Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 321340

vaidharmyasamālakṣaṇam
vaidharmyeṇa
dūṣakamuttaram vaidharmyasamā/ yathā tatraiva kriyāvato loṣṭasya
sādharmyāt yadi kriyāvānātmā, tadā vibhutvarūpatadvaidharmyāt
niṣkriya eva kiṃ na syāt/ na hi tatsādharmyāt kriyāvatā bhavitavyam,
tadvaidharmyāt niṣkriyeṇa na bhavitavyam ityatra kiñcit
niyāmakamasti iti/
bālapriyā
evaṃ
dṛṣṭāntāvṛttidharmavattvarūpeṇa dṛṣṭāntavaidhārmyeṇa vādyuktahetoḥ
svasādhyāsādhakatvakathanaṃ vaidharmyaṃsamā/ vibhutvarūpeti/ vibhutvaṃ
paramamahatparimāṇavattvam/ tathā ca vādinā ātmā kriyāvān
kriyāhetuguṇavattvāt loṣṭavat ityukte, ātmā niṣkriyaḥ
sakriyaloṣṭavidharmatvāt iti prativādī vadati/ sakriye loṣṭe
vidyamānasya dharmasya sattvāt
ātmā loṣṭavat
sakriyaścet loṣṭe avidyamānasya vibhutvasya ātmani sattvāt ātmā
niṣkriya eva kuto na syāditi dūṣanaṃ vaidharmyasametyuktaṃ bhavati/
prakāśikā
utkarṣasamālakṣaṇam
paroktasādhanādeva
tadavyāpakasya dharmasya pakṣe āpādanam utkarṣasamā/ yathā śabdo 'nityaḥ
kṛtakatvāt ghaṭavat ityādau kaścidevamāha 'yadi kṛtakatvena
hetunā śabdaḥ ghaṭavadanityaḥ syāt, tarhi tenaiva śabdaḥ
ghaṭavadaśrāvaṇo 'pi syāt' iti/
bālapriyā
utkarṣasamāyā
lakṣaṇamāha - paroktasādhanādeveti/ pareṇa svasādhyasādhanāya yo
heturucyate tenaiva tādṛśahetoravyāpako yaḥ dharmaḥ tasya pakṣe
prasañjanaṃ utkarṣasametyarthaḥ/ yathā śabdo 'nityaḥ kṛtakatvādityatra
kaścidāha - yadi kṛtakatvena hetunā śabdaḥ ghaṭavadanityaḥ tarhi
tenaiva hetunā śabdaḥ ghaṭavad aśrāvaṇo 'pi syāditi/ atra hetoḥ
kṛtakatvasya avyāpakaḥ dharmaḥ aśrāvaṇatvaṃ tasya pakṣe āpādanaṃ kriyate/
īdṛśamuttaraṃ utkarṣasamā/"vyāptimapuraskṛtya
pakṣadṛṣṭāntānyatarasmin sādhyasādhanānyatareṇa
avidyamānadharmaprasañjanaṃ
utkarṣasamaḥ/ yathā śabdo 'nityaḥ kṛtakatvāt iti sthāpanāyām
anityatvaṃ kṛtakatvaṃ ca ghaṭe rūpasahacaritam, ataḥ śabdo 'pi rūpavān
syāt/ evaṃ śrāvaṇaśabdasādharmyāt kṛtakatvāt ghaṭo 'pi śrāvaṇaḥ
syādaviśeṣāt"iti viśvanāthaḥ/

prakāśikā
apakarṣasamālakṣaṇam
paroktadṛṣṭāntasādharmyeṇa pakṣe parābhimatadharmāntarasya
abhāvasādhanam apakarṣasamā/ yathā tasminneva anumāne 'yadi
kṛtakatvena śabdaḥ ghaṭavadanityaḥ syāt tarhiṃ tenaiva śabdo
ghaṭavadaśrāvaṇo 'pi syāt' iti/
bālapriyā
avidyamānadharmaprasañjanaṃ utkarṣaṃsamā/ vidyamānadharmābhāvaprasañjanaṃ
apakarṣasamā/ tadāha - paroktadṛṣṭāntasādharmyeṇeti/ pareṇa vādinā
ukto yo dṛṣṭāntaḥ tatsādharmyeṇa pakṣe vādyabhimatasya
arthāntarasyābhāvasādhanam apakarṣasamā/ yathā śabdo 'nityaḥ
kṛtakatvāt iti vādinokte prativādī vadati - yadi
kṛtakatvarūpāt ghaṭasādharmyāt śabdo ghaṭavadanityaḥ tarhi tasmādeva
hetoḥ śabdaḥ ghaṭavat aśrāvaṇo 'pi syāditi/ atra pakṣe śabde
anityatvavat vādyabhimataṃ arthāntaraṃ śrāvaṇatvaṃ tadabhāvasya prasañjanaṃ
kriyate iti samanvayaḥ/"sādhye dharmābhāvaṃ dṛṣṭāntāt
prasajato 'pakarṣasamaḥ"iti bhāṣyam/
prakāśikā
varṇyasamālakṣaṇam
varṇyasya
sthāpanīyasya dṛṣṭāntadharmasya pakṣe sādhanam varṇyasamā/ yathā
pūrvoktānumāne 'kriyājanakanodanākhyasaṃyogavattvāt loṣṭādeḥ
bhavatu kriyāvattvam/ ātmanastu kriyāvattve
tajjanakanodanākhyasaṃyogavattvamapi syāt' iti/
bālapriyā
varṇyasamāṃ lakṣayati
- varṇyasyeti/ dṛṣṭānte vidyamānasya pakṣe sthāpanīyasya sādhanaṃ
varṇyasamā/ yathā ātmā kriyāvān kriyāhetuguṇavattvāt
loṣṭavaditi vādinokte prativādī uttarayati-loṣṭādeḥ
kriyājanakanodanākhyasaṃyogavattvāt kriyāvattvaṃ bhavatu/ ātmanastu
kriyāvattve loṣṭavat kriyājanakanodanākhyasaṃyogavānātmā
bhavediti/ īdṛśamuttaraṃ varṇyasamā/"khyāpanīyo varṇyo
viparyayādavarṇyaḥ"iti bhāṣyam/
prakāśikā
avarṇyasamālakṣaṇam
sādhyahetvordharmayorapi pakṣe tulyatāsādhanam avarṇyasamā/
yathā tatraivānumāne loṣṭādigatanodanādirūpakriyāhetuguṇavattvaṃ
ātmanyasiddham/ tathā ca tulyatayā yathā asiddhena kriyāhetuguṇena
ātmanikriyāvattvaṃ sādhyate, tathā tādṛśena kriyāvattvena
tajjanakaguṇavattvamapi kimiti na sādhyate niyāmakābhāvāt iti/

