્ તદ્યોગ્યં સ્થાયિ
કાર્યંમપૂર્વમેવ લિઙાદ્યર્થઃ। કાર્યં કૃતિસાધ્યમ્। કૃતેઃ
સવિષયત્વાત્ વિષયાકાઙ્ક્ષાયાં યાગો વિષયત્વેનાન્વેતિ। ઽકસ્ય
કાર્યમ્ઽ ઇતિ નિયોજ્યાકાઙ્ક્ષાયાં સ્વર્ગકામપદં
નિયોજ્યપરતયાન્વેતિ। કાર્યબાદ્ધા નિયોજ્યઃ। તેન
ઽજ્યોતિષ્ટોમનામકયાગવિષયકમ્ સ્વર્ગકામસ્ય કાર્યમ્ઽ ઇતિ
વાક્યાર્થઃ સમ્પદ્યતે। વૈદિકલિઙ્ત્વાત્ ઽયાવજ્જીવમગ્નિહોત્રં
જુહુયાત્ઽ ઇતિ નિત્યવાક્યે ઽપ્યપૂર્વમેવ
વાચ્યમ્ કલ્પ્યતે।
ઽઆરોગ્યકામો ભેષજપાનમ્ કુર્યાત્ઽ ઇત્યાદિ લૌકિકલિઙ્ઃ
ક્રિયાકાર્યેં લક્ષણા ઇતિ ચેત્ - ન।
યાગસ્યાપ્યયોગ્યતાનિશ્ચયાભાવેન ઇષ્ટસાધનતયા પ્રતીત્યનન્તરં
તન્નિર્વાહાર્થમ્ અવાન્તરવ્યાપારતયા અપૂર્વકલ્પનાત્। કીર્તનાદિના
નાશશ્રુતેઃ ન યાગધ્વંસો વ્યાપારઃ।
પ્રકાશિકા
લિઙાદેઃ કાર્ય એવ
શક્તિરિતિ ગુરુમતં આશઙ્કતે - નન્વિતિ। ઇચ્છાવિશેષરૂપસ્ય
યાગસ્ય આશુતરવિનાશિનઃ સ્વર્ગસાધનત્વેન ભાનં ન સમ્ભવતિ,
અયોગ્યત્વાદિત્યપૂર્વરૂપ એવ કાર્યે શક્તિરઙ્ગીકાર્યેત્યાહ -
યાગસ્યેતિ। આશુતરવિનાશિનઃ - તૃતીયક્ષણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિનઃ।
સ્થાયિ - ફલપર્યન્તસ્થાયિ। અન્વયપ્રકારં દર્શયતિ - કાર્યં
કૃતિસાધ્યમિતિ। યાગે કૃતિસાધ્યત્વં સાક્ષાત્। અપૂર્વં તુ
યાગદ્વારેતિ બોધ્યમ્। કાર્યબોદ્ધેતિ। ઇદમ્ મત્કૃતિસાધ્યમિતિ
જ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ। વિધ્યર્થમુખ્યવિશેષ્યકં શાબ્દબોધં દર્શયતિ -
તેનેતિ। સ્વર્ગકામસ્ય લિઙર્થે કાર્યે તદેકદેશે ચ યાગસ્ય
અન્વયેનેત્યર્થઃ। ન્યાયમતે તુ તત્ર
ઽકૃતિસાધ્યબલવદનિષ્ટાજનકેષ્ટસાધનયાગાનુકૂલકૃતિમાન્
સ્વર્ગકામઃઽ ઇતિ વાક્યાર્થબોધઃ। નનુ અપૂર્વસ્ય
પૂર્વમુનપસ્થિતત્વાત્ કથં તત્ર શક્તિગ્રહ ઇતિ ચેત્, અત્ર પ્રવદન્તિ
અભિજ્ઞાઃ - તન્મતે તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયકશાબ્દબોધં પ્રતિ
તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયકશક્તિગ્રહસ્ય તાદૃશોપસ્થિતેશ્ચ હેતુતા, ન તુ
સમાનવિષયકત્વેન હેતુહેતુમદ્ભાવઃ। એવં ચ કાર્યત્વાવચ્છિન્ને યત્ર
કુત્રચિત્ શક્તિગ્રહઃ। યોગ્યતાબલાચ્ચ અપર્વૂરૂપકાર્યસ્ય શાબ્દબોધે
ભાનં, ન હિ યાગવિષયકમન્યત્કાર્યં સમ્ભવતીતિ। નનુ નિત્યે
ફલાભાવાત્ કથં તત્ર અપૂર્વબોધકતા ઇત્યત આહ - યાવજ્જીવમિતિ।

અપૂર્વમેવેતિ। કાર્યત્વેનેત્યાદિઃ। પણ્ડાપૂર્વમિત્યર્થઃ। લૌકિકસ્થલે
અપૂર્વભાનાસમ્ભવાદાહ - આરોગ્યેતિ। ક્રિયાકાર્ય ઇતિ।
ધાત્વર્થનિષ્ઠકાર્યત્વ ઇત્યર્થઃ। લૌકિકાલૌકિકસાધારણ્યેન
કાર્યત્વાદાવેવ લિઙાદેઃ શક્તિરઙ્ગીકાર્યેત્યાશયેન સમાધત્તે -
યાગસ્યેતિ। અયોગ્યત્વાત્ યાગસ્ય સ્વર્ગસાધનત્વેન ભાનં ન
સમ્ભવતીત્યુક્તદોષં નિરાચ્ષ્ટે - અયોગ્યેતિ। અયોગ્યતાસંશયસત્ત્વે ઽપિ
તસ્યાવિઘટકત્વાત્ શાબ્દબોધો ભવત્યેવેતિ ભાવઃ।
વાક્યાદિષ્ટસાધનત્વેન યોગે ઽવગતે
તસ્યાશુતરવિનાશિનઃ
વ્યાપારં વિના ફલજનકત્વાસમ્ભવાત્ તન્નિર્વાહાય અપર્વૂં કલ્પ્યત
ઇત્યાહ - તન્નિર્વાહાર્થમિતિ। નનુ યાગધ્વંસસ્યૈવ વ્યાપારત્વમસ્તુ
કિમપૂર્વકલ્પનેનેત્યત આહ-કીર્તનાદિનેતિ। આદિના
