Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 301320
utpatteranantaraṃ kāryasya/ traikālikaḥ saṃsargāvacchinnābhāvaḥ
atyantābhāvaḥ/ yathā bhūtale ghaṭo nāsti iti/
tādātmyāvacchinnapratiyogitākābhāvo 'nyonyābhāvaḥ/ yathā
ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti/
dīpikā
prāgabhāvaṃ lakṣayati
- anādiriti/ ākāśādau ativyāpitavāraṇāya sānta iti/ ghaṭādau
ativyāpitavāraṇāya anādiriti/ pratiyogisamavāyikāraṇavattiḥ
pratiyogijanako bhaviṣyatīti vyavahārahetuḥ prāgabhāvaḥ/ dhvaṃsaṃ
lakṣayati-sādiriti/ ghaṭādau ativyāpitavāraṇāṇa ananta iti/
ākāśādau ativyāptivāraṇāya sādiriti/ pratiyogijanyaḥ
pratiyogisamavāyikāraṇavṛttiḥ dhvasta iti vyavahārahetuḥ dhvaṃsaḥ/
atyantābhāvaṃ lakṣayati -
traikāliketi/
anyonyābhāve ativyāptivāraṇāya saṃsargeti/
dhvaṃsaprāgabhāvayorativyāptivāraṇāya traikālika iti/
anyonyābhāvaṃ lakṣayati - tādātmyeti/
pratiyogitāvacchedakāropyasaṃsargabhedādekapratiyogikayoratyantānyonyābhāvayorbhinnatvam/
kevaladevadattābhāvāt 'daṇḍyabhāva' iti pratītyā viśiṣṭābhāvaḥ,
'ekasattvepi dvau na staḥ' iti pratītyā dvitvāvacchinnābhāvaḥ,
saṃyogena ghaṭavati samavāyena ghaṭābhāvaḥ, tattadghaṭābhāvāt
ghaṭatvāvacchinnapratiyogitākasāmānyābhāvaśca atiriktaḥ/
evamanyonyābhāvo 'pi/
prakāśikā
prāgabhāve
pramāṇamāha - bhaviṣyatīti/ saṃsargeti/ tādātmyātiriktasaṃsargetyarthaḥ/
dhvaṃsaprāgabhāvayorapi pratiyogitāvacchedakasambandhaḥ vartata iti
matābhiprāyeṇa traikāliketi viśeṣaṇam/ anyathā
anyonyābhāvavārakeṇaiva tayorvāraṇāt tadvyarthatāpatteḥ/ yadi
saṃsargāvacchinnetyādeḥ anyonyābhāvabhinnābhāva ityarthaḥ tadā
traikāliketi siddhānte 'pi sārthakaṃ traikālikatvamiha nityatvarūpam/
mūle bhūtale ghaṭo
nāstīti/ atra ghaṭābhāvāṃśe bhūtalasya viśeṣyatvaṃ sambandhaḥ,
ghaṭābhāvavat bhūtalam ityatra tu bhūtalāṃśe abhāvasya viśeṣaṇatvaṃ
saṃsarga iti vadatāṃ prācāṃ ayamabhiprāyaḥ - viśeṣyatvaviśeṣaṇatve
svarūpasambandhaviśeṣau na jñānīyaviṣayatāviśeṣau/ na ca
viśeṣaṇatākhyaḥ svarūpasambandha eka eva astu, 'bhūtale ghaṭo nāsti'
iti pratītau 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' iti pratītito vailakṣaṇyasya
viśeṣaṇatvāvacchinnādheyatāviṣayakatvakalpanenaiva nirvāhāditi
vācyam/ tādṛśapratītyoḥ vailakṣaṇyāya prathamāyāṃ
viśeṣaṇatvāvacchinnādheyatā sannikarṣaḥ, dvitīyāyāṃ viśeṣaṇatā
saṃsargaḥ iphayupeyate; kiṃ vā prathamāyāṃ viśeṣaṇatā saṃsargaḥ,
dvitīyāyāṃ viśeṣaṇatvāvacchinnādhāratā ityatra vinigamakasya
durlabhatvāt/ na ca tādṛśapratītyoḥ saṃsargāṃśe 'vilakṣaṇatve 'pi
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvabhedāt vailakṣaṇyopapattiḥ ityubhayatra
viśeṣaṇatāyā eva sambandhatāstviti vācyam/ tāvatāpi 'bhūtale ghaṭo
nāsti' 'bhūtalavān ghaṭābhāvaḥ' ityanayoḥ 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat'
'ghaṭābhāve bhūtalam' ityanayośca pratītyoḥ vailakṣaṇyānirvrāhāt/
tasmāt viśeṣyatvaviśeṣaṇatvanāmakayoḥ ubhayoḥ
svarūpasambandhaviśeṣayoḥ saṃsargatā/ tathā ca 'bhūtalavān ghaṭābhāvaḥ'
ityatra ghaṭābhāvāṃśe bhūtalasya viśeṣaṇatvaṃ saṃsargaḥ, ghaṭābhāve
bhūtalam ityatra ca bhūtalāṃśe 'bhāvasya viśeṣyatāsaṃsargaḥ bhāsate/ sa
ca tatra abādhita iti abhramatvanirvāha iti saṅkṣepaḥ/
dhvaṃsaprāgabhāvayoriva
ekapratiyogikayoḥ atyantābhāvānyonyābhāvayoḥ kim ekavidhatvaṃ,
netyāha - pratiyogiteti/ āropyeti/ prācīnamatābhiprāyeṇa/ atra
yathāyogaṃ pratiyogitāvacchedakadharmabhedaiva
saṃsargabhedo 'pyatyantābhāvabahutvaprayojakaḥ/
pratiyogitāvacchedakadharmabhedaḥ anyonyābhāvabahutvaprayojaka iti
draṣṭavyam/ tadeva darśayati-kevaleti/ kevaladevadattābhāvāt
viśiṣṭābhāvo 'tirikta ityanvayaḥ/ anyathā kevaladevadattavati 'daṇḍī
nāsti' iti pratyayānāpatteḥ/ ubhayābhāvasyātiriktatve pratītiṃ
pramāṇayati - ekasattve 'pīti/ ghaṭapaṭau dvau na sva ityādau ghaṭatvaṃ
paṭatvaṃ ubhayatvaṃ caitattritayaṃ pratiyogitāvacchedakam, kevalaghaṭavati
kevalapaṭavati yatkiñcidubhayavati ca tathā pratyayāt/
sambandhabhedenābhāvasyātiriktatvaṃ darśayati - saṃyogeneti/
sāmānyaviśeṣābhāvayoḥ bhedaṃ darśayati - tattaditi/ atirikta iti/
anyathā yatkiñcit ghaṭavati ghaṭo nāstīti pratyayāpatteḥ/
evamanyonyābhāvo 'pīti/ avacchedakabhedāt tattadghaṭabhedaḥ tataḥ
ubhayabhedaḥ ghaṭabhedaśca atirikta ityarthaḥ/
bālapriyā
"traikālikaḥ saṃsargābhāvaḥ atyantābhāvaḥ"iti
mūlam/ saṃsarṅgābhāva ityasya saṃsargāvacchinnapratiyogitākābhāva
ityarthaḥ/ tatra
traikālikatvamātroktau anyonyābhāve 'tivyāptiḥ, tasyāpi
nityatvāt/ tadvāraṇāya saṃsargāvacchinnapratiyogitāka ityuktam/ na
ca saṃsargāvacchinnapratiyogitākatvaniveśe 'pi anyonyābhāvasya
tādātmyasambandhāvacchinnapratiyogitākatvāt
ativyāptitādavasthyamiti vācyam/ saṃsargābhāva ityanena
tādātmyātiraktisaṃbandhāvacchinnapratiyogitākābhāvasya
vivakṣitatvāt/ tadāha - tādātmyātiriktasaṃsargetyartha iti/
saṃsargābhāvatvamātroktau dhvaṃsaprāgabhāvayorativyāptiḥ, tadvāraṇāya
traikālika iti/ nanu samavāyena ghaṭādhikaraṇe saṃyogena
ghaṭo nāsti,
saṃyogena ghaṭādhikaraṇe samavāyena ghaṭo nāsti iti
pratītyupapattaye saṃyogasambandhāvacchinnaghaṭābhāva -
samavāyasambandhāvacchinnaghaṭābhāvayorbhedo vaktavyaḥ/ tadarthaṃ
cātyantābhāvīyapratiyogitāyāṃ sambandhāvacchinnatvaṃ aṅgīkriyate/
dhvaṃsaprāgabhāvayostu tādṛśayuktyasambhavena tayoḥ
saṃsargāvacchinnapratiyogitākatvaṃ aprāmāṇikam/ tathā ca saṃsargābhāva
ityanenaiva dhvaṃsaprāgabhāvayorvāraṇasambhavāt traikāliketi
viśeṣaṇaṃ vyarthaṃ ityata āha - dhvaṃsaprāgabhāvayorapīti/
dhvaṃsaprāgabhāvayo atyantābhāvavirodhitāmate 'śyāmaghaṭe samavāyena
rakto nāsti' 'raktaghṭe samavāyena śyāmo nāsti' iti pratītau
prāgabhāvadhvaṃsayoreva viṣayatayā tayorapi
samavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākatvamastīti tanmatānusāreṇa
