તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 321340

વૈધર્મ્યસમાલક્ષણમ્
વૈધર્મ્યેણ
દૂષકમુત્તરમ્ વૈધર્મ્યસમા। યથા તત્રૈવ ક્રિયાવતો લોષ્ટસ્ય
સાધર્મ્યાત્ યદિ ક્રિયાવાનાત્મા, તદા વિભુત્વરૂપતદ્વૈધર્મ્યાત્
નિષ્ક્રિય એવ કિં ન સ્યાત્। ન હિ તત્સાધર્મ્યાત્ ક્રિયાવતા ભવિતવ્યમ્,
તદ્વૈધર્મ્યાત્ નિષ્ક્રિયેણ ન ભવિતવ્યમ્ ઇત્યત્ર કિઞ્ચિત્
નિયામકમસ્તિ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
એવં
દૃષ્ટાન્તાવૃત્તિધર્મવત્ત્વરૂપેણ દૃષ્ટાન્તવૈધાર્મ્યેણ વાદ્યુક્તહેતોઃ
સ્વસાધ્યાસાધકત્વકથનં વૈધર્મ્યંસમા। વિભુત્વરૂપેતિ। વિભુત્વં
પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વમ્। તથા ચ વાદિના આત્મા ક્રિયાવાન્
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ લોષ્ટવત્ ઇત્યુક્તે, આત્મા નિષ્ક્રિયઃ
સક્રિયલોષ્ટવિધર્મત્વાત્ ઇતિ પ્રતિવાદી વદતિ। સક્રિયે લોષ્ટે
વિદ્યમાનસ્ય ધર્મસ્ય સત્ત્વાત્
આત્મા લોષ્ટવત્
સક્રિયશ્ચેત્ લોષ્ટે અવિદ્યમાનસ્ય વિભુત્વસ્ય આત્મનિ સત્ત્વાત્ આત્મા
નિષ્ક્રિય એવ કુતો ન સ્યાદિતિ દૂષનં વૈધર્મ્યસમેત્યુક્તં ભવતિ।
પ્રકાશિકા
ઉત્કર્ષસમાલક્ષણમ્
પરોક્તસાધનાદેવ
તદવ્યાપકસ્ય ધર્મસ્ય પક્ષે આપાદનમ્ ઉત્કર્ષસમા। યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ ઘટવત્ ઇત્યાદૌ કશ્ચિદેવમાહ ઽયદિ કૃતકત્વેન
હેતુના શબ્દઃ ઘટવદનિત્યઃ સ્યાત્, તર્હિ તેનૈવ શબ્દઃ
ઘટવદશ્રાવણો ઽપિ સ્યાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
ઉત્કર્ષસમાયા
લક્ષણમાહ - પરોક્તસાધનાદેવેતિ। પરેણ સ્વસાધ્યસાધનાય યો
હેતુરુચ્યતે તેનૈવ તાદૃશહેતોરવ્યાપકો યઃ ધર્મઃ તસ્ય પક્ષે
પ્રસઞ્જનં ઉત્કર્ષસમેત્યર્થઃ। યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાદિત્યત્ર
કશ્ચિદાહ - યદિ કૃતકત્વેન હેતુના શબ્દઃ ઘટવદનિત્યઃ તર્હિ
તેનૈવ હેતુના શબ્દઃ ઘટવદ્ અશ્રાવણો ઽપિ સ્યાદિતિ। અત્ર હેતોઃ
કૃતકત્વસ્ય અવ્યાપકઃ ધર્મઃ અશ્રાવણત્વં તસ્ય પક્ષે આપાદનં ક્રિયતે।
ઈદૃશમુત્તરં ઉત્કર્ષસમા।"વ્યાપ્તિમપુરસ્કૃત્ય
પક્ષદૃષ્ટાન્તાન્યતરસ્મિન્ સાધ્યસાધનાન્યતરેણ
અવિદ્યમાનધર્મપ્રસઞ્જનં
ઉત્કર્ષસમઃ। યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઇતિ સ્થાપનાયામ્
અનિત્યત્વં કૃતકત્વં ચ ઘટે રૂપસહચરિતમ્, અતઃ શબ્દો ઽપિ રૂપવાન્
સ્યાત્। એવં શ્રાવણશબ્દસાધર્મ્યાત્ કૃતકત્વાત્ ઘટો ઽપિ શ્રાવણઃ
સ્યાદવિશેષાત્"ઇતિ વિશ્વનાથઃ।

પ્રકાશિકા
અપકર્ષસમાલક્ષણમ્
પરોક્તદૃષ્ટાન્તસાધર્મ્યેણ પક્ષે પરાભિમતધર્માન્તરસ્ય
અભાવસાધનમ્ અપકર્ષસમા। યથા તસ્મિન્નેવ અનુમાને ઽયદિ
કૃતકત્વેન શબ્દઃ ઘટવદનિત્યઃ સ્યાત્ તર્હિં તેનૈવ શબ્દો
ઘટવદશ્રાવણો ઽપિ સ્યાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અવિદ્યમાનધર્મપ્રસઞ્જનં ઉત્કર્ષંસમા। વિદ્યમાનધર્માભાવપ્રસઞ્જનં
અપકર્ષસમા। તદાહ - પરોક્તદૃષ્ટાન્તસાધર્મ્યેણેતિ। પરેણ વાદિના
ઉક્તો યો દૃષ્ટાન્તઃ તત્સાધર્મ્યેણ પક્ષે વાદ્યભિમતસ્ય
અર્થાન્તરસ્યાભાવસાધનમ્ અપકર્ષસમા। યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ ઇતિ વાદિનોક્તે પ્રતિવાદી વદતિ - યદિ
કૃતકત્વરૂપાત્ ઘટસાધર્મ્યાત્ શબ્દો ઘટવદનિત્યઃ તર્હિ તસ્માદેવ
હેતોઃ શબ્દઃ ઘટવત્ અશ્રાવણો ઽપિ સ્યાદિતિ। અત્ર પક્ષે શબ્દે
અનિત્યત્વવત્ વાદ્યભિમતં અર્થાન્તરં શ્રાવણત્વં તદભાવસ્ય પ્રસઞ્જનં
ક્રિયતે ઇતિ સમન્વયઃ।"સાધ્યે ધર્માભાવં દૃષ્ટાન્તાત્
પ્રસજતો ઽપકર્ષસમઃ"ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
વર્ણ્યસમાલક્ષણમ્
વર્ણ્યસ્ય
સ્થાપનીયસ્ય દૃષ્ટાન્તધર્મસ્ય પક્ષે સાધનમ્ વર્ણ્યસમા। યથા
પૂર્વોક્તાનુમાને ઽક્રિયાજનકનોદનાખ્યસંયોગવત્ત્વાત્ લોષ્ટાદેઃ
ભવતુ ક્રિયાવત્ત્વમ્। આત્મનસ્તુ ક્રિયાવત્ત્વે
તજ્જનકનોદનાખ્યસંયોગવત્ત્વમપિ સ્યાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
વર્ણ્યસમાં લક્ષયતિ
- વર્ણ્યસ્યેતિ। દૃષ્ટાન્તે વિદ્યમાનસ્ય પક્ષે સ્થાપનીયસ્ય સાધનં
વર્ણ્યસમા। યથા આત્મા ક્રિયાવાન્ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્
લોષ્ટવદિતિ વાદિનોક્તે પ્રતિવાદી ઉત્તરયતિ-લોષ્ટાદેઃ
ક્રિયાજનકનોદનાખ્યસંયોગવત્ત્વાત્ ક્રિયાવત્ત્વં ભવતુ। આત્મનસ્તુ
ક્રિયાવત્ત્વે લોષ્ટવત્ ક્રિયાજનકનોદનાખ્યસંયોગવાનાત્મા
ભવેદિતિ। ઈદૃશમુત્તરં વર્ણ્યસમા।"ખ્યાપનીયો વર્ણ્યો
વિપર્યયાદવર્ણ્યઃ"ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
અવર્ણ્યસમાલક્ષણમ્
સાધ્યહેત્વોર્ધર્મયોરપિ પક્ષે તુલ્યતાસાધનમ્ અવર્ણ્યસમા।
યથા તત્રૈવાનુમાને લોષ્ટાદિગતનોદનાદિરૂપક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વં
આત્મન્યસિદ્ધમ્। તથા ચ તુલ્યતયા યથા અસિદ્ધેન ક્રિયાહેતુગુણેન
આત્મનિક્રિયાવત્ત્વં સાધ્યતે, તથા તાદૃશેન ક્રિયાવત્ત્વેન
તજ્જનકગુણવત્ત્વમપિ કિમિતિ ન સાધ્યતે નિયામકાભાવાત્ ઇતિ।

બાલપ્રિયા
અવર્ણ્યસમામાહ - સાધ્યહેત્વોરિતિ। પક્ષે
સાધ્યહેત્વોર્દ્વયોરપિ તુલ્યત્વાત્ યત્ વાદિદૂષકમુત્તરં
તદવર્ણ્યસમા। યથા આત્મા સક્રિયઃ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ લોષ્ટવત્
ઇત્યનુમાને એવ આત્મનિ ક્રિયાવત્ત્વમપિ અસિદ્ધમ્,
ક્રિયાહેતુનોદનાખ્યસંયોગવત્ત્વમપ્યસિદ્ધમ્। તત્રાસિદ્ધેન
નોદનાખ્યેન ક્રિયાહેતુગુણેન આત્મનઃ સક્રિયત્વં સાધ્યતે ચેત્
અસિદ્ધેન ક્રિયાવત્ત્વેન ક્રિયાજનકનોદનાખ્યસંયોગવત્ત્વમપિ કુતો ન
સાધ્યતે નિયામકાભાવાત્ ઇત્યેવં યદુત્તરં તદવર્ણ્યસમેત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
વિકલ્પસમાલક્ષણમ્
દૃષ્ટાન્તવિકલ્પં
પ્રદર્શ્ય દાર્ષ્ટાન્તિકવિકલ્પકથનં વિકલ્પસમા। યથા તત્રૈવ અનુમાને
ઽક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિત્ લઘુ, યથાસ વાયુઃ, એવં
ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિત્ ક્રિયાવત્ સ્યાત્ યથા લોષ્ટાદિ
કિઞ્ચિદક્રિયમ્ યથા આત્મા। પૂર્વવિકલ્પો ભવતિ અયં તુ ન
ભવતીત્યત્ર કિં નયામકં સ્યાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
વિકલ્પસમામાહ -
દૃષ્ટાન્તાવિકલ્પં પ્રદર્શ્યેતિ। દૃષ્ટાન્તે વિવિધં કલ્પં પ્રદર્શ્ય
દાર્ષ્ટાન્તિકે ઽપિ વિવિધકલ્પપ્રદર્શનં વિકલ્પસમેત્યર્થઃ। યથા
પૂર્વોક્તે આત્મા સક્રિયઃ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ ઇત્યનુમાને એવ
ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિત્ ગુરુ યથા
લોષ્ટાદિ કિઞ્ચિલ્લઘુ
યથા વાયુઃ, એવં કિંયાહેતુગુણયુક્તં કિઞ્ચિત્સક્રિયં યથા ઘટાદિ,
કિઞ્ચિદક્રિયં યથા આત્મા। તત્ર પૂર્વો વિકલ્પ એવ સમીચીંનઃ અયં તુ
વિકલ્પઃ ન સમીચીનઃ ઇત્યત્ર નિયામકં કિમપિ નાસ્તિ। તથા ચ
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વે સમાને ઽપિ કસ્યચિત્ સક્રિયત્વમિત્યપિ
સમ્ભવતીતિ તેન હેતુના આત્મનો નિષ્ક્રિયત્ત્વમેવાસ્તુ ઇતિ રીત્યા
યદુત્તરં તત્ વિકલ્પસમા।
પ્રકાશિકા
સાધ્યસમાલક્ષણમ્
દૃષ્ટાન્તસ્ય
પક્ષતુલ્યતાકથનમ્ સાધ્યસમા। સાધ્યશબ્દો ઽત્ર પક્ષવાચી। યથા તત્રૈવ
યદિ ઽયથા લોષ્ટઃ તથા આત્માઽ ઇતિ ત્વયા ઉચ્યતે તદા ઽયથા આત્મા
તથા લોષ્ટઃઽ ઇત્યપ્યાયાતમ્। તથા ચ યદ્યાત્મનિ ક્રિયાવત્ત્વં સાધ્યતે
તર્હિ લોષ્ટે ઽપિ તત્સાધનીયમ્ નેતિ ચેત્તર્હિ યથા લોષ્ટઃ તથા
આત્મેતિ ન વાચ્યમ્। ઽલોષ્ટસદૃશ આત્મા, નાત્મસદૃશો
લોષ્ટઃઽ ઇત્યત્ર
નિયામકાભાવાત્ ઇતિ।