bālapriyā
avarṇyasamāmāha - sādhyahetvoriti/ pakṣe
sādhyahetvordvayorapi tulyatvāt yat vādidūṣakamuttaraṃ
tadavarṇyasamā/ yathā ātmā sakriyaḥ kriyāhetuguṇavattvāt loṣṭavat
ityanumāne eva ātmani kriyāvattvamapi asiddham,
kriyāhetunodanākhyasaṃyogavattvamapyasiddham/ tatrāsiddhena
nodanākhyena kriyāhetuguṇena ātmanaḥ sakriyatvaṃ sādhyate cet
asiddhena kriyāvattvena kriyājanakanodanākhyasaṃyogavattvamapi kuto na
sādhyate niyāmakābhāvāt ityevaṃ yaduttaraṃ tadavarṇyasametyarthaḥ/
prakāśikā
vikalpasamālakṣaṇam
dṛṣṭāntavikalpaṃ
pradarśya dārṣṭāntikavikalpakathanaṃ vikalpasamā/ yathā tatraiva anumāne
'kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcit laghu, yathāsa vāyuḥ, evaṃ
kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcit kriyāvat syāt yathā loṣṭādi
kiñcidakriyam yathā ātmā/ pūrvavikalpo bhavati ayaṃ tu na
bhavatītyatra kiṃ nayāmakaṃ syāt' iti/
bālapriyā
vikalpasamāmāha -
dṛṣṭāntāvikalpaṃ pradarśyeti/ dṛṣṭānte vividhaṃ kalpaṃ pradarśya
dārṣṭāntike 'pi vividhakalpapradarśanaṃ vikalpasametyarthaḥ/ yathā
pūrvokte ātmā sakriyaḥ kriyāhetuguṇavattvāt ityanumāne eva
kriyāhetuguṇayuktaṃ kiñcit guru yathā
loṣṭādi kiñcillaghu
yathā vāyuḥ, evaṃ kiṃyāhetuguṇayuktaṃ kiñcitsakriyaṃ yathā ghaṭādi,
kiñcidakriyaṃ yathā ātmā/ tatra pūrvo vikalpa eva samīcīṃnaḥ ayaṃ tu
vikalpaḥ na samīcīnaḥ ityatra niyāmakaṃ kimapi nāsti/ tathā ca
kriyāhetuguṇavattve samāne 'pi kasyacit sakriyatvamityapi
sambhavatīti tena hetunā ātmano niṣkriyattvamevāstu iti rītyā
yaduttaraṃ tat vikalpasamā/
prakāśikā
sādhyasamālakṣaṇam
dṛṣṭāntasya
pakṣatulyatākathanam sādhyasamā/ sādhyaśabdo 'tra pakṣavācī/ yathā tatraiva
yadi 'yathā loṣṭaḥ tathā ātmā' iti tvayā ucyate tadā 'yathā ātmā
tathā loṣṭaḥ' ityapyāyātam/ tathā ca yadyātmani kriyāvattvaṃ sādhyate
tarhi loṣṭe 'pi tatsādhanīyam neti cettarhi yathā loṣṭaḥ tathā
ātmeti na vācyam/ 'loṣṭasadṛśa ātmā, nātmasadṛśo
loṣṭaḥ' ityatra
niyāmakābhāvāt iti/

bālapriyā
sādhyasamāmāha -
dṛṣṭāntasya pakṣatulyatākathanamiti/ sādhyate 'sminniti vyutpattyā
sādhyaśabdaḥ pakṣavācī/ dṛṣṭāntaḥ pakṣatulya ityāpādanaṃ sādhyasamā/
śiṣṭaṃ spaṣṭam/"hetvādyavayavasāmarthyayogī dharmaḥ sādhyaḥ tra
dṛṣṭānte prasajataḥ sādhyasamaḥ/ yadi yathā loṣṭaḥ tathā ātmā,
prāptastarhi yathā ātmā tathā loṣṭa iti/ sādhyaścāyamātmā
kriyāvāniti kāmaṃ loṣṭo 'pi sādhyaḥ/ atha naivam, na tarhi yathā
loṣṭaḥ tathā ātmā"iti bhāṣyam/
prakāśikā
prāptisamālakṣaṇam
prāptyā
pratyavasthānam prāptisamā/ prāptiśca sādhyahetvoḥ
sāmānādhikaraṇyam/ yathā tatraiva kriyāhetuguṇavattvenaiva kimiti
kriyāvattvaṃ sādhyate kimiti kriyāvattvena tādṛśaguṇavattvaṃ na
ubhayoraviśeṣāt iti/
bālapriyā
prāptisamāmāha -
prāptyā pratyavasthānamiti/ sādhyena saha ekādhikaraṇavṛttitvaṃ
hetorasti cet hetunā sākaṃ ekādhikaraṇavṛttitvaṃ
sādhyasyāpyastītyaṅgīkaraṇīyam/ tathā ca sādhyasāmānādhikaraṇyaṃ
puraskṛtya hetunā sādhyaṃ sādhyate cet hetusāmānādhikaraṇyaṃ
puraskṛtya sādhyenaiva hetuḥ sādhyatām/ evaṃ ca ātmā kriyāvān
kriyāhetuguṇavattvāt itivat ātmā kriyāhetuguṇavān
kriyāvattvāt ityapi sādhyatām aviśeṣāt iti pratyavasthānaṃ
prāptisametyarthaḥ/ ubhayoraviśeṣāditi/ ubhayoḥ
sāmānādhikaraṇyāviśeṣādityarthaḥ/
prakāśikā
aprāptisamālakṣaṇam
aprāptyā
pratyavasthānam aprāptisamā/ yathā tatraiva pūrvoktadoṣādaprāptasya
hetoḥ sādhyasādhakatvaṃ vācyam, tathā cāprāptatvāviśeṣāt sarvaḥ
sarvaṃ sādhayet iti/ ayameva hetuḥ sādhyābhāvaṃ kimiti na
sādhayet/ sādhyameva tu sādhayedityatra vinigamakābhāvāt iti/
bālapriyā
aprāptisamāmāha -
aprāptyā pratyavasthānamiti/ aprāptiḥ sādhyahetvoḥ
asāmānādhikaraṇyam/ atraivaṃ vikalpaḥ kartavyaḥ/ ātmā kriyāvān
kriyāhetuguṇavattvāt ityukte ayaṃ hetuḥ sādhyasamānādhikaraṇaḥ
san sādhyaṃ sādhayati vā? sādhyāsamānādhikaraṇaḥ san sādhyaṃ sādhayati

vā? ādye sāmānādhikaraṇyāviśeṣāt sādhyenāpi kuto na hetuḥ
sādhyata iti pratyavasthānāt prāptisamā/ dvitīye
asāmānādhikaraṇyāviśeṣāt sādhyamiva anyat sarvaṃmapi hetuḥ kuto
na sādhayet/ tathā ca sarvaḥ sarvaṃ sādhayet/ tathā heturyathā
sādhyenāsamānādhikaraṇo 'pi sādhyaṃ sādhayati tathā
sādhābhāvenāsamānādhikaraṇatvāt sādhyābhāvameva kuto na
sādhayet? iti rītyā pratyavasthānam - dūṣaṇakathanam
aprāptisametyarthaḥ/
prakāśikā
prasaṅgasamālakṣaṇam
sādhanaparamparāpraśnaḥ prasaṅgasamā/ yathā kriyāvattve
kriyāhetuguṇavattvaṃ sādhanam/ tatra kiṃ sādhanam? na hi sādhanaṃ vinā
kasyacit siddhirasti/ evaṃ tatrāpi kiṃ sādhanamityādi/
bālapriyā
prasaṅgasamāṃ
lakṣayati - sādhanaparamparāpraśna iti/ sādhanaparamparā viṣayakaḥ praśnaḥ
prasaṅgasamā/"sādhanasyāpi sādhanaṃ vaktavyamiti
prasaṅgena pratyavasthānaṃ prasaṅgasamaḥ"iti bhāṣyam/ śiṣṭaṃ
spaṣṭam/
prakāśikā
pratidṛṣṭāntasamālakṣaṇam
dṛṣṭāntāntareṇa
sādhyābhāvasādhanam pratidṛṣṭāntasamā/ yathā 'tatraiva loṣṭadṛṣṭāntena
kriyāvattve sādhite niṣkriyākāśadṛṣṭāntena ātmano niṣkriyattvameva
kiṃ na syāt/ loṣṭadṛṣṭāntena kriyāvattvaṃ ākāśadṛṣṭāntena
niṣkriyattvaṃ na ityatra
niyāmakābhāvāt' iti/
bālapriyā
pratidṛṣṭāntasamāmāha - dṛṣṭāntāntareṇeti/ ātmā kriyāvān
kriyāhetuguṇayuktatvāt loṣṭavat iti loṣṭadṛṣṭāntena
kriyāvattvaṃ sādhyate cet ātmā niṣkriyaḥ
kriyāhetuvāyusaṃyogavattvāt ākāśavat ityākāśadṛṣṭāntena
kuto na sādhayituṃ śakyata iti prakṛtasādhyaśūnyaṃ dṛṣṭāntaṃ pradarśya
dūṣaṇodbhāvanaṃ pratidṛṣṭāntasamā/"kriyāvān ātmā
kriyāhetuguṇayogāt loṣṭavat ityukte pratidṛṣṭānta upādīyate
kriyāhetuguṇayuktaṃ ākāśaṃ niṣkriyaṃ dṛṣṭathmati/ kaḥ punarākāśasyaṃ
kriyāhetuguṇaḥ, vāyunā saṃyogaḥ"iti bhāṣyam/
prakāśikā
anutpattisamālakṣaṇam
anutpattyā