dhvaṃsaprāgabhāvayorativyāptivāraṇāya traikāliketi viśeṣaṇamiti
bhāvaḥ/ anyatheti/ dhvaṃsaprāgabhāvayoḥ
sambandhāvacchinnapratiyogitākatvānaṅgīkāra ityarthaḥ/
anyonyābhāvavārakeṇaiveti/ anyonyābhāve 'tivyāpitavāraṇāya
upāttena
tādātmyātiriktasambandhāvacchinnapratiyogitākatvaviśeṣaṇenaivetyarthaḥ/
tayorvāraṇāt - dhvaṃsaprāgabhāvayorativyāptivāraṇasambhavāt/
tadvyarthatāpatteḥ - traikāliketi viśeṣaṇavaiyarthyāpatteḥ/ yadīti/
tathā ca saṃsargābhāva ityasya anyonyābhāvabhinnābhāva ityarthaḥ/
dhvaṃsaprāgabhāvayorapi anyonyābhāvābhinnābhāvatvamastīti
tatrātivyāptivāraṇāya trekāliketi viśeṣaṇamiti bhāvaḥ/
anityapadārtheṣvapi
pūrvadinaśvodinādyadinākhyabhūtabhaviṣyadvartamānarūpakālatrayavṛttitvasambhavāt
traikāliketi viśeṣaṇe datte 'pi dhvaṃsaprāgabhāvayoḥ ativyāptiḥ
tadavasthetyata āha - traikālikatvamiha nityatvarūpamiti/ nityatvaṃ ca
dhvaṃsāpratiyogitve sati prāgabhāvāpratiyogitvam/
dhvaṃsāpratiyogitvaniveśāt prāgabhāvanirāsaḥ/
prāgabhāvāpratiyogitvaniveśāt dhvaṃsanirāsaḥ/
nanu bhūtale ghaṭo
nāsti ityatra ghaṭābhāvāṃśe bhūtalasya viśeṣyatvaṃ saṃmbandhaḥ, bhūtalaṃ
ghaṭābhāvavat ityatra bhūtalāṃśe ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatvaṃ sambandhaḥ
iti prācīnairuktaṃ na saṅgacchate/ bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat iti
pratītau bhūtalasya viśeṣyatayā ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatayā na bhānāt
bhūtalāṃśe ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatvaṃ sambandha ityukteḥ
saṅgatatve 'pi bhūtale ghaṭo nāsti iti pratītau ghaṭābhāvasya
viśeṣyatayā bhūtalasya ca prakāratayā bhānena bhūtalasya
viśeṣyatvābhāvena bhūtalasya viśeṣyatvaṃ sambandha
ityukterasaṅgatatvāt/ tathā
bādhitaviśeṣyatvarūpasaṃsargāvagāhitayā tādṛśapratīteḥ bhramatvāpattiḥ
ityataḥ prācīnānāmāśayaṃ vaktuṃ ārabhate - tatra ghaṭābhāvāṃśa
ityādinā/
viśeṣyatvaviśeṣaṇatvesvarūpasambandhaviśeṣāviti/ yathā
daṇḍaviśiṣṭaḥ puruṣa ityatra daṇḍanirūpitaṃ viśeṣyatvaṃ puruṣagataṃ
daṇḍaviśiṣṭatvātmakaṃ daṇḍavayāvartyatvarūpaṃ vā ādhārapuruṣasvarūpaṃ
tathā bhūtalaniṣṭhaṃ ghaṭābhāvanirūpitaṃ viśeṣyatvamapi
ghaṭābhāvaviśiṣṭatvātmakaṃ ādhārabhūtalasvarūpam, yathā vā daṇḍaniṣṭhaṃ
viśeṣaṇatvaṃ ādheyadaṇḍasvarūpam tathā ghaṭābhāvaniṣṭhaṃ viśeṣaṇatvamapi
ghaṭābhāvasvarūpam/ sambandhatayocyamānaṃ viśeṣyatvaṃ viśeṣaṇatvaṃ ca na
jñānīyaviśeṣyatāprakāratākhyaviṣayatāviśeṣarūpam, kiṃ tu
svarūpasambandhātmakam/ tathā ca 'bhūtale ghaṭo nāsti' ityatra
viśeṣyatārūpaviṣayatāyāḥ bhūtale 'bhāve 'pi
svarūpasambandhātmakaviśeṣyatvasattvāt tena sambandhena ghaṭābhāvāṃśe
bhūtalasya prakāratayā bhānāt pratīteḥ pramātvameveti/ bhāvaḥ/ na ca
viśeṣaṇatākhya iti/ tathā ca bhūtalaghaṭābhāvayoḥ viśeṣaṇatvamiti
eka eva sambandhaḥ/ na ca ekasyaiva sambandhasya dvayorapi pratītyorviṣayatve
tayorvailakṣaṇyaṃ kathamiti vācyam/ sambandhaikye 'pi 'bhūtale ghaṭo
nāsti' iti pratītau viśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatvaṃ viṣayaḥ,
'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' iti pratītau viśeṣaṇatvaṃ viṣaya ityevaṃ
pratītyoḥ vailakṣaṇyasya vaktuṃ śakyatvāditi śaṅkituḥ āśayaḥ/
samādhatte - tādṛśapratītyoriti/ prathamāyāmiti/ 'bhūtale ghaṭo
nāsti' iti pratītāvityarthaḥ/ dvitīyāyāmiti/ 'bhūtalaṃ
ghaṭābhāvavat' iti pratītāvityarthaḥ/
punaḥ śaṅkate - na ca
tādṛśapratītyoriti/ tathā cobhayatrāpi pratīntyoḥ viśeṣaṇatvanāmakaḥ
eka eva sambandhaḥ viṣayaḥ/ tathāpi 'bhūtale ghaṭo nāsti' iti pratītau
viśeṣyatākhyaviṣayatā ghaṭābhāvaniṣṭhā viśeṣaṇatākhyaviṣayatā
bhūtalaniṣṭhā/ 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' iti pratītau
viśeṣyatākhyaviṣayatā bhūtalaniṣṭhā viśeṣaṇatākhyaviṣayatā
ghaṭābhāvaniṣṭhā ityevaṃ viṣayatāvailakṣaṇyādeva
tādṛpratītyorvailakṣaṇyaṃ na sambandhavailakṣaṇyāditi śaṅkiturabhiprāyaḥ/
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvabhedāditi/
viśeṣaṇatā -
viśeṣyatākhyaviṣayatāvailakṣaṇyādityarthaḥ/
samādhatte -
tāvatāpīti/ 'bhūtale ghaṭo nāsti' iti pratītau ghaṭābhāve
viśeṣyatākhyaviṣayatā bhūtale viśeṣaṇatākhyaviṣayatā 'bhūtalavān
ghaṭabhāvaḥ' ityatrāpi tathaiveti viṣayatāvailakṣaṇyābhāvāt tayoḥ
vailakṣaṇyaṃ na syāt/ evaṃ 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' iti pratītau
bhūlaniṣṭhā viśeṣyatākhyaviṣayatā, ghaṭābhāvaniṣṭhā
viśeṣaṇatākhyaviṣayatā, 'ghaṭābhāve bhūtalam' iti pratītāvapi
tathaiveti viṣayatāvailakṣaṇyābhāvāt tayoḥ vailakṣaṇyaṃ
durupapādamiti bhāvaḥ/ evaṃ ca svarūpātmakaviśeṣaṇatākhyamekameva
sambandhamaṅgīkṛtyaviṣayatāvailakṣaṇyāt pratītivailakṣaṇyasya
durupapādatvāt viśeṣaṇatvaṃ viśeṣyatvaṃ ceti
svarūpātmakasambandhadvayamaṅgīkṛtya sambandhavailakṣaṇyādeva
pratītivailakṣaṇya nirvoḍhavyamiti vadan upakrāntaṃ
pratīterabhramatvamupasaṃharati - tasmāditi/ tathā ca 'bhūtale ghaṭo
nāsti' ityatra ghaṭābhāve bhūtalasya viśeṣyatva saṃsargaḥ, 'bhūtalavān
ghaṭābhāvaḥ' ityatra ghaṭābhāve bhūtalasya viśeṣaṇatvaṃ sambandha
ityanayorvailakṣaṇyam/ 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' ityatra bhūtalāṃśe
ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatvaṃ saṃsargaḥ/ 'ghaṭābhāve bhūtalam' ityatra
bhūtalāṃśe ghaṭābhāvasya viśeṣyatvaṃ sambandha iti tayoḥ
vailakṣaṇyamiti bhāvaḥ/
nanvevamapi 'ghaṭābhāve
bhūtalam', 'bhūtale ghaṭo nāsti' ityanayoḥ
viśeṣyatāviṣayakatvāt vailakṣaṇyaṃ na syāt/ evaṃ 'bhūtalavān
ghaṭābhāvaḥ, 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat' ityanayoḥ vailakṣaṇyaṃ na syāt,
ubhayatra viśeṣaṇatārūpasambandhasyaiva viṣayatvādityata āha - saṅkṣepa
iti/
viṣayatāviśeṣātmakaviśeṣyaviśeṣaṇabhāvavailakṣaṇyasahakṛtasvarūpasambandhātmakaviśeṣyaviśeṣaṇabhāvavailakṣaṇyena