"કર્મનાશાજલસ્પર્શાત્કરતોયાવિલઙ્ઘનાત્।
ગણ્ડકીબાહુતરણાત્
ધર્મઃ ક્ષરતિ કીર્તનાત્॥"
ઇત્યત્રોક્તકર્મનાશાજલસ્પર્શાદિપરિગ્રહઃ। ધ્વંસસ્ય
વ્યાપારત્વે સ્વર્ગધારાપત્તિરિત્યપિ દૂષણાન્તરં વિભાવનીયમ્।
કર્મનાશા, કરતોયા, ગણ્ડકી ઇતિ નદીવિશેષાઃ।
બાલપ્રિયા
મૂલે અપૂર્વં કાર્યં
પ્રતીયત ઇતિ। અપૂર્વં કાર્યત્વેન પ્રતીયત ઇત્યર્થઃ। લિઙો હિ
કાર્યત્વાવચ્છિન્ને શક્તિઃ। પ્રકાશિકાયામ્ અયોગ્યત્વાદિતિ।
સ્વર્ગસાધનત્વાન્વયયોગ્યતાવિરહાદિત્યર્થઃ।
દ્વિતીયક્ષણવૃત્તિધ્વંસપ્રતિયોગિત્વરૂપસ્ય ક્ષણિકત્વસ્ય
બૌદ્ધેરેવાઙ્ગીકારાદાહ-તૃતીયક્ષણેતિ।
માસાદિપર્યન્તસ્થાયિત્વસ્યાનુપયોગાદાહ - ફલપર્યન્તસ્થાયીતિ।
સ્વર્ગોત્પત્તિપર્યન્તં વર્તમાનમિત્યર્થઃ। વિધ્યર્થમુખ્યવિશેષ્યકમિતિ।
લિઙર્થકાર્યમુખ્યવિશેષ્યકમિત્યર્થઃ। સ્વર્ગકામસ્યેત્યાદિ। લિઙઃ
કૃતિસાધ્યમિત્યર્થઃ। કૃતૌ સ્વર્ગકામસ્ય સમવેતાત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ,
વિષયતાસમ્બન્ધેન યાગસ્યાન્વયઃ। તથા ચ સ્વર્ગકામસમવેતા
યાગવિષયિણી યા કૃતિઃ તત્સાધ્યમ્ (અપૂર્વમ્) ઇત્યાકારકો બોધ
ઇત્યાશયઃ। સ્વર્ગઙ્કામસ્ય કાર્યે ઽન્વય ઇત્યુક્તાવપિ
પ્રાપ્તાપ્રાપ્તવિવેકેન કૃતાવન્વય એવ વિવક્ષિતઃ। તદેકદેશ ઇતિ।
કાર્યૈકદેશે કૃતાવિત્યર્થઃ। ન્યાયમતે ત્વિતિ। તન્મતે લિઙ્ત્વેન
રૂપેણ લિઙા કૃતિસાધ્યત્વં બલવદનિષ્ટાજનકત્વં ઇષ્ટસાધનત્વં ચ
અભિધીયતે। આખ્યાતત્વેન રૂપેણ કૃતિરભિધીયતે કૃતિસાધ્યત્વાદીનાં
ત્રયાણાં ધાત્વર્થે યોગે આશ્રયતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ।
યાગસ્યાનુકૂલતાસમ્બન્ધેન આખ્યાતાર્થકૃતાવન્વયઃ।
કૃતેરાશ્રયતાસમ્બન્ધેન પ્રથમાન્તાર્થે સ્વર્ગકામે ઽન્વયઃ। તથા ચ
કૃતિસાધ્યત્વ-બલવદનિષ્ટજનકત્વ-ઇષ્ટસાધનત્વાશ્રય-યાગાનુકૂલકૃતિમાન્

સ્વર્ગકામ ઇતિ બોધઃ। ન તુ સમાનવિષયકત્વેનેતિ।
તદ્ધર્માવચ્છિન્નતદ્વિષયકશાબ્દબોધં પ્રતિ
તદ્ધર્માવચ્છિન્નાતદ્વિષયકશક્તિજ્ઞાનસ્ય
તદ્ધર્માવચ્છિન્નતદ્વિષયકોપસ્થિતેશ્ચ હેતુતેતિ નેત્યર્થઃ। યત્ર
કુત્રચિદિતિ। યાગાદિક્રિયાયામિત્યર્થઃ। યોગ્યતાબલાદિતિ।
સ્વર્ગસાધનત્વાન્વયયોગ્યતાબલાદિત્યર્થઃ। પણ્ડાપૂર્વમિતિ।
નિષ્ફલમપૂર્વં પણ્ડાપૂર્વમિત્યુચ્યતે।
નિત્યસ્થલે તસ્ય સ્વતઃ
પ્રયોજનત્વં પ્રાભાકરેરુચ્યતે। ક્રિયારૂપસ્ય કાર્યસ્ય ધાતુનૈવ
લાભાત્ તત્ર લક્ષણોક્તિરસઙ્ગતેત્યત આહ - ધાત્વર્થનિષ્ઠકાર્યત્વ
ઇતિ। કાર્યશક્તસ્ય લિઙઃ તત્ર કાર્યત્વે લક્ષણેત્યથેઃ।
ઽભેષજપાનરૂપક્રિયાજન્યે
આરોગ્યસાધનભેષજપ્રતિયોગિનાડીનિષ્ઠવિલક્ષણસંયોગે
લક્ષણેત્યર્થઃઽ ઇતિ નૃસિંહશાસ્ત્રિણઃ પ્રાહુઃ।
વાક્યાદિષ્ટસાધનત્વેનેત્યાદિ। ઽજ્યોતિષ્ટોમેવ સ્વર્ગકામો યજેતઽ
ઇતિ વાક્યાત્ ઽજ્યોતિષ્ટોમયાગઃ સ્વર્ગંસાધનમ્ઽ ઇતિ
શાબ્દબોધઃ આદૌ જાયતે। તદનન્તરં દ્વિક્ષણાવસ્થાયિનો યાગસ્ય
શ્રુતિબોધિતં સ્વર્ગસાધનત્વં અનુપપન્નમિત્યનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનાત્
કલ્પિતસ્ય અપૂર્વસ્ય પ્રથમોત્પન્નશાબ્દબોધાવિષયતયા અપૂર્વસ્ય
લિઙર્થત્વં ન સમ્ભવતીતિ તાત્પર્યમ્। કર્મનાશેતિ। કર્મનાશા,