pratyavasthānam anutpattisamā/ yathā 'ghaṭo na nityaḥ janyaikātvāt'
ityādau kaścidāha - yadi janyaikatvaṃ anityatve pramāṇam tadā ghaṭe
ekatvotpatteḥ pūrvaṃ tadabhāvāt nityatvam/ nityaścet tarhi anutpanna
eveti/
bālapriyā
anutpattisamāmāha -
anutpattyā pratyavasthānamiti/ janyaikatvāditi/ janyaṃ ca tat ekatvaṃ ca
janyaikatvam, tasmāt/ anutpanna eveti/ tathā ca anityatvaṃ
bādhitāmiti bhāvaḥ/"tathā ca sādhanāṅgapakṣahetudṛṣṭāntānāṃ
utpatteḥ prāk hetvabhāva ityanutpattyā pratyavasthānaṃ anutpattisamaḥ/
utpatteḥ pūrvaṃ hetvādyabhāvena pratyavasthānasyaiva lakṣaṇatvāt"iti
viśvanārthaḥ/
prakāśikā
saṃśayasamālakṣaṇam
sādhāraṇadharmaṃ
pradarśyaṃ saṃśayodbhāvanaṃ saṃśayasamā/ yathā 'śabdo 'nityaḥ
kāryatvāt' ityādau 'śabdasya anityaghaṭena saha kāryatvarūpaṃ
sādharmyaṃ yathā asti tathā nityena śabdatvena saha śrāvaṇapratyakṣaviṣayatvaṃ
sādharmyaṃ astīti ubhayasādharmyadarśanāt saṃśayaḥ syāt/ ekapariśeṣe
niyāmakābhāvāt' iti/
bālapriyā
saṃśayasamāmāha -
sādhāraṇadharmaṃ pradarśyeti/ spaṣṭārtham/"nityānityasādharmyāditi
saṃśayakāraṇopalakṣaṇam/ tena samānadharmadarśanādi
yatkiñcitsaṃśayakāraṇabalāt saṃśayena pratyavasthānaṃ saṃśayasamaḥ"iti
viśvanāthaḥ/
prakāśikā
prakaraṇasamālakṣaṇam
vādyuktahetoḥ
sādhyaviparītasādhakahetvantarodbhāvanam prakaraṇasamā/
satpratipakṣodāharaṇameva atrodāharaṇaṃ bodhyam/
bālapriyā
prakaraṇasamāmāha
vādyaktahetoriti/ śabdaḥ anityaḥ kṛtakatvāt ghaṭavat iti vādinā
anityatvasādhanāya kṛtakatvahetau ukte sati tādṛśahetusādhyasya
anityatvasya viparītaṃ yat śabdaḥ nityaḥ śrāvaṇatvāt śabdatvavat
ityevaṃ prayujyamānaṃ hetvantaram śrāvaṇatvākhyaṃ tadudbhāvanena
pratyavasthānaṃ prakaraṇasametyarthaḥ/
prakāśikā
ahetusamālakṣaṇam

kālatraye 'pi
hetutvāsambhavena ahetutvakathanam ahetusamā/ yathā
'kāryatvādirūpasādhanaṃ sādhyādanityatvāt pūrvakālavṛtti cet
tadānityatvarūpasādhyasya tadānīmabhāvāt kasya sādhakam/ atha
paścātkālavṛtti cet tadā pūrvakāle sādhanābhāvāt kasya
sādhyamanityatvam/ yadi ca ubhayaṃ ekakālavṛtti tadā kiṃ kasya sādhanaṃ
kiṃ kasya sādhyam/ vinigamakābhāvāditi/ hetusameti pāṭhe tu
kālatraye 'pi hetutvasya asambhavakathanaṃ hetusametyarthaḥ/
bālapriyā
ahetusamāṃ
lakṣayati - kālatraye 'pīti/ kālatraye 'pi hetutvāsambhavakathanapūrvakaṃ
ahetutvakathanam ahetusamā/
kasya sādhakamiti/
anityatvasya kāryatvaṃ na sādhakamityarthaḥ/ pūrvakālāvacchedena
avidyamānasya sādhyasya hetuḥ kathaṃ
sādhako bhavet
iti bhāvaḥ/ kasya sādhyamanityatvamiti/ anityatvaṃ kāryatvasya sādhyaṃ
na bhavatītyarthaḥ/ kālatrayaśabdena kāryakālatatpūrvakālatatpaścātkālāḥ
vivakṣitāḥ/"heturahetunā na viśiṣṭayate/ ahetunā
sādharmyāt pratyavasthānam ahetusamaḥ"iti bhāṣyam/
prakāśikā
arthāpattisamālakṣaṇam
arthāpattipuraskāreṇa sādhyābhāvodbhāvanam arthāpattisamā/
yathā"pūrvoktānumāne śabdasya anityasādharmyādanityatvaṃ yadi, tadā
arthāpattyā siddhaṃ nityasādharmyāt nityatvamapi ekatarāvadhāraṇe
niyāmakābhāvāt"iti/
bālapriyā
arthāpattisamāṃ
lakṣayati - arthāpattipuraskāreṇeti/ śabdaḥ anityaḥ kṛtakatvāt iti
anityena ghaṭena kṛtakatvasādharmyāt śabdaḥ anityaḥ ityukte
arthādāpadyate nityasādharmyāt nitya iti/ asti ca nityena ākāśena
asparśatvarūpaṃ sādharmyaṃ śabdasya iti śabdo nitya eva kiṃ na
syādityevam arthāpattipūrvakaṃ dūṣaṇodbhāvanaṃ
arthāpattisametyarthaḥ/"arthāpattyā pratipakṣaṃ sādhayataḥ
arthāpattisamaḥ/ yadi prāyatnānantarīyakatvāt anityasādharmyāt
anityaḥ śabda iti, tadā arthādāpadyate nityasādharmyāt nitya iti/
asti tvasya nityena sādharmyaṃ asparśatvam"iti bhāṣyam/
ekatarāvadhāraṇa iti/ anityasādharmyādanityatvamevetyavadhāraṇa
ityarthaḥ/
prakāśikā

aviśeṣasamālakṣaṇam
sarvāviśeṣaprasaṅgodbhāvanam aviśeṣasamā/ yathā tatraiva
'yadi kṛtakatvādinā anityaghaṭādisādharmyeṇa śabdasya anityatvaṃ tadā
prameyatvādirūpeṇa tatsādharmyeṇa sarvasyaivānityatvaṃ syāt/
maduktasādharmyeṇa tatsidhyati, na tu tvaduktenetyatra niyāmakābhāvāt'
iti/
bālapriyā
aviśeṣasamāṃ
lakṣayati - sarvāviśeṣaprasaṅgodbhāvanamiti/ śabdo 'nityaḥ
kṛtakatvāt ityatra ekasya dharmasyaś kṛtakatvādeḥ śabde ghaṭe ca
sattvāt yadi śabdaghaṭayoranityatvenāviśeṣa ucyate, tadā
sarveṃṣāmaviśeṣaprasaṅgaḥ/ sattvaprameyatvādirūpasya ekasya dharmasya
sarveṣu sattvāt/ tathā ca
sanmātravṛttidharmeṇāviśeṣāpādanamaviśeṣasamā/ tathā ca sarveṣāmabhede
pakṣādivibhāgo na syāt/ sarveṣāmekajātīyatve 'vāntarajātyucchedaḥ,
sarveṣāmanityatve jātyādivilaya iti viśvanāthaḥ nirūpayati/
prakāśikā
upapattisamālakṣaṇam
ubhayapakṣasādharmyeṇa
sādhanopapattikathanam upapattisamā/ yathā 'yadi anityatvasādhanaṃ
kāryatvamupapadyata iti śabdasyānityatvaṃ tadā nityatvasādhanamapi
kiñcidupapadyata iti nityatvaṃ kiṃ na syāt' iti/
bālapriyā
upapattisamāṃ
lakṣayati - ubhayapakṣasādharmyeṇeti/ dvayorapi pakṣayoḥ sādhanamupapadyata
iti kathanam upapattisamā/ śabdasya anityatvapakṣe yathā sādhane
kāryatvamupapadyate, tathā śabdanityatvapakṣe 'pi sādhanaṃ
śrāvaṇatvādikamupapadyata iti dvayorapi pakṣayoḥ
sādhanasyopapannatvākhyaṃ samānadharmaṃ puraskṛtya pratyavasthānam
upapattisameti yāvat/
prakāśikā
upalabdhisamālakṣaṇam
vādyupadarśitasādhanābhāve 'pi sādhyasya upalabdhikathanam
upalabdhisamā/ yathā śabdo 'nityaḥ prayatnānuvidhāyitvāt ghaṭavat
ityatra prayatnaṃ vināpi vāyunodanavāśāt vṛkṣaśākhābhaṅgajanyasya
śabdasya upalabdheḥ
na
prayatnānuvidhāyitvaṃ śabde 'sti iti/
bālapriyā
upalabdhisamāṃ