બાલપ્રિયા
સાધ્યસમામાહ -
દૃષ્ટાન્તસ્ય પક્ષતુલ્યતાકથનમિતિ। સાધ્યતે ઽસ્મિન્નિતિ વ્યુત્પત્ત્યા
સાધ્યશબ્દઃ પક્ષવાચી। દૃષ્ટાન્તઃ પક્ષતુલ્ય ઇત્યાપાદનં સાધ્યસમા।
શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્।"હેત્વાદ્યવયવસામર્થ્યયોગી ધર્મઃ સાધ્યઃ ત્ર
દૃષ્ટાન્તે પ્રસજતઃ સાધ્યસમઃ। યદિ યથા લોષ્ટઃ તથા આત્મા,
પ્રાપ્તસ્તર્હિ યથા આત્મા તથા લોષ્ટ ઇતિ। સાધ્યશ્ચાયમાત્મા
ક્રિયાવાનિતિ કામં લોષ્ટો ઽપિ સાધ્યઃ। અથ નૈવમ્, ન તર્હિ યથા
લોષ્ટઃ તથા આત્મા"ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રાપ્તિસમાલક્ષણમ્
પ્રાપ્ત્યા
પ્રત્યવસ્થાનમ્ પ્રાપ્તિસમા। પ્રાપ્તિશ્ચ સાધ્યહેત્વોઃ
સામાનાધિકરણ્યમ્। યથા તત્રૈવ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વેનૈવ કિમિતિ
ક્રિયાવત્ત્વં સાધ્યતે કિમિતિ ક્રિયાવત્ત્વેન તાદૃશગુણવત્ત્વં ન
ઉભયોરવિશેષાત્ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રાપ્તિસમામાહ -
પ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમિતિ। સાધ્યેન સહ એકાધિકરણવૃત્તિત્વં
હેતોરસ્તિ ચેત્ હેતુના સાકં એકાધિકરણવૃત્તિત્વં
સાધ્યસ્યાપ્યસ્તીત્યઙ્ગીકરણીયમ્। તથા ચ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યં
પુરસ્કૃત્ય હેતુના સાધ્યં સાધ્યતે ચેત્ હેતુસામાનાધિકરણ્યં
પુરસ્કૃત્ય સાધ્યેનૈવ હેતુઃ સાધ્યતામ્। એવં ચ આત્મા ક્રિયાવાન્
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ ઇતિવત્ આત્મા ક્રિયાહેતુગુણવાન્
ક્રિયાવત્ત્વાત્ ઇત્યપિ સાધ્યતામ્ અવિશેષાત્ ઇતિ પ્રત્યવસ્થાનં
પ્રાપ્તિસમેત્યર્થઃ। ઉભયોરવિશેષાદિતિ। ઉભયોઃ
સામાનાધિકરણ્યાવિશેષાદિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
અપ્રાપ્તિસમાલક્ષણમ્
અપ્રાપ્ત્યા
પ્રત્યવસ્થાનમ્ અપ્રાપ્તિસમા। યથા તત્રૈવ પૂર્વોક્તદોષાદપ્રાપ્તસ્ય
હેતોઃ સાધ્યસાધકત્વં વાચ્યમ્, તથા ચાપ્રાપ્તત્વાવિશેષાત્ સર્વઃ
સર્વં સાધયેત્ ઇતિ। અયમેવ હેતુઃ સાધ્યાભાવં કિમિતિ ન
સાધયેત્। સાધ્યમેવ તુ સાધયેદિત્યત્ર વિનિગમકાભાવાત્ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અપ્રાપ્તિસમામાહ -
અપ્રાપ્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમિતિ। અપ્રાપ્તિઃ સાધ્યહેત્વોઃ
અસામાનાધિકરણ્યમ્। અત્રૈવં વિકલ્પઃ કર્તવ્યઃ। આત્મા ક્રિયાવાન્
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાત્ ઇત્યુક્તે અયં હેતુઃ સાધ્યસમાનાધિકરણઃ
સન્ સાધ્યં સાધયતિ વા? સાધ્યાસમાનાધિકરણઃ સન્ સાધ્યં સાધયતિ

વા? આદ્યે સામાનાધિકરણ્યાવિશેષાત્ સાધ્યેનાપિ કુતો ન હેતુઃ
સાધ્યત ઇતિ પ્રત્યવસ્થાનાત્ પ્રાપ્તિસમા। દ્વિતીયે
અસામાનાધિકરણ્યાવિશેષાત્ સાધ્યમિવ અન્યત્ સર્વંમપિ હેતુઃ કુતો
ન સાધયેત્। તથા ચ સર્વઃ સર્વં સાધયેત્। તથા હેતુર્યથા
સાધ્યેનાસમાનાધિકરણો ઽપિ સાધ્યં સાધયતિ તથા
સાધાભાવેનાસમાનાધિકરણત્વાત્ સાધ્યાભાવમેવ કુતો ન
સાધયેત્? ઇતિ રીત્યા પ્રત્યવસ્થાનમ્ - દૂષણકથનમ્
અપ્રાપ્તિસમેત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
પ્રસઙ્ગસમાલક્ષણમ્
સાધનપરમ્પરાપ્રશ્નઃ પ્રસઙ્ગસમા। યથા ક્રિયાવત્ત્વે
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વં સાધનમ્। તત્ર કિં સાધનમ્? ન હિ સાધનં વિના
કસ્યચિત્ સિદ્ધિરસ્તિ। એવં તત્રાપિ કિં સાધનમિત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
પ્રસઙ્ગસમાં
લક્ષયતિ - સાધનપરમ્પરાપ્રશ્ન ઇતિ। સાધનપરમ્પરા વિષયકઃ પ્રશ્નઃ
પ્રસઙ્ગસમા।"સાધનસ્યાપિ સાધનં વક્તવ્યમિતિ
પ્રસઙ્ગેન પ્રત્યવસ્થાનં પ્રસઙ્ગસમઃ"ઇતિ ભાષ્યમ્। શિષ્ટં
સ્પષ્ટમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમાલક્ષણમ્
દૃષ્ટાન્તાન્તરેણ
સાધ્યાભાવસાધનમ્ પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમા। યથા ઽતત્રૈવ લોષ્ટદૃષ્ટાન્તેન
ક્રિયાવત્ત્વે સાધિતે નિષ્ક્રિયાકાશદૃષ્ટાન્તેન આત્મનો નિષ્ક્રિયત્ત્વમેવ
કિં ન સ્યાત્। લોષ્ટદૃષ્ટાન્તેન ક્રિયાવત્ત્વં આકાશદૃષ્ટાન્તેન
નિષ્ક્રિયત્ત્વં ન ઇત્યત્ર
નિયામકાભાવાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમામાહ - દૃષ્ટાન્તાન્તરેણેતિ। આત્મા ક્રિયાવાન્
ક્રિયાહેતુગુણયુક્તત્વાત્ લોષ્ટવત્ ઇતિ લોષ્ટદૃષ્ટાન્તેન
ક્રિયાવત્ત્વં સાધ્યતે ચેત્ આત્મા નિષ્ક્રિયઃ
ક્રિયાહેતુવાયુસંયોગવત્ત્વાત્ આકાશવત્ ઇત્યાકાશદૃષ્ટાન્તેન
કુતો ન સાધયિતું શક્યત ઇતિ પ્રકૃતસાધ્યશૂન્યં દૃષ્ટાન્તં પ્રદર્શ્ય
દૂષણોદ્ભાવનં પ્રતિદૃષ્ટાન્તસમા।"ક્રિયાવાન્ આત્મા
ક્રિયાહેતુગુણયોગાત્ લોષ્ટવત્ ઇત્યુક્તે પ્રતિદૃષ્ટાન્ત ઉપાદીયતે
ક્રિયાહેતુગુણયુક્તં આકાશં નિષ્ક્રિયં દૃષ્ટથ્મતિ। કઃ પુનરાકાશસ્યં
ક્રિયાહેતુગુણઃ, વાયુના સંયોગઃ"ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
અનુત્પત્તિસમાલક્ષણમ્
અનુત્પત્ત્યા