pratītīnāṃ vailakṣaṇyamupapādanīyam/ yayoḥ pratītyoḥ
viṣayatāvailakṣaṇyaṃ nāsti tayoḥ sambandhavailakṣaṇyamasti/ yayoḥ
sambandhavailakṣaṇyaṃ nāsti, tayoḥ viṣayatāvailakṣaṇyamasti ityevaṃ
pratītīnāṃ vailakṣaṇyam/ tattassambandhasyābādhitatvāt pramātvaṃ
copapadyata iti bhāvaḥ/
asya sandarbhasya bahuvāramāloḍane
kṛte 'pi tātparyājñānāt ācāryacaraṇān apṛccham/ te 'pi bahudhā
ālocya prakāśikāyāmīṣat śodhanaṃ kṛtvā tātparyamavarṇayan/
tathaivāhamatrālikham/
pratiyogitāvacchedakadharmabhedāt
pratiyogitāvacchedakasambandhabhedācca ekapratiyogiko 'pyatyantābhāvaḥ
bhidyate/ evaṃ pratiyogitāvacche dakadharmabhedāt
ekapratiyogiko 'pyanyonyābhāvaḥ bhidyata iti sodāharaṇaṃ
dīpikāyāṃ nirūpyate/ dhvaṃsaprāgabhāvayostu tathā bhedo na
nirūpitaḥ, tatra kāraṇamāha - dhvaṃsaprāgabhāvayoriti/ ayaṃ bhāvaḥ -
dhvaṃsaprāgabhāvayoḥ sambandhāvacchinnapratiyogitākatvaṃ vā
kiñciddharmāvacchinnapratiyogitākatvaṃ vā nāṅgīkriyate/ ataḥ
ekapratiyogikānāṃ dhvaṃsānāṃ ekapratiyogikānāṃ prāgabhāvānāṃ
caikavidhatvameva/ atyantānyonyābhāvayostu tadaṅgīkārāt
ekapratiyogikānāmatyantābhāvānāṃ
bhinnabhinnadharmasambandhāvacchinnapratiyogitākatve
pratiyogitāvacchedakadharmabhedāt
pratiyogitāvacchedakasambandhabhedācca bhinnatvameva/ ekapratiyogikānāṃ
anyonyābhāvānāṃ yadyapi sambandhabhedāt bhedo vaktumaśakyaḥ,
tādātmyasyaiva pratiyogitāvacchedakasambandhatvāt/ tathāpi
pratiyogitāvacchedakadharmabhedāt bhedo vaktuṃ śakyata iti bhāvaḥ/
aropyeti
prācīnamatābhiprāyeṇeti/ saṃsargāropajanya pratītiviṣayo 'bhāvaḥ
atyantābhāvaḥ/ saṃsargāropo nāma tādātmyātiriktasambandhena
pratiyogyāropa iti pracīnā āhuḥ/ tathā
cātyantābhāvabuddhijanakāropaviṣayasaṃyogasamavāyādisambandhabhedāt
atyantābhāvabheda iti āropyasaṃsargabhedāditi dīpikāyā artha
iti bhāvaḥ/
navīnāstu -
pratiyogyāropasyābhāvabuddhihetutāyāḥ niryuktikatvāt
tādātmyātiriktasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvatvameva
saṃsargābhāvatvam, traikālikatvaviśeṣitaṃ
tadevātyantābhāvatvamityāhuḥ/ tanmatānusāreṇa tu
pratiyogitāvacchedakasambandhabhedādatyantābhāvabheda ityūhmam/
pratiyogitāvacchedakadharmabheda iti tādātmyarūpasya
pratiyogitāvacchedakasambandhasya ekavidhatvāt
pratiyogitāvacchedakasambandhabhedaḥ nānyonyābhāvabhedaprayojakatayā
ukta ityavadheyam/ kevaladevadattābhāvāditi/ devadattābhāvasya
daṇḍaviśiṣṭadevadattābhāvasya ca yadyapi devadatta eka eva pratiyogī,
tathāpi ekatra devadattatvaṃ pratiyogitāvacchedakam, anyatra daṇḍa iti
pratiyogitāvacchedakadharmabhedāt devadattābhāva-daṇḍyabhāvayorbhedaḥ/
yadi tu tayorbhedo nāṅgīkriyate tarhi kevaladevadattavati bhūtale
devadatto nāsti iti pratītiḥ yathā na bhavati, tathā daṇḍī nāstīti
pratītirapi na bhavet/ bhavati tu
tādṛśī pratītiḥ/ ataḥ
kevaladevadattābhāvāt daṇḍaviśiṣṭadevadattābhāvo 'tirikta iti
bhāvaḥ/
ghaṭapaṭau dvau na sta
iti/ kevalaghaṭavati vā kevalapaṭavati vā pradeśe 'ghaṭapaṭau dvau na
staḥ' iti pratītiḥ bhavati, 'ghaṭo nāsti' iti vā 'paṭo nāsti'
iti vā pratītiḥ na bhavati/ ataḥ kevalaghaṭābhāvāt
kevalapaṭābhāvācca atiriktatayā ghaṭapaṭobhayābhāvaḥ svīkartavyaḥ/
'ghaṭapaṭau na sta' ityatra ghaṭatvamātraṃ vā paṭatvamātraṃ vā ubhayatvamātraṃ
vā
na
pratiyogitāvacchedakam, pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭapratiyoginā
sākamabhāvasya virodhāt ghaṭamātravati bhūtale
pratiyogitāvacchedakaghaṭatvaviśiṣṭaghaṭarūpavirodhisattvena 'ghaṭapaṭau
na staḥ' ityākārakobhayābhāvāvagāhipratītyanupapatteḥ/ tathākevalapaṭavati ghaṭapaṭātiriktayatkiñcidubhayavati ca pradeśe
paṭatvaviśiṣṭasya ubhayatvaviśiṣṭasya ca virodhinaḥ sattvena
tādṛśapratītiḥ na syāt/ ataḥ ghaṭatvaṃ paṭatvaṃ ubhayatvaṃ ceti tritayaṃ
pratiyogitāvacchedakam/
pratiyogitāvacchedakatāparyāptyadhikaraṇadharmavacchinnapratiyoginā
sākamabhāvasya virodha iti tādṛśatritayāvacchinna-ghaṭapaṭobhayameva
ghaṭapaṭobhayābhāvasya virodhīti ghaṭapaṭobhayavatyeva pradeśe
'ghaṭapaṭau na sta' iti pratītirna bhavati, kevalaghaṭādimati tu
bhavitumarhatīti bhāvaḥ/
saṃyogenetīti/ tathā ca
saṃyogasambandhāvacchiddhaghaṭābhāvāt
samavāyasambandhāvacchinnaghaṭābhāvo 'nya iti svīkaraṇīyam/ anyathā
saṃyogena ghaṭavati bhūtale saṃyogena ghaṭo nāstīti pratītiḥ yathā
na bhavati tathā samavāyena ghaṭo nāstī ti pratītirapi na syāt/ evaṃ
tatraiva samavāyena ghaṭo nāstīti pratītiḥ yathā bhavati tathā
saṃyogena ghaṭo nāstīti pratītirapi syāditi bhāvaḥ/
sāmānyaviśeṣābhāyoriti/
sāmānyābhāvaviśeṣābhāvayorityarthaḥ/
sāmānyadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ sāmānyābhāvaḥ/
viśeṣadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ viśeṣābhāvaḥ/ 'ghaṭo nāsti'
iti pratītisiddhaḥ ghaṭatvāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ
sāmānyābhāvaḥ/ 'nīlaghaṭo nāsti', 'raktaghaṭo nāsti'
ityādipratītisiddhaḥ nīlaghaṭatvādyavacchinnapratiyogitākābhāvaḥ
viśeṣābhāvaḥ/ yadi sāmānyābhāvo nātiriktaḥ tadā nīlaghaṭavati
bhūtale raktaghaṭābhāvasya sattvāt raktaghaṭābhāvarūpasya
ghaṭasāmānyābhāvasyāpi sattvamāvaśyakamiti 'ghaṭo nāsti' iti
ghaṭasāmānyābhāvāvagāhinī pratītiḥ syāt/
sāmānyābhāvasyātiriktatve tu nīlaghaṭavati bhūtale raktaghaṭābhāvasya
sattve 'pi ghaṭasāmānyābhāvasyāsattvāt na tādṛśī pratītiriti vaktuṃ
śakyate/ ataḥ viśeṣābhāvātiriktaḥ sāmānyābhāvo 'ṅgīkaraṇīya
iti bhāvaḥ/
avacchedakabhedāditi/ nīlaghaṭabhedasya
nīlaghaṭatvaṃ pratiyogitāvacchedakam, ghaṭapaṭobhayabhedasya
ghaṭapaṭobhayatvaṃ pratiyogitāvacchadedakam ghaṭabhedasya ghaṭatvaṃ
pratiyogitāvacchedakam ityevaṃ pratiyogitāvacchedakadharmabhedāt
'nāyaṃ nīlaghaṭaḥ' 'nemau ghaṭapaṭau' 'nāyaṃ ghaṭaḥ'
ityādipratītisiddhānāṃ
nīlaghaṭabhedaghaṭapaṭobhayabheda-ghaṭabhedādīnāṃ bhinnatvaṃ vaktavyamityarthaḥ/