કરતોયા, ગણ્ડકી, ઇતિ નદીવિશેષાણાં સંજ્ઞાઃ।
દીપિકા
આખ્યાતસ્ય
યત્નાર્થકત્વસ્થાપનમ્
લોકવ્યુત્પત્તિબલાત્ ક્રિયાયામેવ કૃતિસાધ્યેષ્ટસાધનત્વં
લિઙા બોધ્યત ઇતિ લિઙત્વેન વિધ્યર્થકત્વમ્, આખ્યાતત્વેન
યત્નાર્થકત્વમ્। પચતિ પાકં કરોતીતિ વિવરણદર્શનાત્, કિં
કરોતિ ઇતિ પ્રશ્ને પચતીત્યુત્તરાચ્ચ આખ્યાતસ્ય
પ્રયત્નાર્થકત્વનિશ્ચયાત્। રથો ગચ્છતીત્યાદૌ અનુકૂલવ્યાપારે
લક્ષણા। ઽદેવદત્તઃ પચિતઽ, ઽદેવદત્તેન પચ્યતે તણ્ડુલઃઽ ઇત્યાદૌ
કર્તૃકર્મણોઃ નાખ્યાતાર્થત્વમ્। કિન્તુ તદ્ગતૈકત્વાદીનામેવ।
તયોરાક્ષેપાદેવ લાભઃ।
પ્રકાશિકા
લોકવ્યુત્પત્તીતિ।
લોકવ્યવહારેત્યર્થઃ। સ ચ યો યત્ર પ્રવર્તતે સ
કૃતિસાધ્યત્વેનેષ્ટસાધનત્વેન ચ તજ્જ્ઞાનવાનિત્યેવંરૂપઃ। કેચિત્તુ
યદિચ્છયા યત્ર પ્રવૃત્તિઃ તત્તત્સાધનમિતિ લોકવ્યવહાર ઇત્યાહુઃ।
નવ્યાઃ પુનઃ લોકે પચેતેત્યાદિલિઙાદિસમભિવ્યાહારસ્થલે
ક્રિયાયામેવ કૃતિસાધ્યત્વવિશિષ્ટેસાધનત્વબોધ ઇતિ
નિયમબલાદિતિ તદર્થઃ। સર્વત્રેતિ શેષ ઇતિ વ્યાચખ્યુઃ।

આખ્યાતત્વેનેતિ। તચ્ચ સઙ્કેતસમ્બન્ધેનાખ્યાતપદવત્ત્વં
તિપ્ત્વાદિકમેવ શક્તતાવચ્છેદકમિતિ તુ નવ્યાઃ। યત્નાર્થકત્વમ્ -
કૃતિત્વાવચ્છિન્નવાચકત્વમ્। કિં કરોતીતિ। કૃતિત્વાવચ્છિન્ને
જિજ્ઞાસિતસમ્બન્ધબોધકત્વ એવ
તન્નિવર્તકત્વં
નાન્યથેતિ ભાવઃ। નનુ રથો ગચ્છતિ ઇત્યાદૌ આખ્યાતસ્ય
કૃતિબોધકત્વાસમ્ભવાત્ તદનુરોધેન વ્યાપાર એવ શક્તિઃ
વક્તવ્યેત્યત આહ - રથો ગચ્છતીત્યાદાવિતિ। વ્યાપારે
અનુકૂલત્વોત્કીર્તનં તુ તેન સમ્બન્ધેન વ્યાપારે
ગમનસ્યાન્વયલાભાય। નવ્યાઃ પુનઃ ગચ્છતીત્યત્ર આખ્યાતસ્ય
જાનાતીત્યાદાવિવ આશ્રયત્વે નિરૂઢલક્ષણા। ન ચાશ્રયતાસમ્બન્ધેનૈવ
પ્રથમાન્તાર્થે ગમનાદેરન્વયેન નિર્વાહે આશ્રયત્વે નિરૂઢલક્ષણાકલ્પનં
નિરર્થકમિતિ। વાચ્યમ્। નામાર્થયોરિવ
ધાત્વર્થનામાર્થયોરભેદાતિરિક્તસમ્બન્ધેનાન્વયસ્યાવ્યુત્પન્નત્વાત્ તત્ર
તથાન્વયાસમ્ભવાત્। સ્તોકં પચતીત્યાદૌ સ્તોકાદેઃ ધાત્વર્થે
પોકે ઽન્વયાત્ અભેદાતિરિક્તેતિ ધ્યેયમ્। વૈયાકરણમતં નિરાચષ્ટે
- દેવદત્ત ઇતિ। નાખ્યાતાર્થત્વમિતિ। આખ્યાતસ્ય કર્ત્રાદૌ
શક્તિસ્વીકારે ઽનન્તકૃત્યાદેઃ શક્યતાવચ્છેદકત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમ્।
કૃત્યાદૌ શક્તિસ્વીકારે તુ કૃતિત્વાદિજાતેઃ શક્યતાવચ્છેદકત્વાત્
લાઘવમિતિ ભાવઃ। તદ્ગતૈકત્વાદીનામેવેતિ। આખ્યાતાર્થત્વમિતિ
પૂર્વેણાન્વયઃ। આદિના કૃત્યાદિપરિગ્રહઃ। નનુ તર્હિ કર્તૃકર્મણોઃ
કથં લાભ ઇત્યત આહ - તયોરિતિ। આક્ષેપાદેવેતિ। પરમતેન।
સ્વમતે તુ પ્રથમન્તપદેનૈવ તલ્લાભાત્। ઽદેવદત્તઃ તણ્ડુલં પચતિઽ
ઇત્યત્ર ઽતણ્ડુલકર્મકપાકાનુકૂલકૃતિમાન્ દેવદત્તઃઽ
ઇત્યન્વયબોધઃ। ઽદેવદત્તેન પચ્યતે તણ્ડુલઽ ઇત્યત્ર તુ
ઽદેવદત્તસમવેતકૃતિજન્યપાકકર્મીભૂતસ્તણ્ડુલઃઽ ઇતિ શાબ્દબોધઃ।
ન ચ ઽદેવદત્તઃ પચતિઽ ઇત્યત્ર તૃતીયા, ઽતણ્ડુલઃ પચ્યતેઽ ઇત્યત્ર
ચ દ્વિતીયા સ્યાત્। તત્ર કર્તૃકર્મણોઃ આખ્યાતેનાનભિધાનાદિતિ
વાચ્યમ્। અનભિહિતે કર્તૃત્વે તૃતીયાયાઃ તાદૃશે ચ કર્મત્વે
દ્વિતીયાયા વિધાનેનાદોષાદિતિ ધ્યેયમ્।