પ્રત્યવસ્થાનમ્ અનુત્પત્તિસમા। યથા ઽઘટો ન નિત્યઃ જન્યૈકાત્વાત્ઽ
ઇત્યાદૌ કશ્ચિદાહ - યદિ જન્યૈકત્વં અનિત્યત્વે પ્રમાણમ્ તદા ઘટે
એકત્વોત્પત્તેઃ પૂર્વં તદભાવાત્ નિત્યત્વમ્। નિત્યશ્ચેત્ તર્હિ અનુત્પન્ન
એવેતિ।
બાલપ્રિયા
અનુત્પત્તિસમામાહ -
અનુત્પત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનમિતિ। જન્યૈકત્વાદિતિ। જન્યં ચ તત્ એકત્વં ચ
જન્યૈકત્વમ્, તસ્માત્। અનુત્પન્ન એવેતિ। તથા ચ અનિત્યત્વં
બાધિતામિતિ ભાવઃ।"તથા ચ સાધનાઙ્ગપક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તાનાં
ઉત્પત્તેઃ પ્રાક્ હેત્વભાવ ઇત્યનુત્પત્ત્યા પ્રત્યવસ્થાનં અનુત્પત્તિસમઃ।
ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં હેત્વાદ્યભાવેન પ્રત્યવસ્થાનસ્યૈવ લક્ષણત્વાત્"ઇતિ
વિશ્વનાર્થઃ।
પ્રકાશિકા
સંશયસમાલક્ષણમ્
સાધારણધર્મં
પ્રદર્શ્યં સંશયોદ્ભાવનં સંશયસમા। યથા ઽશબ્દો ઽનિત્યઃ
કાર્યત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ ઽશબ્દસ્ય અનિત્યઘટેન સહ કાર્યત્વરૂપં
સાધર્મ્યં યથા અસ્તિ તથા નિત્યેન શબ્દત્વેન સહ શ્રાવણપ્રત્યક્ષવિષયત્વં
સાધર્મ્યં અસ્તીતિ ઉભયસાધર્મ્યદર્શનાત્ સંશયઃ સ્યાત્। એકપરિશેષે
નિયામકાભાવાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
સંશયસમામાહ -
સાધારણધર્મં પ્રદર્શ્યેતિ। સ્પષ્ટાર્થમ્।"નિત્યાનિત્યસાધર્મ્યાદિતિ
સંશયકારણોપલક્ષણમ્। તેન સમાનધર્મદર્શનાદિ
યત્કિઞ્ચિત્સંશયકારણબલાત્ સંશયેન પ્રત્યવસ્થાનં સંશયસમઃ"ઇતિ
વિશ્વનાથઃ।
પ્રકાશિકા
પ્રકરણસમાલક્ષણમ્
વાદ્યુક્તહેતોઃ
સાધ્યવિપરીતસાધકહેત્વન્તરોદ્ભાવનમ્ પ્રકરણસમા।
સત્પ્રતિપક્ષોદાહરણમેવ અત્રોદાહરણં બોધ્યમ્।
બાલપ્રિયા
પ્રકરણસમામાહ
વાદ્યક્તહેતોરિતિ। શબ્દઃ અનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઘટવત્ ઇતિ વાદિના
અનિત્યત્વસાધનાય કૃતકત્વહેતૌ ઉક્તે સતિ તાદૃશહેતુસાધ્યસ્ય
અનિત્યત્વસ્ય વિપરીતં યત્ શબ્દઃ નિત્યઃ શ્રાવણત્વાત્ શબ્દત્વવત્
ઇત્યેવં પ્રયુજ્યમાનં હેત્વન્તરમ્ શ્રાવણત્વાખ્યં તદુદ્ભાવનેન
પ્રત્યવસ્થાનં પ્રકરણસમેત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
અહેતુસમાલક્ષણમ્

કાલત્રયે ઽપિ
હેતુત્વાસમ્ભવેન અહેતુત્વકથનમ્ અહેતુસમા। યથા
ઽકાર્યત્વાદિરૂપસાધનં સાધ્યાદનિત્યત્વાત્ પૂર્વકાલવૃત્તિ ચેત્
તદાનિત્યત્વરૂપસાધ્યસ્ય તદાનીમભાવાત્ કસ્ય સાધકમ્। અથ
પશ્ચાત્કાલવૃત્તિ ચેત્ તદા પૂર્વકાલે સાધનાભાવાત્ કસ્ય
સાધ્યમનિત્યત્વમ્। યદિ ચ ઉભયં એકકાલવૃત્તિ તદા કિં કસ્ય સાધનં
કિં કસ્ય સાધ્યમ્। વિનિગમકાભાવાદિતિ। હેતુસમેતિ પાઠે તુ
કાલત્રયે ઽપિ હેતુત્વસ્ય અસમ્ભવકથનં હેતુસમેત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
અહેતુસમાં
લક્ષયતિ - કાલત્રયે ઽપીતિ। કાલત્રયે ઽપિ હેતુત્વાસમ્ભવકથનપૂર્વકં
અહેતુત્વકથનમ્ અહેતુસમા।
કસ્ય સાધકમિતિ।
અનિત્યત્વસ્ય કાર્યત્વં ન સાધકમિત્યર્થઃ। પૂર્વકાલાવચ્છેદેન
અવિદ્યમાનસ્ય સાધ્યસ્ય હેતુઃ કથં
સાધકો ભવેત્
ઇતિ ભાવઃ। કસ્ય સાધ્યમનિત્યત્વમિતિ। અનિત્યત્વં કાર્યત્વસ્ય સાધ્યં
ન ભવતીત્યર્થઃ। કાલત્રયશબ્દેન કાર્યકાલતત્પૂર્વકાલતત્પશ્ચાત્કાલાઃ
વિવક્ષિતાઃ।"હેતુરહેતુના ન વિશિષ્ટયતે। અહેતુના
સાધર્મ્યાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અહેતુસમઃ"ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
અર્થાપત્તિસમાલક્ષણમ્
અર્થાપત્તિપુરસ્કારેણ સાધ્યાભાવોદ્ભાવનમ્ અર્થાપત્તિસમા।
યથા"પૂર્વોક્તાનુમાને શબ્દસ્ય અનિત્યસાધર્મ્યાદનિત્યત્વં યદિ, તદા
અર્થાપત્ત્યા સિદ્ધં નિત્યસાધર્મ્યાત્ નિત્યત્વમપિ એકતરાવધારણે
નિયામકાભાવાત્"ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અર્થાપત્તિસમાં
લક્ષયતિ - અર્થાપત્તિપુરસ્કારેણેતિ। શબ્દઃ અનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઇતિ
અનિત્યેન ઘટેન કૃતકત્વસાધર્મ્યાત્ શબ્દઃ અનિત્યઃ ઇત્યુક્તે
અર્થાદાપદ્યતે નિત્યસાધર્મ્યાત્ નિત્ય ઇતિ। અસ્તિ ચ નિત્યેન આકાશેન
અસ્પર્શત્વરૂપં સાધર્મ્યં શબ્દસ્ય ઇતિ શબ્દો નિત્ય એવ કિં ન
સ્યાદિત્યેવમ્ અર્થાપત્તિપૂર્વકં દૂષણોદ્ભાવનં
અર્થાપત્તિસમેત્યર્થઃ।"અર્થાપત્ત્યા પ્રતિપક્ષં સાધયતઃ
અર્થાપત્તિસમઃ। યદિ પ્રાયત્નાનન્તરીયકત્વાત્ અનિત્યસાધર્મ્યાત્
અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ, તદા અર્થાદાપદ્યતે નિત્યસાધર્મ્યાત્ નિત્ય ઇતિ।
અસ્તિ ત્વસ્ય નિત્યેન સાધર્મ્યં અસ્પર્શત્વમ્"ઇતિ ભાષ્યમ્।
એકતરાવધારણ ઇતિ। અનિત્યસાધર્મ્યાદનિત્યત્વમેવેત્યવધારણ
ઇત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા

અવિશેષસમાલક્ષણમ્
સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગોદ્ભાવનમ્ અવિશેષસમા। યથા તત્રૈવ
ઽયદિ કૃતકત્વાદિના અનિત્યઘટાદિસાધર્મ્યેણ શબ્દસ્ય અનિત્યત્વં તદા
પ્રમેયત્વાદિરૂપેણ તત્સાધર્મ્યેણ સર્વસ્યૈવાનિત્યત્વં સ્યાત્।
મદુક્તસાધર્મ્યેણ તત્સિધ્યતિ, ન તુ ત્વદુક્તેનેત્યત્ર નિયામકાભાવાત્ઽ
ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અવિશેષસમાં
લક્ષયતિ - સર્વાવિશેષપ્રસઙ્ગોદ્ભાવનમિતિ। શબ્દો ઽનિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ ઇત્યત્ર એકસ્ય ધર્મસ્યશ્ કૃતકત્વાદેઃ શબ્દે ઘટે ચ
સત્ત્વાત્ યદિ શબ્દઘટયોરનિત્યત્વેનાવિશેષ ઉચ્યતે, તદા
સર્વેંષામવિશેષપ્રસઙ્ગઃ। સત્ત્વપ્રમેયત્વાદિરૂપસ્ય એકસ્ય ધર્મસ્ય
સર્વેષુ સત્ત્વાત્। તથા ચ
સન્માત્રવૃત્તિધર્મેણાવિશેષાપાદનમવિશેષસમા। તથા ચ સર્વેષામભેદે
પક્ષાદિવિભાગો ન સ્યાત્। સર્વેષામેકજાતીયત્વે ઽવાન્તરજાત્યુચ્છેદઃ,
સર્વેષામનિત્યત્વે જાત્યાદિવિલય ઇતિ વિશ્વનાથઃ નિરૂપયતિ।
પ્રકાશિકા
ઉપપત્તિસમાલક્ષણમ્
ઉભયપક્ષસાધર્મ્યેણ
સાધનોપપત્તિકથનમ્ ઉપપત્તિસમા। યથા ઽયદિ અનિત્યત્વસાધનં
કાર્યત્વમુપપદ્યત ઇતિ શબ્દસ્યાનિત્યત્વં તદા નિત્યત્વસાધનમપિ
કિઞ્ચિદુપપદ્યત ઇતિ નિત્યત્વં કિં ન સ્યાત્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
ઉપપત્તિસમાં
લક્ષયતિ - ઉભયપક્ષસાધર્મ્યેણેતિ। દ્વયોરપિ પક્ષયોઃ સાધનમુપપદ્યત
ઇતિ કથનમ્ ઉપપત્તિસમા। શબ્દસ્ય અનિત્યત્વપક્ષે યથા સાધને
કાર્યત્વમુપપદ્યતે, તથા શબ્દનિત્યત્વપક્ષે ઽપિ સાધનં
શ્રાવણત્વાદિકમુપપદ્યત ઇતિ દ્વયોરપિ પક્ષયોઃ
સાધનસ્યોપપન્નત્વાખ્યં સમાનધર્મં પુરસ્કૃત્ય પ્રત્યવસ્થાનમ્
ઉપપત્તિસમેતિ યાવત્।
પ્રકાશિકા
ઉપલબ્ધિસમાલક્ષણમ્
વાદ્યુપદર્શિતસાધનાભાવે ઽપિ સાધ્યસ્ય ઉપલબ્ધિકથનમ્
ઉપલબ્ધિસમા। યથા શબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વાત્ ઘટવત્
ઇત્યત્ર પ્રયત્નં વિનાપિ વાયુનોદનવાશાત્ વૃક્ષશાખાભઙ્ગજન્યસ્ય
શબ્દસ્ય ઉપલબ્ધેઃ
ન
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વં શબ્દે ઽસ્તિ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
ઉપલબ્ધિસમાં