sodāharaṇaṃ lakṣayati - vādyakteti/ vādinā nirdiṣṭasya
kāraṇasyābhāve 'pi sādhyopalambhāt pratyavasthānam upalabdhisamaḥ/ tathā
hi - parvato vahnimān dhūmāt ityādikaṃ vahnyavadhāraṇārthaṃ
ucyate, na tatsambhavati, dhūmaṃ vinā ālokādito 'pi vahnisiddheḥ/
tathā ca na tasya sādhakatvamiti pratikūlatarkaḥ iti viśvanāthaḥ/
prakāśikā
anupalabdhisamālakṣaṇam
vādinānupalabdhivaśāt kasyacit padārthasya anaṅgīkāre
anupalabdhivaśādeva vādyabhimatasyāpi yatkiñcitpadārthasya abhāvasādhanam
anupalabdhisamā/ yathā - 'jalādeḥ vidyamānasyāpi āvaraṇavaśāt
yathānupalabdhiḥ tathā uccāraṇātpūrvaṃ śabdasya vidyamānasyāpi
āvaraṇavaśāt anupalabdhiḥ ityetanmataṃ vādināṃ
dūṣyate-yadyāvaraṇavaśāt śabdo nopalabhyete, tadā jalādyāvaraṇamiva
śabdādyāvaraṇamapyupalabhyeteti/ atrottaram-yadi bhavadbhiḥ
anupalabdhita āvaraṇaṃ nābhyupeyate tadā anupalabdherapi
anupalabdhyābhāvo siddhe tadabhāvāt āvaraṇābhāvāsiddhau
āvaraṇasiddhiḥ' iti/
bālapriyā
anupalabdhisamāṃ
lakṣayati - vādineti/ naiyāyikaistāvat śabdānityatvaṃ evaṃ sādhyate
- yadi śabdaḥ nityaḥ syāt tarhi uccāraṇāt prāk kuto
nopalabhyate/ na hi ghaṭādyāvaraṇakuḍyādivat śabdasyāvaraṇamasti,
tadanupalabdheriti/ tatraivaṃ jātivādī
pratyavatiṣṭhate-yadyāvaraṇānupalabdheḥ āvaraṇābhāvaḥ sidhyati tadā
āvaraṇānupalabdherapyanupalambhāt āvaraṇānupalabdherapyabhāvaḥ
sidhyet/ tathā ca anupalabdhipramāṇakaḥ āvaraṇābhāvo na syāt api tu
āvaraṇopapattireva syāditi śabdanityatve noktaṃ bādhakaṃ yuktamiti/
itthaṃ ca evaṃrūpeṇa pratyavasthānam anupalabdhisametyartha iti
viśvanāthaḥ/
prakāśikā
nityasamālakṣaṇam
dharmasya
nityatvānityatvavikalpāt dharmiṇo nityatvasādhanam nityasamā/ yathā
'śabdasya yat anityatvaṃ bhavadbhiḥ ucyate tat nityaṃ anityaṃ vā/
yadi nityaṃ tadā śabdavṛttereva tasya sadātanatvāt śabdasyāpi
tathātvamāgatam/ atha anityaṃ tadā śabde kadācit
anityatvābhāvo 'stīti nitya eva śabda ityubhayathāpi śabdasya
nityatvam' iti/
bālapriyā
nityasamāṃ lakṣayati

- dharmasyeti/ śabdasyāpi tathātvamāgatamiti/ śabdasyāpi nityatvaṃ
prasaktamityarthaḥ/ dharmiṇaṃ vinā dharmasya sthityabhāvena dharmasyānityatvasya
nityatve sadātanatve dharmī śabdo 'pi nityaḥ syāditi bhāvaḥ/ śabde
anityatvasya nityaṃ sarvakālaṃ svīkāre anitye śabde nityatvaṃ
syādityāpādanaṃ nityasamā iti viśvanārthaḥ/
prakāśikā
anityasamālakṣaṇam
anityadṛṣṭāntasādharmyāt sarvānityatvaprasaṅgodbhāvanam
anityasamā/ yathā 'yadi anityena ghaṭane sādṛśyāt śabdaḥ anityaḥ
ityucyate tadā yena kenacit dharmeṃṇa sarvasyaiva tatsadṛśatvāt
sarvasyānityatvaprasaṅgaḥ' iti/
bālapriyā
anityasamāṃ
lakṣayati - anityadṛṣṭānteti/ anityena ghaṭena sādharmyāt
(kṛtakatvarūpāt) anityaḥ śabda iti bruvataḥ asti ghaṭenānityena
sarvabhāvānāṃ sādharmyaṃ (sattvādirūpam) iti sarvasya
anityatvamaniṣṭaṃ sampadyate/ so 'yaṃ anityatvena pratyavasthānāt
anityasama iti bhāṣyam/ vyāptimapuraskṛtya
yatkiñciddṛṣṭāntasādharmyeṇa sarvasya
sādhyavattvāpādanāt
anityasamā/ sādhyapadādaviśeṣasamāto vyavacchedaḥ tatra sarvāviśeṣa
evāpadyate na tu sarvasya sādhyavattvam iti viśvanārthaḥ/
prakāśikā
kāryasamālakṣaṇam
vādyuktahetoḥ
anyakoryeṇāpi sambhavābhidhānaṃ kāryaṃsamā/ yathā tatraiva
prayatnānuvidhāyitvaṃ ubhayathāpi sambhavati ghaṭādivat
śabdasvarūpotpattau jalādivat āvarakanivṛttau ca ubhayatrāpi
prayatnānuvidhāyitvadarśanāt/ tathā ca tasya
āvarakanivṛttirūpakāryāntarasya sambhavāt nānityatvaniyatatvaṃ
iti/ kvacit kāraṇasameti pāṭhaḥ/ tasyāpi 'kāraṇasya
prayatnānuvidhāyitvasya ubhayatra śabdasyotpattau tadāvarakanivṛttau ca
samatvābhidhānam' iti rītyā ukta evārthe paryavasānamavaseyam/ atra
granthagauravabhayāt sūkṣmaprakārāḥ na darśitāḥ ityabhiyuktairanyatra
te 'nusandheyāḥ/
bālapriyā
kāryasamāṃ lakṣayati
- vādyuktahetoriti/ yathā śabdaḥ anityaḥ prayatnānuvidhāyitvāt
ityatra prayatnānuvidhāyitvaṃ kāryadvaye 'sti svarūpotpattau
āvarakanivṛttau ceti/ tatra svarūpotpattyabhiprāyeṇa vādinokte