બાલપ્રિયા
યો યત્રેતિ। યઃ
પુરુષઃ યત્ર યાગાદૌ પ્રવર્તતે સ પુરુષઃ
કૃતિસાધ્યત્વ-ઇષ્ટસાધનત્વપ્રકારકયાગવિશેષ્યકજ્ઞાનવાનિત્યેવંરૂપાત્
લોકવ્યવહારાત્ યાગાદિક્રિયાયામેવ લિઙા
કૃતિસાધ્યત્ક્મિષ્ટસાધનત્વં ચાવગમ્યત ઇત્યર્થઃ। વ્યવહારપરતયા
વ્યુત્પત્તિપદં વ્યાખ્યાય, નિયમપરતયા વ્યુત્પત્તિપદં વ્યાચક્ષાણાનાં
નવ્યાનાં મતમાહ - નવ્યાઃ પનુરિતિ। તચ્ચ સઙ્કેતસંબન્ધેનેતિ।
આખ્યાતપદસ્ય યત્ર તિબાદૌ પાણિન્યાદીનાં ઇચ્છાવિશેષાત્મકઃ
સઙ્કેતો ઽસ્તિ સ તિબાદિઃ સઙ્કેતસંબન્ધેન આખ્યાતપદવાન્।

આખ્યાતપદવત્ત્વં
તિબાદિનિષ્ઠમ્। તત્
શક્તતાવચ્છેદકમિત્યર્થઃ। યથા તિબાદિષુ અષ્ટાદશસુ આખ્યાતપદસ્ય
પાણિનેરન્યસ્ય વા સઙ્કેતઃ તથા શબ્દાન્તરસંકેતસ્યાપિ
અન્યપુરુષીયસ્ય સમ્ભવાત્ તત્તચ્છબ્દવત્ત્વસ્યાપિ વિનિગમનાવિરહેણ
શક્તતાવચ્છેદકત્વં સ્યાદિત્યાલોચ્ય નવીનાઃ તિપ્ત્વાદિકમેવ
કૃતિશક્તતાવચ્છેદકમિત્યાહુઃ। તન્મતમાહ - તિપ્ત્વાદિકમેવેતિ। અત્ર
"તિબોદેરેવ યત્ર વાચકતાગ્રહઃ તદનુરોધેન
પચતીત્યાદ્યાનુપૂર્વીજ્ઞાનસ્ય તિબાદિજન્યોપસ્થિતિસહકારેણ
શાબ્દબોધોપધાયકતાકલ્પનસ્ય આવશ્યકતયા તિબાદેરેવ તાદ્રૂપ્યેણ
શક્તતાકલ્પનાયાઃ ઉચિતત્વમ્"ઇતિ વ્યુત્પત્તિવાદગ્રન્થો ઽનુસન્ધેયઃ।
કર્ત્રર્થકત્વાપેક્ષયા યત્નાર્થકત્વે શક્યતાવચ્છેદકલાઘવમસ્તીતિ
સૂચનાય કૃતિત્વાવચ્છિન્નવાચકત્વં ઇત્યુક્તમ્। દીપિકાયાં પચતિ
પાકં કરોતીતિ। તત્સમાનાર્થકપદાન્તરેણ તદર્થકથનં વિવરણમ્।
ઽપચતિઽ ઇતિ વિવરણીયપદે પચ્ તિ ઇતિ ભાગદ્વયમસ્તિ। ઽપાકં
કરોતિઽ ઇતિ વિવરણવાક્યે ઽપાકમ્ઽ ઇત્યનેન ધાતોઃ
વિવરણમ્, ઽકરોતિઽ ઇત્યનેન ઽતિઽ ઇત્યાખ્યાતસ્ય વિવરણમ્।
યત્નઃ કૃધાતોરર્થઃ। તથા ચ કરોતિના વિવરણાત્ આખ્યાતસ્ય
યત્નાર્થકત્વમ્। એવં ઽકિં કરોતિઽ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય પચતિ ઇત્યુત્તરં
દીયતે। તત્ર પ્રશ્નવાક્યે કિં શબ્દસ્ય જિજ્ઞાસાવિષયધર્માવચ્છિન્નોર્ઽથઃ।
દ્વિતીયાયાઃ વિષયત્વમર્થઃ। તત્રાધેયતાસમ્બન્ધેન કિંપદાર્થસ્યાન્વયઃ।
વિષયત્વસ્ય નિરૂપકતાસમ્બન્ધેન કૃતાવન્વયઃ। તથા ચ
જિજ્ઞાસાવિષયધર્મવચ્છિન્નનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપકકૃતિરિતિ બોધો
જાયતે। ઽપચતિઽ ઇતિ વાક્યેન પાકનિષ્ઠવિષયતાનિરૂપકકૃતિરિતિ
બોધો ભવતિ। તથા ચ જિજ્ઞાસિતધર્માવચ્છિન્નવિષયકકૃતિવાચકસ્ય
પ્રશ્નસ્ય વિશેષધર્માવચ્છિન્નવિષયકયત્નવાચકશબ્દ એવોત્તરં
ભવિતુમર્હતીતિ આખ્યાતસ્ય યત્નવાચકત્વમિતિ ભાવઃ। પ્રકાશિકાયામ્
જિજ્ઞાસિતસમ્બન્ધબોધકમિતિ।
જિજ્ઞાસાવિષયધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકવિષયત્વરૂપસમ્બન્ધબોધકમ્ ઇત્યર્થઃ।
પાકસમ્બન્ધબોધકત્વ ઇતિ। પાકવિષયકત્વબોધકત્વ ઇત્યર્થઃ।
તન્નિવર્તકત્વમિતિ। જિજ્ઞાસાનિવર્તકત્વમિત્યર્થઃ।
કૃતિબોધકત્વાસમ્ભવાદિતિ। અચેતને રથે
યત્નરૂપકૃતેર્બાધિતત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ રથો ગચ્છતીત્યાદૌ
આખ્યાતસ્યાનુકૂલવ્યાપારે લક્ષણેત્યુક્તિર્ન યુક્તા। અનુકૂલત્વસ્ય
સંસર્ગતયા ભાનસમ્ભવેન તદંશે શબ્દવૃત્તેરનાવશ્યકત્વાત્