સોદાહરણં લક્ષયતિ - વાદ્યક્તેતિ। વાદિના નિર્દિષ્ટસ્ય
કારણસ્યાભાવે ઽપિ સાધ્યોપલમ્ભાત્ પ્રત્યવસ્થાનમ્ ઉપલબ્ધિસમઃ। તથા
હિ - પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ ઇત્યાદિકં વહ્ન્યવધારણાર્થં
ઉચ્યતે, ન તત્સમ્ભવતિ, ધૂમં વિના આલોકાદિતો ઽપિ વહ્નિસિદ્ધેઃ।
તથા ચ ન તસ્ય સાધકત્વમિતિ પ્રતિકૂલતર્કઃ ઇતિ વિશ્વનાથઃ।
પ્રકાશિકા
અનુપલબ્ધિસમાલક્ષણમ્
વાદિનાનુપલબ્ધિવશાત્ કસ્યચિત્ પદાર્થસ્ય અનઙ્ગીકારે
અનુપલબ્ધિવશાદેવ વાદ્યભિમતસ્યાપિ યત્કિઞ્ચિત્પદાર્થસ્ય અભાવસાધનમ્
અનુપલબ્ધિસમા। યથા - ઽજલાદેઃ વિદ્યમાનસ્યાપિ આવરણવશાત્
યથાનુપલબ્ધિઃ તથા ઉચ્ચારણાત્પૂર્વં શબ્દસ્ય વિદ્યમાનસ્યાપિ
આવરણવશાત્ અનુપલબ્ધિઃ ઇત્યેતન્મતં વાદિનાં
દૂષ્યતે-યદ્યાવરણવશાત્ શબ્દો નોપલભ્યેતે, તદા જલાદ્યાવરણમિવ
શબ્દાદ્યાવરણમપ્યુપલભ્યેતેતિ। અત્રોત્તરમ્-યદિ ભવદ્ભિઃ
અનુપલબ્ધિત આવરણં નાભ્યુપેયતે તદા અનુપલબ્ધેરપિ
અનુપલબ્ધ્યાભાવો સિદ્ધે તદભાવાત્ આવરણાભાવાસિદ્ધૌ
આવરણસિદ્ધિઃઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અનુપલબ્ધિસમાં
લક્ષયતિ - વાદિનેતિ। નૈયાયિકૈસ્તાવત્ શબ્દાનિત્યત્વં એવં સાધ્યતે
- યદિ શબ્દઃ નિત્યઃ સ્યાત્ તર્હિ ઉચ્ચારણાત્ પ્રાક્ કુતો
નોપલભ્યતે। ન હિ ઘટાદ્યાવરણકુડ્યાદિવત્ શબ્દસ્યાવરણમસ્તિ,
તદનુપલબ્ધેરિતિ। તત્રૈવં જાતિવાદી
પ્રત્યવતિષ્ઠતે-યદ્યાવરણાનુપલબ્ધેઃ આવરણાભાવઃ સિધ્યતિ તદા
આવરણાનુપલબ્ધેરપ્યનુપલમ્ભાત્ આવરણાનુપલબ્ધેરપ્યભાવઃ
સિધ્યેત્। તથા ચ અનુપલબ્ધિપ્રમાણકઃ આવરણાભાવો ન સ્યાત્ અપિ તુ
આવરણોપપત્તિરેવ સ્યાદિતિ શબ્દનિત્યત્વે નોક્તં બાધકં યુક્તમિતિ।
ઇત્થં ચ એવંરૂપેણ પ્રત્યવસ્થાનમ્ અનુપલબ્ધિસમેત્યર્થ ઇતિ
વિશ્વનાથઃ।
પ્રકાશિકા
નિત્યસમાલક્ષણમ્
ધર્મસ્ય
નિત્યત્વાનિત્યત્વવિકલ્પાત્ ધર્મિણો નિત્યત્વસાધનમ્ નિત્યસમા। યથા
ઽશબ્દસ્ય યત્ અનિત્યત્વં ભવદ્ભિઃ ઉચ્યતે તત્ નિત્યં અનિત્યં વા।
યદિ નિત્યં તદા શબ્દવૃત્તેરેવ તસ્ય સદાતનત્વાત્ શબ્દસ્યાપિ
તથાત્વમાગતમ્। અથ અનિત્યં તદા શબ્દે કદાચિત્
અનિત્યત્વાભાવો ઽસ્તીતિ નિત્ય એવ શબ્દ ઇત્યુભયથાપિ શબ્દસ્ય
નિત્યત્વમ્ઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
નિત્યસમાં લક્ષયતિ

- ધર્મસ્યેતિ। શબ્દસ્યાપિ તથાત્વમાગતમિતિ। શબ્દસ્યાપિ નિત્યત્વં
પ્રસક્તમિત્યર્થઃ। ધર્મિણં વિના ધર્મસ્ય સ્થિત્યભાવેન ધર્મસ્યાનિત્યત્વસ્ય
નિત્યત્વે સદાતનત્વે ધર્મી શબ્દો ઽપિ નિત્યઃ સ્યાદિતિ ભાવઃ। શબ્દે
અનિત્યત્વસ્ય નિત્યં સર્વકાલં સ્વીકારે અનિત્યે શબ્દે નિત્યત્વં
સ્યાદિત્યાપાદનં નિત્યસમા ઇતિ વિશ્વનાર્થઃ।
પ્રકાશિકા
અનિત્યસમાલક્ષણમ્
અનિત્યદૃષ્ટાન્તસાધર્મ્યાત્ સર્વાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગોદ્ભાવનમ્
અનિત્યસમા। યથા ઽયદિ અનિત્યેન ઘટને સાદૃશ્યાત્ શબ્દઃ અનિત્યઃ
ઇત્યુચ્યતે તદા યેન કેનચિત્ ધર્મેંણ સર્વસ્યૈવ તત્સદૃશત્વાત્
સર્વસ્યાનિત્યત્વપ્રસઙ્ગઃઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
અનિત્યસમાં
લક્ષયતિ - અનિત્યદૃષ્ટાન્તેતિ। અનિત્યેન ઘટેન સાધર્મ્યાત્
(કૃતકત્વરૂપાત્) અનિત્યઃ શબ્દ ઇતિ બ્રુવતઃ અસ્તિ ઘટેનાનિત્યેન
સર્વભાવાનાં સાધર્મ્યં (સત્ત્વાદિરૂપમ્) ઇતિ સર્વસ્ય
અનિત્યત્વમનિષ્ટં સમ્પદ્યતે। સો ઽયં અનિત્યત્વેન પ્રત્યવસ્થાનાત્
અનિત્યસમ ઇતિ ભાષ્યમ્। વ્યાપ્તિમપુરસ્કૃત્ય
યત્કિઞ્ચિદ્દૃષ્ટાન્તસાધર્મ્યેણ સર્વસ્ય
સાધ્યવત્ત્વાપાદનાત્
અનિત્યસમા। સાધ્યપદાદવિશેષસમાતો વ્યવચ્છેદઃ તત્ર સર્વાવિશેષ
એવાપદ્યતે ન તુ સર્વસ્ય સાધ્યવત્ત્વમ્ ઇતિ વિશ્વનાર્થઃ।
પ્રકાશિકા
કાર્યસમાલક્ષણમ્
વાદ્યુક્તહેતોઃ
અન્યકોર્યેણાપિ સમ્ભવાભિધાનં કાર્યંસમા। યથા તત્રૈવ
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વં ઉભયથાપિ સમ્ભવતિ ઘટાદિવત્
શબ્દસ્વરૂપોત્પત્તૌ જલાદિવત્ આવરકનિવૃત્તૌ ચ ઉભયત્રાપિ
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વદર્શનાત્। તથા ચ તસ્ય
આવરકનિવૃત્તિરૂપકાર્યાન્તરસ્ય સમ્ભવાત્ નાનિત્યત્વનિયતત્વં
ઇતિ। ક્વચિત્ કારણસમેતિ પાઠઃ। તસ્યાપિ ઽકારણસ્ય
પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વસ્ય ઉભયત્ર શબ્દસ્યોત્પત્તૌ તદાવરકનિવૃત્તૌ ચ
સમત્વાભિધાનમ્ઽ ઇતિ રીત્યા ઉક્ત એવાર્થે પર્યવસાનમવસેયમ્। અત્ર
ગ્રન્થગૌરવભયાત્ સૂક્ષ્મપ્રકારાઃ ન દર્શિતાઃ ઇત્યભિયુક્તૈરન્યત્ર
તે ઽનુસન્ધેયાઃ।
બાલપ્રિયા
કાર્યસમાં લક્ષયતિ
- વાદ્યુક્તહેતોરિતિ। યથા શબ્દઃ અનિત્યઃ પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વાત્
ઇત્યત્ર પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વં કાર્યદ્વયે ઽસ્તિ સ્વરૂપોત્પત્તૌ
આવરકનિવૃત્તૌ ચેતિ। તત્ર સ્વરૂપોત્પત્ત્યભિપ્રાયેણ વાદિનોક્તે