dīpikā
vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvaḥ
'ghaṭatvena paṭo
nāsti' iti pratītyā vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvo nāṅgīkriyate/
paṭe ghaṭatvaṃ nāstīti tadarthaḥ/ atiriktatve sa kevalānvayī/
prakāśikā
prasaṅgādāha -
ghaṭatveneti/ nāṅgīkriyata iti/ abhāvadhiyaḥ
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhimaryādopabṛṃhitatayā 'ghaṭatvena paṭo
nāsti' ityādipratyayasya viśiṣṭavaiśiṣṭyānavagāhinaḥ ghaṭatvādeḥ
pratiyogitāvacchedakatvavyavasthāpakatvābhāvena
vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāve mānābhāvāditi bhāvaḥ/ nanu tarhi
tādṛśapratyayasya kā gatiriti ata āhapaṭa iti/ nanu 'ghaṭatvena paṭo
nāsti' iti pratīteḥ paṭādhikaraṇakaghaṭatvābhāvāvagāhitvaṃ na
sambhavati/ asati bādhake tacchabdollekhipratīteḥ
tacchabdapratipādyārthaviṣayakatvaparityāgāyogāt
paṭādhikaraṇakaghaṭatvābhāvasya 'ghaṭatvena paṭo nāsti' iti śabdāt
kathamapyapratīteḥ/ kintu avacchinnapratiyogitākatvasambandhena abhāvāṃśe
svātantryeṇa ghaṭatvāvagāhitvameva/ 'abhāvabuddhiḥ
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhimaryādāṃ nātiśete' iti niyamastu na/
evaṃ ca vyadhikaraṇadharmavacchinnapratiyogitākābhāvaḥ sapramāṇa iti
cet - astu tarhi atiriktatvaṃ tasyetyāha - atiriktatva iti/ saḥ -
vyadhikaraṇadharmavacchinnapratiyogitākaḥ/ kevalānvayīti/
pratiyogitāvacchedakāvacchinnapratiyogirūpavirodhavirahāditi
bhāvaḥ/
bālapriyā
nanu abhāvānāṃ
anekavidhatvanirūpaṇaprasaṅge vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvakhaṇḍanaṃ
ayuktamityata āha - prasaṅgāditi/ smṛtasya
upekṣānarhatvarūpaprasaṅgasaṅgatyetyarthaḥ/
pratiyogitāvacchedakadharmasaṃbandhabhedādiva
pratiyogitāvacchedakadharmagatāt
pratiyogitāsāmānādhikaraṇyatadasamānādhikaraṇyabhedādapi abhāvabhedaḥ
bhavati, tathaiva
vyadhikaraṇasamānādhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitākayorabhāvayorbhedasiddhedityāśaṅkya
vyadhikaraṇadharmavacchinnābhāva eva nāsti, kutastadarthaṃ
bhedakāntarānveṣaṇamityāśayena
vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvakhaṇḍanamapi saṅgatameva iti tu
nṛsiṃhaśāstricaraṇāḥ prāhuḥ/
dīpikāyām ghaṭatvena paṭo nāstītyādi/
ghaṭatvena paṭo nāstīti pratītyā siddhyatītyuktaḥ
vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvo nāsmābhiraṅgīkriyate/ tādṛśapratīteḥ
paṭānuyogikaghaṭatvābhāvaviṣayakatvena
ghaṭatvāvacchinnapaṭaniṣṭhapratiyogitānirūpakābhāvaviṣayakatvādityarthaḥ/
atra saundaḍopādhyāyāḥ - abhāvaḥ dvividhaḥ -
vyadhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitākaḥ
samānādhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitākaśceti/
pratiyogitāśrayāvṛttirdharmaḥ vyadhikaraṇadharmaḥ/
pratiyogitāśrayavṛttirdharmaḥ samānādhikaraṇadharmaḥ/ 'ghaṭatvena paṭo
nāsti' ityatra pratiyogitāśrayaḥ paṭaḥ tadavṛttirdharmaḥ ghaṭatvaṃ
tadavacchinnā yā paṭaniṣṭhā pratiyogitā tannirūpako 'bhāvaḥ
vyadhikaraṇadharmāvacchinnābhāvaḥ/ 'ghaṭo nāsti' ityatra
pratiyogitāśrayaḥ ghaṭaḥ tadvṛttidharmaḥ ghaṭatvam
tadavacchinnaghaṭaniṣṭhapratiyogitāko 'bhāvaḥ
samānādhikaraṇardhmavacchinnābhāvaḥ ityāhuḥ/
tatkhaṇḍanaprakāramāha prakāśikāyām -
abhāvadhiya iti/ abhāvabuddhirviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhimaryādāṃ
nātiśete'
itiniyamāt abhāvatvaprakārakabuddhiḥ sarvāpi
pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭapratiyogivaiśiṣṭyamabhāve 'vagāhata
iti vaktavyam/ prakṛte ghaṭatvaviśiṣṭapaṭāprasiddhyā
tadvaiśiṣṭyāvagāhitvaṃ na sambhavatīti 'ghaṭatvena paṭo nāsti' iti
pratītiḥ na ghaṭatvāvacchinnapaṭaniṣṭhapratiyogitākābhāvaṃ
viṣayīkaroti/ api tu śaśaśṛṅgaṃ nāstīti pratītiḥ yathā śṛṅge
śaśīyatvābhāvaṃ viṣayīkaroti tathā ghaṭatvena paṭo nāstīti
pratītirapi paṭe ghaṭatvābhāvamavagāhate/ ataḥ uktapratītiḥ
vyadhikaraṇadharmasya pratiyogitāvacchedakatvasādhanāya nālamiti bhāvaḥ/
nanu ghaṭatvenetyādi/
asati bādhake
tacchabdollikhitapratīntestacchabdapratipādyārthaviṣayakatvamiti niyamāt
'ghaṭatvena paṭo nāsti' iti śabdāt yor'thaḥ pratipādyate sa eva
tadullikhatapratītāvapi viṣaya iti vācyam/ tatra tādṛśaśabdāt
ghaṭatvāvacchinnapaṭaniṣṭhapratiyogitākābhāvasyaiva pratipatteḥ
tādṛśaśabdollikhitapratīterapi tadviṣayakatvameva yuktamiti bhāvaḥ/
kintu iti/ ghaṭatvenetyatra tṛtīyāyāḥ
avacchinnapratiyogitākatvamarthaḥ, tasyābhāve 'nvaya ityabhiprāyaḥ/
vibhaktyartharūpeṇa sambandhenānvaya iṣṭa eva/ ata eva dinakaryām
'bhūtale ghaṭa' ityādau ādheyatāsaṃsargeṇāpi ghaṭabhūtalayoranvayāt
sākṣādityasyāpi vyutpattau niveśāt"ityuktam/ tatra rāmarudrīye
-"yadyapi ghaṭe bhūtalavṛttitvaprakārakabodhasvīkāreṇaivopapattau
ādheyatāsambandhena bhūtalasyāpi ghaṭe prakāratvopagamo 'nucitaḥ,
padārthasya saṃsargavidhayā bhānānaṅgīkārāt/ tathāpi 'bhūtale ghaṭa'
iti vākyajajñānānantaraṃ ghaṭo bhūtalīyo na veti
saṃśayānutpādasyāpyanubhavasiddhatayā vibhaktyarthasya saṃsargavidhayāpi
bhānamādṛtamṛ"ityuktam/ etena
avacchinnapratiyogitākatvasya tṛtīyāvibhaktyarthatvāt tasya prakāratayā
bhānasyaivocitatvāt
avacchinnapratiyogitākatvasambandhenetyuktirna yukteti śaṅkā
apastā/
nanu 'ghaṭatvena ghaṭo nāsti'
ityādāvayuktanyāne ghaṭatvasya
avacchinnapratiyogitākatvasambandhenābhāve 'nvayo vaktavyaḥ/ tathā ca ghaṭe
ghaṭatvasyānanvayāt ghaṭatvaviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhitvaṃ nāstīti
'abhāvabuddhirviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhitvamaryādāṃ nātiśete' iti
niyamasya bhaṅga itya āha - abhāvabuddhiriti/ 'ghaṭatvena ghaṭo
nāsti' ityākārakasyābhāvapratyayasyānubhavikatayā yatra
pratiyogitāvacchedakatvaṃ bhāsate
tadviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhitvamabhāvabuddheriti niyamāsambhavaḥ/ tathā ca