વ્યાપારમાત્રે લક્ષણાયાઃ વક્તુમુચિતત્વાદિત્યાશઙ્ક્ય દીપિકાયા અપિ
તથૈવ તાત્પર્યમિત્યાહ - વ્યાપારે અનુકૂલત્વોત્કીર્તનમિતિ। નવ્યાઃ
પુનરિતિ। દીઘિતિકારાદયઃ ઇત્યર્થઃ। મણિકૃન્મતમાશઙ્કતે - ન
ચાશ્રયતાસમ્બન્ધેનૈવેતિ। અવ્યુત્પન્નત્વાદિતિ। અન્યથા ઽચૈત્રઃ પચ્યતેઽ
ઇત્યત્ર ધાત્વર્થપાકસ્ય કર્તૃતાસમ્બન્ધેન ચૈત્રે, તણ્ડુલઃ

પચતીત્યાદૌ કર્મતાસમ્બન્ધેન તણ્ડુલસ્ય ધાત્વર્થે
પાકે ઽન્વયાપત્તરિતિ ભાવઃ।
વૈયાકરણમતમિતિ।
ઽદેવદત્તઃ તણ્ડુલં પચતિઽ ઇત્યત્ર તણ્ડુલપદોત્તરદ્વિતીયાયાઃ કર્મ
અર્થઃ તત્રાભેદેન તણ્ડુલસ્યાન્વયઃ। કર્મણઃ
સ્વનિંષ્ઠકર્મતાનિરૂપકત્વસમ્બન્ધેન ધાત્વર્થે પાકે ઽન્વયઃ। ઽપચતિઽ
ઇત્યત્ર તિપઃ કર્તા અર્થઃ। તત્ર દેવદત્તસ્યાભેદેનાન્વયઃ। કર્તુઃ
ધાત્વર્થપાકે સ્વનિષ્ઠકર્તૃતાનિરૂપકત્વસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। તથા ચ
દેવદત્તાભિન્નકર્તૃકઃ તણ્ડુલાભિન્નકર્મકઃ પાકઃ ઇતિ
ધાત્વર્થમુખ્યવિશેષ્યકો બોધઃ। દેવદત્તેન પચ્યતે તણ્ડુલઃ ઇત્યત્ર
તૃતીયાયાઃ કર્તા અર્થઃ। તત્ર દેવદત્તસ્ય અભેદેનાન્વયઃ, કર્તુશ્ચ
પાકે ઽન્વયઃ। આખ્યાતસ્ય કર્મ અર્થઃ તત્ર તણ્ડુલસ્યાભેદેન કર્મણશ્ચ
ધાત્વર્થે ઽન્વયઃ। દેવદત્તાભિન્નકર્તૃકઃ તણ્ડુલાભિન્નકર્મકઃ પાક ઇતિ
શાબ્દબોધઃ।
નૈયાયિકમતે તુ
દેવદત્તઃ તણ્ડુલં પચતિ ઇત્યત્ર દ્વિતીયાયાઃ કર્મત્વમર્થઃ।
તત્રાધેયતાસમ્બન્ધેન તણ્ડુલસ્યાન્વયઃ। કર્મત્વસ્ય નિરૂપકતાસમ્બન્ધેન
ધાત્વર્થે પાકે ઽન્વયઃ। આખ્યાતસ્ય કૃતિરર્થઃ। તત્રાનુકૂલતાસમ્બન્ધેન
ધાત્વર્થપાકસ્યાન્વયઃ। કૃતેરાશ્રયતાસમ્બન્ધેન દેવદત્તે ઽન્વય ઇતિ
તણ્ડુલનિષ્ઠકર્મતાનિરૂપકપાકાનુકૂલકૃતિમાન્ દેવદત્ત ઇતિ
પ્રથમાન્તાર્થમુખ્યવિશેષ્યકો બોધઃ। દેવદત્તેન પચ્યતે તણ્ડુલ
ઇત્યત્ર તૃતીયાયાઃ કૃતિરર્થઃ। તત્ર દેવદત્તસ્ય સમવાયેનાન્વયઃ।
કૃતેર્જન્યતાસમ્બન્ધેન ધાત્વર્થપાકે ઽન્વયઃ। આખ્યાતસ્ય કર્મત્વમર્થઃ।
તત્ર નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન પાકસ્યાન્વયઃ। કર્મત્વસ્યાશ્રયતાસમ્બન્ધેન
પ્રથમાન્તાર્થે તણ્ડુલે ઽન્વય ઇતિ
દેવદત્તસમેવતકૃતિજન્યપાકનિરૂપિતકર્મતાવાન્ તણ્ડુલ ઇતિ
બોધઃ।
ભાટ્ટમીમાંસકાનાં
મતે દેવદત્તઃ ઓદનં પચતિ ઇત્યત્રાખ્યાતસ્ય કૃતિરૂપા ભાવના
અર્થઃ। ઓદનપદોત્તરદ્વિતીયાયાઃ અખણ્ડોપાધિરૂપં કર્મત્વમર્થઃ।
તત્રાધેયતાસમ્બન્ધેન તણ્ડુલસ્યાન્વયઃ। કર્મત્વસ્ય
સ્વનિરૂપકધાત્વર્થપાકાનુકૂલત્વસમ્બન્ધેન આખ્યાતાર્થકૃતાવન્વયઃ।
દેવદત્તસ્યાપિ તત્રૈવાન્વયઃ। ધાત્વર્થપાકસ્ય
કરણત્વસમ્બન્ધેન
કૃતાવન્વયઃ। સ્વનિષ્ઠકરણતાનિરૂપકૌદનોદ્દેશ્યકત્વસમ્બન્ધેન
પાકસ્ય કૃતાવન્વય ઇતિ પર્યવસ્યતિ। તથા ચ દેવદત્તસમવેતા
તણ્ડુલકર્મકપાકાનુકૂલા પાકકરણિકા કૃતિરિતિ બોધઃ। ઐતેષાં
મતે આખ્યાતર્થકૃતિઃ શાબ્દબોધે મુખ્યવિશેષ્યતયા ભાસતે। પાકસ્ય
કૃતૌ કરણત્વં ચ કૃતિં પ્રતિ ઉદ્દેશ્યભૂતૌદનકરણત્વાત્। યત્ર તુ
દ્વિતીયાન્તં વિના પચતિ ઇત્યેતાવન્માત્રમુક્તમ્ તત્ર ધાત્વર્થપાકસ્ય

કર્મતાસમ્બનધેન કૃતાવન્વયઃ। દેવદત્તસમવેતા પાકકર્મિકા