જાતિવાદલ આહ આવરકનિવૃત્તાવેવ પ્રયત્નાનુવિધાયિત્વસ્યોપયોગઃ
ન સ્વરૂપોત્પત્તાવિતિ શબ્દસ્યાનિત્યત્વં ન સિધ્યતીતિ। એવંરીત્યા
પ્રત્યવસ્થાનં કાર્યસમેત્યર્થઃ।
અત્રેદમવધેયમ્-કેષુચિત્ ગ્રન્થેષુ
સાધર્મ્યસમા વૈધર્મ્યસમા ઇત્યાદિરૂપેણ સ્ત્રીલિઙ્ગતયા સમશબ્દઃ
પ્રયુજ્યતે, કેષુચિત્તુ સાધર્મ્યસમઃ વૈધર્મ્યસમઃ ઇત્યાદિરૂપેણ
પુલ્લિઙ્ગતયા પ્રયુજ્યતે। તત્ર જાતેર્વિશેષ્યત્વવિવક્ષાયાં સમશબ્દસ્ય
સ્ત્રીલિઙ્ગત્વમ્। ન્યાયસૂત્રકારસ્તુ-ઽસાધર્મ્યવૈધર્મ્યસમૌઽ
ઇત્યાદિરૂપેણ પુલ્લિઙ્ગતયૈવ નિર્દિશતિ। તસ્યાયં ભાવઃ - વાદ્યક્તસ્ય
પ્રતિષેધઃ કિલ જાતિવાદિના ક્રિયતે, તત્ર પ્રતિષેઘશબ્દઃ પુલ્લિઙ્ગ
ઇતિ તદનુરોધેન સમશબ્દસ્ય પુલ્લિઙ્ગેતેતિ। તદુક્તં
ન્યાયપરિશુદ્ધૌ વેદાન્તદેશિકૈઃ -"અક્ષપાદીયેષુ ચ
જાતિવિશેષલક્ષણસૂત્રેષુ પુલ્લિઙ્ગાન્તસમશબ્દનિર્દેશઃ
સ્વપક્ષસ્થાપનપરપક્ષપ્રતિક્ષેપરૂપેણ વિભાગે પ્રત્યવસ્થાને
પ્રતિષેધભાગેનાત્ર જાતિત્વં વિવક્ષિતમ્
ઇત્યુક્તરૂપજાતિવિશેષાભિપ્રાય ઇત્યાહુઃ"ઇતિ। ન્યાયભાષ્યકારાદયો ઽપીતિ પ્રતિષેધશબ્દસ્ય સૂત્રે
બહુલં પ્રયોગાત્ પ્રતિષેધશબ્દમાદાયેવ સમશબ્દે
પુલ્લિઙ્ગનિર્વાહં મન્યન્તે। વિશ્વનાથન્યાયપઞ્ચાનનસ્તુ
ઽસાધર્મ્યસમાદયો જાતિવિકલ્પાઃ। વિવિધઃ કલ્પઃ વિકલ્પઃ પ્રભેદઃઽ
ઇતિ વદન્ વિકલ્પશબ્દાનુસારેણ સમશબ્દસ્ય પુલ્લિઙ્ગતાં
નિર્વહતિ। એવં વાદિના સાધને ક્રિયામાણે તત્ર પ્રતિવાદિના
ઉદ્ભાવ્યમાનઃ અસદુત્તરવિશેષઃ જાતિઃ। તસ્ય જાતિશબ્દવાચ્યતા
જાયમાનત્વનિબન્ધના। તથા ચ"સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યામ્
પ્રત્યવસ્થાનમ્ જાતિઃ"ઇતિ। કથાયાં પ્રવૃત્તયોઃ
વાદિપ્રતિવાદિનોઃ મધ્યે વાદિના સાધને કૃતે
યથાવસ્થિતોત્તરસ્ફુર્તિરહિતસ્ય જિગીષોઃ પ્રતિવાદિનઃ મુખાત્
યઃ કશ્ચિત્
હેત્વાભાસઃ અવશાત્ આગતઃ જાયમાન એવ ભવતિ ન તુ જાતઃ સન્
કાર્યકરો ઽપીત્યાશયેન અવધારણાર્થતયા જાતિશબ્દઃ પ્રવર્તત ઇતિ
ઉત્તમૂરુવીરરાઘવાચાર્યસ્વામિનઃ નિરૂપયન્તિ। તે એવ સ્વામિનઃ
સામ્યાર્થકસમશબ્દઘટનસ્ય તાત્પર્યમેવં વર્ણયન્તિ -
વાદિપ્રતિવાદિપ્રયુક્તયોર્હેંત્વોઃ(?) સામ્યમ્, વાદિપ્રતિવાદિનોરપિ
સામ્યં ચ સમશબ્દેન લક્ષ્યતે। સૂત્રે સમશબ્દઃ
પ્રતિષેધરૂપહેતુવિશેષણીભૂતઃ હેતુગતં સામ્યં દર્શયતિ। અથાપિ
વક્તૃગતસામ્યમપિ વિવક્ષિતમ્। તદાહ વાર્તિકકારઃ -"સમીકરણાર્થં પ્રયોગસમઃ। સાધર્મ્યમેવ સમં તસ્ય પ્રયોગસ્ય સ
સાધર્મ્યસમઃ"ઇતિ। અત્ર સમીકરણાર્થમિત્યનેન વસ્તુતઃ
સામ્યાભાવે ઽપિ સમીકરણોદ્ધેશો જ્ઞાપ્યતે। ન હિ સદ્ધેતોરસદ્ધેતુના
નિરાકરણં સામ્યાપાદનં વા ભવતિ। કેન કસ્ય સમીકરણમિતિ ચેત્
- વાદિના પ્રતિવાદિનઃ સમીકરણમ્। તથા ચ પ્રતિવાદિના
સ્વાપકર્ષપરિહારાર્થમન્તતઃ સમીકરણાર્થં જાતિપ્રયોગઃ ક્રિયત

ઇત્યુક્તં ભવતિ। દેશિકચરણાસ્તુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ જાતિપ્રયોગઃ
ક્રિયત ઇત્યુક્તં ભવતિ। દેશિકચરણાસ્તુ ન્યાયપરિશુદ્ધૌ
જાતિવાદિપ્રયુક્તહેતોઃ પરઘાતકત્વવત્ સ્વવ્યાઘાતકત્વમપ્યસ્તીતિ
તદેવ સામ્યં સમશબ્દેન પ્રતિપાદ્યત ઇતિ નિર્વહન્તિ।
એવં ચતુર્વિશતિધા નિર્દિષ્ટદાસુ જાતિષુ
કાસાંચિત્ જાતીનાં લક્ષણેષુ પરિશીરલ્યમાનેષુ સમાનત્વં
સ્થૂલદૃષ્ટ્યા પ્રતીયતે। તતઃ નામભેદમાત્રમિતિ શઙ્કા અવતરતિ।
તત્રાપિ સૂષ્મદૃષ્ટ્યા વિચાર્યંમાણે લક્ષણેષુ ભદો ઽવગન્તુંશક્યતે। તદેતન્મનસિ નિધાયાહ - અત્ર ગ્રન્થગૌરવભયાત્
સૂક્ષ્મપ્રકારાઃ ન દર્શિતાઃ ઇતિ। કિં ચ આસાં
જાતીનાં સપ્તાઙ્ગાનિ
ભવન્તીતિ ઉદયનાચાર્થૈઃ ન્યાયપરિશિષ્ટસ્યાન્તે -
"લક્ષ્યં લક્ષણમુત્થિતિઃ સ્થિતિપદં મૂલં
ફલં શાતનં
જાતીનાં
સવિશેષમેતદખિલં પ્રવ્યક્તમુક્તં રહઃ"॥
ઇતિ શ્લોકાર્ધેંન
પ્રતિપાદિતમ્। તત્ર પ્રતિવાદિના યત્ અસદુત્તરમુચ્યતે તદેવ
લક્ષ્યમ્। તસ્ય સાધર્મ્યંસમાદિષુ યત્રાનતર્ભાવઃ તલ્લક્ષણમેવ લક્ષણમ્।
ઉત્થિતિર્નામ જન્મ। સ્થિતેઃ પદં સ્થિતિપદં જાત્યુત્તરસ્થિતેઃ આશ્રયઃ।
અસતિસાધનપ્રયોગે જાત્યુત્તરાપ્રવૃત્તેઃ દૂષ્યો હેતુરેવ
સ્થિતિપદત્વેન વિવક્ષિતઃ। ઈદૃશજાતિપ્રયોગસ્ય મૂલં
સાધર્મ્યાદ્યાકારકદર્શનમ્। ફલં તુ વાદિનઃ સ્વોક્તહેતૌ પ્રતિવાદિના
દુષ્ટત્વભ્રમોત્પાદનમ્। શાતનં વાદિના પ્રતિવાદ્યુક્તસ્યાસદુત્તરસ્ય
જાતિરૂપસ્ય નિરાકરણમ્। સૂત્રકારસ્તુ જાત્યુત્તરસ્ય
નિરાકરણપ્રકારં પ્રતિજાતિ વિશદં પ્રતિપાદિતવાન્। સપ્તાઙ્ગકત્વં
તુ ન્યાયપરિશિષ્ટે તત્ર તત્ર સૂચિતમેવ। સર્વમિદં વિસ્તરભયાત્
અત્રોપેક્ષિતમિતિ ભાવઃ।
દીપિકા
નિગ્રહસ્થાનનિરૂપણમ્
વાદિનઃ
અપજયહેતુઃ નિગ્રહસ્થાનમ્।
પ્રકાશિકા
નિગ્રહસ્થાનં
લક્ષયતિ - વાદિન ઇતિ। ઇદં ચ યદ્યપિ છલાદાવપ્યસ્તિ
તથાપ્યર્થાન્તરાદિરૂપનિગ્રહસ્થાનમધ્યે ઽન્તર્ભાવાત્ અદોષઃ।
છલત્વાદિનાપિ જ્ઞાનસ્યોપયોગિત્વાત્ પૃથિગુપાદાનં
હેત્વાભાસવત્।
દીપિકા
પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ,
પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્, પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ, પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસઃ, હેત્વન્તરમ્,