jātivādala āha āvarakanivṛttāveva prayatnānuvidhāyitvasyopayogaḥ
na svarūpotpattāviti śabdasyānityatvaṃ na sidhyatīti/ evaṃrītyā
pratyavasthānaṃ kāryasametyarthaḥ/
atredamavadheyam-keṣucit grantheṣu
sādharmyasamā vaidharmyasamā ityādirūpeṇa strīliṅgatayā samaśabdaḥ
prayujyate, keṣucittu sādharmyasamaḥ vaidharmyasamaḥ ityādirūpeṇa
pulliṅgatayā prayujyate/ tatra jāterviśeṣyatvavivakṣāyāṃ samaśabdasya
strīliṅgatvam/ nyāyasūtrakārastu-'sādharmyavaidharmyasamau'
ityādirūpeṇa pulliṅgatayaiva nirdiśati/ tasyāyaṃ bhāvaḥ - vādyaktasya
pratiṣedhaḥ kila jātivādinā kriyate, tatra pratiṣeghaśabdaḥ pulliṅga
iti tadanurodhena samaśabdasya pulliṅgeteti/ taduktaṃ
nyāyapariśuddhau vedāntadeśikaiḥ -"akṣapādīyeṣu ca
jātiviśeṣalakṣaṇasūtreṣu pulliṅgāntasamaśabdanirdeśaḥ
svapakṣasthāpanaparapakṣapratikṣeparūpeṇa vibhāge pratyavasthāne
pratiṣedhabhāgenātra jātitvaṃ vivakṣitam
ityuktarūpajātiviśeṣābhiprāya ityāhuḥ"iti/ nyāyabhāṣyakārādayo 'pīti pratiṣedhaśabdasya sūtre
bahulaṃ prayogāt pratiṣedhaśabdamādāyeva samaśabde
pulliṅganirvāhaṃ manyante/ viśvanāthanyāyapañcānanastu
'sādharmyasamādayo jātivikalpāḥ/ vividhaḥ kalpaḥ vikalpaḥ prabhedaḥ'
iti vadan vikalpaśabdānusāreṇa samaśabdasya pulliṅgatāṃ
nirvahati/ evaṃ vādinā sādhane kriyāmāṇe tatra prativādinā
udbhāvyamānaḥ asaduttaraviśeṣaḥ jātiḥ/ tasya jātiśabdavācyatā
jāyamānatvanibandhanā/ tathā ca"sādharmyavaidharmyābhyām
pratyavasthānam jātiḥ"iti/ kathāyāṃ pravṛttayoḥ
vādiprativādinoḥ madhye vādinā sādhane kṛte
yathāvasthitottarasphurtirahitasya jigīṣoḥ prativādinaḥ mukhāt
yaḥ kaścit
hetvābhāsaḥ avaśāt āgataḥ jāyamāna eva bhavati na tu jātaḥ san
kāryakaro 'pītyāśayena avadhāraṇārthatayā jātiśabdaḥ pravartata iti
uttamūruvīrarāghavācāryasvāminaḥ nirūpayanti/ te eva svāminaḥ
sāmyārthakasamaśabdaghaṭanasya tātparyamevaṃ varṇayanti -
vādiprativādiprayuktayorheṃtvoḥ(?) sāmyam, vādiprativādinorapi
sāmyaṃ ca samaśabdena lakṣyate/ sūtre samaśabdaḥ
pratiṣedharūpahetuviśeṣaṇībhūtaḥ hetugataṃ sāmyaṃ darśayati/ athāpi
vaktṛgatasāmyamapi vivakṣitam/ tadāha vārtikakāraḥ -"samīkaraṇārthaṃ prayogasamaḥ/ sādharmyameva samaṃ tasya prayogasya sa
sādharmyasamaḥ"iti/ atra samīkaraṇārthamityanena vastutaḥ
sāmyābhāve 'pi samīkaraṇoddheśo jñāpyate/ na hi saddhetorasaddhetunā
nirākaraṇaṃ sāmyāpādanaṃ vā bhavati/ kena kasya samīkaraṇamiti cet
- vādinā prativādinaḥ samīkaraṇam/ tathā ca prativādinā
svāpakarṣaparihārārthamantataḥ samīkaraṇārthaṃ jātiprayogaḥ kriyata

ityuktaṃ bhavati/ deśikacaraṇāstu nyāyapariśuddhau jātiprayogaḥ
kriyata ityuktaṃ bhavati/ deśikacaraṇāstu nyāyapariśuddhau
jātivādiprayuktahetoḥ paraghātakatvavat svavyāghātakatvamapyastīti
tadeva sāmyaṃ samaśabdena pratipādyata iti nirvahanti/
evaṃ caturviśatidhā nirdiṣṭadāsu jātiṣu
kāsāṃcit jātīnāṃ lakṣaṇeṣu pariśīralyamāneṣu samānatvaṃ
sthūladṛṣṭyā pratīyate/ tataḥ nāmabhedamātramiti śaṅkā avatarati/
tatrāpi sūṣmadṛṣṭyā vicāryaṃmāṇe lakṣaṇeṣu bhado 'vagantuṃśakyate/ tadetanmanasi nidhāyāha - atra granthagauravabhayāt
sūkṣmaprakārāḥ na darśitāḥ iti/ kiṃ ca āsāṃ
jātīnāṃ saptāṅgāni
bhavantīti udayanācārthaiḥ nyāyapariśiṣṭasyānte -
"lakṣyaṃ lakṣaṇamutthitiḥ sthitipadaṃ mūlaṃ
phalaṃ śātanaṃ
jātīnāṃ
saviśeṣametadakhilaṃ pravyaktamuktaṃ rahaḥ"//
iti ślokārdheṃna
pratipāditam/ tatra prativādinā yat asaduttaramucyate tadeva
lakṣyam/ tasya sādharmyaṃsamādiṣu yatrānatarbhāvaḥ tallakṣaṇameva lakṣaṇam/
utthitirnāma janma/ sthiteḥ padaṃ sthitipadaṃ jātyuttarasthiteḥ āśrayaḥ/
asatisādhanaprayoge jātyuttarāpravṛtteḥ dūṣyo hetureva
sthitipadatvena vivakṣitaḥ/ īdṛśajātiprayogasya mūlaṃ
sādharmyādyākārakadarśanam/ phalaṃ tu vādinaḥ svoktahetau prativādinā
duṣṭatvabhramotpādanam/ śātanaṃ vādinā prativādyuktasyāsaduttarasya
jātirūpasya nirākaraṇam/ sūtrakārastu jātyuttarasya
nirākaraṇaprakāraṃ pratijāti viśadaṃ pratipāditavān/ saptāṅgakatvaṃ
tu nyāyapariśiṣṭe tatra tatra sūcitameva/ sarvamidaṃ vistarabhayāt
atropekṣitamiti bhāvaḥ/
dīpikā
nigrahasthānanirūpaṇam
vādinaḥ
apajayahetuḥ nigrahasthānam/
prakāśikā
nigrahasthānaṃ
lakṣayati - vādina iti/ idaṃ ca yadyapi chalādāvapyasti
tathāpyarthāntarādirūpanigrahasthānamadhye 'ntarbhāvāt adoṣaḥ/
chalatvādināpi jñānasyopayogitvāt pṛthigupādānaṃ
hetvābhāsavat/
dīpikā
pratijñāhāniḥ,
pratijñāntaram, pratijñāvirodhaḥ, pratijñāsannyāsaḥ, hetvantaram,