કૃતિરિતિ બોધઃ। ચૈત્રેણ ઓદનઃ પચ્યતે ઇત્યત્રાપિ તૃતીયાયાઃ
કર્તૃત્વમર્થઃ। તસ્ય સ્વનિરૂપકપાકાનુકૂલત્વસમ્બન્ધેન
આખ્યાતાર્થકૃતાવન્વયઃ। ધાત્વર્થસ્ય પાકસ્ય
સ્વકરણકૌદનોદ્દેશ્યકત્વસમ્બન્ધેન કૃતાવન્વયઃ। આખ્યાતસ્ય તત્ર
કર્મત્વં ભાવના ચાર્થઃ। કર્મત્વે ઓદનસ્યાન્વયઃ। કર્મત્વસ્ય
સ્વનિરૂપકપાકાનુકૂલત્વસમ્બન્ધેન ભાવનાયામન્વયઃ। તથા ચ
દેવદત્તકર્તૃકપાકાનુકૂલા ઓદનકર્મકપાકાનુકૂલા
પાકકરણકૌદનોદ્દેશ્યિકા ભાવેનતિ શાબ્દબોધ ઇતિ।
પૂર્વેણાન્વય ઇતિ।
તથા ચ ચ કર્તૃકર્મગતા એકત્વાદિસઙ્ખ્યા કૃતિઃ કાલશ્ચ આખ્યાતાર્થઃ।
અસ્મિન્ મતે અનભિહિતે ઇતિ સૂત્રસ્ય
કર્તૃકર્મગતસઙ્ખ્યાયામનભિહિતાયામિત્યર્થઃ। અથ વા કર્તૃત્વે
કર્મત્વે ચાનભિહિતે ઇત્યર્થઃ। નાતઃ દેવદત્તઃ પચતિ ઇત્યત્ર
દેવદત્તપદોત્તરં તૃતીયાયાઃ, તણ્ડુલઃ પચ્યતે ઇત્યત્ર
તણ્ડુલપદોત્તરં દ્વિતીયાયા વા અપત્તિઃ। અગ્રે ચ સ્પષ્ટમિદમ્।
કૃત્યાદિપરિગ્રહ ઇતિ। આદિના કાલો ગૃહ્યતે। પરમતેનેતિ।
મીમાંસકમતેનેત્યર્થઃ। ઽકર્તા ચાક્ષેપલભ્યઃઽ ઇતિ ન્યાયપ્રકાશાદૌ
નિરૂપિતત્વાત્।
દીપિકા
ઉપસર્ગાણાં
દ્યોતકત્વમ્
પ્રજયતિ ઇત્યાદૌ
ધાતોરેવ પ્રકર્ષે શક્તિઃ। ઉપસર્ગાણાં દ્યોતકત્વમેવ, ન તત્ર શક્તિઃ।
પ્રકાશિકા
ઉપસર્ગાણાં
વાચકત્વમતં નિરસ્યતિ પ્રજયતીત્યાદાવિતિ। નનુ ધાતુનૈવ
પ્રકર્ષાદેર્બોધે પ્રશબ્દાદેર્વૈયર્થ્યમત આહ
- ઉપસર્ગાણામિતિ।
દ્યોતકત્વમ્ - તાત્પર્યગ્રાહકત્વમ્। તેન ઽઇતરનિપાતાનામ્
વાચકત્વમ્ઽ ઇતિ સૂચિતમ્। તથા હિ-એકકારસ્ય
અયોગવ્યવચ્છેદોર્ઽથઃ ઽશઙ્ખઃ પાણ્ડુર એવઽ ઇત્યાદૌ,
અન્યયોગવ્યવચ્છેદશ્ચ ઽપાર્થ એવ ધનુર્ધરઽ ઇત્યાદૌ ઇત્યાદિકં
બહુતરમૂહનીયમ્।
બાલપ્રિયા
તાત્પર્યગ્રાહકત્વમ્
- યત્ર પ્ર ઇતિ ઉપસર્ગઃ ધાતુના સહ ઉચ્ચાર્યતે તત્ર ધાતોઃ પ્રકર્ષે
તાત્પર્યમિતિ ગ્રહો ભવતિ। અતઃ ધાતોરર્થવિશેષે
તાત્પર્યગ્રહજનકત્વમુપસર્ગાણામિતિ ભાવઃ। ઇતરનિપાતાનામિતિ।
ઉપસર્ગાતિરિક્તનિપાતાનામિત્યર્થઃ। ઇત્યાદિકં

બહુતરમૂહનીયમિતિ। ઽનીલમ્ સરોજં ભવત્યેવઽ ઇત્યાદૌ
એવકારસ્ય અત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદોર્ઽથ ઇત્યૂહનીયમિત્યર્થઃ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ -
એવકારાર્થસ્ત્રિવિધઃ-અન્યયોગવ્યવચ્છેદઃ, અયોગવ્યવચ્છેદઃ,
અત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદશ્ચેતિ। વિશેષ્યસઙ્ગતૈવકારસ્ય
અન્યયોગવ્યવચ્છેદોર્ઽથઃ। યથા પાર્થ એવ ધનુર્ધર ઇત્યાદૌ
પાર્થાન્યસ્મિન્ ધનુર્ધંરત્વયોગો વ્યવચ્છિદ્યતે। તત્ર અન્યઃ, યોગઃ,
અભાવશ્ચેતિ ત્રયઃ એવકારસ્ય પૃથક્ શક્યાઃ। અન્યશબ્દાર્થઃ ભેદવાન્।
ભેદે પાર્થસ્ય પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। સમ્બન્ધરૂપે યોગે
પ્રકૃતે તાદાત્મ્યાત્મકે પ્રતિયોગિત્વેન ધુનર્ધંરસ્યાન્વયઃ।
યોગસ્યાભાવે પ્રતિયોગિત્વેનાન્વયઃ। અભાવસ્ય સ્વરૂપસમ્બન્ધેન
અન્યસ્મિન્નન્વયઃ। એવં ધનુર્ધરસ્ય અભેદસમ્બન્ધેન પાર્થે ઽન્વયઃ। તથા ચ
પાર્થપ્રતિયોગિકભેદવાન્ (પાર્થાન્યઃ)
ધનુર્ધરપ્રતિયોગિકતાદાત્મ્યાભાવવાન્ (ધનુર્ધરત્વાભાવવાન્)
પાર્થઃ ધનુર્ધરાભિન્નશ્ચેતિ શાબ્દબોધો જાયતે। પાર્થસ્ય