અર્થાન્તરમ્, નિરર્થકમ્, અવિજ્ઞાતાર્થકમ્, અપાર્થકમ્, અપ્રાપ્તકાલમ્,
ન્યૂનમ્, અધિકમ્, પુનરુક્તમ્, અનનુભાષણમ્, અજ્ઞાનમ્, અપ્રતિભા,
વિક્ષેપઃ, મતાનુજ્ઞા, પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્, નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ,
અપસિદ્ધાન્તઃ, હેત્વાભાસાશ્ચ નિગ્રહસ્થાનાનિ। શેષં સુગમમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રતિજ્ઞાહાનિલક્ષણમ્
તસ્યાવાન્તરભેદાન્ દશયતિ -- પ્રતિજ્ઞેત્યાદિના। યત્ર
પ્રતિજ્ઞાતાર્થવિરુદ્ધાભ્યુપગમઃ પ્રતિજ્ઞાતાર્થપરિત્યાગો વા તત્ર
પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ। યથા ઽશબ્દો ઽનિત્યઃ પ્રત્યક્ષગુણત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર
ઽસો ઽયમ્ ગકારઃઽ ઇત્યાદિપ્રત્યભિજ્ઞાબલાત્પરેણ બાધે ઉદ્ભાવિતે
ઽઅસ્તુ તર્હિ નિત્યઃ શબ્દઃઽ ઇતિ નિત્યત્વમઙ્ગીકુર્વન્ વાદી શબ્દસ્ય
અનિત્યત્વપ્રતિજ્ઞાં જહાતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રતિજ્ઞાહાનિં
લક્ષયતિ - યત્ર પ્રતિજ્ઞાતાર્થેતિ। પ્રતિજ્ઞાતસ્ય સાધ્યસ્ય યત્ વિરુદ્ધં
તદઙ્ગીકારઃ પ્રતિજ્ઞાતસ્ય સાધ્યસ્ય ત્યાગો વા પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ। ઇદં
ચ"સાધ્યધર્મપ્રત્યનીકેન ધર્મેણ પ્રત્યવસ્થિતે પ્રતિદૃષ્ટાન્તધર્મં
સ્વદૃષ્ટાન્તે ઽભ્યનુજાનન્ પ્રતિજ્ઞાં જહાતીતિ પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ"ઇત્યાદિ ભાષ્યાનુસારિ લક્ષણમ્। વિશ્વનાથસ્તુ -"સ્વપક્ષેપરપક્ષધર્માભ્યનુજ્ઞા પ્રતિજ્ઞાહાનિઃ। સ્વયં
વિશિષ્યાભિહિતપરિત્યાગ ઇતિ ફલિતાર્થઃ। સેયં
પક્ષહેતુદૃષ્ટાન્તસાધ્યતદન્યહાનિભેદાત્ પઞ્ચધા ભાવતિ। યથા શબ્દઃ
અનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઇત્યુક્તે
પ્રત્યભિજ્ઞાબાધિતવિષયો ઽયમિત્યુત્તરિતે અસ્તુ તર્હિ ઘટ એવ પક્ષ
ઇતિ। એવં તત્રૈવ શબ્દો ઽનિત્યઃ ઐન્દ્રિયકત્વાત્ ઇત્યુક્તે
હેતોરનૈકાન્તિકત્વમિતિ પ્રત્યુક્તે અસ્તુ કૃતકત્વાદિતિ હેતુરિતિ।
એવં પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ આલોકવદિત્યુક્તે દૃષ્ટાન્તઃ
સાધનવિકલ ઇતિ પ્રત્યુક્તે અસ્તુ તર્હિ મહાનસવિદિતિ। એવં અત્રૈવ
સિદ્ધસાધનેન પ્રત્યુક્તે અસ્તુ તર્હિં ઇન્ધનવાનિતિ। અન્યહાનિસ્તુ
વિશેષણહાન્યાદિઃ, યથા તત્રૈવ
નીલધૂમાદિત્યુક્તે ઽસમર્થવિશેષણત્વેન પ્રત્યુક્તે અસ્તુ તર્હિં ધૂતાદિતિ
હેતોરિતિ"ઇત્યાહ। તદનુસારેણ દિનકર્યામ્ -
ઽવિશિષ્ય પ્રતિજ્ઞાતસ્ય પક્ષાદેઃ પરિત્યાગરૂપપ્રતિજ્ઞાહાનેઃઽ ઇતિ
પ્રોક્તમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રતિજ્ઞાન્તરલક્ષણમ્
પરોક્તદોષોદ્દિધીર્ષયા પૂર્વાનુક્તવિશેષણવિશિષ્ટતયા
પ્રતિજ્ઞાતાર્થકથનમ્ પ્રતિજ્ઞાન્તરમ્। યથા -- ક્ષિત્યાદિકં ગુણજન્યમ્
કાર્યત્વાત્ ઇત્યત્ર અદૃષ્ટજન્યત્વેન સિદ્ધસાધનોદ્ભાવને
ઽસવિષયકઽ ઇતિ ગુણવિશેષણદાનમ્।
બાલપ્રિયા
પ્રતિજ્ઞાન્તરં

લક્ષયતિ - પરોક્તેતિ। ગુણવિશેષણદાનમિતિ। સવિષયકગુણજન્યત્વં
સાધ્યમ્। અદૃષ્ટસ્ય તુ સવિષયકત્વાભાવાત્ તજ્જન્યત્વમાદાય ન
સિદ્ધસાધનમિતિ ભાવઃ। ઽપ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્યેત્યુપલક્ષણમ્।
હેત્વતિરિક્તાર્થંસ્યેતિ તત્ત્વમ્। તેન ઉદાહરણાન્તરમ્, ઉપનયાન્તરમ્,
નિગમનાન્તરં ચ પ્રતિજ્ઞાન્તરત્વેન સઙ્ગૃહીતં ભવતિઽ ઇતિ
વિશ્વનાથઃ। હેત્વન્તરં તુ સૂત્રકારેણ પૃથઙ્નિગ્રહસ્થાનત્વેન
નિર્દિષ્ટમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રતિજ્ઞાવિરોધલક્ષણમ્
સ્વોક્તસાધ્યવિરુદ્ધહેતુકથનમ્ પ્રતિજ્ઞાવિરોધઃ। યથા - દ્રવ્યં
ગુણભિન્નમ્ રૂપાદિતઃ પૃથક્ત્વેન અનુપલભ્યમાનત્વાત્ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રતિજ્ઞાવિરોધં
લક્ષયતિ - સ્વોક્તસાધ્યેતિ। રૂપાદિતઃ પૃથક્ત્વેન અનુપલભ્યમાનત્વં હિ
ગુણાભિન્નત્વવ્યાપ્યમ્, ન ગુણભિન્નત્વસાધકમ્। અતો
ગુણભિન્નત્વાભાવવ્યાપ્તસ્ય હેતોઃ કથનાત્ પ્રતિજ્ઞાવિરોધ ઇત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસલક્ષણમ્
સ્વોક્તેર્ઽથે પરેણ
દૂષિતે તદપલાપઃ પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસઃ। યથા -- ઽશબ્દો ઽનિત્યઃ
ઐન્દ્રિયકત્વાત્ઽ ઇત્યુક્તે પરેણ સામાન્યે વ્યભિચારમુદ્ભાવ્ય
દૂષિતે સ્વોક્તમપલપતિ ઽકેનોચ્યતે શબ્દો ઽનિત્યઃઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસં
લક્ષયતિ -- સ્વોક્તેર્ઽથે ઇતિ। પ્રતિજ્ઞાહાનૌ પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ત્યાગઃ
પ્રતિજ્ઞાસન્ન્યાસે તુ તસ્યાપલાપ ઇતિ ભેદઃ।
પ્રકાશિકા
હેત્વન્તરલક્ષણમ્
પરોક્તદૂષણોદ્દિધીર્ષયા પૂર્વોક્તહેતુકોટૌ
વિશેષણાન્તરોપાદાનમ્ હેત્વન્તરમ્। યથા ઽશબ્દો ઽનિત્યઃ
પ્રત્યક્ષત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર સામાન્યે વ્યભિચારોદ્ભાવને ઽજાતિમત્ત્વે
સતિઽ ઇતિ વિશેષણદાનમ્।
બાલપ્રિયા
હેત્વન્તરં લક્ષયતિ
- પરોક્તેતિ। પરોક્તદૂષણોદ્દિધીર્ષયા
પૂર્વોક્તહેતુતાવચ્છેદકાતિરિક્તહેતુતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવચનં
હેત્વન્તરમિત્યર્થઃ। જાતિમત્ત્વે સતીતિ વિશેષણે દત્તે તુ સામાન્યે
જાતિમત્ત્વાભાવાત્ ન વ્યભિચારઃ।
પ્રકાશિકા
અર્થાન્તરલક્ષણમ્

પ્રકૃતાનુપયુક્તાર્થકથનમ્ અર્થાન્તરમ્।
યથા-નિત્યઃ શબ્દઃ અસ્પર્શવત્ત્વાત્ ઇતિ હેતુઃ। હેતુપદં ચ
હિનોતેસ્તુનિપ્રત્યયે નિષ્પન્નમ્; પદં ચ સુપ્તિઙન્તમ્ ઇત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
અર્થાન્તરં લક્ષયતિ
- પ્રકૃતાનુપયુક્તેતિ। પ્રકૃતાનાકાઙ્ક્ષિતાર્થાભિધાનમિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
નિરર્થકલક્ષણમ્
અવાચકશબ્દપ્રયોગો નિરર્થકમ્। યથા શબ્દઃ અનિત્યઃ
જબગડદશત્વાત્ ઇત્યાદિ।
અવિજ્ઞાતાર્થલક્ષણમ્
પરિષત્પ્રતિવાદ્યબોધપ્રયોજકપદપ્રયોગઃ અવિજ્ઞાતાર્થમ્। તચ્ચ
ઽક્લિષ્ટાન્વયં અપ્રસિદ્ધાર્થકં ત્વરિતોચ્ચારિતમ્ઽ ઇત્યાદિરૂપમ્।
બાલપ્રિયા
અવિજ્ઞાતાર્થં
લક્ષયતિ - પરિષદિતિ। વાદિનાં ત્રિવારમુક્તમપિપ્રતિવાદિના
સદસ્યૈશ્ચ યન્ન બુધ્યતે તત્ અવિજ્ઞાતાર્થમ્।
ઽઅવહિતાવિકલવ્યુત્પન્નપરિષત્પ્રતિવાદિબોધાનુકૂલોપસ્થિત્ય
જનકવાચકવાક્યપ્રયોગો ઽવિજ્ઞાતાર્થમ્। વાચકેત્યનેન
નિરર્થકાપાર્થઙ્કવ્યુદાસઃઽ ઇતિ વિશ્વનાર્થઃ। તાદૃશં વાક્યં ઽભૂસ્તનં
હિમભેષજવત્ઽ ઇત્યાદિકમ્। ભૂસ્તનમિત્યસ્ય પર્વત ઇત્યર્થંઃ।
હિમસ્ય ભેષજમ્ અગ્નિઃ તદ્વાન્ ઇતિ હિમભેષજવદિત્યસ્થાર્થઃ।
ઽઅગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજમ્ઽ ઇતિ શ્રુતેઃ।
પ્રકાશિકા
અપાર્થકલક્ષણમ્
પરસ્પરાનન્વિતપદસમૂહઃ અપાર્થકમ્। યથા-શબ્દત્વં ઘટઃ પટઃ
નિત્યં અનિત્યં ચ પ્રમેયત્વાત્ ઇત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
અપાર્થકં લક્ષયતિ -
પરસ્પરેતિ। અભિમતવાક્યાર્થબોધાનુકૂલાકાઙ્ક્ષાશૂન્યપદસમૂહઃ
અપાર્થકમિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
અપ્રાપ્તકાલલક્ષણમ્
અવયવાનાં
વ્યુત્ક્રમેણ કથનમ્ અપ્રાપ્તકાલમ્। યથા શબ્દત્વાત્ શબ્દઃ અનિત્યઃ
ઇત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
અપ્રાપ્તકાલં
લક્ષયતિ - અવયવાનામિતિ।"પ્રતિજ્ઞાદીનાં અવયવાનાં યથાલક્ષણં
અર્થવશાત્ ક્રમઃ। તત્રાવયવવિપર્યાસેન વચનં અપ્રાપ્તકાલમ્"ઇતિ