tādṛśaniyamabhaṅgaiṣṭa eva iti bhāvaḥ/
astu tarhīti/ tathā ca ghaṭatvena ghaṭo
nāstīti pratītyā yathā svātantryeṇa bhāsamāne ghaṭatvādau
pratiyogitāvacchedakatvāvagāhanāt pratiyogiviśeṣaṇatāpannasyaiva
pratiyogitāvacchedakatvamiti niyamo nāstīti
samānādhikaraṇadharmāvacchinnapratiyogitākābhāvaḥ sidhyati, tathaiva
ghaṭatvena paṭo nāstīti pratītyāpi vyadhikaraṇe
ghaṭatve 'vacchedakatvāvagāhanāt
vyadhikaraṇadharmāvacchinnāpratiyogitākābhāvo 'pi sidhyatīti bhāvaḥ/
virodhivirahāditi/
pratiyogitāvacchedakaviśiṣṭaḥ pratiyogiyogitāśrayaḥ abhāvasya
virodhī/ ghaṭatvaviśiṣṭasya ghaṭasya sattveghaṭatvāvacchinnaghaṭābhāvaḥ na
sambhavati/ ghaṭaśūnyasthala eva tādṛśābhāva iti sa na kevalānvayī/
ghaṭatvena paṭābhāvastu ghaṭaviśiṣṭapaṭarūpavirodhyaprasiddhyā
tadabhāvāt paṭavati paṭaśūnye ca sarvatrāstīti
kevalānvayīti bhāvaḥ/
dīpikā
sāmayikābhāvasyātiriktatvakhaṇḍanam
sāmayikābhāvo 'pi
atyantābhāva eva samayaviśeṣe pratīyamānaḥ/ ghaṭābhāvavati ghaṭānayane
atyantābhāvasya anyatra gamanābhāve 'pi apratīteḥ, ghaṭāpasaraṇe sati
pratīteḥ, bhūtalaghaṭasaṃyogaprāgabhāvadhvaṃsayoḥ
ghaṭatyantābhāvapratītiniyāmakatvaṃ kalpyate/ ghaṭavati
tatsaṃyogaprāgabhāvadhvaṃsayorasattvādeva atyantābhāvasyāpratītiḥ/
ghaṭāpasaraṇe tu saṃyogadhvaṃsasya sattvāt pratītiriti/
prakāśikā
nanu bhūtalādau
ghaṭasattvadaśāyāṃ na tadabhāvabuddhiḥ anyadā tu jāyate/ ataḥ
sāmayikābhāvo 'tirikta evāṅgīkartavya iti vadantaṃ
nirākartumāha - sāmayiketi/ pratiyogivirahasamaye
pratīyamāno 'tyantābhāva eva sāmayikābhāvaḥ/ na tu
utpādavināśaśālyatirikta iti samuditor'thaḥ/ nanvevaṃ bhūtale
ghaṭasya ānayanadaśāyāmapi tadabhāvasya nityatvena tatpratyayāpattiḥ ata
āha - ghaṭābhāvavatīti/ niyāmakatvameva samupapādayati - ghaṭavatīti/
tattatkālāvacchinnabhūlādeve ghaṭādyabhāvasaṃsargatayā ghaṭakāle ca
tacchūnyakālaviśiṣṭabhūtalādirūpasaṃsargābhāvena tadā na
tadatyantābhāvabuddhirityapi draṣṭavyam/
bālapriyā
na tu
utpādavināśaśālyatirikta iti/ pratiyogivirahakāle utpadyamānaḥ
pratiyogikāle vinaśyaṃścātyantābhāvaḥ sāmayiko 'tyantābhāvaḥ/ tathā
ca ghaṭādyatyantābhāvaḥ sāmayikātyantābhāvaḥ, śaśaśṛṅgādyatyantābhāvastu
traikāliko 'tyantābhāva iti teṣāmāśayaḥ/ dīpikākārāstu
sāmayikābhāvastu traikālikātyantābhāvāt nātiricyate/ sarvadā
vidyamāno 'pi samayaviśeṣe pratīyamānatvamātreṇa sāmayikābhāva
ityucyate, na tu samayaviśeṣe utpattimattvena/ nanu
sāmayikābhāvasya atyantābhāvādanatiriktatve ghaṭābhāvavati bhūtale
ghaṭānayanānantaramapi ghaṭātyantābhāvapratītiprasaṅgaḥ,
ghaṭātyantābhāvasya nityatvāt niṣkriyatvena anyatra agamanācca
ghaṭānayanānantaraṃ ghaṭavati bhūtale ghaṭātyantābhāvarūpaviṣayasattvāt
iti cet - na/ yataḥ ghaṭānayanānantaraṃ vidyamāno 'pi
ghaṭātyantābhāvo na pratīyate, ghaṭāpasaraṇānantaraṃ pratīyate, ataḥ
ghaṭātyantābhāvapratyakṣaṃ prati bhūtalaghaṭasaṃyogaprāgabhāvaḥ
bhūtalaghaṭasaṃyogadhvaṃsaśca prayojaka iti kalpyate/ ghaṭānayanānantaraṃ
tu bhūtalaghaṭasaṃyogadhvaṃsaśca sattvāt tatprāgabhāvo vā taddhvaṃso
vā nāstīti kāraṇābhāvāt na ghaṭātyantābhāvapratyakṣam/
ghaṭāpasaraṇānantaraṃ tu bhūtalaghaṭasaṃyogadhvaṃsasya sattvāt
ghaṭātyantābhāvapratyakṣaṃ bhavati/ evaṃ ca nityasyaivātyantābhāvasya
samayaviśeṣe
pratītitadabhāvayorupapattyā tadarthaṃ sāmayikābhāvo 'tiriktatayā na
svīkartavya iti nirūpayantīti
praghaṭṭakārthaḥ/
prakāśikāyāṃ
samādhānāntaramāha - tattatkālāvacchinneti/ yasmin ghaṭaśūnyakāle
bhūtale ghaṭātyantābhāvabuddhirbhavati
tādṛśaghaṭaśūnyakālāvacchinnabhūtalasvarūpameva bhūtalaghaṭātyantābhāvayoḥ
sambandhaḥ, ghaṭānayanānantaraṃ ca bhūtalasya ghaṭātyantābhāvasya ca sattve 'pi
ghaṭaśūnyaḥ yaḥ kālatadavacchinnabhūtalasvarūpātmakasya sambandhasyābhāvāt
na bhūtale ghaṭātyantābhāvapratītiriti bhāvaḥ/
dīpikā
abhāvasyādhikaraṇātmakatvakhaṇḍanam
kevalādhikaraṇādeva nāstīti vyavahāropapattau abhāvaḥ na
padārthāntaramiti guravaḥ/ tanna-abhāvānaṅgīkāre kaivalyasya
nirvaktumaśakyatvāt/
prakāśikā
nanvabhāvaḥ nāsti
atiriktaḥ padārthaḥ, yasmin adhikaraṇe 'ghaṭo nāsti' ityādipratyayaḥ
tasmin adhikaraṇe paṭādyabhāvatvakalpanenaiva tathā pratītinirvāhāt,
kḷptadharmiṇi dharmakalpanāyā akḷptadharmikalpanāto laghīyastvāditi
gurumatamāśaṅkya
nirācaṣṭe - kevaleti/ yadyapyananteṣu adhikaraṇeṣu
dharmakalpanāto 'tiriktaikadharmikalpanasyaiva laghīyastvāt
atroktanyāyasyānavatāraḥ/ kiṃ ca abhāvasyādhikaraṇasvarūpatve jalādau
vidyamānasya gandhādyabhāvasya
jalādirūpatvāditarendriyagrāhyatāpattirityādidūṣaṇāni prasphuranti,
tathāpi 'kevalādhikaraṇādeva' iti tadvacananirāsādeva
tannivṛttisambhave kimetānyapekṣitānītyālocya tadeva nirākaroti
- abhāvāvaṅgīkāra iti/ atiriktābhāvānaṅgīkāra ityarthaḥ/ atha
kimidaṃ kaivalyam? bhūtalasvarūpamiti cet - ghaṭavadbhūtalasyāpi
tadabhāvasvarūpatāpattvāta tadānīmapi ghaṭābhāvavattābuddhiprasaṅgaḥ/
ghaṭābhāvavattvamiti cet siddhamatiriktābhāvena, ataḥ
kaivalyanirvacanamaśakyamityāha - kaivalyasyeti/
bālapriyā
yadyapyananteṣviti/
yeṣu yeṣu adhikaraṇeṣu ghaṭātyantābhāvapratītiḥ bhavati teṣu teṣu
adhikaraṇeṣu ghaṭābhāvatvakalpanāpekṣayā kḷpteṣu tāvatsvadhikaraṇeṣu
ekasya ghaṭātyantābhāvarūpasya dharmiṇaḥ kalpanaṃ laghutaramiti bhāvaḥ/ nanu
dharmikalpanāpakṣe abhāvarūpo dharmī abhāvatvarūpadharmaśca ityubhayaṃ
kalpanīyam/ dharmakalpanāpakṣe tu abhāvatvarūpadharmamātraṃ kalpanīyam/
dharmiṇāmadhikaraṇānāṃ kḷptatvāditi kuto lāghavāvakāśa ityato
dūṣaṇāntaramāha - kiṃ ceti/ abhāvaḥ yadyadhikaraṇasvarūpaḥ tarhi jale
vidyamānasya gandhābhāvasya jalasvarūpatayā 'yo guṇo yadindriyagrāhyaḥ,
tanniṣṭhā jātiḥ tadabhāvaśca tadindriyagrāhyaḥ' iti nyāyāt
gandhābhāvasya ghrāṇendriyagrāhyatayā gandhābhāvātmakasya jalasya