arthāntaram, nirarthakam, avijñātārthakam, apārthakam, aprāptakālam,
nyūnam, adhikam, punaruktam, ananubhāṣaṇam, ajñānam, apratibhā,
vikṣepaḥ, matānujñā, paryanuyojyopekṣaṇam, niranuyojyānuyogaḥ,
apasiddhāntaḥ, hetvābhāsāśca nigrahasthānāni/ śeṣaṃ sugamam/
prakāśikā
pratijñāhānilakṣaṇam
tasyāvāntarabhedān daśayati -- pratijñetyādinā/ yatra
pratijñātārthaviruddhābhyupagamaḥ pratijñātārthaparityāgo vā tatra
pratijñāhāniḥ/ yathā 'śabdo 'nityaḥ pratyakṣaguṇatvāt' ityatra
'so 'yam gakāraḥ' ityādipratyabhijñābalātpareṇa bādhe udbhāvite
'astu tarhi nityaḥ śabdaḥ' iti nityatvamaṅgīkurvan vādī śabdasya
anityatvapratijñāṃ jahāti/
bālapriyā
pratijñāhāniṃ
lakṣayati - yatra pratijñātārtheti/ pratijñātasya sādhyasya yat viruddhaṃ
tadaṅgīkāraḥ pratijñātasya sādhyasya tyāgo vā pratijñāhāniḥ/ idaṃ
ca"sādhyadharmapratyanīkena dharmeṇa pratyavasthite pratidṛṣṭāntadharmaṃ
svadṛṣṭānte 'bhyanujānan pratijñāṃ jahātīti pratijñāhāniḥ"ityādi bhāṣyānusāri lakṣaṇam/ viśvanāthastu -"svapakṣeparapakṣadharmābhyanujñā pratijñāhāniḥ/ svayaṃ
viśiṣyābhihitaparityāga iti phalitārthaḥ/ seyaṃ
pakṣahetudṛṣṭāntasādhyatadanyahānibhedāt pañcadhā bhāvati/ yathā śabdaḥ
anityaḥ kṛtakatvāt ityukte
pratyabhijñābādhitaviṣayo 'yamityuttarite astu tarhi ghaṭa eva pakṣa
iti/ evaṃ tatraiva śabdo 'nityaḥ aindriyakatvāt ityukte
hetoranaikāntikatvamiti pratyukte astu kṛtakatvāditi heturiti/
evaṃ parvato vahnimān dhūmāt ālokavadityukte dṛṣṭāntaḥ
sādhanavikala iti pratyukte astu tarhi mahānasaviditi/ evaṃ atraiva
siddhasādhanena pratyukte astu tarhiṃ indhanavāniti/ anyahānistu
viśeṣaṇahānyādiḥ, yathā tatraiva
nīladhūmādityukte 'samarthaviśeṣaṇatvena pratyukte astu tarhiṃ dhūtāditi
hetoriti"ityāha/ tadanusāreṇa dinakaryām -
'viśiṣya pratijñātasya pakṣādeḥ parityāgarūpapratijñāhāneḥ' iti
proktam/
prakāśikā
pratijñāntaralakṣaṇam
paroktadoṣoddidhīrṣayā pūrvānuktaviśeṣaṇaviśiṣṭatayā
pratijñātārthakathanam pratijñāntaram/ yathā -- kṣityādikaṃ guṇajanyam
kāryatvāt ityatra adṛṣṭajanyatvena siddhasādhanodbhāvane
'saviṣayaka' iti guṇaviśeṣaṇadānam/
bālapriyā
pratijñāntaraṃ

lakṣayati - parokteti/ guṇaviśeṣaṇadānamiti/ saviṣayakaguṇajanyatvaṃ
sādhyam/ adṛṣṭasya tu saviṣayakatvābhāvāt tajjanyatvamādāya na
siddhasādhanamiti bhāvaḥ/ 'pratijñātārthasyetyupalakṣaṇam/
hetvatiriktārthaṃsyeti tattvam/ tena udāharaṇāntaram, upanayāntaram,
nigamanāntaraṃ ca pratijñāntaratvena saṅgṛhītaṃ bhavati' iti
viśvanāthaḥ/ hetvantaraṃ tu sūtrakāreṇa pṛthaṅnigrahasthānatvena
nirdiṣṭam/
prakāśikā
pratijñāvirodhalakṣaṇam
svoktasādhyaviruddhahetukathanam pratijñāvirodhaḥ/ yathā - dravyaṃ
guṇabhinnam rūpāditaḥ pṛthaktvena anupalabhyamānatvāt iti/
bālapriyā
pratijñāvirodhaṃ
lakṣayati - svoktasādhyeti/ rūpāditaḥ pṛthaktvena anupalabhyamānatvaṃ hi
guṇābhinnatvavyāpyam, na guṇabhinnatvasādhakam/ ato
guṇabhinnatvābhāvavyāptasya hetoḥ kathanāt pratijñāvirodha ityarthaḥ/
prakāśikā
pratijñāsannyāsalakṣaṇam
svokter'the pareṇa
dūṣite tadapalāpaḥ pratijñāsannyāsaḥ/ yathā -- 'śabdo 'nityaḥ
aindriyakatvāt' ityukte pareṇa sāmānye vyabhicāramudbhāvya
dūṣite svoktamapalapati 'kenocyate śabdo 'nityaḥ' iti/
bālapriyā
pratijñāsannyāsaṃ
lakṣayati -- svokter'the iti/ pratijñāhānau pratijñātārthasya tyāgaḥ
pratijñāsannyāse tu tasyāpalāpa iti bhedaḥ/
prakāśikā
hetvantaralakṣaṇam
paroktadūṣaṇoddidhīrṣayā pūrvoktahetukoṭau
viśeṣaṇāntaropādānam hetvantaram/ yathā 'śabdo 'nityaḥ
pratyakṣatvāt' ityatra sāmānye vyabhicārodbhāvane 'jātimattve
sati' iti viśeṣaṇadānam/
bālapriyā
hetvantaraṃ lakṣayati
- parokteti/ paroktadūṣaṇoddidhīrṣayā
pūrvoktahetutāvacchedakātiriktahetutāvacchedakaviśiṣṭavacanaṃ
hetvantaramityarthaḥ/ jātimattve satīti viśeṣaṇe datte tu sāmānye
jātimattvābhāvāt na vyabhicāraḥ/
prakāśikā
arthāntaralakṣaṇam

prakṛtānupayuktārthakathanam arthāntaram/
yathā-nityaḥ śabdaḥ asparśavattvāt iti hetuḥ/ hetupadaṃ ca
hinotestunipratyaye niṣpannam; padaṃ ca suptiṅantam ityādi/
bālapriyā
arthāntaraṃ lakṣayati
- prakṛtānupayukteti/ prakṛtānākāṅkṣitārthābhidhānamityarthaḥ/
prakāśikā
nirarthakalakṣaṇam
avācakaśabdaprayogo nirarthakam/ yathā śabdaḥ anityaḥ
jabagaḍadaśatvāt ityādi/
avijñātārthalakṣaṇam
pariṣatprativādyabodhaprayojakapadaprayogaḥ avijñātārtham/ tacca
'kliṣṭānvayaṃ aprasiddhārthakaṃ tvaritoccāritam' ityādirūpam/
bālapriyā
avijñātārthaṃ
lakṣayati - pariṣaditi/ vādināṃ trivāramuktamapiprativādinā
sadasyaiśca yanna budhyate tat avijñātārtham/
'avahitāvikalavyutpannapariṣatprativādibodhānukūlopasthitya
janakavācakavākyaprayogo 'vijñātārtham/ vācaketyanena
nirarthakāpārthaṅkavyudāsaḥ' iti viśvanārthaḥ/ tādṛśaṃ vākyaṃ 'bhūstanaṃ
himabheṣajavat' ityādikam/ bhūstanamityasya parvata ityarthaṃḥ/
himasya bheṣajam agniḥ tadvān iti himabheṣajavadityasthārthaḥ/
'agnirhimasya bheṣajam' iti śruteḥ/
prakāśikā
apārthakalakṣaṇam
parasparānanvitapadasamūhaḥ apārthakam/ yathā-śabdatvaṃ ghaṭaḥ paṭaḥ
nityaṃ anityaṃ ca prameyatvāt ityādi/
bālapriyā
apārthakaṃ lakṣayati -
paraspareti/ abhimatavākyārthabodhānukūlākāṅkṣāśūnyapadasamūhaḥ
apārthakamityarthaḥ/
prakāśikā
aprāptakālalakṣaṇam
avayavānāṃ
vyutkrameṇa kathanam aprāptakālam/ yathā śabdatvāt śabdaḥ anityaḥ
ityādi/
bālapriyā
aprāptakālaṃ
lakṣayati - avayavānāmiti/"pratijñādīnāṃ avayavānāṃ yathālakṣaṇaṃ
arthavaśāt kramaḥ/ tatrāvayavaviparyāsena vacanaṃ aprāptakālam"iti