ભાષ્યાનુસારીદં લક્ષણમ્। વિશ્વનાથસ્તુ-અવયવસ્ય કથૈકદેશસ્ય
વિપર્યાસઃ વૈપરીત્યમ્। તથા ચ
સમયબન્ધવિષયીભૂતકથાક્રમવિપરીતક્રમેણાભિધાનં પર્યવસન્નમ્।
તત્રાયં ક્રમઃ-વાદિના સાધનમુક્ત્વા સામાન્યતે હેત્વાભાસા ઉદ્ધરણીયાઃ
ઇત્યેકઃ પાદઃ, પ્રતિવાદિનશ્ચ તત્રોપાલમ્ભઃ દ્વિતીંયઃ પાદઃ,
પ્રતિવાદિનઃ સ્વપક્ષસાધનં તત્ર હેત્વાભાસોદ્ધારણં ચેતિ તૃતીયઃ
પાદઃ। જયપરાજયવ્યવસ્થા ચતુર્થઃ પાદઃ। એવં પ્રતિજ્ઞાહેત્વાદીનાં
ક્રમઃ। તત્ર સભાક્ષોભવ્યામોહાદિના વ્યત્યસ્તાભિધાનં અપ્રાપ્તકાલમ્ઽ
ઇતિ પ્રતિપાદયતિ।
પ્રકાશિકા
ન્યૂનલક્ષણમ્
યત્કિઞ્ચિદવયવશૂન્યાવયવાભિધાનમ્ ન્યૂનમ્। સ્પષ્ટમ્।
અધિકલક્ષણમ્
અધિકહેત્વાદિકથનમ્ અધિકમ્। યથા શબ્દઃ અનિત્યઃ શબ્દત્વાત્
શ્રાવણત્વાચ્ચ ઇત્યાદિ।
પુનરુક્તલક્ષણમ્
અનુવાદં વિના
કથિતસ્ય પુનઃ કથનમ્ પુનરુક્તમ્। યથા -- શબ્દઃ અનિત્યઃ, શબ્દઃ
અનિત્યઃ ઇત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
પુનરુક્તં લક્ષયતિ - અનુવાદં વિનેતિ।
નિષ્પ્રયોજનં પુનરભિધાનં પુનરુક્તમ્। અનુવાદસ્તુ વ્યખ્યારૂપઃ
સપ્રયોજનકઃ। અતો ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તથા ચ
સમાનાર્થકસમાનાનુપૂર્વીકશબ્દસ્ય નિષ્પ્રયોજનં પુનરભિધાનં
શબ્દપુનરુક્તમ્। યથા શબ્દઃ અનિત્યઃ શબ્દઃ અનિત્ય ઇતિ।
સમાનાર્થભિન્નાનુપૂર્વીકશબ્દસ્ય નિષ્પ્રયોજનં પુનઃ
અભિધાનમર્થપુનરુક્તમ્। યથા શબ્દઃ અનિત્યઃ ધ્વનિર્નિરોધધર્મક
ઇતિ।
પ્રકાશિકા
અનનુભાષણલક્ષણમ્
પરિષદા
ત્રિરભિહિતસ્યાપિ અનનુવાદઃ અનનુભાષણમ્।
બાલપ્રિયા
અનનુભાષણં
લક્ષયતિ -- પરિષદેતિ। વાદિના ત્રિરુક્તસ્ય પરિષદા વિજ્ઞાતાર્થસ્ય
વાક્યસ્ય પ્રતિવાદિના
અનનુવાદઃ
અનનુભાષણમ્। અજ્ઞાનસાઙ્કર્યનિરાસાય અજ્ઞાનમનાવિષ્કુર્વતેતિ
વિક્ષેપસાઙ્કર્યનિરાસાય કથામવિચ્છિન્દતેતિ ચ વિશેષણીયમ્
ઇત્યાચાર્યાઃ। ન ચ અપ્રતિભાસાઙ્કર્યમ્, ઉત્તરપ્રતિપત્તાવપિ

સભાક્ષોભાદિના અનનુભાષણસમ્ભવાદિતિ વિશ્વનાથઃ।
પ્રકાશિકા
અજ્ઞાનલક્ષણમ્
પરિષદા વિજ્ઞાતસ્ય
વાદિના ત્રિરભિહિતસ્યાપિ વાક્યાર્થસ્યાબોધઃ અજ્ઞાનમ્
અપ્રતિભીલક્ષણમ્
ઉત્તરાર્હં પરોક્તં
બુદ્ધ્વાપિ ઉત્તરસ્ય અસ્ફૂર્તિવશાત્ તૂષ્ણીંભાવઃ અપ્રતિભા।
બાલપ્રિયા
અપ્રતિભાં લક્ષયતિ
-- ઉત્તરાર્હમિતિ। ન ચાત્ર અનનુભાષણસ્યાવશ્યકત્વાત્ તદેવ
દૂષણમસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। પરોક્તાનનુવાદે હિ તત્। અપ્રતિભાયાં તુ
પરોક્તાનુવાદે ઽપિ ઉત્તરાપ્રતિપત્તિરિતિ વિશેષાત્।
પ્રકાશિકા
વિક્ષેપલક્ષણમ્
અસમ્ભવત્કાલાન્તરકાર્યવ્યાસઙ્ગાનુદ્ભાવ્ય કથાવિચ્છેદઃ
વિક્ષેપઃ।
બાલપ્રિયા
વિક્ષેપં લક્ષયતિ --
અસમ્ભવદિતિ। કાલાન્તરે કર્તું શક્યં વસ્તુત ઇદાનીં ભવિતુમનર્હં
યત્ કાર્યં તત્ર વ્યાસઙ્ગમુદ્ભાવ્ય કથાવિચ્છેદો વિક્ષેપઃ। તેન
રાજપુરુષાદિભિરાકારણે ગૃહજનાદિભિર્વા
આવશ્યકકાર્યાર્થમાકારણ સ્વગૃહદાહાદિકં પશ્યતો ગમને
વાસ્તવશિરોરોગાદિના પ્રતિબન્ધે વા ન વિક્ષેપઃ। ઽયત્ર કર્તવ્યં
વ્યાસજ્ય કથાં વ્યવચ્છિન્નત્તિ ઇદં મે કરણીયં વિદ્યતે તસ્મિન્નવસિતે
પશ્ચાત્ કથયામીતિ વિક્ષેપો નામ નિગ્રહસ્થાનમ્ઽ ઇતિ ભાષ્યમ્।
પ્રકાશિકા
મતાનુજ્ઞાલક્ષણમ્
સ્વપક્ષે
દોષમનુદ્ધૃત્ય પરપક્ષે દોષાભિધાનમ્ મતાનુજ્ઞા।
બાલપ્રિયા
મતાનુજ્ઞાં લક્ષયતિ
- સ્વપક્ષ ઇતિ। સ્વસિદ્ધાન્તે પરોક્તં દોષમઙ્ગીકૃત્યાનુદ્ધૃત્ય ચ
પરસિદ્ધાન્તે ઽપિ સમાનો દોષ ઇત્યુદ્ભાવનં મતાનુજ્ઞેત્યર્થઃ।
યથા-પુરુષત્વાચ્ચેદહં ચોરઃ તત એવ ભવાનપિ ચોર ઇત્યાદિકમ્।
પ્રકાશિકા
પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણનપલક્ષણમ્
ઉદ્ભાવનાર્હપરકીયનિગ્રહસ્થાનાનુદ્ભાવનં
પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણમ્।
બાલપ્રિયા

પર્યનુયોજ્યોપેક્ષણં લક્ષયતિ - ઉદ્ભાવનાર્હેતિ।
પર્યનુયોજ્યો નામ નિગ્રહોપપત્ત્યા ચોદનીયઃ, તસ્યોપેક્ષણં
નિગ્રહસ્થાનં પ્રાપ્તો ઽસીત્યનનુયોગઃ। એતચ્ચ કસ્ય પરાજય
ઇત્યનુયુક્તયા પરિષદા વચનીયમ્। ન ખલુ નિગ્રહં પ્રાપ્તઃ
સ્વકૌપીનં વિવૃણુયાત્ઽ ઇતિ ભાષ્યમ્।
ઽનનુ વાદિના
કથમિદમુદ્ભાવ્યમ્, સ્વકૌપીનવિરણસ્યાયુક્તત્વાદિતિ
ચેત્-સત્યમ્। મધ્યસ્થેનૈવ ઇદમુદ્ભાવ્યમ્, વાદે ચ
સ્વયમુદ્ભાવને ઽપ્યદોષઃઽ ઇતિ વિશ્વનાથઃ। શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્।
અત્ર
જાતિનિગ્રહસ્થાનવિષયે
ભાષ્ય-વાર્તિક-તાત્પર્યટીકા-પરિશુદ્ધિ-ન્યાયપરિશિષ્ટ-ન્યાયપરિશિષ્ટ-ન્યાયમઞ્જરી
-તાર્કિકરક્ષાદિષુ
ગ્રન્થેષુ વેદાન્તદેશિકકૃતન્યાયપરિશુદ્ધૌ ચ બહુવિવેચિતમસ્તિ।
તત્સર્વં સાવધાનં પરામૃશ્ય કશ્ચિન્મહાન્પ્રબન્ધઃ પૃથગેવ લેખનીયઃ।
પ્રકરણગ્રન્થે એતાવદેવ પર્યાપ્તમિતિ વિસ્તરભયાદુપરમ્યતે।
પ્રકાશિકા
નિરનુયોજ્યાનુયોગલક્ષણમ્
નિગ્રહસ્થાનરહિતે
નિગ્રહસ્થાનોદ્ભાવનમ્ નિરનુયોજ્યાનુયોગઃ।
અપસિદ્ધાન્તલક્ષણમ્
એકસિદ્ધાન્તમતમાશ્રિત્ય કથાપ્રવૃત્તૌ
તદ્વિરુદ્ધસિદ્ધાન્તમતમાલમ્બ્યોત્તરદાનમ્ ઉપસિદ્ધાન્તઃ।
પ્રતિજ્ઞાહાનિ -
અનનુભાષણ - અજ્ઞાન - અપ્રતિભા -
વિક્ષેપપર્યનુયોજ્યોપેક્ષણાનામભાવે, મન્યેષાં
હેત્વાભાસવ્યતિરિક્તનિગ્રહસ્થાનાનાં ગુણે, હેત્વાભાસાનાં ચ
દ્રવ્યાદિષુ અન્તર્ભાવઃ યથાયથં બોધ્યઃ। અતિરિક્તઃ સૂત્રાર્થઃ સુગમ
ઇત્યભિપ્રાયેણાહ - શેષમિતિ।
બાલપ્રિયા
જાતીનાં
નિગ્રહસ્થાનાનાં ચ કૢપ્તેષુ સપ્તસુ પદાર્થેષુ અન્તર્ભાવ-પ્રકારમાહ -
પ્રતિજ્ઞાહાનીત્યાદિના। દિનકરીગ્રન્થે પ્રતિજ્ઞાહાન્યાદીનાં
નિગ્રહસ્થાનાનાં પ્રત્યેકમુપાદાનેન તત્ર તત્રાન્તર્ભાવઃ વિશદમુક્તઃ
તત એવાવસેયઃ। અસદુત્તરરૂપજાતેઃ
સ્વાભિમતાર્થવ્યાઘાતકસ્વોત્તરવાક્યરૂપતયા શબ્દાત્મકે
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ।
દીપિકા
શક્તેરતિરિક્તપદાર્થત્વખણ્ડનમ્
નનુ