ghrāṇendriyagrāhyatvāpattiḥ, jalasya cakṣurādigrāhyatayā ghrāṇendriyāgrāhyatayā
ca talātmakasya gandhābhāvasya cakṣurādigrāhyatvāpattiḥ
ghrāṇendriyāgrāhyatvāpattirvā iti bhāvaḥ/
itarendriyagrāhyatāpattiriti/ ghrāṇetaracakṣurādigrāhyatāpattirityarthaḥ/
ityādidūṣaṇānīti/ abhāvasyādhikaraṇātmakatve
bhūtalaghaṭābhāvayorādhārādheyabhāvānupapattiḥ ādhārādheyatabhāvasya
bhedavyāpyatvāditi dūṣaṇamādipadagrāhyam/
dīpikā
abhāvābhāvasya
bhāvarūpatā
abhāvābhāvaḥ bhāva
eva/ nātiriktaḥ, anavasthāprasaṅgāt/ dhvaṃsaprāgabhāvaḥ prāgabhāvadhvaṃsaśca
pratiyogyeveti prāñcaḥ/ abhāvābhāvaḥ atirikta eva tṛtīyābhāvasya
prathamābhāvarūpatvāt na anavastheti navīnāḥ/
prakāśikā
nanvabhāvasya
atiriktatve tadabhāvo 'pyatiriktaḥ, tasyāpyabhāvaḥ tathetyanavasthā
syādata āha - abhāvābhāva iti/ dhvaṃsetyādi/ dhvaṃsaprāgabhāvaḥ
pratiyogisvarūpaḥ, tatprāgabhāvarūpaśca/ prāgabhāvadhvaṃsastu
pratiyogisvarūpaḥ, taddhvaṃsarūpaśca ityasyārthaḥ avaseyaḥ/ tena
pratiyogiprāgabhāvadaśāyāmapi 'dhvaṃso bhaviṣyati' iti pratyayasya
pratiyogidhvaṃsadaśāyāmapi 'prāgabhāvo naṣṭaḥ' iti pratyayasya
copapattiḥ/ nanu kāle dravyatvaṃ nāsti iti pratyayaḥ na jāyate,
dravyatvābhāva iti tu jāyate iti vaiṣamyanirvāhāya nāstīti
pratyaye daiśikasambandhāvacchinnādheyatvabhānaṃ
kalpanīyam/ itthaṃ ca
ghaṭābhāvābhāvādeḥ ghaṭādirūpatvetviha ghaṭābhāvo nāstīti pratyayasya
bhramatvameva syāt/ bhāvasya viśeṣaṇatāviśeṣeṇa vṛttyanaṅgīkārāt/
ataḥ abhāvābhāvaḥ atiriktaḥ na tu bhāvarūpa iti navīnamataṃ darśayati -
abhāveti/ tarhi anavasthetyata āha - tṛtīyeti/
bālapriyā
nanu
dhvaṃsaprāgabhāvaḥ prāgabhāvadhvaṃsaśca pratiyogyeva iti dīpikātaḥ
ghaṭadhvaṃsaprāgabhāvaḥ ghaṭaprāgabhāvadhvaṃsaśca ghaṭasvarūpa iti labhyate/
tathā sati ghaṭānutpattidaśāyāṃ 'ghaṭadhvaṃso bhaviṣyati' iti
ghaṭadhvaṃsaprāgabhāvaviṣayakapratītiḥ na syāt tadānīṃ ghaṭābhāvāt/ evaṃ
ghaṭadhvaṃsadaśāyāṃ 'ghaṭaprāgabhāvo naṣṭa' iti
ghaṭaprāgabhāvadhvaṃsaviṣayakapratītirnasyāt,
tadātmakasya
ghaṭasyābhāvādityataḥ tātparyamāha - dhvaṃsaprāgabhāva iti/
ghaṭadhvaṃsaprāgabhāvaḥ ghaṭasvarūpaḥ ghaṭaprāgabhāvasvarūpaśca/ tathā ca
ghaṭānutpattidaśāyāṃ ghaṭaprāgabhāvasya sattvāt tadātmakaṃ
ghaṭadhvaṃsaprāgabhāvaṃ viṣayīkurvan 'ghaṭadhvaṃso bhaviṣyati' iti
pratītiḥ udayate/ ghaṭotpatyanantaraṃ jāyamānā 'ghaṭadhvaṃso bhaviṣyati'
iti pratītistu ghaṭātmakaṃ ghaṭadhvaṃsaprāgabhāvaṃ viṣayīkaroti/ evaṃ
ghaṭaprāgabhāvadhvaṃsaḥ ghaṭasvarūpaḥ, ghaṭadhvaṃsasvarūpaśca/ ataḥ ghaṭakāle
'ghaṭaprāgabhāvo naṣṭaḥ' iti pratītiḥ ghaṭarūpaṃ ghaṭaprāgabhāvadhvaṃsaṃ
viṣayīkaroti/ ghaṭadhvaṃsakāle 'ghaṭaprāgabhāvo naṣṭaḥ' iti pratītiḥ
ghaṭadhvaṃsarūpaṃ ghaṭaprāgabhāvadhvaṃsaṃ viṣayīkaroti/ tathā ca na
kāpyanupapattiriti bhāvaḥ/
nanu kāle dravyatvaṃ
nāstītyādi/ kāle dravyatvaṃ nāstīti pratītiḥ na jāyate, kāle
dravyatvābhāva iti pratitistu jāyate/ tadarthaṃ nañapadaṃ
daiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatvānvitābhāvabodhakamiti
vyutpattiḥ svīkaraṇīyā/ ghaṭe paṭatvaṃ nāstītyasya
ghaṭanirūpitadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatāvān
paṭatvābhāva ityarthaḥ/ kāle kālikasambandhena dravyatvābhāvasya
sattve 'pi daiśikaviśeṣaṇatāsambāndhena dravyatvābhāvaṃ prati
samavāyasambandhena dravyatvasya virodhitatayakāle samavāyena
dravyatvasattvāt
kālanirūpitadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatāvān
dravyatvābhāvo na bhavatīti kāle dravyatvaṃ nāstīti pratītiḥ na
bhavatīti vaktavyam/ itthaṃ ca bhūtale ghaṭābhāvo nāstīnti
pratītirapi ghaṭābhāvābhāve
bhūtalanirūpitadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhāvacchinnādheyatvamavagāhata
iti vaktavyam/ ghaṭābhāvābhāvo yadi ghaṭasvarūpaḥ syāt tadā
bhāvānāṃ daiśikaviśeṣaṇatāsambandhena vṛtteranaṅgīkārāt
tatsambandhāvacchinnādheyatvābhāvavati ghaṭe tadavagāhitayā
tādṛśapratīterbhramatvaṃ syāt/ iṣyate tu pramātvam/ ataḥ abhāvābhāvaḥ
na bhāvarūpaḥ api tu atiriktaḥ/ na ca anavasthā/ ghaṭābhāvābhāvasya
atiriktatve 'pi ghaṭābhāvābhāvābhāvasya ghaṭābhāvarūpatvāṅgīṅkārāt
iti navīnānāmāśayaḥ/ navīnatarāstu bhāvānāmapi
daiśikaviśeṣaṇatāsambandhena vṛttiṃ aṅgīkurvanti/ tanmate
abhāvābhāvaḥ nātiriktaḥ/ etattattvaṃ kūṭaghaṭitalakṣaṇagādādharyāṃ
draṣṭavyam/
tarkasaṅgrahaḥ
ṣoḍaśapadārthānāṃ saptapadārtheṣvantarbhāvaḥ
AnTs_81 sarveṣāṃ padārthānāṃ yathāyatham ukteṣv antarbhāvāt saptaiva padārthā iti siddham //
sarveṣāmapi padārthānāṃ ukteṣveva antarbhāvāt saptaiva padārthā iti siddham/
dīpikā
nanu"pramāṇaprameyasaṃśayaprayojanadṛṣṭāntasiddhāntāvayavatarkan irṇayavādajalpavitaṇḍāhetvābhāsacchalajātinigrahasthānāṃ
tattvajñānāt niḥreyasādhigamaḥ"
[nyā. sū. 1-1-1] iti
nyāyasūtre ṣoḍaśapadārthānāmuktatvāt kathaṃ saptaivetya āha -
sarveṣāmiti/ sarveṣāṃ saptasvevāntarbhāva ityarthaḥ/"ātmaśarīrendriyārthabuddhimanaḥ
pravṛttidoṣapretyabhāvaphaladuḥkhāpavargāstu prameyam"iti
dvādaśabidhaṃ prameyam/ pravṛttiḥ-dharmādharmau/ rāgadveṣamohāḥ doṣāḥ/
rāgaḥ-icchā/ dveṣaḥ-manyuḥ/ mohaḥ-śarīrādau ātmabhramaḥ/
pretyabhāvaḥ-maraṇam/ phalam-bhogaḥ/ apavargaḥ-mokṣaḥ/ sa ca
svasamānādhikaraṇuduḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnaduḥkhadhvaṃsaḥ/
prayojanam-sukhaprātiptaḥ duḥkhahāniśca/ dṛṣṭāntaḥ-mahānasādiḥ/
prāmāṇikatvena abhyupagator'thaḥ siddhāntaḥ/ nirṇayaḥ-niścayaḥ/ sa ca
pramāṇaphalam/
prakāśikā
paramakāruṇikena
muninā duḥkhapaṅkanimagnaṃ janaṃ uddidhīrṃṣuṇā praṇītam"pramāṇaprameya"ityādisūtraṃ, tadvirodhaṃ parihartuṃ
ākṣipati - nanviti/ pratyakṣapramāṇasya dravye, anumānādīnāṃ ca
guṇe 'ntarbhāvasya sphuṭatvāt prameyādīnāṃ dravyādiṣvantarbhāvamāha -
ātmetyādinā/ ātmaśarīrendriyāṇāṃ dravye, arthasya pṛthivyādirūpasya
dravyādiṣu, buddheḥ guṇe, antarindriyasya manasaḥ dravye 'ntarbhāvaḥ/