વિશેષ્યતયા અન્યવિશેષણતયા ચ દ્વિર્ભાનમ્। એવં ધુનર્ધરસ્ય
એવકારાર્થયોગવિશેષણતયા પાર્થવિશેષણતયા ચ દ્વિર્ભાનમ્।
વિશેષણસઙ્ગતૈવકારસ્ય અયોગવ્યવચ્છેદોર્ઽથઃ। યથા
ઽશઙ્ખઃ પાણ્ડર એવઽ ઇત્યાદૌ શઙ્ખે પાણ્ડરાયોગો વ્યવચ્છિદ્યતે।
તત્રૈવકારસ્ય યોગાભાવે અભાવે ચ શક્તિઃ। સમ્બન્ધાત્મકે યોગે
પાણ્ડરસ્ય પ્રતિયોગિતયા અન્વયઃ। યોગાભાવસ્ય પ્રતિયોગિતયા
અભાવે ઽન્વયઃ। અભાવસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધેન શઙ્ખે ઽન્વયઃ। તથા ચ શઙ્ખઃ
પાણ્ડરયોગાભાવાભાવવાન્ ઇતિ શાબ્દબોધઃ।
ક્રિયાસઙ્ગતૈવકારસ્ય
અત્યન્તાયોગવ્યવચ્છેદોર્ઽથઃ। યથા ઽનીલં સરોજં ભવત્યેવઽ
ઇત્યાદૌ સરોજે
નીલભવનાત્યન્તાયોગો વ્યવચ્છિદ્યતે। અત્યન્તત્વં અભાવશ્ચ તત્ર
એવકારાર્થઃ। અત્યન્તત્વં ચ વ્યાપકત્વમ્। તચ્ચ
ભેદપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વમ્। ભેદે
સરોજસ્યાધેયતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। ભેદપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વસ્ય
પ્રતિયોગિતયા
અભાવે ઽન્વયઃ। અભાવસ્ય
સ્વરૂપસમ્બન્ધેન અયોગે ઽન્વયઃ। એવં નીલકર્તૃકભવનસ્ય
નીલત્વાત્મકસ્ય અયોગૈકદેશે યોગે પ્રતિયોગિત્વેનાન્વયઃ। તથા ચ
સરોજનિષ્ઠભેદપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાભાવવાન્
નીલત્વપ્રતિયોગિકસમ્બન્ધાભાવઃ ઇતિ શાબ્દબોધઃ।
નીલત્વસમ્બન્ધાભાવે સરોજત્વવ્યાપકત્વસ્યાસમ્ભવેન
સરોજત્વવ્યાપકત્વવિશિષ્ટાયોગાભાવસ્ય બોધયિતુમશક્યત્વાત્
અયોગે સરોજત્વવ્યાપકત્વવ્યવચ્છેદબોધો વર્ણિત ઇતિ। અધિકમ્
દીધિકારીયૈવકારાર્થવિવેચને

જયરામન્યાયપઞ્ચાનનકૃતપદાર્થમાલાયાં ચ દ્રષ્ટવ્યમ્।
દીપિકા
પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્ય મોક્ષહેતુત્વનિરૂપણમ્
પદાર્થજ્ઞાનસ્ય
પરમપ્રયોજનં મોક્ષઃ। તથા હિ-- ઽઆત્મા વારે દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યો
મન્તવ્યો નિદિધ્યાસિતવ્યઃઽ ઇતિ શ્રુત્યા શ્રવણાદીનાં
આત્મસાક્ષાત્કારહેતુત્વબોધનાત્ શ્રુત્તા દેહાદિવિલક્ષણાત્મજાને
સત્યપ્યસમ્ભાવનાનિવૃત્તેઃ યુક્ત્યનુસન્ધાનરૂપમનનસાધ્યત્વાત્।
મનનોપયોગિપદાર્થનિરૂપણદ્વારા શાસ્ત્રસ્યાપિ મોક્ષોપયોગિત્વમ્।
તદનન્તરં શ્રુત્યુપદિષ્ટયોગવિધિના નિદિધ્યાસને કૃતે તદનન્તરં
દેહાદિંવિલક્ષણાત્મસાક્ષાત્કારે સતિ દેહાદૌ
અહમિત્યભિમાનરૂપમિથ્યાજ્ઞાનનાશે દોષાભાવાત્ પ્રવૃત્ત્યભાવે
ધર્માધર્મયોરભાવે જન્માભાવે પૂર્વધર્માધર્મયોરનુભવેન નાશે
ચરમદુઃખધ્વંસલક્ષણમોક્ષો જાયતે। જ્ઞાનમેવ મોક્ષસાધનમ્।
મિથ્યાજ્ઞાનનિવૃત્તેર્જ્ઞાનમાત્રસાધ્યત્વાત્। ઽતમેવં
વિદિત્વાતિમૃત્યુમેતિ નાન્યઃ પન્થા વિદ્યતે ઽયનાયઽ ઇતિ શ્રુત્યા
સાધનાન્તરનિષેધાચ્ચ।
પ્રકાશિકા
પ્રેક્ષાવત્પ્રવૃત્તયે
સકલકામનાવિષયમુક્તિપ્રયોજનકતાં ગ્રન્થસ્ય દર્શયતિ -
પદાર્થજ્ઞાનસ્યેતિ। પદાર્થતત્ત્વજ્ઞાનસ્યેત્યર્થઃ।
અન્યેષામવાન્તરપ્રયોજનાનામપિ સદ્ભાવાદાહ - પરમેતિ।
શ્રુતેરયમર્થઃ -- અરે મુમુક્ષુણા આત્મા દ્રષ્ટવ્યઃ મુમુક્ષોઃ
આત્મદર્શનમિષ્ટસાધનમિતિ યાવત્। આત્મદર્શનોપાયં દર્શયતિ ---