કરતલાનલસંયોગે સત્યપિ પ્રતિબન્ધકે સતિ દાહાનુત્પત્તેઃ શક્તિઃ
પદાર્થાન્તરમિતિ ચેત્ - ન। પ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય કાર્યમાત્રે
કારણત્વેન શક્તેરનુપયોગાત્। કારણત્વસ્યૈવ શક્તિપદાર્થત્વાત્।
પ્રકાશિકા
નનુ અનલસંયોગે
સત્યપિ મણ્યાદિસમવધાને દાહો ન જાયત ઇતિ મણ્યાદેઃ
પ્રતિબન્ધકતા વાચ્યા। સા ચ વહ્નૌ દાહાનુકૂલશક્તિસ્વીકાર એવ
નિર્વહતિ। પ્રતિબન્ધકતાયાઃ કાર્યાંનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વરૂપત્વાત્।
અતઃ તદન્યથાનુપપત્તિસિદ્ધાયાઃ શક્તેરતિરિક્તત્વાત્ ઽસપ્તૈવ પદાર્થાઃઽ
ઇત્યસઙ્ગતમિતિ પ્રાભાકરઃ શઙ્કતે - નન્વિતિ। નન્વેવં
શક્તિસિદ્ધાવપિ તસ્યા અતિરિક્તત્વાસિદ્ધિરિતિ ચેત્ - ન। યતો ન
તાવદ્દ્રવ્યાત્મિકા શક્તિઃ ગુણાદિવૃત્તિત્વાત્।
અત એવ ન
ગુણકર્માન્યતરરૂપા, ન ચ સામાન્યાદ્યન્યતમરૂપા, ઉત્પત્તિ
વિનાશશાલિત્વાત્। એવં ચાતિરિક્તપદાર્થત્વસિદ્ધિરિતિ। નનુ
પ્રતિબન્ધકત્વં ન કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વમે કિં તુ
કારણીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્। તચ્ચ મણ્યભાવસ્ય હેતુત્વાદેવ
ઉપપદ્યતે, મણિસમવધાનદશાયાં ચ તદભાવરૂપકારણાન્તરાભાવાદેવ
દાહાનુત્પત્તિસમ્ભવઃ। ઇત્થં ચાતિરિક્તશક્તિસ્વીકારો ઽનુચિત ઇતિ
સમાધત્તે - પ્રતિબન્ધકાભાવસ્યેતિ। નનુ ઽદાહોત્પાદે વહ્નિઃ શક્તઃઽ
ઇતિ વ્યવહારાન્યથાનુપપત્ત્યા સેત્સ્યતિ અતિરિક્તા શક્તિરિત્યાશઙ્ક્ય
તસ્યાઃ કારણતારૂપત્વે ઽપિ વ્યવહારોપપત્તેઃ નાતિરિક્તા શક્તિરિત્યાહ
- કારણત્વસ્યેતિ। નનુ મણ્યાદ્યભાવસ્ય હેતુત્વે મણિસમવધાનદશાયાં
સત્યપ્યુત્તેજકે દાહો ન સ્યાત્। મન્મતે તુ મણ્યાદ્યપસારણદશાયામિવ
ઉત્તેજકસમવધાનદશાનયામપિ વહ્નૌ દાહાનુકૂલશક્ત્યન્તરોત્પત્તેઃ
અઙ્ગીકારેણ ન દોષ ઇતિ ચેત્ - ન।
ઉત્તેજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યાદ્યભાવસ્ય કારણત્વાઙ્ગીકારેણ અદોષાત્। ન
ચ ઉત્તેજકાનાં અનનુગતત્વાત્
તત્તદુત્તેજકાભાવકૂટવિશિષ્ટમણ્યાદ્યભાવસ્યૈવ કારણતાયાઃ
કલ્પનીયતયા ગૌરવમિતિ વાચ્યમ્। દાહાનુકૂલશક્તિ પ્રતિ
એતાદૃશકારણતાયાઃ તવાપ્યાવશ્યકત્વાત્
અનન્તશક્તિતત્પ્રાગભાવતદ્ધ્વંસકલ્પને ગૌરવાદિતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
બાલપ્રિયા
કરતલસ્ય અગ્નેશ્ચ
સંયોગે સત્યપિ મણિયપપ્રતિબન્ધકસત્ત્વે કરતલસ્ય દાહો ન જાયત
ઇતિ શક્તિઃ પદાર્થાન્તરમ્। ઇત્યાશઙ્કિતં દીપિકાયામ્। તત્ર
દાહાનુત્પત્તિમાત્રેણ શક્તેઃ પદાર્થાન્તરત્વં કથ સિધ્યેત્, અતઃ
શઙ્કેયમનુપપન્ના ઇત્યતઃ શઙ્કાગ્રન્થસ્યાશયં વદન્ અવતારયતિ
-- નન્વનલંસયોગે સત્યપીતિ। કરતલસ્ય અનલસંયોગે સત્યપિ
મણ્યાદિસત્ત્વે કરતલસ્ય દાહો ન જાયતે મણ્યાદ્યસત્ત્વે દાહો જાયતે।

યત્સત્ત્વે કાર્યં નોત્પદ્યતે યદસત્ત્વે ચોત્પદ્યતે તસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાત્
મણ્યાદેઃ સત્ત્વે દાહો ન જાયતે તદસત્ત્વે દાહો જાયત ઇતિ
મણ્યાદેઃ દાહપ્રતિબન્ધકત્વં વાચ્યમ્। પ્રતિબન્ધકત્વં ચ
કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વમ્। તથા ચ દાહાનુકૂલા યા અગ્નિનિષ્ઠા
શક્તિઃ સા મણિના નાશ્યતે। અતઃ શક્તિવિશિષ્ટવહ્નેરેવ દાહજનકત્વાત્
મણિસત્ત્વે દાહશક્તેર્નાશાત્ શક્તિવિશિષ્ટવહ્નેરેવ દાહજનકત્વાત્
મણિસત્ત્વે દાહશક્તેર્નાશાત્ શક્તિવિશિષ્ટવહ્નિરૂપકારણાભાવાત્ ન
દાહઃ। ઇત્થં ચ કાર્યાનુકૂલશક્તિવિઘટકત્વાત્ વિના નોપપદ્યત
ઇત્યેવમર્થાપત્તિપ્રમાણેન શક્તિરૂપસ્યાતિરિક્તસ્ય પદાર્થસ્ય સિદ્ધૌ
પદાર્થા ઇત્યુક્તિઃ સઙ્ગચ્છત ઇતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ।
નન્વેવમિતિ।
અર્થાંપત્તિપ્રમાણેન પૂર્વોક્તરીત્યા શક્તિરૂપપદાર્થસ્ય સિદ્ધાવિપ તસ્યાઃ
સપ્તપદાર્થાતિરિક્તત્વં કથમિત્યર્થઃ। યતો ન તાવત્
દ્રવ્યાત્મિકેત્યાદિ। શક્તિઃ દ્રવ્યભિન્ના ગુણાદિવૃત્તિત્વાત્
ગુણત્વાદિવત્। શક્તિર્હિ રૂપાદિગુણેષુ ક્રિયાદૌ ચાસ્તિ।
અવયવરૂપાદૌ અવયવિરૂપાદિકારણત્વેન તદનુગુણશક્તેઃ સત્ત્વાત્
તસ્યાઃ રૂપાદિગુણવૃત્તિત્વાત્ ક્રિયાયાઃ સંયોગાદિજનકત્વેન
તદનુકૂલશક્તિમત્ત્વાત્ શક્તેઃ ક્રિયાવૃત્તિત્વાચ્ચ। તથા ચ
ગુણાદિવૃત્તિગુણત્વક્રિયાત્વાદિકં યથા ન દ્રવ્યં તથા શક્તિરપિ
ગુણાદિવૃત્તિત્વાત્ ન
દ્રવ્યમિત્યર્થઃ। અત એવેતિ। ગુણાદિવૃત્તિત્વાદેવેત્યર્થઃ। શક્તિઃ
ગુણકર્માન્યતરભિન્ના ગુણાદિવૃત્તિત્વાત્ ગુણત્વાદિવત્।
ગુણકર્મોભયભેદસ્ય સાધ્યત્વે ગુણરૂપત્વે કર્મંરૂપત્વે ઽપિ ચ ઽએવં
નોભયમ્ઽ ઇતિ ન્યાયેન ઉભયભેદસમ્ભાવાત્ ઉદ્ધેશ્યાસિદ્ધિઃ
સ્યાદિત્યાલોચ્ય અન્યતરભેદસ્ય સાધ્યત્વમનુસૃતમ્। યત્ર ગુણભેદઃ
કર્મભેદશ્ચ ઉભયમસ્તિ તત્રૈવ ગુણકર્માન્યતરભેદઃ સંભવતીતિ ભાવઃ।
ન ચ
સામાન્યાદ્યન્યતમરૂપેતિ। શક્તિઃ સામાન્યાદ્યન્યતમભિન્ને
ઉત્પત્તિવિનાશશાલિત્વાત્ ઘટાદિવત્। ઉત્પત્તિમત્ત્વમાત્રસ્ય હેતુત્વં
સામાન્યાદ્યન્યતમભેદાભાવવતિ ધ્વંસે ઉત્પત્તિમત્ત્વસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ।
તદ્વારણાય વિનાશશાલિત્વાદિતિ। ધ્વંસસ્ય વિનાશાભાવાત્ ન
વ્યભિચારઃ। વિનાશાશાલિત્વામાત્રોક્તૌ ઉક્તસાધ્યાભાવવતિ પ્રાગભાવે
વિનાશિત્વસત્ત્વાત્ વ્યભિચારઃ। તદ્વારણાય ઉત્પત્તિનિવેશઃ।
પ્રાગભાવસ્યાનાદેઃ ઉત્પત્તિવિરાહત્ ન વ્યભિચારઃ। તથા ચ
ઉત્પત્તિવિનાશોભયવત્ત્વં ઉત્પત્તિવિશિષ્ટવિનાશવત્ત્વં વા હેતુઃ।
સામાન્યાદીત્યત્ર આદિશબ્દેન વિશેષસમવાયાભાસવ ગૃહ્યત। એવં ચેતિ।
પૂવૌક્તાનુમાનૈરર્થાપત્ત્યા ચાનુગૃજહીતેન શક્તિઃ અતિરિક્તઃ પદાર્થઃ
કૢપ્તપદાર્થાનન્તર્ભૂતત્વે સતિ પદાર્થત્વાત્ ઇતિ
પરિશેષાનુમાનેન શક્તેરતિરિક્તપદાર્થત્વં સિધ્યતીતિ ભાવઃ।
નનુ