evamagre 'pi yathāyathamantarbhāvaḥ draṣṭavyaḥ/ dharmādharmau iti/
tajjaniketyarthaḥ/ etacca sphuṭamākare/ rāgaḥ / icchāviśeṣaḥ/
maraṇamiti/ maraṇānantarabhāvi jananamityarthaḥ/ tathā ca padavyutpattiḥ
pretya mṛtvā bhāvaḥ jananamitiḥ/ caramaprāṇaśarīrasaṃyogadhvaṃsaḥ
maraṇam/ ādyaśarīraprāṇasaṃyogaḥ jananam/ muktātmasaṃyogadhvaṃsavataḥ
ghaṭasya muktatvāpattivāraṇāya - duḥkhadhvaṃsa iti/ duḥkhadhvaṃsavatāṃ
asmadādīnāmapi muktatvāpattivāraṇāya kālīnāntam/
anyadīyaduḥkhaprāgabhāvasamānakālikaduḥkhadhvaṃsavatāṃ
śukādyātmanāmapyamuktatvaprasaṅgāt svasamānādhikaraṇeti
duḥkhaprāgabhāvaviśeṣaṇam/ na ca
svasamānādhikaraṇaduḥkhāsamānakalīnetyanenaiva
suṣuptikālikaduḥkhadhvaṃsasyāpi agrimaduḥkhakṣaṇavṛttervāraṇāt
prāgabhāveti vyarthamiti vācyam/ yathāsanniveśe vaiyarthyābhāvāditi
dik/ saṃśayasya nirūpitatvāt prayojanasvarūpaṃ darśayati -
prayojanamiti/
bālapriyā
pratyakṣapramāṇasya
dravya iti/ indriyaṃ pratyakṣapramākaraṇam/ tatra cakṣuṣaḥ tejasi,
rasanāyāḥ jale, ghrāṇasya pṛthivyām, tvacaḥ vāyau, śrotrasya
ākāśe 'ntarbhāvāt manasaḥ pṛthak dravyatvācca pratyakṣapramāṇasya
dravye 'ntarbhāva ityarthaḥ/ anumānādīnāṃ ca guṇa iti/
vyāptijñānamanumānam, sādṛśyajñānamupamānam, padajñānaṃ śabda
ityevamanumānādīnāṃ jñānarūpe guṇe 'ntarbhāva ityarthaḥ/
evamagre 'pīti/
pravṛttidoṣādīnāmapi yathāyathaṃ sapatasvevāntarbhāva ityarthaḥ/ nanu
pravṛtteḥ prayatnaviśeṣarūpatvāt dharmādharmayostu
adṛṣṭaviśeṣarūpatvāt 'pravṛttiḥ dharmādharmau' iti
dīpikāgrantho 'saṅgata ityata āha - tajjaniketyartha iti/
dharmādharmayorjanikā pravṛttirityarthaṃḥ/ kārye kāraṇopacāra iti
bhāvaḥ/ tathā ca pravṛtteḥ guṇe 'ntarbhāvaḥ/ sphuṭamākara iti/"pravṛttisādhano dharmādharmau pravṛttiśabdenoktau yathā annasādhanāḥ
prāṇāḥ"iti dvitīyasūtre bhāṣye,"pravṛttiphale dharmādharmau
āsmin sūtre pravṛttirityucyete/ kasmāt, tatsādhanatvāt annaṃ vai
prāṇinaḥ prāṇā iti yathā"iti saptadaśasūtre vārtike coktatvāt
pravṛtterdharmādharmajanakatvaṃ mūlagrantheṣu spaṣṭamiti bhāvaḥ/
icchāviśeṣa iti/ utkaṭecchetyarthaḥ/ tathā ca rāgasyecchātmake
guṇe 'ntarbhāvaḥ, dveṣasya guṇe, mithyājñānarūpasya mohasya ca
guṇe 'ntarbhāvaḥ/ mithyājñānaṃ nāma bhramātmakajñānam/ maraṇānantareti/
pretya-mṛtvā bhāvaḥ/ jananamiti vyutpattyā maraṇānantarakālikajanya
pretyabhāvaśabdārthaḥ/ caramasya prāṇaśarīrasaṃyogasya dhvaṃsaḥ maraṇam/
ādyaḥ śarīraprāṇasaṃyogaḥ janmaḥ/ tathā ca pretyabhāvasya saṃyogarūpe
guṇe 'ntarbhāvaḥ/ prāṇaśarīrasaṃyoge caramatvaṃ ca
svasajātīyaśarīravṛttiprāṇasaṃyogaprāgabhāvānadhikaraṇatvam/ ādyatvaṃ ca
svasajātīyaśarīravṛttiprāṇasaṃyogadhvaṃsānadhikaraṇatvam/
dīpikāyām phalaṃ
bhoga iti/ bhogo nāma sukhaduḥkhānubhavaḥ/ tathā ca phalasya
anubhavarūpajñānātmake gaṇe 'ntarbhāvaḥ/ svasamānādhikaraṇeti/
svasamānādhikaraṇaḥ yaḥ duḥkhaprāgabhāvaḥ/ tadasamānakālīna duḥkhadhvaṃsaḥ
mokṣa ityarthaḥ/ idānīmasmākaṃ vidyamānaḥ yatkiñcidduḥkhadhvaṃsaḥ
bhaviṣyadduḥkhaprāgabhāvasamānakālikaḥ/ muktau yaḥ duḥkhadhvaṃsaḥ saḥ
dukhaprāgabhāvāsamānakālikaḥ punarduḥkhasyājaniṣyamāṇatvāditi bhāvaḥ/
apavargalakṣaṇaghaṭakadalānāṃ prayojanamāha prakāśikāyām -
muktātmasaṃyogetyādinā/ duḥkhadhvaṃsaḥ ityatra duḥkhapadānupādāne
svasamānādhikaraṇaduḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnaḥ dhvaṃsaḥ mokṣa iti
etāvanmātroktau muktātmano ghaṭasya ca yaḥ saṃyogaḥ taddhvaṃso 'pi
duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīna iti tādṛśasaṃyogadhvaṃsavato
ghaṭasyāpi muktatvaṃ syāt/ tadvāraṇāya duḥkhadhvaṃsa ityuktam/
saṃyogadhvaso na duḥkhadhvaṃsa iti tasya na muktitvamiti bhāvaḥ/
nanu muktātmano
vibhutvāt yāvadghaṭasthiti ghaṭe muktātmasaṃyogo 'styeveti
taddhvaṃsavatvaṃ ghaṭasya kathaṃ bhavet/ ghaṭe naṣṭe tu
muktātmaghaṭasaṃyogadhvaṃsasattve 'pi ghaṭasyābhāvāt sutarāṃ na ghaṭasya
muktatvamiti kathamiyamāśaṅkā? atrocyate - ghaṭaḥ ādau kutrañcit
pradeśe 'sti, tadā tatpradeśāvacchedena muktātmaghaṭasaṃyogo 'sti/ sa
eva ghaṭaḥ pradeśāntaraṃ nītaścet pūrvapradeśāvacchinnātmasaṃyogo
naśyati, pradeśāntarāvacchedena anyaḥ saṃyogo jāyate/ tathā cānaṣṭe
eva ghaṭe
pradeśaviśeṣāvacchinnamuktātmasaṃyogadhvaso 'stīti ghaṭasya
muktatvaprasaṅga ityāśayāt/ duḥkhadhvaṃsavatāmiti/ tathā ca
duḥkhadhvaṃso mokṣa ityetāvanmātroktau saṃsāriṇāmasmadādīnāmapi
suṣuptikāle duḥkhadhvaṃsasattvāt muktatvāpattiḥ/ tadvāraṇāya
kālīnāntam/ adya vidyamānasya asmadīya duḥkhadhvaṃsasya
śvobhāviduḥkhaprāgabhāvasamānakālīnatvāt
tādṛśaduḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnatvaṃ nāstīti na muktitvamiti
bhāvaḥ/ anyadīyeti/ tathā ca duḥkhaprāgabhāve svasamānādhikaraṇeti
viśeṣaṇānupādāne muktānāṃ śukādīnāṃ yo duḥkhadhvaṃsaḥ saḥ
śukādyanyasaṃsāryātmavṛtti yat bhāvi duḥkhaṃ
tatprāgabhāvasamānakālīnameva bhavatīti
tadasamānakālīnaduḥkhadhvaṃsavatvābhāvāt śukādīnāmamuktatvaṃ syāt/
tadvāraṇāya svasamānādhikaraṇeti viśeṣaṇam/ tadupādāne ca svaṃ
śukātmavṛttiḥ duḥkhadhvaṃsaḥ tadadhikaraṇaṃ śukātmā tadvattitvaṃ
anyadīyaduḥkhaprāgabhāve nāstīti na tatsamānakālīnatvamādāya
pūrvoktadoṣa iti bhāvaḥ/
nanu
svasamānādhikaraṇaduḥkhāsamānakālīnetyevāstu, kiṃ
tādṛśaduḥkhaprāgabhāvāsamānakālīneti viśeṣaṇena/ na ca asmākaṃ
suṣuptau yo duḥkhadhvaṃsaḥ tasya duḥkhasamānakālīnatvaṃ nāsti,
suṣuptau duḥkhābhāvāt/ tathā ca
duḥkhāsamānakālīnaduḥkhadhvaṃsasatvāt asmākaṃ muktatvāpattibhavet
duḥkhāsamānakālīnetyuktau/ duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnetyuktau tu
suṣuptau asmāsu bhāviduḥkhaprāgabhāvo 'stīti tadātanaduḥkhadhvaṃsasya
duḥkhaprāgabhāvasamānakālīnatvāt vāraṇamiti vācyam/ dhvaṃsasya
dhvaṃsāsambhavena suṣupitakāliko yo duḥkhadhvaṃsaḥ tasya