શ્રોતવ્ય ઇત્યાદિના। આર્થ-ક્રમેણ શાબ્દક્રમઃ ત્યક્તો ભવતિ,
ઽઅગ્નિહોત્રં જુહોતિઽ ઽયાવગૂં પચતિઽ ઇત્યાદિવત્।
અસમ્ભાવનાનિવૃત્તેરિતિ। અપ્રામાણ્યજ્ઞાનનિવૃત્તેરિત્યર્થઃ।
યુક્ત્યનુસન્ધાનેતિ। અયં ભાવઃ--- યુક્તિભિરનુચિન્તનં મનનમ્। તચ્ચ
આત્મન ઇતરભિન્નત્વેનાનુમાનમ્। તચ્ચ
ભેદપ્રતિયોગીતરજ્ઞાનસાધ્યમ્। તદર્થં સકલપદાર્થનિરૂપણમિતિ।
મોક્ષોપયોગિત્વં વિશદયતિ --- તદનન્તરમિતિ।
મનનાનન્તરમિત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
સકલકામનાવિષયેતિ। અપુનર્ભવરૂપત્વાત્ સર્વેષામપીષ્ટઃ યો
મોક્ષઃ તત્પ્રયોજનકત્વમિત્યર્થંઃ। યદપેક્ષયા અન્યત્ પ્રયોજનં ન
ભવતિ તત્ પરમપ્રયોજનમ્। યદપેક્ષયા અન્યત્ પ્રયોજનં ભવતિ
તત્ અવાન્તરપ્રયોજનમ્। પ્રયોજનાન્તરાસાધનત્વે સતિ પ્રયોજનત્વં
પરમપ્રયોજનત્વમ્। પ્રયોજનાન્તરસાધનત્વે સતિ પ્રયોજનત્વં
અવાન્તરપ્રયોજનત્વમ્। નનુ"આત્મા વા અરે
દ્રષ્ટવ્યઃ શ્રોતવ્યઃ"ઇતિ

શ્રુતૌ પાઠક્રમાનુસારેણ દર્શનસ્યૈવ શ્રવણસાધનત્વમવગમ્યતે ન તુ
શ્રવણાદેર્દર્શનસાધનત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ - આર્થક્રમેણેતિ।
પ્રયોજનવશેન યઃ ક્રમઃ સઃ આર્થક્રમઃ। યથા અગ્નિહોત્રયવાગૂપાકયોઃ।
અત્ર હિ યવાગ્વાઃ હોમપ્રયોજનકત્વેન તત્પાકઃ પ્રયોજનવશેન
પૂર્વમનુષ્ઠીયતે। પદાર્થબોધકવાક્યાનાં યઃ ક્રમઃ સઃ પાઠક્રમઃ।
તેન ચ પદાર્થાનાં કમઃ આશ્રીયતે। અપ્રામાણ્યજ્ઞાનનિવૃત્તેરિતિ।
શ્રુતિવાવયજન્યે દેહાદિવિલક્ષણાત્મવિષયકશાબ્દબોધાત્મકશ્રવણે
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનસ્ય નિવૃત્તિઃ મનનેન ભવતિ। મનનં ચાનુ મિત્યાત્મકમ્।
આત્મા દેહાદિભિન્નઃ જ્ઞાનેચ્છાદ્યાશ્રયત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવમ્ ઇતિ
વ્યતિરેક્યનુમાનપ્રયોગો દ્રષ્ટવ્યઃ।
ભેદપ્રતિયોગીતરજ્ઞાનસાધ્યમિતિ।
આત્માનુયોગિકભેદપ્રતિયોગિભૂતાઃ યે આત્મેતરપદાર્થાઃ તદ્વિષ
યકજ્ઞાનજન્યમનુમિત્યાત્મકં મનનમિત્યર્થઃ। તદર્થમિતિ। આત્મેતર
પદાર્થવિષયકજ્ઞાનોત્પાદનાર્થમિત્યર્થઃ। પ્રત્યાહૃત્ય-નિગૃહ્ય,
વિષયસંયુક્તાનિ યથા ન ભવેયુસ્તથા કૃત્વેત્યર્થઃ। મનઃપ્રત્યાહૃત્ય -
મનઃ ઇન્દ્રિયસંયુક્તં યથા ન સ્યાત્ તથા કૃત્વા। સાક્ષાત્કર્તવ્યે
આત્મનિ મનસઃ પ્રણિધાનં સ્થાપનં યોગઃ। વિશેષદર્શનેનૈવેતિ।
રજતવ્યાવર્તકસ્ય શુક્તિગતસ્યાસાધારણધર્મસ્ય શુક્તિત્વસ્ય
દર્શનેનૈવેત્યર્થઃ। તથા પ્રકૃતે ઽપીતિ। આત્મગતસ્ય
તદિતરવ્યાવર્તકસ્ય ધર્મસ્ય દર્શનેનૈવ દેહાદિભ્રમરૂપં મિથ્યાજ્ઞાનં
નિવર્તતે ઇત્યર્થઃ।
। । ।
તર્કસંગ્રહઃ
કાણાદન્યાયમતયોર્બાલવ્યુત્પત્તિસિદ્ધયે।
અન્નમ્ભટ્ટેન વિદુષા
રચિતસ્તર્કસઙ્ગ્રહઃ॥
॥ ઇત્.ઇ
તર્કસંગ્રહઃ સમાપ્તઃ॥
। । ।
દીપિકા
જ્ઞાનકર્મસમુચ્ચયવાદનિરાસઃ
નનુ
ઽતત્પ્રાપ્તિહેતુર્વિજ્ઞાનં કર્મચોક્તં મહામુનેઽ ઇતિ કર્મણો ઽપિ
મોક્ષસાધનત્વસ્મરણાત્ જ્ઞાનકર્મણોઃ સમુચ્ચય ઇતિ ચેત્ - ન।
"નિત્યનૈમિત્તિકૈરેવ કુર્વાણો
દુરિતક્ષયમ્।
જ્ઞાનં ચ
વિમલીકુર્વન્નભ્યાસેન ચ પાચયેત્॥
અભ્યાસાચ્ચ
ક્વચિજ્જ્ઞાનાત્ કૈવલ્યં લભતે નરઃ"॥