bhāṣyānusārīdaṃ lakṣaṇam/ viśvanāthastu-avayavasya kathaikadeśasya
viparyāsaḥ vaiparītyam/ tathā ca
samayabandhaviṣayībhūtakathākramaviparītakrameṇābhidhānaṃ paryavasannam/
tatrāyaṃ kramaḥ-vādinā sādhanamuktvā sāmānyate hetvābhāsā uddharaṇīyāḥ
ityekaḥ pādaḥ, prativādinaśca tatropālambhaḥ dvitīṃyaḥ pādaḥ,
prativādinaḥ svapakṣasādhanaṃ tatra hetvābhāsoddhāraṇaṃ ceti tṛtīyaḥ
pādaḥ/ jayaparājayavyavasthā caturthaḥ pādaḥ/ evaṃ pratijñāhetvādīnāṃ
kramaḥ/ tatra sabhākṣobhavyāmohādinā vyatyastābhidhānaṃ aprāptakālam'
iti pratipādayati/
prakāśikā
nyūnalakṣaṇam
yatkiñcidavayavaśūnyāvayavābhidhānam nyūnam/ spaṣṭam/
adhikalakṣaṇam
adhikahetvādikathanam adhikam/ yathā śabdaḥ anityaḥ śabdatvāt
śrāvaṇatvācca ityādi/
punaruktalakṣaṇam
anuvādaṃ vinā
kathitasya punaḥ kathanam punaruktam/ yathā -- śabdaḥ anityaḥ, śabdaḥ
anityaḥ ityādi/
bālapriyā
punaruktaṃ lakṣayati - anuvādaṃ vineti/
niṣprayojanaṃ punarabhidhānaṃ punaruktam/ anuvādastu vyakhyārūpaḥ
saprayojanakaḥ/ ato na tatrātivyāptiḥ/ tathā ca
samānārthakasamānānupūrvīkaśabdasya niṣprayojanaṃ punarabhidhānaṃ
śabdapunaruktam/ yathā śabdaḥ anityaḥ śabdaḥ anitya iti/
samānārthabhinnānupūrvīkaśabdasya niṣprayojanaṃ punaḥ
abhidhānamarthapunaruktam/ yathā śabdaḥ anityaḥ dhvanirnirodhadharmaka
iti/
prakāśikā
ananubhāṣaṇalakṣaṇam
pariṣadā
trirabhihitasyāpi ananuvādaḥ ananubhāṣaṇam/
bālapriyā
ananubhāṣaṇaṃ
lakṣayati -- pariṣadeti/ vādinā triruktasya pariṣadā vijñātārthasya
vākyasya prativādinā
ananuvādaḥ
ananubhāṣaṇam/ ajñānasāṅkaryanirāsāya ajñānamanāviṣkurvateti
vikṣepasāṅkaryanirāsāya kathāmavicchindateti ca viśeṣaṇīyam
ityācāryāḥ/ na ca apratibhāsāṅkaryam, uttarapratipattāvapi

sabhākṣobhādinā ananubhāṣaṇasambhavāditi viśvanāthaḥ/
prakāśikā
ajñānalakṣaṇam
pariṣadā vijñātasya
vādinā trirabhihitasyāpi vākyārthasyābodhaḥ ajñānam
apratibhīlakṣaṇam
uttarārhaṃ paroktaṃ
buddhvāpi uttarasya asphūrtivaśāt tūṣṇīṃbhāvaḥ apratibhā/
bālapriyā
apratibhāṃ lakṣayati
-- uttarārhamiti/ na cātra ananubhāṣaṇasyāvaśyakatvāt tadeva
dūṣaṇamastviti vācyam/ paroktānanuvāde hi tat/ apratibhāyāṃ tu
paroktānuvāde 'pi uttarāpratipattiriti viśeṣāt/
prakāśikā
vikṣepalakṣaṇam
asambhavatkālāntarakāryavyāsaṅgānudbhāvya kathāvicchedaḥ
vikṣepaḥ/
bālapriyā
vikṣepaṃ lakṣayati --
asambhavaditi/ kālāntare kartuṃ śakyaṃ vastuta idānīṃ bhavitumanarhaṃ
yat kāryaṃ tatra vyāsaṅgamudbhāvya kathāvicchedo vikṣepaḥ/ tena
rājapuruṣādibhirākāraṇe gṛhajanādibhirvā
āvaśyakakāryārthamākāraṇa svagṛhadāhādikaṃ paśyato gamane
vāstavaśirorogādinā pratibandhe vā na vikṣepaḥ/ 'yatra kartavyaṃ
vyāsajya kathāṃ vyavacchinnatti idaṃ me karaṇīyaṃ vidyate tasminnavasite
paścāt kathayāmīti vikṣepo nāma nigrahasthānam' iti bhāṣyam/
prakāśikā
matānujñālakṣaṇam
svapakṣe
doṣamanuddhṛtya parapakṣe doṣābhidhānam matānujñā/
bālapriyā
matānujñāṃ lakṣayati
- svapakṣa iti/ svasiddhānte paroktaṃ doṣamaṅgīkṛtyānuddhṛtya ca
parasiddhānte 'pi samāno doṣa ityudbhāvanaṃ matānujñetyarthaḥ/
yathā-puruṣatvāccedahaṃ coraḥ tata eva bhavānapi cora ityādikam/
prakāśikā
paryanuyojyopekṣaṇanapalakṣaṇam
udbhāvanārhaparakīyanigrahasthānānudbhāvanaṃ
paryanuyojyopekṣaṇam/
bālapriyā

paryanuyojyopekṣaṇaṃ lakṣayati - udbhāvanārheti/
paryanuyojyo nāma nigrahopapattyā codanīyaḥ, tasyopekṣaṇaṃ
nigrahasthānaṃ prāpto 'sītyananuyogaḥ/ etacca kasya parājaya
ityanuyuktayā pariṣadā vacanīyam/ na khalu nigrahaṃ prāptaḥ
svakaupīnaṃ vivṛṇuyāt' iti bhāṣyam/
'nanu vādinā
kathamidamudbhāvyam, svakaupīnaviraṇasyāyuktatvāditi
cet-satyam/ madhyasthenaiva idamudbhāvyam, vāde ca
svayamudbhāvane 'pyadoṣaḥ' iti viśvanāthaḥ/ śiṣṭaṃ spaṣṭam/
atra
jātinigrahasthānaviṣaye
bhāṣya-vārtika-tātparyaṭīkā-pariśuddhi-nyāyapariśiṣṭa-nyāyapariśiṣṭa-nyāyamañjarī
-tārkikarakṣādiṣu
grantheṣu vedāntadeśikakṛtanyāyapariśuddhau ca bahuvivecitamasti/
tatsarvaṃ sāvadhānaṃ parāmṛśya kaścinmahānprabandhaḥ pṛthageva lekhanīyaḥ/
prakaraṇagranthe etāvadeva paryāptamiti vistarabhayāduparamyate/
prakāśikā
niranuyojyānuyogalakṣaṇam
nigrahasthānarahite
nigrahasthānodbhāvanam niranuyojyānuyogaḥ/
apasiddhāntalakṣaṇam
ekasiddhāntamatamāśritya kathāpravṛttau
tadviruddhasiddhāntamatamālambyottaradānam upasiddhāntaḥ/
pratijñāhāni -
ananubhāṣaṇa - ajñāna - apratibhā -
vikṣepaparyanuyojyopekṣaṇānāmabhāve, manyeṣāṃ
hetvābhāsavyatiriktanigrahasthānānāṃ guṇe, hetvābhāsānāṃ ca
dravyādiṣu antarbhāvaḥ yathāyathaṃ bodhyaḥ/ atiriktaḥ sūtrārthaḥ sugama
ityabhiprāyeṇāha - śeṣamiti/
bālapriyā
jātīnāṃ
nigrahasthānānāṃ ca kḷpteṣu saptasu padārtheṣu antarbhāva-prakāramāha -
pratijñāhānītyādinā/ dinakarīgranthe pratijñāhānyādīnāṃ
nigrahasthānānāṃ pratyekamupādānena tatra tatrāntarbhāvaḥ viśadamuktaḥ
tata evāvaseyaḥ/ asaduttararūpajāteḥ
svābhimatārthavyāghātakasvottaravākyarūpatayā śabdātmake
guṇe 'ntarbhāvaḥ/
dīpikā
śakteratiriktapadārthatvakhaṇḍanam
nanu