jāgratkṣaṇe 'pyanuvartamānatayā jāgratkāle yaddukhaṃ
tatsamānakālīnatvamastīti
samānādhikaraṇaduḥkhāsamānakālīnatvābhāvāt vāraṇaṃ bhavatīti
duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnatvaparyantasyānāvaśyakatvāt ityāśayena
śaṅkate - na ca sbasamānādhikaraṇeti/
samādhatte -
yathāsaṃniveśa iti/ yadyapi duḥkhāsamānakālīnatvaviśeṣaṇena vāraṇaṃ
bhavati, tathāpi duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnatvenāpi vāraṇasambhavāt
tasya na vaiyarthyathmati bhāvaḥ/ na ca laghunāduḥkhāsamānakālīnatvenaiva
vāraṇe guruṇaḥ duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnatvaviśiṣaṇasya
vaiyarthyameveti vācyam/ yatra gurudharmaghaṭakena laghudharmeṇa nirvāhaḥ
tatraiva gurudharmasya vaiyarthyam/ prakṛte tu
duḥkhāsamānakālīnatvatvāvacchinnābhāvaḥ duḥkhāsamānakālīnatvam/
duḥkhaprāgabhāvasamānakālīnatvatvāvacchinnābhāvaḥ
duḥkhaprāgabhāvāsamānakālīnatvam/ anayoścābhāvayoḥ
pratiyogitāvacchedakabhedena bhinnatvāt ekasmin abhāve 'nyasya
ghaṭakatvābhāvāt na vaiyathyavikāśa ityāśayāt/ nanu
svatvasyānanugatatayā tadghaṭitamukterapyanekatvena muktipadasya
nānārthakatvāpattiḥ ityata āha - digiti/ atrānuyogini svatvaṃ na
vivakṣitam, kiṃ tu pratiyogini/ tathā ca
svasamānādhikaraṇaduḥkhaprāgabhāvasamānakālīnaṃ yadyatsvaṃ
tattadvyaktibhedaviśiṣṭaduḥkhadhvaṃso mokṣaḥ/ evaṃ ca
tādṛśabhedakūṭaviśiṣṭatvopalakṣitaduḥkhadhvaṃsatvasya
sakalamuktisādhāraṇatayā na muktipadasya nānārthakatāpattiriti bhāvaḥ/
irttha cāpavargasya mokṣe 'ntarbhāvaḥ/ saṃśayasya
ayathārthānubhavarūpatvasya pūrvamuktatvāt jñānarūpe guṇe 'ntarbhāvaḥ ukta
ityāśayena mūle saṃśayasyākathanam/ tadāha - saṃśayasya
nirūpitatvāditi/ sukhaprāptirnāma sukhameva/ duḥkhahāniśca
duḥkhadhvaṃsaḥ/ tathā ca prayojanasya guṇe 'bhāve cāntarbhāṃvaḥ/ dṛṣṭāntasya
yathāyathaṃ dravyaguṇādiṣvantarbhāvaḥ/ siddhānto 'pi dravyādirūpa eva/
prāmāṇikatvena svīkṛtārthasyaiva siddhāntatvāt/ nirṇayasya jñānarūpe
guṇe 'ntarbhāvaḥ/ avayavānāṃ śabdarūpatayā prāguktatvāt
guṇe 'ntarbhāvaḥ, tarkasyāroparūpatāyā uktatvāt
bhramātmakajñāne 'ntarbhāvaḥ iti tayoḥ atrākathanam/
vādajalpavitaṇḍānāṃ śabdarūpatayā guṇe 'ntarbhāvaḥ/
dīpikā
kathānirūpaṇam
tattvabubhutsoḥ
kathā vādaḥ/ ubhayasādhanavatī vijigīṣukathā jalpaḥ/ svapakṣasthāpanāhīnā
aparapakṣavidalanamātrāvasānā vitaṇḍā/ kathā nāma
nānāvaktṛkapūrvottarapakṣapratipādakavākyasandarbhaḥ/
prakāśikā
ubhayasādhanavatīti/
parapakṣanirākaraṇasvapakṣasādhanavatī/ idaṃ ca vitaṇḍāyāṃ
ativyāptivāraṇāyeti dhyeyam/ svapakṣeti/ atra vijigīṣu
kathetyanuvartate/ nāneti/ ekena pūrvapakṣaḥ kriyate, anyena ca
samādhānam, evaṃ krameṇa
nānākartṛkatvaṃ
vākyasamūhasyāvaseyam/
bālapriyā
parapakṣetyādi/
vijigīṣukathā jalpaḥ ityetāvanmātroktau vitaṇḍāyāmativyāptiḥ/
ataḥ svapakṣasādhanavatītyuktam/ parapakṣanirākaraṇasvapakṣasādhanavatītyatra
parapakṣanirākaraṇamapi jalpe āvaśyakamiti sūcanāya antarbhāvitam,
nātivyāptyādivāraṇāya/ vijigīṣupadenaiva vādasya vāraṇasambhavāta/
duṣṭaheturūpāṇāṃ hetvābhāsānāṃ yathāyathaṃ dravyādiṣvantarbhāvaḥ/
dīpikā
chalanirūpaṇam
abhiprāyāntareṇā
pratyuktasyārthāntaraṃ parikalpya dūṣaṇaṃ chalam/
prakāśikā
chalamiti/ yathā
'navakambalo 'yaṃ devadattaḥ' iti nūtanatātparyeṇa prayuktasya
navatvasaṅkhyāviśiṣṭamarthāntaraṃ parikalpya kaścit dūṣayati 'nāsya
nava kambalāḥ santi ati daridratvāt' ityādi/
bālapriyā
chalamapi
śabdarūpatvāt guṇe 'ntarbhavati/
dīpikā
jātinirūpaṇam
asaduttaraṃ jātiḥ/
prakāśikā
asaduttaramiti/
uttarasya asatvaṃ tu svāsādhakatāsādhāraṇyena parāsādhakatāsādhakatayā
svavyāghātakatvam/ tathā ca svavyāghātamuttaraṃ jātiriti lakṣaṇaṃ
paryavasyati/
bālapriyā
svāsādhakatāsādhāraṇyeneti/ paramatāsādhakatvasādhanāya hi
jātirūpamuttaramucyate/ taccet svamatāsādhakatāmapi sādhayet tadā
jātirityarthaḥ/ parakīyahetoḥ parāsādhakatve sādhyamāne
svakīyahetoḥ svāsādhakatvamapi yena bhavati tat
jātyuttaramiti bhāvaḥ/
paramatabādhanārthaṃ ucyamānamuttaraṃ svamatamapi vihanti cet
tādṛguttaraviśeṣo jātiriti phalitor'thaḥ/
dīpikā
sādharmya-
vaidharmya-utkarṣa-
apakarṣa-varṇya-avarṇya-vikalpa-sādhya-prāpti-aprāpti-prasaṅga-prati dṛṣṭānta-anutpatti
-saṃśaya-prakāraṇa-ahetu- arthāpatti-aviśeṣa-upapatti-upalabdhi -
anupalabdhi - nitya - anitya - kāryaṃ-akārya-samā jātayāḥ/
prakāśikā
sādharmyasamālakṣaṇam
tadabāntarabhedāt
darśayati - sādharmyetyādinā/ dvandvānte śruyamāṇasya samāśabdasya
pratyekaṃ yogaḥ/ sādharmyasamā vaidharmyasametyādayaḥ caturviśatiḥ
jātayaḥ/ sādharmyeṃṇa sthānāhetudūṣakamuttaram sādharmyasamā/ yathā
ātmā
sakriyaḥ
kriyāhetuguṇavattvātṛ loṣṭavat, kriyā hetuguṇaścātra
kriyājanakavāyusaṃyogādireveti sthāpanāyamuttaram - 'yadi
sakriyasādharmyāt sakriyaḥ tadā vibhutvarūpaniṣkrayasādharmyāt niṣkriya
eva kiṃ na syāta/ na ca atra kiṃñcit vinigamakamasti' iti/
bālapriyā
sādharmyasamāyāḥ
sodāharaṇaṃ lakṣaṇamāha - sādharmyeṇeti/ vādinā svasādhyasādhanārthaṃ
hetau prayukte sati prativādinaḥ dṛṣṭāntasādṛśyamātrāvaṣṭabdhena
hetunā vādyabhimatasādhyābhāvasādhanamukhena vādyuktahetoḥ
svasādhyāsādhakatvasādhakamuttaraṃ sādharmyasametyathaiḥ/ yathā ātmetyādi/
yo yaḥ kriyāhetubhūtaguṇavān sa kriyāvān;
yathā loṣṭaḥ
kriyāhetubhūtavāyusaṃyogarūpaguṇavattvāt kriyāvān tadvat
ātmāpi tādṛśaguṇavattvāt kriyāvān iti vādinokte sati,
prativādī vadati 'yadi kriyāhetuguṇavattvena rūpeṇa loṣṭasādṛśyāt
ātmanaḥ kriyāvattvaṃ tarhi yathā paramamahatparimāṇavataḥ ākāśasya
niṣkriyatvaṃ tathā ātmano 'pi paramamahatparimāṇavattvāt niṣkriyatvaṃ
kiṃ na-syāt; ātmā niṣkriyaḥ paramamahatparimāṇavattvāt
ākāśavadityapi vaktuṃ śakyatvāt' iti dūṣayati/ etādṛśaṃ dūṣaṇaṃ
sādharmyasametyarthaḥ/
prakāśikā
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0