karatalānalasaṃyoge satyapi pratibandhake sati dāhānutpatteḥ śaktiḥ
padārthāntaramiti cet - na/ pratibandhakābhāvasya kāryamātre
kāraṇatvena śakteranupayogāt/ kāraṇatvasyaiva śaktipadārthatvāt/
prakāśikā
nanu analasaṃyoge
satyapi maṇyādisamavadhāne dāho na jāyata iti maṇyādeḥ
pratibandhakatā vācyā/ sā ca vahnau dāhānukūlaśaktisvīkāra eva
nirvahati/ pratibandhakatāyāḥ kāryāṃnukūlaśaktivighaṭakatvarūpatvāt/
ataḥ tadanyathānupapattisiddhāyāḥ śakteratiriktatvāt 'saptaiva padārthāḥ'
ityasaṅgatamiti prābhākaraḥ śaṅkate - nanviti/ nanvevaṃ
śaktisiddhāvapi tasyā atiriktatvāsiddhiriti cet - na/ yato na
tāvaddravyātmikā śaktiḥ guṇādivṛttitvāt/
ata eva na
guṇakarmānyatararūpā, na ca sāmānyādyanyatamarūpā, utpatti
vināśaśālitvāt/ evaṃ cātiriktapadārthatvasiddhiriti/ nanu
pratibandhakatvaṃ na kāryānukūlaśaktivighaṭakatvame kiṃ tu
kāraṇībhūtābhāvapratiyogitvam/ tacca maṇyabhāvasya hetutvādeva
upapadyate, maṇisamavadhānadaśāyāṃ ca tadabhāvarūpakāraṇāntarābhāvādeva
dāhānutpattisambhavaḥ/ itthaṃ cātiriktaśaktisvīkāro 'nucita iti
samādhatte - pratibandhakābhāvasyeti/ nanu 'dāhotpāde vahniḥ śaktaḥ'
iti vyavahārānyathānupapattyā setsyati atiriktā śaktirityāśaṅkya
tasyāḥ kāraṇatārūpatve 'pi vyavahāropapatteḥ nātiriktā śaktirityāha
- kāraṇatvasyeti/ nanu maṇyādyabhāvasya hetutve maṇisamavadhānadaśāyāṃ
satyapyuttejake dāho na syāt/ manmate tu maṇyādyapasāraṇadaśāyāmiva
uttejakasamavadhānadaśānayāmapi vahnau dāhānukūlaśaktyantarotpatteḥ
aṅgīkāreṇa na doṣa iti cet - na/
uttejakābhāvaviśiṣṭamaṇyādyabhāvasya kāraṇatvāṅgīkāreṇa adoṣāt/ na
ca uttejakānāṃ ananugatatvāt
tattaduttejakābhāvakūṭaviśiṣṭamaṇyādyabhāvasyaiva kāraṇatāyāḥ
kalpanīyatayā gauravamiti vācyam/ dāhānukūlaśakti prati
etādṛśakāraṇatāyāḥ tavāpyāvaśyakatvāt
anantaśaktitatprāgabhāvataddhvaṃsakalpane gauravāditi saṅkṣepaḥ/
bālapriyā
karatalasya agneśca
saṃyoge satyapi maṇiyapapratibandhakasattve karatalasya dāho na jāyata
iti śaktiḥ padārthāntaram/ ityāśaṅkitaṃ dīpikāyām/ tatra
dāhānutpattimātreṇa śakteḥ padārthāntaratvaṃ katha sidhyet, ataḥ
śaṅkeyamanupapannā ityataḥ śaṅkāgranthasyāśayaṃ vadan avatārayati
-- nanvanalaṃsayoge satyapīti/ karatalasya analasaṃyoge satyapi
maṇyādisattve karatalasya dāho na jāyate maṇyādyasattve dāho jāyate/

yatsattve kāryaṃ notpadyate yadasattve cotpadyate tasya pratibandhakatvāt
maṇyādeḥ sattve dāho na jāyate tadasattve dāho jāyata iti
maṇyādeḥ dāhapratibandhakatvaṃ vācyam/ pratibandhakatvaṃ ca
kāryānukūlaśaktivighaṭakatvam/ tathā ca dāhānukūlā yā agniniṣṭhā
śaktiḥ sā maṇinā nāśyate/ ataḥ śaktiviśiṣṭavahnereva dāhajanakatvāt
maṇisattve dāhaśakternāśāt śaktiviśiṣṭavahnereva dāhajanakatvāt
maṇisattve dāhaśakternāśāt śaktiviśiṣṭavahnirūpakāraṇābhāvāt na
dāhaḥ/ itthaṃ ca kāryānukūlaśaktivighaṭakatvāt vinā nopapadyata
ityevamarthāpattipramāṇena śaktirūpasyātiriktasya padārthasya siddhau
padārthā ityuktiḥ saṅgacchata iti śaṅkiturbhāvaḥ/
nanvevamiti/
arthāṃpattipramāṇena pūrvoktarītyā śaktirūpapadārthasya siddhāvipa tasyāḥ
saptapadārthātiriktatvaṃ kathamityarthaḥ/ yato na tāvat
dravyātmiketyādi/ śaktiḥ dravyabhinnā guṇādivṛttitvāt
guṇatvādivat/ śaktirhi rūpādiguṇeṣu kriyādau cāsti/
avayavarūpādau avayavirūpādikāraṇatvena tadanuguṇaśakteḥ sattvāt
tasyāḥ rūpādiguṇavṛttitvāt kriyāyāḥ saṃyogādijanakatvena
tadanukūlaśaktimattvāt śakteḥ kriyāvṛttitvācca/ tathā ca
guṇādivṛttiguṇatvakriyātvādikaṃ yathā na dravyaṃ tathā śaktirapi
guṇādivṛttitvāt na
dravyamityarthaḥ/ ata eveti/ guṇādivṛttitvādevetyarthaḥ/ śaktiḥ
guṇakarmānyatarabhinnā guṇādivṛttitvāt guṇatvādivat/
guṇakarmobhayabhedasya sādhyatve guṇarūpatve karmaṃrūpatve 'pi ca 'evaṃ
nobhayam' iti nyāyena ubhayabhedasambhāvāt uddheśyāsiddhiḥ
syādityālocya anyatarabhedasya sādhyatvamanusṛtam/ yatra guṇabhedaḥ
karmabhedaśca ubhayamasti tatraiva guṇakarmānyatarabhedaḥ saṃbhavatīti bhāvaḥ/
na ca
sāmānyādyanyatamarūpeti/ śaktiḥ sāmānyādyanyatamabhinne
utpattivināśaśālitvāt ghaṭādivat/ utpattimattvamātrasya hetutvaṃ
sāmānyādyanyatamabhedābhāvavati dhvaṃse utpattimattvasattvāt vyabhicāraḥ/
tadvāraṇāya vināśaśālitvāditi/ dhvaṃsasya vināśābhāvāt na
vyabhicāraḥ/ vināśāśālitvāmātroktau uktasādhyābhāvavati prāgabhāve
vināśitvasattvāt vyabhicāraḥ/ tadvāraṇāya utpattiniveśaḥ/
prāgabhāvasyānādeḥ utpattivirāhat na vyabhicāraḥ/ tathā ca
utpattivināśobhayavattvaṃ utpattiviśiṣṭavināśavattvaṃ vā hetuḥ/
sāmānyādītyatra ādiśabdena viśeṣasamavāyābhāsava gṛhyata/ evaṃ ceti/
pūvauktānumānairarthāpattyā cānugṛjahītena śaktiḥ atiriktaḥ padārthaḥ
kḷptapadārthānantarbhūtatve sati padārthatvāt iti
pariśeṣānumānena śakteratiriktapadārthatvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ/
nanu

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc