તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 301320

ઉત્પત્તેરનન્તરં કાર્યસ્ય। ત્રૈકાલિકઃ સંસર્ગાવચ્છિન્નાભાવઃ
અત્યન્તાભાવઃ। યથા ભૂતલે ઘટો નાસ્તિ ઇતિ।
તાદાત્મ્યાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવો ઽન્યોન્યાભાવઃ। યથા
ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ।
દીપિકા
પ્રાગભાવં લક્ષયતિ
- અનાદિરિતિ। આકાશાદૌ અતિવ્યાપિતવારણાય સાન્ત ઇતિ। ઘટાદૌ
અતિવ્યાપિતવારણાય અનાદિરિતિ। પ્રતિયોગિસમવાયિકારણવત્તિઃ
પ્રતિયોગિજનકો ભવિષ્યતીતિ વ્યવહારહેતુઃ પ્રાગભાવઃ। ધ્વંસં
લક્ષયતિ-સાદિરિતિ। ઘટાદૌ અતિવ્યાપિતવારણાણ અનન્ત ઇતિ।
આકાશાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય સાદિરિતિ। પ્રતિયોગિજન્યઃ
પ્રતિયોગિસમવાયિકારણવૃત્તિઃ ધ્વસ્ત ઇતિ વ્યવહારહેતુઃ ધ્વંસઃ।
અત્યન્તાભાવં લક્ષયતિ -
ત્રૈકાલિકેતિ।
અન્યોન્યાભાવે અતિવ્યાપ્તિવારણાય સંસર્ગેતિ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરતિવ્યાપ્તિવારણાય ત્રૈકાલિક ઇતિ।
અન્યોન્યાભાવં લક્ષયતિ - તાદાત્મ્યેતિ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકારોપ્યસંસર્ગભેદાદેકપ્રતિયોગિકયોરત્યન્તાન્યોન્યાભાવયોર્ભિન્નત્વમ્।
કેવલદેવદત્તાભાવાત્ ઽદણ્ડ્યભાવઽ ઇતિ પ્રતીત્યા વિશિષ્ટાભાવઃ,
ઽએકસત્ત્વેપિ દ્વૌ ન સ્તઃઽ ઇતિ પ્રતીત્યા દ્વિત્વાવચ્છિન્નાભાવઃ,
સંયોગેન ઘટવતિ સમવાયેન ઘટાભાવઃ, તત્તદ્ઘટાભાવાત્
ઘટત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસામાન્યાભાવશ્ચ અતિરિક્તઃ।
એવમન્યોન્યાભાવો ઽપિ।
પ્રકાશિકા
પ્રાગભાવે
પ્રમાણમાહ - ભવિષ્યતીતિ। સંસર્ગેતિ। તાદાત્મ્યાતિરિક્તસંસર્ગેત્યર્થઃ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરપિ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ વર્તત ઇતિ
મતાભિપ્રાયેણ ત્રૈકાલિકેતિ વિશેષણમ્। અન્યથા
અન્યોન્યાભાવવારકેણૈવ તયોર્વારણાત્ તદ્વ્યર્થતાપત્તેઃ। યદિ
સંસર્ગાવચ્છિન્નેત્યાદેઃ અન્યોન્યાભાવભિન્નાભાવ ઇત્યર્થઃ તદા
ત્રૈકાલિકેતિ સિદ્ધાન્તે ઽપિ સાર્થકં ત્રૈકાલિકત્વમિહ નિત્યત્વરૂપમ્।
મૂલે ભૂતલે ઘટો
નાસ્તીતિ। અત્ર ઘટાભાવાંશે ભૂતલસ્ય વિશેષ્યત્વં સમ્બન્ધઃ,
ઘટાભાવવત્ ભૂતલમ્ ઇત્યત્ર તુ ભૂતલાંશે અભાવસ્ય વિશેષણત્વં
સંસર્ગ ઇતિ વદતાં પ્રાચાં અયમભિપ્રાયઃ - વિશેષ્યત્વવિશેષણત્વે
સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષૌ ન જ્ઞાનીયવિષયતાવિશેષૌ। ન ચ
વિશેષણતાખ્યઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધ એક એવ અસ્તુ, ઽભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ
ઇતિ પ્રતીતૌ ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતિતો વૈલક્ષણ્યસ્ય
વિશેષણત્વાવચ્છિન્નાધેયતાવિષયકત્વકલ્પનેનૈવ નિર્વાહાદિતિ
વાચ્યમ્। તાદૃશપ્રતીત્યોઃ વૈલક્ષણ્યાય પ્રથમાયાં

વિશેષણત્વાવચ્છિન્નાધેયતા સન્નિકર્ષઃ, દ્વિતીયાયાં વિશેષણતા
સંસર્ગઃ ઇફયુપેયતે; કિં વા પ્રથમાયાં વિશેષણતા સંસર્ગઃ,
દ્વિતીયાયાં વિશેષણત્વાવચ્છિન્નાધારતા ઇત્યત્ર વિનિગમકસ્ય
દુર્લભત્વાત્। ન ચ તાદૃશપ્રતીત્યોઃ સંસર્ગાંશે ઽવિલક્ષણત્વે ઽપિ
વિશેષણવિશેષ્યભાવભેદાત્ વૈલક્ષણ્યોપપત્તિઃ ઇત્યુભયત્ર
વિશેષણતાયા એવ સમ્બન્ધતાસ્ત્વિતિ વાચ્યમ્। તાવતાપિ ઽભૂતલે ઘટો
નાસ્તિઽ ઽભૂતલવાન્ ઘટાભાવઃઽ ઇત્યનયોઃ ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ
ઽઘટાભાવે ભૂતલમ્ઽ ઇત્યનયોશ્ચ પ્રતીત્યોઃ વૈલક્ષણ્યાનિર્વ્રાહાત્।
તસ્માત્ વિશેષ્યત્વવિશેષણત્વનામકયોઃ ઉભયોઃ
સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષયોઃ સંસર્ગતા। તથા ચ ઽભૂતલવાન્ ઘટાભાવઃઽ
ઇત્યત્ર ઘટાભાવાંશે ભૂતલસ્ય વિશેષણત્વં સંસર્ગઃ, ઘટાભાવે
ભૂતલમ્ ઇત્યત્ર ચ ભૂતલાંશે ઽભાવસ્ય વિશેષ્યતાસંસર્ગઃ ભાસતે। સ
ચ તત્ર અબાધિત ઇતિ અભ્રમત્વનિર્વાહ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરિવ
એકપ્રતિયોગિકયોઃ અત્યન્તાભાવાન્યોન્યાભાવયોઃ કિમ્ એકવિધત્વં,
નેત્યાહ - પ્રતિયોગિતેતિ। આરોપ્યેતિ। પ્રાચીનમતાભિપ્રાયેણ। અત્ર
યથાયોગં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદૈવ
સંસર્ગભેદો ઽપ્યત્યન્તાભાવબહુત્વપ્રયોજકઃ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદઃ અન્યોન્યાભાવબહુત્વપ્રયોજક ઇતિ
દ્રષ્ટવ્યમ્। તદેવ દર્શયતિ-કેવલેતિ। કેવલદેવદત્તાભાવાત્
વિશિષ્ટાભાવો ઽતિરિક્ત ઇત્યન્વયઃ। અન્યથા કેવલદેવદત્તવતિ ઽદણ્ડી
નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રત્યયાનાપત્તેઃ। ઉભયાભાવસ્યાતિરિક્તત્વે પ્રતીતિં
પ્રમાણયતિ - એકસત્ત્વે ઽપીતિ। ઘટપટૌ દ્વૌ ન સ્વ ઇત્યાદૌ ઘટત્વં
પટત્વં ઉભયત્વં ચૈતત્ત્રિતયં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્, કેવલઘટવતિ
કેવલપટવતિ યત્કિઞ્ચિદુભયવતિ ચ તથા પ્રત્યયાત્।
સમ્બન્ધભેદેનાભાવસ્યાતિરિક્તત્વં દર્શયતિ - સંયોગેનેતિ।
સામાન્યવિશેષાભાવયોઃ ભેદં દર્શયતિ - તત્તદિતિ। અતિરિક્ત ઇતિ।
અન્યથા યત્કિઞ્ચિત્ ઘટવતિ ઘટો નાસ્તીતિ પ્રત્યયાપત્તેઃ।
એવમન્યોન્યાભાવો ઽપીતિ। અવચ્છેદકભેદાત્ તત્તદ્ઘટભેદઃ તતઃ
ઉભયભેદઃ ઘટભેદશ્ચ અતિરિક્ત ઇત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
"ત્રૈકાલિકઃ સંસર્ગાભાવઃ અત્યન્તાભાવઃ"ઇતિ
મૂલમ્। સંસર્ઙ્ગાભાવ ઇત્યસ્ય સંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ
ઇત્યર્થઃ। તત્ર
ત્રૈકાલિકત્વમાત્રોક્તૌ અન્યોન્યાભાવે ઽતિવ્યાપ્તિઃ, તસ્યાપિ
નિત્યત્વાત્। તદ્વારણાય સંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાક ઇત્યુક્તમ્। ન
ચ સંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વનિવેશે ઽપિ અન્યોન્યાભાવસ્ય
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિતાદવસ્થ્યમિતિ વાચ્યમ્। સંસર્ગાભાવ ઇત્યનેન
તાદાત્મ્યાતિરક્તિસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય

વિવક્ષિતત્વાત્। તદાહ - તાદાત્મ્યાતિરિક્તસંસર્ગેત્યર્થ ઇતિ।
સંસર્ગાભાવત્વમાત્રોક્તૌ ધ્વંસપ્રાગભાવયોરતિવ્યાપ્તિઃ, તદ્વારણાય
ત્રૈકાલિક ઇતિ। નનુ સમવાયેન ઘટાધિકરણે સંયોગેન
ઘટો નાસ્તિ,
સંયોગેન ઘટાધિકરણે સમવાયેન ઘટો નાસ્તિ ઇતિ
પ્રતીત્યુપપત્તયે સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નઘટાભાવ -
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નઘટાભાવયોર્ભેદો વક્તવ્યઃ। તદર્થં
ચાત્યન્તાભાવીયપ્રતિયોગિતાયાં સમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં અઙ્ગીક્રિયતે।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોસ્તુ તાદૃશયુક્ત્યસમ્ભવેન તયોઃ
સંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં અપ્રામાણિકમ્। તથા ચ સંસર્ગાભાવ
ઇત્યનેનૈવ ધ્વંસપ્રાગભાવયોર્વારણસમ્ભવાત્ ત્રૈકાલિકેતિ
વિશેષણં વ્યર્થં ઇત્યત આહ - ધ્વંસપ્રાગભાવયોરપીતિ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયો અત્યન્તાભાવવિરોધિતામતે ઽશ્યામઘટે સમવાયેન
રક્તો નાસ્તિઽ ઽરક્તઘ્ટે સમવાયેન શ્યામો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતૌ
પ્રાગભાવધ્વંસયોરેવ વિષયતયા તયોરપિ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વમસ્તીતિ તન્મતાનુસારેણ
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરતિવ્યાપ્તિવારણાય ત્રૈકાલિકેતિ વિશેષણમિતિ
ભાવઃ। અન્યથેતિ। ધ્વંસપ્રાગભાવયોઃ
સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાનઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ।
અન્યોન્યાભાવવારકેણૈવેતિ। અન્યોન્યાભાવે ઽતિવ્યાપિતવારણાય
ઉપાત્તેન
તાદાત્મ્યાતિરિક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વવિશેષણેનૈવેત્યર્થઃ।
તયોર્વારણાત્ - ધ્વંસપ્રાગભાવયોરતિવ્યાપ્તિવારણસમ્ભવાત્।
તદ્વ્યર્થતાપત્તેઃ - ત્રૈકાલિકેતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાપત્તેઃ। યદીતિ।
તથા ચ સંસર્ગાભાવ ઇત્યસ્ય અન્યોન્યાભાવભિન્નાભાવ ઇત્યર્થઃ।
ધ્વંસપ્રાગભાવયોરપિ અન્યોન્યાભાવાભિન્નાભાવત્વમસ્તીતિ
તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાય ત્રેકાલિકેતિ વિશેષણમિતિ ભાવઃ।
અનિત્યપદાર્થેષ્વપિ
પૂર્વદિનશ્વોદિનાદ્યદિનાખ્યભૂતભવિષ્યદ્વર્તમાનરૂપકાલત્રયવૃત્તિત્વસમ્ભવાત્
ત્રૈકાલિકેતિ વિશેષણે દત્તે ઽપિ ધ્વંસપ્રાગભાવયોઃ અતિવ્યાપ્તિઃ
તદવસ્થેત્યત આહ - ત્રૈકાલિકત્વમિહ નિત્યત્વરૂપમિતિ। નિત્યત્વં ચ
ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વે સતિ પ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વમ્।
ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વનિવેશાત્ પ્રાગભાવનિરાસઃ।
પ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વનિવેશાત્ ધ્વંસનિરાસઃ।
નનુ ભૂતલે ઘટો
નાસ્તિ ઇત્યત્ર ઘટાભાવાંશે ભૂતલસ્ય વિશેષ્યત્વં સંમ્બન્ધઃ, ભૂતલં
ઘટાભાવવત્ ઇત્યત્ર ભૂતલાંશે ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વં સમ્બન્ધઃ
ઇતિ પ્રાચીનૈરુક્તં ન સઙ્ગચ્છતે। ભૂતલં ઘટાભાવવત્ ઇતિ
પ્રતીતૌ ભૂતલસ્ય વિશેષ્યતયા ઘટાભાવસ્ય વિશેષણતયા ન ભાનાત્
ભૂતલાંશે ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વં સમ્બન્ધ ઇત્યુક્તેઃ

સઙ્ગતત્વે ઽપિ ભૂતલે ઘટો નાસ્તિ ઇતિ પ્રતીતૌ ઘટાભાવસ્ય
વિશેષ્યતયા ભૂતલસ્ય ચ પ્રકારતયા ભાનેન ભૂતલસ્ય
વિશેષ્યત્વાભાવેન ભૂતલસ્ય વિશેષ્યત્વં સમ્બન્ધ
ઇત્યુક્તેરસઙ્ગતત્વાત્। તથા
બાધિતવિશેષ્યત્વરૂપસંસર્ગાવગાહિતયા તાદૃશપ્રતીતેઃ ભ્રમત્વાપત્તિઃ
ઇત્યતઃ પ્રાચીનાનામાશયં વક્તું આરભતે - તત્ર ઘટાભાવાંશ
ઇત્યાદિના।
વિશેષ્યત્વવિશેષણત્વેસ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષાવિતિ। યથા
દણ્ડવિશિષ્ટઃ પુરુષ ઇત્યત્ર દણ્ડનિરૂપિતં વિશેષ્યત્વં પુરુષગતં
દણ્ડવિશિષ્ટત્વાત્મકં દણ્ડવયાવર્ત્યત્વરૂપં વા આધારપુરુષસ્વરૂપં
તથા ભૂતલનિષ્ઠં ઘટાભાવનિરૂપિતં વિશેષ્યત્વમપિ
ઘટાભાવવિશિષ્ટત્વાત્મકં આધારભૂતલસ્વરૂપમ્, યથા વા દણ્ડનિષ્ઠં
વિશેષણત્વં આધેયદણ્ડસ્વરૂપમ્ તથા ઘટાભાવનિષ્ઠં વિશેષણત્વમપિ
ઘટાભાવસ્વરૂપમ્। સમ્બન્ધતયોચ્યમાનં વિશેષ્યત્વં વિશેષણત્વં ચ ન
જ્ઞાનીયવિશેષ્યતાપ્રકારતાખ્યવિષયતાવિશેષરૂપમ્, કિં તુ
સ્વરૂપસમ્બન્ધાત્મકમ્। તથા ચ ઽભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ ઇત્યત્ર
વિશેષ્યતારૂપવિષયતાયાઃ ભૂતલે ઽભાવે ઽપિ
સ્વરૂપસમ્બન્ધાત્મકવિશેષ્યત્વસત્ત્વાત્ તેન સમ્બન્ધેન ઘટાભાવાંશે
ભૂતલસ્ય પ્રકારતયા ભાનાત્ પ્રતીતેઃ પ્રમાત્વમેવેતિ। ભાવઃ। ન ચ
વિશેષણતાખ્ય ઇતિ। તથા ચ ભૂતલઘટાભાવયોઃ વિશેષણત્વમિતિ
એક એવ સમ્બન્ધઃ। ન ચ એકસ્યૈવ સમ્બન્ધસ્ય દ્વયોરપિ પ્રતીત્યોર્વિષયત્વે
તયોર્વૈલક્ષણ્યં કથમિતિ વાચ્યમ્। સમ્બન્ધૈક્યે ઽપિ ઽભૂતલે ઘટો
નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતૌ વિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વં વિષયઃ,
ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતૌ વિશેષણત્વં વિષય ઇત્યેવં
પ્રતીત્યોઃ વૈલક્ષણ્યસ્ય વક્તું શક્યત્વાદિતિ શઙ્કિતુઃ આશયઃ।
સમાધત્તે - તાદૃશપ્રતીત્યોરિતિ। પ્રથમાયામિતિ। ઽભૂતલે ઘટો
નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતાવિત્યર્થઃ। દ્વિતીયાયામિતિ। ઽભૂતલં
ઘટાભાવવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતાવિત્યર્થઃ।
પુનઃ શઙ્કતે - ન ચ
તાદૃશપ્રતીત્યોરિતિ। તથા ચોભયત્રાપિ પ્રતીન્ત્યોઃ વિશેષણત્વનામકઃ
એક એવ સમ્બન્ધઃ વિષયઃ। તથાપિ ઽભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતૌ
વિશેષ્યતાખ્યવિષયતા ઘટાભાવનિષ્ઠા વિશેષણતાખ્યવિષયતા
ભૂતલનિષ્ઠા। ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતૌ
વિશેષ્યતાખ્યવિષયતા ભૂતલનિષ્ઠા વિશેષણતાખ્યવિષયતા
ઘટાભાવનિષ્ઠા ઇત્યેવં વિષયતાવૈલક્ષણ્યાદેવ
તાદૃપ્રતીત્યોર્વૈલક્ષણ્યં ન સમ્બન્ધવૈલક્ષણ્યાદિતિ શઙ્કિતુરભિપ્રાયઃ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવભેદાદિતિ।
વિશેષણતા -
વિશેષ્યતાખ્યવિષયતાવૈલક્ષણ્યાદિત્યર્થઃ।
સમાધત્તે -

તાવતાપીતિ। ઽભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતૌ ઘટાભાવે
વિશેષ્યતાખ્યવિષયતા ભૂતલે વિશેષણતાખ્યવિષયતા ઽભૂતલવાન્
ઘટભાવઃઽ ઇત્યત્રાપિ તથૈવેતિ વિષયતાવૈલક્ષણ્યાભાવાત્ તયોઃ
વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્। એવં ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇતિ પ્રતીતૌ
ભૂલનિષ્ઠા વિશેષ્યતાખ્યવિષયતા, ઘટાભાવનિષ્ઠા
વિશેષણતાખ્યવિષયતા, ઽઘટાભાવે ભૂતલમ્ઽ ઇતિ પ્રતીતાવપિ
તથૈવેતિ વિષયતાવૈલક્ષણ્યાભાવાત્ તયોઃ વૈલક્ષણ્યં
દુરુપપાદમિતિ ભાવઃ। એવં ચ સ્વરૂપાત્મકવિશેષણતાખ્યમેકમેવ
સમ્બન્ધમઙ્ગીકૃત્યવિષયતાવૈલક્ષણ્યાત્ પ્રતીતિવૈલક્ષણ્યસ્ય
દુરુપપાદત્વાત્ વિશેષણત્વં વિશેષ્યત્વં ચેતિ
સ્વરૂપાત્મકસમ્બન્ધદ્વયમઙ્ગીકૃત્ય સમ્બન્ધવૈલક્ષણ્યાદેવ
પ્રતીતિવૈલક્ષણ્ય નિર્વોઢવ્યમિતિ વદન્ ઉપક્રાન્તં
પ્રતીતેરભ્રમત્વમુપસંહરતિ - તસ્માદિતિ। તથા ચ ઽભૂતલે ઘટો
નાસ્તિઽ ઇત્યત્ર ઘટાભાવે ભૂતલસ્ય વિશેષ્યત્વ સંસર્ગઃ, ઽભૂતલવાન્
ઘટાભાવઃઽ ઇત્યત્ર ઘટાભાવે ભૂતલસ્ય વિશેષણત્વં સમ્બન્ધ
ઇત્યનયોર્વૈલક્ષણ્યમ્। ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇત્યત્ર ભૂતલાંશે
ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વં સંસર્ગઃ। ઽઘટાભાવે ભૂતલમ્ઽ ઇત્યત્ર
ભૂતલાંશે ઘટાભાવસ્ય વિશેષ્યત્વં સમ્બન્ધ ઇતિ તયોઃ
વૈલક્ષણ્યમિતિ ભાવઃ।
નન્વેવમપિ ઽઘટાભાવે
ભૂતલમ્ઽ, ઽભૂતલે ઘટો નાસ્તિઽ ઇત્યનયોઃ
વિશેષ્યતાવિષયકત્વાત્ વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્। એવં ઽભૂતલવાન્
ઘટાભાવઃ, ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ ઇત્યનયોઃ વૈલક્ષણ્યં ન સ્યાત્,
ઉભયત્ર વિશેષણતારૂપસમ્બન્ધસ્યૈવ વિષયત્વાદિત્યત આહ - સઙ્ક્ષેપ
ઇતિ।
વિષયતાવિશેષાત્મકવિશેષ્યવિશેષણભાવવૈલક્ષણ્યસહકૃતસ્વરૂપસમ્બન્ધાત્મકવિશેષ્યવિશેષણભાવવૈલક્ષણ્યેન
પ્રતીતીનાં વૈલક્ષણ્યમુપપાદનીયમ્। યયોઃ પ્રતીત્યોઃ
વિષયતાવૈલક્ષણ્યં નાસ્તિ તયોઃ સમ્બન્ધવૈલક્ષણ્યમસ્તિ। યયોઃ
સમ્બન્ધવૈલક્ષણ્યં નાસ્તિ, તયોઃ વિષયતાવૈલક્ષણ્યમસ્તિ ઇત્યેવં
પ્રતીતીનાં વૈલક્ષણ્યમ્। તત્તસ્સમ્બન્ધસ્યાબાધિતત્વાત્ પ્રમાત્વં
ચોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
અસ્ય સન્દર્ભસ્ય બહુવારમાલોડને
કૃતે ઽપિ તાત્પર્યાજ્ઞાનાત્ આચાર્યચરણાન્ અપૃચ્છમ્। તે ઽપિ બહુધા
આલોચ્ય પ્રકાશિકાયામીષત્ શોધનં કૃત્વા તાત્પર્યમવર્ણયન્।
તથૈવાહમત્રાલિખમ્।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદાત્
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધભેદાચ્ચ એકપ્રતિયોગિકો ઽપ્યત્યન્તાભાવઃ
ભિદ્યતે। એવં પ્રતિયોગિતાવચ્છે દકધર્મભેદાત્
એકપ્રતિયોગિકો ઽપ્યન્યોન્યાભાવઃ ભિદ્યત ઇતિ સોદાહરણં
દીપિકાયાં નિરૂપ્યતે। ધ્વંસપ્રાગભાવયોસ્તુ તથા ભેદો ન

નિરૂપિતઃ, તત્ર કારણમાહ - ધ્વંસપ્રાગભાવયોરિતિ। અયં ભાવઃ -
ધ્વંસપ્રાગભાવયોઃ સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં વા
કિઞ્ચિદ્ધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વં વા નાઙ્ગીક્રિયતે। અતઃ
એકપ્રતિયોગિકાનાં ધ્વંસાનાં એકપ્રતિયોગિકાનાં પ્રાગભાવાનાં
ચૈકવિધત્વમેવ। અત્યન્તાન્યોન્યાભાવયોસ્તુ તદઙ્ગીકારાત્
એકપ્રતિયોગિકાનામત્યન્તાભાવાનાં
ભિન્નભિન્નધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વે
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદાત્
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધભેદાચ્ચ ભિન્નત્વમેવ। એકપ્રતિયોગિકાનાં
અન્યોન્યાભાવાનાં યદ્યપિ સમ્બન્ધભેદાત્ ભેદો વક્તુમશક્યઃ,
તાદાત્મ્યસ્યૈવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધત્વાત્। તથાપિ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદાત્ ભેદો વક્તું શક્યત ઇતિ ભાવઃ।
અરોપ્યેતિ
પ્રાચીનમતાભિપ્રાયેણેતિ। સંસર્ગારોપજન્ય પ્રતીતિવિષયો ઽભાવઃ
અત્યન્તાભાવઃ। સંસર્ગારોપો નામ તાદાત્મ્યાતિરિક્તસમ્બન્ધેન
પ્રતિયોગ્યારોપ ઇતિ પ્રચીના આહુઃ। તથા
ચાત્યન્તાભાવબુદ્ધિજનકારોપવિષયસંયોગસમવાયાદિસમ્બન્ધભેદાત્
અત્યન્તાભાવભેદ ઇતિ આરોપ્યસંસર્ગભેદાદિતિ દીપિકાયા અર્થ
ઇતિ ભાવઃ।
નવીનાસ્તુ -
પ્રતિયોગ્યારોપસ્યાભાવબુદ્ધિહેતુતાયાઃ નિર્યુક્તિકત્વાત્
તાદાત્મ્યાતિરિક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવત્વમેવ
સંસર્ગાભાવત્વમ્, ત્રૈકાલિકત્વવિશેષિતં
તદેવાત્યન્તાભાવત્વમિત્યાહુઃ। તન્મતાનુસારેણ તુ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધભેદાદત્યન્તાભાવભેદ ઇત્યૂહ્મમ્।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદ ઇતિ તાદાત્મ્યરૂપસ્ય
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધસ્ય એકવિધત્વાત્
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધભેદઃ નાન્યોન્યાભાવભેદપ્રયોજકતયા
ઉક્ત ઇત્યવધેયમ્। કેવલદેવદત્તાભાવાદિતિ। દેવદત્તાભાવસ્ય
દણ્ડવિશિષ્ટદેવદત્તાભાવસ્ય ચ યદ્યપિ દેવદત્ત એક એવ પ્રતિયોગી,
તથાપિ એકત્ર દેવદત્તત્વં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્, અન્યત્ર દણ્ડ ઇતિ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદાત્ દેવદત્તાભાવ-દણ્ડ્યભાવયોર્ભેદઃ।
યદિ તુ તયોર્ભેદો નાઙ્ગીક્રિયતે તર્હિ કેવલદેવદત્તવતિ ભૂતલે
દેવદત્તો નાસ્તિ ઇતિ પ્રતીતિઃ યથા ન ભવતિ, તથા દણ્ડી નાસ્તીતિ
પ્રતીતિરપિ ન ભવેત્। ભવતિ તુ
તાદૃશી પ્રતીતિઃ। અતઃ
કેવલદેવદત્તાભાવાત્ દણ્ડવિશિષ્ટદેવદત્તાભાવો ઽતિરિક્ત ઇતિ
ભાવઃ।
ઘટપટૌ દ્વૌ ન સ્ત
ઇતિ। કેવલઘટવતિ વા કેવલપટવતિ વા પ્રદેશે ઽઘટપટૌ દ્વૌ ન

સ્તઃઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ ભવતિ, ઽઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ વા ઽપટો નાસ્તિઽ
ઇતિ વા પ્રતીતિઃ ન ભવતિ। અતઃ કેવલઘટાભાવાત્
કેવલપટાભાવાચ્ચ અતિરિક્તતયા ઘટપટોભયાભાવઃ સ્વીકર્તવ્યઃ।
ઽઘટપટૌ ન સ્તઽ ઇત્યત્ર ઘટત્વમાત્રં વા પટત્વમાત્રં વા ઉભયત્વમાત્રં
વા
ન
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્, પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપ્રતિયોગિના
સાકમભાવસ્ય વિરોધાત્ ઘટમાત્રવતિ ભૂતલે
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકઘટત્વવિશિષ્ટઘટરૂપવિરોધિસત્ત્વેન ઽઘટપટૌ
ન સ્તઃઽ ઇત્યાકારકોભયાભાવાવગાહિપ્રતીત્યનુપપત્તેઃ। તથાકેવલપટવતિ ઘટપટાતિરિક્તયત્કિઞ્ચિદુભયવતિ ચ પ્રદેશે
પટત્વવિશિષ્ટસ્ય ઉભયત્વવિશિષ્ટસ્ય ચ વિરોધિનઃ સત્ત્વેન
તાદૃશપ્રતીતિઃ ન સ્યાત્। અતઃ ઘટત્વં પટત્વં ઉભયત્વં ચેતિ ત્રિતયં
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતાપર્યાપ્ત્યધિકરણધર્મવચ્છિન્નપ્રતિયોગિના
સાકમભાવસ્ય વિરોધ ઇતિ તાદૃશત્રિતયાવચ્છિન્ન-ઘટપટોભયમેવ
ઘટપટોભયાભાવસ્ય વિરોધીતિ ઘટપટોભયવત્યેવ પ્રદેશે
ઽઘટપટૌ ન સ્તઽ ઇતિ પ્રતીતિર્ન ભવતિ, કેવલઘટાદિમતિ તુ
ભવિતુમર્હતીતિ ભાવઃ।
સંયોગેનેતીતિ। તથા ચ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિદ્ધઘટાભાવાત્
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નઘટાભાવો ઽન્ય ઇતિ સ્વીકરણીયમ્। અન્યથા
સંયોગેન ઘટવતિ ભૂતલે સંયોગેન ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ યથા
ન ભવતિ તથા સમવાયેન ઘટો નાસ્તી તિ પ્રતીતિરપિ ન સ્યાત્। એવં
તત્રૈવ સમવાયેન ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ યથા ભવતિ તથા
સંયોગેન ઘટો નાસ્તીતિ પ્રતીતિરપિ સ્યાદિતિ ભાવઃ।
સામાન્યવિશેષાભાયોરિતિ।
સામાન્યાભાવવિશેષાભાવયોરિત્યર્થઃ।
સામાન્યધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ સામાન્યાભાવઃ।
વિશેષધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ વિશેષાભાવઃ। ઽઘટો નાસ્તિઽ
ઇતિ પ્રતીતિસિદ્ધઃ ઘટત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ
સામાન્યાભાવઃ। ઽનીલઘટો નાસ્તિઽ, ઽરક્તઘટો નાસ્તિઽ
ઇત્યાદિપ્રતીતિસિદ્ધઃ નીલઘટત્વાદ્યવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ
વિશેષાભાવઃ। યદિ સામાન્યાભાવો નાતિરિક્તઃ તદા નીલઘટવતિ
ભૂતલે રક્તઘટાભાવસ્ય સત્ત્વાત્ રક્તઘટાભાવરૂપસ્ય
ઘટસામાન્યાભાવસ્યાપિ સત્ત્વમાવશ્યકમિતિ ઽઘટો નાસ્તિઽ ઇતિ
ઘટસામાન્યાભાવાવગાહિની પ્રતીતિઃ સ્યાત્।
સામાન્યાભાવસ્યાતિરિક્તત્વે તુ નીલઘટવતિ ભૂતલે રક્તઘટાભાવસ્ય
સત્ત્વે ઽપિ ઘટસામાન્યાભાવસ્યાસત્ત્વાત્ ન તાદૃશી પ્રતીતિરિતિ વક્તું
શક્યતે। અતઃ વિશેષાભાવાતિરિક્તઃ સામાન્યાભાવો ઽઙ્ગીકરણીય
ઇતિ ભાવઃ।

અવચ્છેદકભેદાદિતિ। નીલઘટભેદસ્ય
નીલઘટત્વં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્, ઘટપટોભયભેદસ્ય
ઘટપટોભયત્વં પ્રતિયોગિતાવચ્છદેદકમ્ ઘટભેદસ્ય ઘટત્વં
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમ્ ઇત્યેવં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મભેદાત્
ઽનાયં નીલઘટઃઽ ઽનેમૌ ઘટપટૌઽ ઽનાયં ઘટઃઽ
ઇત્યાદિપ્રતીતિસિદ્ધાનાં
નીલઘટભેદઘટપટોભયભેદ-ઘટભેદાદીનાં ભિન્નત્વં વક્તવ્યમિત્યર્થઃ।
દીપિકા
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવઃ
ઽઘટત્વેન પટો
નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીત્યા વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવો નાઙ્ગીક્રિયતે।
પટે ઘટત્વં નાસ્તીતિ તદર્થઃ। અતિરિક્તત્વે સ કેવલાન્વયી।
પ્રકાશિકા
પ્રસઙ્ગાદાહ -
ઘટત્વેનેતિ। નાઙ્ગીક્રિયત ઇતિ। અભાવધિયઃ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિમર્યાદોપબૃંહિતતયા ઽઘટત્વેન પટો
નાસ્તિઽ ઇત્યાદિપ્રત્યયસ્ય વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાનવગાહિનઃ ઘટત્વાદેઃ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વવ્યવસ્થાપકત્વાભાવેન
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવે માનાભાવાદિતિ ભાવઃ। નનુ તર્હિ
તાદૃશપ્રત્યયસ્ય કા ગતિરિતિ અત આહપટ ઇતિ। નનુ ઽઘટત્વેન પટો
નાસ્તિઽ ઇતિ પ્રતીતેઃ પટાધિકરણકઘટત્વાભાવાવગાહિત્વં ન
સમ્ભવતિ। અસતિ બાધકે તચ્છબ્દોલ્લેખિપ્રતીતેઃ
તચ્છબ્દપ્રતિપાદ્યાર્થવિષયકત્વપરિત્યાગાયોગાત્
પટાધિકરણકઘટત્વાભાવસ્ય ઽઘટત્વેન પટો નાસ્તિઽ ઇતિ શબ્દાત્
કથમપ્યપ્રતીતેઃ। કિન્તુ અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસમ્બન્ધેન અભાવાંશે
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ઘટત્વાવગાહિત્વમેવ। ઽઅભાવબુદ્ધિઃ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિમર્યાદાં નાતિશેતેઽ ઇતિ નિયમસ્તુ ન।
એવં ચ વ્યધિકરણધર્મવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ સપ્રમાણ ઇતિ
ચેત્ - અસ્તુ તર્હિ અતિરિક્તત્વં તસ્યેત્યાહ - અતિરિક્તત્વ ઇતિ। સઃ -
વ્યધિકરણધર્મવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકઃ। કેવલાન્વયીતિ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિરૂપવિરોધવિરહાદિતિ
ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ અભાવાનાં
અનેકવિધત્વનિરૂપણપ્રસઙ્ગે વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવખણ્ડનં
અયુક્તમિત્યત આહ - પ્રસઙ્ગાદિતિ। સ્મૃતસ્ય
ઉપેક્ષાનર્હત્વરૂપપ્રસઙ્ગસઙ્ગત્યેત્યર્થઃ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મસંબન્ધભેદાદિવ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મગતાત્
પ્રતિયોગિતાસામાનાધિકરણ્યતદસમાનાધિકરણ્યભેદાદપિ અભાવભેદઃ

ભવતિ, તથૈવ
વ્યધિકરણસમાનાધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકયોરભાવયોર્ભેદસિદ્ધેદિત્યાશઙ્ક્ય
વ્યધિકરણધર્મવચ્છિન્નાભાવ એવ નાસ્તિ, કુતસ્તદર્થં
ભેદકાન્તરાન્વેષણમિત્યાશયેન
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવખણ્ડનમપિ સઙ્ગતમેવ ઇતિ તુ
નૃસિંહશાસ્ત્રિચરણાઃ પ્રાહુઃ।
દીપિકાયામ્ ઘટત્વેન પટો નાસ્તીત્યાદિ।
ઘટત્વેન પટો નાસ્તીતિ પ્રતીત્યા સિદ્ધ્યતીત્યુક્તઃ
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવો નાસ્માભિરઙ્ગીક્રિયતે। તાદૃશપ્રતીતેઃ
પટાનુયોગિકઘટત્વાભાવવિષયકત્વેન
ઘટત્વાવચ્છિન્નપટનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકાભાવવિષયકત્વાદિત્યર્થઃ।
અત્ર સૌન્દડોપાધ્યાયાઃ - અભાવઃ દ્વિવિધઃ -
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકઃ
સમાનાધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકશ્ચેતિ।
પ્રતિયોગિતાશ્રયાવૃત્તિર્ધર્મઃ વ્યધિકરણધર્મઃ।
પ્રતિયોગિતાશ્રયવૃત્તિર્ધર્મઃ સમાનાધિકરણધર્મઃ। ઽઘટત્વેન પટો
નાસ્તિઽ ઇત્યત્ર પ્રતિયોગિતાશ્રયઃ પટઃ તદવૃત્તિર્ધર્મઃ ઘટત્વં
તદવચ્છિન્ના યા પટનિષ્ઠા પ્રતિયોગિતા તન્નિરૂપકો ઽભાવઃ
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાભાવઃ। ઽઘટો નાસ્તિઽ ઇત્યત્ર
પ્રતિયોગિતાશ્રયઃ ઘટઃ તદ્વૃત્તિધર્મઃ ઘટત્વમ્
તદવચ્છિન્નઘટનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકો ઽભાવઃ
સમાનાધિકરણર્ધ્મવચ્છિન્નાભાવઃ ઇત્યાહુઃ।
તત્ખણ્ડનપ્રકારમાહ પ્રકાશિકાયામ્ -
અભાવધિય ઇતિ। અભાવબુદ્ધિર્વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિમર્યાદાં
નાતિશેતેઽ
ઇતિનિયમાત્ અભાવત્વપ્રકારકબુદ્ધિઃ સર્વાપિ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપ્રતિયોગિવૈશિષ્ટ્યમભાવે ઽવગાહત
ઇતિ વક્તવ્યમ્। પ્રકૃતે ઘટત્વવિશિષ્ટપટાપ્રસિદ્ધ્યા
તદ્વૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વં ન સમ્ભવતીતિ ઽઘટત્વેન પટો નાસ્તિઽ ઇતિ
પ્રતીતિઃ ન ઘટત્વાવચ્છિન્નપટનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવં
વિષયીકરોતિ। અપિ તુ શશશૃઙ્ગં નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ યથા શૃઙ્ગે
શશીયત્વાભાવં વિષયીકરોતિ તથા ઘટત્વેન પટો નાસ્તીતિ
પ્રતીતિરપિ પટે ઘટત્વાભાવમવગાહતે। અતઃ ઉક્તપ્રતીતિઃ
વ્યધિકરણધર્મસ્ય પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસાધનાય નાલમિતિ ભાવઃ।
નનુ ઘટત્વેનેત્યાદિ।
અસતિ બાધકે
તચ્છબ્દોલ્લિખિતપ્રતીન્તેસ્તચ્છબ્દપ્રતિપાદ્યાર્થવિષયકત્વમિતિ નિયમાત્
ઽઘટત્વેન પટો નાસ્તિઽ ઇતિ શબ્દાત્ યોર્ઽથઃ પ્રતિપાદ્યતે સ એવ
તદુલ્લિખતપ્રતીતાવપિ વિષય ઇતિ વાચ્યમ્। તત્ર તાદૃશશબ્દાત્
ઘટત્વાવચ્છિન્નપટનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્યૈવ પ્રતિપત્તેઃ

તાદૃશશબ્દોલ્લિખિતપ્રતીતેરપિ તદ્વિષયકત્વમેવ યુક્તમિતિ ભાવઃ।
કિન્તુ ઇતિ। ઘટત્વેનેત્યત્ર તૃતીયાયાઃ
અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વમર્થઃ, તસ્યાભાવે ઽન્વય ઇત્યભિપ્રાયઃ।
વિભક્ત્યર્થરૂપેણ સમ્બન્ધેનાન્વય ઇષ્ટ એવ। અત એવ દિનકર્યામ્
ઽભૂતલે ઘટઽ ઇત્યાદૌ આધેયતાસંસર્ગેણાપિ ઘટભૂતલયોરન્વયાત્
સાક્ષાદિત્યસ્યાપિ વ્યુત્પત્તૌ નિવેશાત્"ઇત્યુક્તમ્। તત્ર રામરુદ્રીયે
-"યદ્યપિ ઘટે ભૂતલવૃત્તિત્વપ્રકારકબોધસ્વીકારેણૈવોપપત્તૌ
આધેયતાસમ્બન્ધેન ભૂતલસ્યાપિ ઘટે પ્રકારત્વોપગમો ઽનુચિતઃ,
પદાર્થસ્ય સંસર્ગવિધયા ભાનાનઙ્ગીકારાત્। તથાપિ ઽભૂતલે ઘટઽ
ઇતિ વાક્યજજ્ઞાનાનન્તરં ઘટો ભૂતલીયો ન વેતિ
સંશયાનુત્પાદસ્યાપ્યનુભવસિદ્ધતયા વિભક્ત્યર્થસ્ય સંસર્ગવિધયાપિ
ભાનમાદૃતમૃ"ઇત્યુક્તમ્। એતેન
અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસ્ય તૃતીયાવિભક્ત્યર્થત્વાત્ તસ્ય પ્રકારતયા
ભાનસ્યૈવોચિતત્વાત્
અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસમ્બન્ધેનેત્યુક્તિર્ન યુક્તેતિ શઙ્કા
અપસ્તા।
નનુ ઽઘટત્વેન ઘટો નાસ્તિઽ
ઇત્યાદાવયુક્તન્યાને ઘટત્વસ્ય
અવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વસમ્બન્ધેનાભાવે ઽન્વયો વક્તવ્યઃ। તથા ચ ઘટે
ઘટત્વસ્યાનન્વયાત્ ઘટત્વવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વં નાસ્તીતિ
ઽઅભાવબુદ્ધિર્વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વમર્યાદાં નાતિશેતેઽ ઇતિ
નિયમસ્ય ભઙ્ગ ઇત્ય આહ - અભાવબુદ્ધિરિતિ। ઽઘટત્વેન ઘટો
નાસ્તિઽ ઇત્યાકારકસ્યાભાવપ્રત્યયસ્યાનુભવિકતયા યત્ર
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ભાસતે
તદ્વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વમભાવબુદ્ધેરિતિ નિયમાસમ્ભવઃ। તથા ચ
તાદૃશનિયમભઙ્ગૈષ્ટ એવ ઇતિ ભાવઃ।
અસ્તુ તર્હીતિ। તથા ચ ઘટત્વેન ઘટો
નાસ્તીતિ પ્રતીત્યા યથા સ્વાતન્ત્ર્યેણ ભાસમાને ઘટત્વાદૌ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાવગાહનાત્ પ્રતિયોગિવિશેષણતાપન્નસ્યૈવ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમિતિ નિયમો નાસ્તીતિ
સમાનાધિકરણધર્માવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવઃ સિધ્યતિ, તથૈવ
ઘટત્વેન પટો નાસ્તીતિ પ્રતીત્યાપિ વ્યધિકરણે
ઘટત્વે ઽવચ્છેદકત્વાવગાહનાત્
વ્યધિકરણધર્માવચ્છિન્નાપ્રતિયોગિતાકાભાવો ઽપિ સિધ્યતીતિ ભાવઃ।
વિરોધિવિરહાદિતિ।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવિશિષ્ટઃ પ્રતિયોગિયોગિતાશ્રયઃ અભાવસ્ય
વિરોધી। ઘટત્વવિશિષ્ટસ્ય ઘટસ્ય સત્ત્વેઘટત્વાવચ્છિન્નઘટાભાવઃ ન
સમ્ભવતિ। ઘટશૂન્યસ્થલ એવ તાદૃશાભાવ ઇતિ સ ન કેવલાન્વયી।
ઘટત્વેન પટાભાવસ્તુ ઘટવિશિષ્ટપટરૂપવિરોધ્યપ્રસિદ્ધ્યા
તદભાવાત્ પટવતિ પટશૂન્યે ચ સર્વત્રાસ્તીતિ

કેવલાન્વયીતિ ભાવઃ।
દીપિકા
સામયિકાભાવસ્યાતિરિક્તત્વખણ્ડનમ્
સામયિકાભાવો ઽપિ
અત્યન્તાભાવ એવ સમયવિશેષે પ્રતીયમાનઃ। ઘટાભાવવતિ ઘટાનયને
અત્યન્તાભાવસ્ય અન્યત્ર ગમનાભાવે ઽપિ અપ્રતીતેઃ, ઘટાપસરણે સતિ
પ્રતીતેઃ, ભૂતલઘટસંયોગપ્રાગભાવધ્વંસયોઃ
ઘટત્યન્તાભાવપ્રતીતિનિયામકત્વં કલ્પ્યતે। ઘટવતિ
તત્સંયોગપ્રાગભાવધ્વંસયોરસત્ત્વાદેવ અત્યન્તાભાવસ્યાપ્રતીતિઃ।
ઘટાપસરણે તુ સંયોગધ્વંસસ્ય સત્ત્વાત્ પ્રતીતિરિતિ।
પ્રકાશિકા
નનુ ભૂતલાદૌ
ઘટસત્ત્વદશાયાં ન તદભાવબુદ્ધિઃ અન્યદા તુ જાયતે। અતઃ
સામયિકાભાવો ઽતિરિક્ત એવાઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ વદન્તં
નિરાકર્તુમાહ - સામયિકેતિ। પ્રતિયોગિવિરહસમયે
પ્રતીયમાનો ઽત્યન્તાભાવ એવ સામયિકાભાવઃ। ન તુ
ઉત્પાદવિનાશશાલ્યતિરિક્ત ઇતિ સમુદિતોર્ઽથઃ। નન્વેવં ભૂતલે
ઘટસ્ય આનયનદશાયામપિ તદભાવસ્ય નિત્યત્વેન તત્પ્રત્યયાપત્તિઃ અત
આહ - ઘટાભાવવતીતિ। નિયામકત્વમેવ સમુપપાદયતિ - ઘટવતીતિ।
તત્તત્કાલાવચ્છિન્નભૂલાદેવે ઘટાદ્યભાવસંસર્ગતયા ઘટકાલે ચ
તચ્છૂન્યકાલવિશિષ્ટભૂતલાદિરૂપસંસર્ગાભાવેન તદા ન
તદત્યન્તાભાવબુદ્ધિરિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
બાલપ્રિયા
ન તુ
ઉત્પાદવિનાશશાલ્યતિરિક્ત ઇતિ। પ્રતિયોગિવિરહકાલે ઉત્પદ્યમાનઃ
પ્રતિયોગિકાલે વિનશ્યંશ્ચાત્યન્તાભાવઃ સામયિકો ઽત્યન્તાભાવઃ। તથા
ચ ઘટાદ્યત્યન્તાભાવઃ સામયિકાત્યન્તાભાવઃ, શશશૃઙ્ગાદ્યત્યન્તાભાવસ્તુ
ત્રૈકાલિકો ઽત્યન્તાભાવ ઇતિ તેષામાશયઃ। દીપિકાકારાસ્તુ
સામયિકાભાવસ્તુ ત્રૈકાલિકાત્યન્તાભાવાત્ નાતિરિચ્યતે। સર્વદા
વિદ્યમાનો ઽપિ સમયવિશેષે પ્રતીયમાનત્વમાત્રેણ સામયિકાભાવ
ઇત્યુચ્યતે, ન તુ સમયવિશેષે ઉત્પત્તિમત્ત્વેન। નનુ
સામયિકાભાવસ્ય અત્યન્તાભાવાદનતિરિક્તત્વે ઘટાભાવવતિ ભૂતલે
ઘટાનયનાનન્તરમપિ ઘટાત્યન્તાભાવપ્રતીતિપ્રસઙ્ગઃ,
ઘટાત્યન્તાભાવસ્ય નિત્યત્વાત્ નિષ્ક્રિયત્વેન અન્યત્ર અગમનાચ્ચ
ઘટાનયનાનન્તરં ઘટવતિ ભૂતલે ઘટાત્યન્તાભાવરૂપવિષયસત્ત્વાત્
ઇતિ ચેત્ - ન। યતઃ ઘટાનયનાનન્તરં વિદ્યમાનો ઽપિ
ઘટાત્યન્તાભાવો ન પ્રતીયતે, ઘટાપસરણાનન્તરં પ્રતીયતે, અતઃ
ઘટાત્યન્તાભાવપ્રત્યક્ષં પ્રતિ ભૂતલઘટસંયોગપ્રાગભાવઃ
ભૂતલઘટસંયોગધ્વંસશ્ચ પ્રયોજક ઇતિ કલ્પ્યતે। ઘટાનયનાનન્તરં
તુ ભૂતલઘટસંયોગધ્વંસશ્ચ સત્ત્વાત્ તત્પ્રાગભાવો વા તદ્ધ્વંસો

વા નાસ્તીતિ કારણાભાવાત્ ન ઘટાત્યન્તાભાવપ્રત્યક્ષમ્।
ઘટાપસરણાનન્તરં તુ ભૂતલઘટસંયોગધ્વંસસ્ય સત્ત્વાત્
ઘટાત્યન્તાભાવપ્રત્યક્ષં ભવતિ। એવં ચ નિત્યસ્યૈવાત્યન્તાભાવસ્ય
સમયવિશેષે
પ્રતીતિતદભાવયોરુપપત્ત્યા તદર્થં સામયિકાભાવો ઽતિરિક્તતયા ન
સ્વીકર્તવ્ય ઇતિ નિરૂપયન્તીતિ
પ્રઘટ્ટકાર્થઃ।
પ્રકાશિકાયાં
સમાધાનાન્તરમાહ - તત્તત્કાલાવચ્છિન્નેતિ। યસ્મિન્ ઘટશૂન્યકાલે
ભૂતલે ઘટાત્યન્તાભાવબુદ્ધિર્ભવતિ
તાદૃશઘટશૂન્યકાલાવચ્છિન્નભૂતલસ્વરૂપમેવ ભૂતલઘટાત્યન્તાભાવયોઃ
સમ્બન્ધઃ, ઘટાનયનાનન્તરં ચ ભૂતલસ્ય ઘટાત્યન્તાભાવસ્ય ચ સત્ત્વે ઽપિ
ઘટશૂન્યઃ યઃ કાલતદવચ્છિન્નભૂતલસ્વરૂપાત્મકસ્ય સમ્બન્ધસ્યાભાવાત્
ન ભૂતલે ઘટાત્યન્તાભાવપ્રતીતિરિતિ ભાવઃ।
દીપિકા
અભાવસ્યાધિકરણાત્મકત્વખણ્ડનમ્
કેવલાધિકરણાદેવ નાસ્તીતિ વ્યવહારોપપત્તૌ અભાવઃ ન
પદાર્થાન્તરમિતિ ગુરવઃ। તન્ન-અભાવાનઙ્ગીકારે કૈવલ્યસ્ય
નિર્વક્તુમશક્યત્વાત્।
પ્રકાશિકા
નન્વભાવઃ નાસ્તિ
અતિરિક્તઃ પદાર્થઃ, યસ્મિન્ અધિકરણે ઽઘટો નાસ્તિઽ ઇત્યાદિપ્રત્યયઃ
તસ્મિન્ અધિકરણે પટાદ્યભાવત્વકલ્પનેનૈવ તથા પ્રતીતિનિર્વાહાત્,
કૢપ્તધર્મિણિ ધર્મકલ્પનાયા અકૢપ્તધર્મિકલ્પનાતો લઘીયસ્ત્વાદિતિ
ગુરુમતમાશઙ્ક્ય
નિરાચષ્ટે - કેવલેતિ। યદ્યપ્યનન્તેષુ અધિકરણેષુ
ધર્મકલ્પનાતો ઽતિરિક્તૈકધર્મિકલ્પનસ્યૈવ લઘીયસ્ત્વાત્
અત્રોક્તન્યાયસ્યાનવતારઃ। કિં ચ અભાવસ્યાધિકરણસ્વરૂપત્વે જલાદૌ
વિદ્યમાનસ્ય ગન્ધાદ્યભાવસ્ય
જલાદિરૂપત્વાદિતરેન્દ્રિયગ્રાહ્યતાપત્તિરિત્યાદિદૂષણાનિ પ્રસ્ફુરન્તિ,
તથાપિ ઽકેવલાધિકરણાદેવઽ ઇતિ તદ્વચનનિરાસાદેવ
તન્નિવૃત્તિસમ્ભવે કિમેતાન્યપેક્ષિતાનીત્યાલોચ્ય તદેવ નિરાકરોતિ
- અભાવાવઙ્ગીકાર ઇતિ। અતિરિક્તાભાવાનઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ। અથ
કિમિદં કૈવલ્યમ્? ભૂતલસ્વરૂપમિતિ ચેત્ - ઘટવદ્ભૂતલસ્યાપિ
તદભાવસ્વરૂપતાપત્ત્વાત તદાનીમપિ ઘટાભાવવત્તાબુદ્ધિપ્રસઙ્ગઃ।
ઘટાભાવવત્ત્વમિતિ ચેત્ સિદ્ધમતિરિક્તાભાવેન, અતઃ
કૈવલ્યનિર્વચનમશક્યમિત્યાહ - કૈવલ્યસ્યેતિ।
બાલપ્રિયા
યદ્યપ્યનન્તેષ્વિતિ।
યેષુ યેષુ અધિકરણેષુ ઘટાત્યન્તાભાવપ્રતીતિઃ ભવતિ તેષુ તેષુ

અધિકરણેષુ ઘટાભાવત્વકલ્પનાપેક્ષયા કૢપ્તેષુ તાવત્સ્વધિકરણેષુ
એકસ્ય ઘટાત્યન્તાભાવરૂપસ્ય ધર્મિણઃ કલ્પનં લઘુતરમિતિ ભાવઃ। નનુ
ધર્મિકલ્પનાપક્ષે અભાવરૂપો ધર્મી અભાવત્વરૂપધર્મશ્ચ ઇત્યુભયં
કલ્પનીયમ્। ધર્મકલ્પનાપક્ષે તુ અભાવત્વરૂપધર્મમાત્રં કલ્પનીયમ્।
ધર્મિણામધિકરણાનાં કૢપ્તત્વાદિતિ કુતો લાઘવાવકાશ ઇત્યતો
દૂષણાન્તરમાહ - કિં ચેતિ। અભાવઃ યદ્યધિકરણસ્વરૂપઃ તર્હિ જલે
વિદ્યમાનસ્ય ગન્ધાભાવસ્ય જલસ્વરૂપતયા ઽયો ગુણો યદિન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ,
તન્નિષ્ઠા જાતિઃ તદભાવશ્ચ તદિન્દ્રિયગ્રાહ્યઃઽ ઇતિ ન્યાયાત્
ગન્ધાભાવસ્ય ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યતયા ગન્ધાભાવાત્મકસ્ય જલસ્ય
ઘ્રાણેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાપત્તિઃ, જલસ્ય ચક્ષુરાદિગ્રાહ્યતયા ઘ્રાણેન્દ્રિયાગ્રાહ્યતયા
ચ તલાત્મકસ્ય ગન્ધાભાવસ્ય ચક્ષુરાદિગ્રાહ્યત્વાપત્તિઃ
ઘ્રાણેન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાપત્તિર્વા ઇતિ ભાવઃ।
ઇતરેન્દ્રિયગ્રાહ્યતાપત્તિરિતિ। ઘ્રાણેતરચક્ષુરાદિગ્રાહ્યતાપત્તિરિત્યર્થઃ।
ઇત્યાદિદૂષણાનીતિ। અભાવસ્યાધિકરણાત્મકત્વે
ભૂતલઘટાભાવયોરાધારાધેયભાવાનુપપત્તિઃ આધારાધેયતભાવસ્ય
ભેદવ્યાપ્યત્વાદિતિ દૂષણમાદિપદગ્રાહ્યમ્।
દીપિકા
અભાવાભાવસ્ય
ભાવરૂપતા
અભાવાભાવઃ ભાવ
એવ। નાતિરિક્તઃ, અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્। ધ્વંસપ્રાગભાવઃ પ્રાગભાવધ્વંસશ્ચ
પ્રતિયોગ્યેવેતિ પ્રાઞ્ચઃ। અભાવાભાવઃ અતિરિક્ત એવ તૃતીયાભાવસ્ય
પ્રથમાભાવરૂપત્વાત્ ન અનવસ્થેતિ નવીનાઃ।
પ્રકાશિકા
નન્વભાવસ્ય
અતિરિક્તત્વે તદભાવો ઽપ્યતિરિક્તઃ, તસ્યાપ્યભાવઃ તથેત્યનવસ્થા
સ્યાદત આહ - અભાવાભાવ ઇતિ। ધ્વંસેત્યાદિ। ધ્વંસપ્રાગભાવઃ
પ્રતિયોગિસ્વરૂપઃ, તત્પ્રાગભાવરૂપશ્ચ। પ્રાગભાવધ્વંસસ્તુ
પ્રતિયોગિસ્વરૂપઃ, તદ્ધ્વંસરૂપશ્ચ ઇત્યસ્યાર્થઃ અવસેયઃ। તેન
પ્રતિયોગિપ્રાગભાવદશાયામપિ ઽધ્વંસો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય
પ્રતિયોગિધ્વંસદશાયામપિ ઽપ્રાગભાવો નષ્ટઃઽ ઇતિ પ્રત્યયસ્ય
ચોપપત્તિઃ। નનુ કાલે દ્રવ્યત્વં નાસ્તિ ઇતિ પ્રત્યયઃ ન જાયતે,
દ્રવ્યત્વાભાવ ઇતિ તુ જાયતે ઇતિ વૈષમ્યનિર્વાહાય નાસ્તીતિ
પ્રત્યયે દૈશિકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વભાનં
કલ્પનીયમ્। ઇત્થં ચ
ઘટાભાવાભાવાદેઃ ઘટાદિરૂપત્વેત્વિહ ઘટાભાવો નાસ્તીતિ પ્રત્યયસ્ય
ભ્રમત્વમેવ સ્યાત્। ભાવસ્ય વિશેષણતાવિશેષેણ વૃત્ત્યનઙ્ગીકારાત્।
અતઃ અભાવાભાવઃ અતિરિક્તઃ ન તુ ભાવરૂપ ઇતિ નવીનમતં દર્શયતિ -
અભાવેતિ। તર્હિ અનવસ્થેત્યત આહ - તૃતીયેતિ।
બાલપ્રિયા

નનુ
ધ્વંસપ્રાગભાવઃ પ્રાગભાવધ્વંસશ્ચ પ્રતિયોગ્યેવ ઇતિ દીપિકાતઃ
ઘટધ્વંસપ્રાગભાવઃ ઘટપ્રાગભાવધ્વંસશ્ચ ઘટસ્વરૂપ ઇતિ લભ્યતે।
તથા સતિ ઘટાનુત્પત્તિદશાયાં ઽઘટધ્વંસો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ
ઘટધ્વંસપ્રાગભાવવિષયકપ્રતીતિઃ ન સ્યાત્ તદાનીં ઘટાભાવાત્। એવં
ઘટધ્વંસદશાયાં ઽઘટપ્રાગભાવો નષ્ટઽ ઇતિ
ઘટપ્રાગભાવધ્વંસવિષયકપ્રતીતિર્નસ્યાત્,
તદાત્મકસ્ય
ઘટસ્યાભાવાદિત્યતઃ તાત્પર્યમાહ - ધ્વંસપ્રાગભાવ ઇતિ।
ઘટધ્વંસપ્રાગભાવઃ ઘટસ્વરૂપઃ ઘટપ્રાગભાવસ્વરૂપશ્ચ। તથા ચ
ઘટાનુત્પત્તિદશાયાં ઘટપ્રાગભાવસ્ય સત્ત્વાત્ તદાત્મકં
ઘટધ્વંસપ્રાગભાવં વિષયીકુર્વન્ ઽઘટધ્વંસો ભવિષ્યતિઽ ઇતિ
પ્રતીતિઃ ઉદયતે। ઘટોત્પત્યનન્તરં જાયમાના ઽઘટધ્વંસો ભવિષ્યતિઽ
ઇતિ પ્રતીતિસ્તુ ઘટાત્મકં ઘટધ્વંસપ્રાગભાવં વિષયીકરોતિ। એવં
ઘટપ્રાગભાવધ્વંસઃ ઘટસ્વરૂપઃ, ઘટધ્વંસસ્વરૂપશ્ચ। અતઃ ઘટકાલે
ઽઘટપ્રાગભાવો નષ્ટઃઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ ઘટરૂપં ઘટપ્રાગભાવધ્વંસં
વિષયીકરોતિ। ઘટધ્વંસકાલે ઽઘટપ્રાગભાવો નષ્ટઃઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ
ઘટધ્વંસરૂપં ઘટપ્રાગભાવધ્વંસં વિષયીકરોતિ। તથા ચ ન
કાપ્યનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ।
નનુ કાલે દ્રવ્યત્વં
નાસ્તીત્યાદિ। કાલે દ્રવ્યત્વં નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ ન જાયતે, કાલે
દ્રવ્યત્વાભાવ ઇતિ પ્રતિતિસ્તુ જાયતે। તદર્થં નઞપદં
દૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વાન્વિતાભાવબોધકમિતિ
વ્યુત્પત્તિઃ સ્વીકરણીયા। ઘટે પટત્વં નાસ્તીત્યસ્ય
ઘટનિરૂપિતદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવાન્
પટત્વાભાવ ઇત્યર્થઃ। કાલે કાલિકસમ્બન્ધેન દ્રવ્યત્વાભાવસ્ય
સત્ત્વે ઽપિ દૈશિકવિશેષણતાસમ્બાન્ધેન દ્રવ્યત્વાભાવં પ્રતિ
સમવાયસમ્બન્ધેન દ્રવ્યત્વસ્ય વિરોધિતતયકાલે સમવાયેન
દ્રવ્યત્વસત્ત્વાત્
કાલનિરૂપિતદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવાન્
દ્રવ્યત્વાભાવો ન ભવતીતિ કાલે દ્રવ્યત્વં નાસ્તીતિ પ્રતીતિઃ ન
ભવતીતિ વક્તવ્યમ્। ઇત્થં ચ ભૂતલે ઘટાભાવો નાસ્તીન્તિ
પ્રતીતિરપિ ઘટાભાવાભાવે
ભૂતલનિરૂપિતદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વમવગાહત
ઇતિ વક્તવ્યમ્। ઘટાભાવાભાવો યદિ ઘટસ્વરૂપઃ સ્યાત્ તદા
ભાવાનાં દૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેન વૃત્તેરનઙ્ગીકારાત્
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વાભાવવતિ ઘટે તદવગાહિતયા
તાદૃશપ્રતીતેર્ભ્રમત્વં સ્યાત્। ઇષ્યતે તુ પ્રમાત્વમ્। અતઃ અભાવાભાવઃ
ન ભાવરૂપઃ અપિ તુ અતિરિક્તઃ। ન ચ અનવસ્થા। ઘટાભાવાભાવસ્ય
અતિરિક્તત્વે ઽપિ ઘટાભાવાભાવાભાવસ્ય ઘટાભાવરૂપત્વાઙ્ગીઙ્કારાત્

ઇતિ નવીનાનામાશયઃ। નવીનતરાસ્તુ ભાવાનામપિ
દૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેન વૃત્તિં અઙ્ગીકુર્વન્તિ। તન્મતે
અભાવાભાવઃ નાતિરિક્તઃ। એતત્તત્ત્વં કૂટઘટિતલક્ષણગાદાધર્યાં
દ્રષ્ટવ્યમ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
ષોડશપદાર્થાનાં સપ્તપદાર્થેષ્વન્તર્ભાવઃ
અન્ત્સ્_81 સર્વેષાં પદાર્થાનાં યથાયથમ્ ઉક્તેષ્વ્ અન્તર્ભાવાત્ સપ્તૈવ પદાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
સર્વેષામપિ પદાર્થાનાં ઉક્તેષ્વેવ અન્તર્ભાવાત્ સપ્તૈવ પદાર્થા ઇતિ સિદ્ધમ્।
દીપિકા
નનુ"પ્રમાણપ્રમેયસંશયપ્રયોજનદૃષ્ટાન્તસિદ્ધાન્તાવયવતર્કન્ ઇર્ણયવાદજલ્પવિતણ્ડાહેત્વાભાસચ્છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાં
તત્ત્વજ્ઞાનાત્ નિઃરેયસાધિગમઃ"
[ન્યા. સૂ. 1-1-1] ઇતિ
ન્યાયસૂત્રે ષોડશપદાર્થાનામુક્તત્વાત્ કથં સપ્તૈવેત્ય આહ -
સર્વેષામિતિ। સર્વેષાં સપ્તસ્વેવાન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ।"આત્મશરીરેન્દ્રિયાર્થબુદ્ધિમનઃ
પ્રવૃત્તિદોષપ્રેત્યભાવફલદુઃખાપવર્ગાસ્તુ પ્રમેયમ્"ઇતિ
દ્વાદશબિધં પ્રમેયમ્। પ્રવૃત્તિઃ-ધર્માધર્મૌ। રાગદ્વેષમોહાઃ દોષાઃ।
રાગઃ-ઇચ્છા। દ્વેષઃ-મન્યુઃ। મોહઃ-શરીરાદૌ આત્મભ્રમઃ।
પ્રેત્યભાવઃ-મરણમ્। ફલમ્-ભોગઃ। અપવર્ગઃ-મોક્ષઃ। સ ચ
સ્વસમાનાધિકરણુદુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનદુઃખધ્વંસઃ।
પ્રયોજનમ્-સુખપ્રાતિપ્તઃ દુઃખહાનિશ્ચ। દૃષ્ટાન્તઃ-મહાનસાદિઃ।
પ્રામાણિકત્વેન અભ્યુપગતોર્ઽથઃ સિદ્ધાન્તઃ। નિર્ણયઃ-નિશ્ચયઃ। સ ચ
પ્રમાણફલમ્।
પ્રકાશિકા
પરમકારુણિકેન
મુનિના દુઃખપઙ્કનિમગ્નં જનં ઉદ્દિધીર્ંષુણા પ્રણીતમ્"પ્રમાણપ્રમેય"ઇત્યાદિસૂત્રં, તદ્વિરોધં પરિહર્તું
આક્ષિપતિ - નન્વિતિ। પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્ય દ્રવ્યે, અનુમાનાદીનાં ચ
ગુણે ઽન્તર્ભાવસ્ય સ્ફુટત્વાત્ પ્રમેયાદીનાં દ્રવ્યાદિષ્વન્તર્ભાવમાહ -
આત્મેત્યાદિના। આત્મશરીરેન્દ્રિયાણાં દ્રવ્યે, અર્થસ્ય પૃથિવ્યાદિરૂપસ્ય
દ્રવ્યાદિષુ, બુદ્ધેઃ ગુણે, અન્તરિન્દ્રિયસ્ય મનસઃ દ્રવ્યે ઽન્તર્ભાવઃ।
એવમગ્રે ઽપિ યથાયથમન્તર્ભાવઃ દ્રષ્ટવ્યઃ। ધર્માધર્મૌ ઇતિ।
તજ્જનિકેત્યર્થઃ। એતચ્ચ સ્ફુટમાકરે। રાગઃ । ઇચ્છાવિશેષઃ।
મરણમિતિ। મરણાનન્તરભાવિ જનનમિત્યર્થઃ। તથા ચ પદવ્યુત્પત્તિઃ
પ્રેત્ય મૃત્વા ભાવઃ જનનમિતિઃ। ચરમપ્રાણશરીરસંયોગધ્વંસઃ
મરણમ્। આદ્યશરીરપ્રાણસંયોગઃ જનનમ્। મુક્તાત્મસંયોગધ્વંસવતઃ
ઘટસ્ય મુક્તત્વાપત્તિવારણાય - દુઃખધ્વંસ ઇતિ। દુઃખધ્વંસવતાં
અસ્મદાદીનામપિ મુક્તત્વાપત્તિવારણાય કાલીનાન્તમ્।
અન્યદીયદુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલિકદુઃખધ્વંસવતાં
શુકાદ્યાત્મનામપ્યમુક્તત્વપ્રસઙ્ગાત્ સ્વસમાનાધિકરણેતિ
દુઃખપ્રાગભાવવિશેષણમ્। ન ચ
સ્વસમાનાધિકરણદુઃખાસમાનકલીનેત્યનેનૈવ

સુષુપ્તિકાલિકદુઃખધ્વંસસ્યાપિ અગ્રિમદુઃખક્ષણવૃત્તેર્વારણાત્
પ્રાગભાવેતિ વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્। યથાસન્નિવેશે વૈયર્થ્યાભાવાદિતિ
દિક્। સંશયસ્ય નિરૂપિતત્વાત્ પ્રયોજનસ્વરૂપં દર્શયતિ -
પ્રયોજનમિતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્ય
દ્રવ્ય ઇતિ। ઇન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષપ્રમાકરણમ્। તત્ર ચક્ષુષઃ તેજસિ,
રસનાયાઃ જલે, ઘ્રાણસ્ય પૃથિવ્યામ્, ત્વચઃ વાયૌ, શ્રોત્રસ્ય
આકાશે ઽન્તર્ભાવાત્ મનસઃ પૃથક્ દ્રવ્યત્વાચ્ચ પ્રત્યક્ષપ્રમાણસ્ય
દ્રવ્યે ઽન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ। અનુમાનાદીનાં ચ ગુણ ઇતિ।
વ્યાપ્તિજ્ઞાનમનુમાનમ્, સાદૃશ્યજ્ઞાનમુપમાનમ્, પદજ્ઞાનં શબ્દ
ઇત્યેવમનુમાનાદીનાં જ્ઞાનરૂપે ગુણે ઽન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ।
એવમગ્રે ઽપીતિ।
પ્રવૃત્તિદોષાદીનામપિ યથાયથં સપતસ્વેવાન્તર્ભાવ ઇત્યર્થઃ। નનુ
પ્રવૃત્તેઃ પ્રયત્નવિશેષરૂપત્વાત્ ધર્માધર્મયોસ્તુ
અદૃષ્ટવિશેષરૂપત્વાત્ ઽપ્રવૃત્તિઃ ધર્માધર્મૌઽ ઇતિ
દીપિકાગ્રન્થો ઽસઙ્ગત ઇત્યત આહ - તજ્જનિકેત્યર્થ ઇતિ।
ધર્માધર્મયોર્જનિકા પ્રવૃત્તિરિત્યર્થંઃ। કાર્યે કારણોપચાર ઇતિ
ભાવઃ। તથા ચ પ્રવૃત્તેઃ ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ। સ્ફુટમાકર ઇતિ।"પ્રવૃત્તિસાધનો ધર્માધર્મૌ પ્રવૃત્તિશબ્દેનોક્તૌ યથા અન્નસાધનાઃ
પ્રાણાઃ"ઇતિ દ્વિતીયસૂત્રે ભાષ્યે,"પ્રવૃત્તિફલે ધર્માધર્મૌ
આસ્મિન્ સૂત્રે પ્રવૃત્તિરિત્યુચ્યેતે। કસ્માત્, તત્સાધનત્વાત્ અન્નં વૈ
પ્રાણિનઃ પ્રાણા ઇતિ યથા"ઇતિ સપ્તદશસૂત્રે વાર્તિકે ચોક્તત્વાત્
પ્રવૃત્તેર્ધર્માધર્મજનકત્વં મૂલગ્રન્થેષુ સ્પષ્ટમિતિ ભાવઃ।
ઇચ્છાવિશેષ ઇતિ। ઉત્કટેચ્છેત્યર્થઃ। તથા ચ રાગસ્યેચ્છાત્મકે
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ, દ્વેષસ્ય ગુણે, મિથ્યાજ્ઞાનરૂપસ્ય મોહસ્ય ચ
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ। મિથ્યાજ્ઞાનં નામ ભ્રમાત્મકજ્ઞાનમ્। મરણાનન્તરેતિ।
પ્રેત્ય-મૃત્વા ભાવઃ। જનનમિતિ વ્યુત્પત્ત્યા મરણાનન્તરકાલિકજન્ય
પ્રેત્યભાવશબ્દાર્થઃ। ચરમસ્ય પ્રાણશરીરસંયોગસ્ય ધ્વંસઃ મરણમ્।
આદ્યઃ શરીરપ્રાણસંયોગઃ જન્મઃ। તથા ચ પ્રેત્યભાવસ્ય સંયોગરૂપે
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ। પ્રાણશરીરસંયોગે ચરમત્વં ચ
સ્વસજાતીયશરીરવૃત્તિપ્રાણસંયોગપ્રાગભાવાનધિકરણત્વમ્। આદ્યત્વં ચ
સ્વસજાતીયશરીરવૃત્તિપ્રાણસંયોગધ્વંસાનધિકરણત્વમ્।
દીપિકાયામ્ ફલં
ભોગ ઇતિ। ભોગો નામ સુખદુઃખાનુભવઃ। તથા ચ ફલસ્ય
અનુભવરૂપજ્ઞાનાત્મકે ગણે ઽન્તર્ભાવઃ। સ્વસમાનાધિકરણેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણઃ યઃ દુઃખપ્રાગભાવઃ। તદસમાનકાલીન દુઃખધ્વંસઃ
મોક્ષ ઇત્યર્થઃ। ઇદાનીમસ્માકં વિદ્યમાનઃ યત્કિઞ્ચિદ્દુઃખધ્વંસઃ
ભવિષ્યદ્દુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલિકઃ। મુક્તૌ યઃ દુઃખધ્વંસઃ સઃ
દુખપ્રાગભાવાસમાનકાલિકઃ પુનર્દુઃખસ્યાજનિષ્યમાણત્વાદિતિ ભાવઃ।
અપવર્ગલક્ષણઘટકદલાનાં પ્રયોજનમાહ પ્રકાશિકાયામ્ -

મુક્તાત્મસંયોગેત્યાદિના। દુઃખધ્વંસઃ ઇત્યત્ર દુઃખપદાનુપાદાને
સ્વસમાનાધિકરણદુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનઃ ધ્વંસઃ મોક્ષ ઇતિ
એતાવન્માત્રોક્તૌ મુક્તાત્મનો ઘટસ્ય ચ યઃ સંયોગઃ તદ્ધ્વંસો ઽપિ
દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીન ઇતિ તાદૃશસંયોગધ્વંસવતો
ઘટસ્યાપિ મુક્તત્વં સ્યાત્। તદ્વારણાય દુઃખધ્વંસ ઇત્યુક્તમ્।
સંયોગધ્વસો ન દુઃખધ્વંસ ઇતિ તસ્ય ન મુક્તિત્વમિતિ ભાવઃ।
નનુ મુક્તાત્મનો
વિભુત્વાત્ યાવદ્ઘટસ્થિતિ ઘટે મુક્તાત્મસંયોગો ઽસ્ત્યેવેતિ
તદ્ધ્વંસવત્વં ઘટસ્ય કથં ભવેત્। ઘટે નષ્ટે તુ
મુક્તાત્મઘટસંયોગધ્વંસસત્ત્વે ઽપિ ઘટસ્યાભાવાત્ સુતરાં ન ઘટસ્ય
મુક્તત્વમિતિ કથમિયમાશઙ્કા? અત્રોચ્યતે - ઘટઃ આદૌ કુત્રઞ્ચિત્
પ્રદેશે ઽસ્તિ, તદા તત્પ્રદેશાવચ્છેદેન મુક્તાત્મઘટસંયોગો ઽસ્તિ। સ
એવ ઘટઃ પ્રદેશાન્તરં નીતશ્ચેત્ પૂર્વપ્રદેશાવચ્છિન્નાત્મસંયોગો
નશ્યતિ, પ્રદેશાન્તરાવચ્છેદેન અન્યઃ સંયોગો જાયતે। તથા ચાનષ્ટે
એવ ઘટે
પ્રદેશવિશેષાવચ્છિન્નમુક્તાત્મસંયોગધ્વસો ઽસ્તીતિ ઘટસ્ય
મુક્તત્વપ્રસઙ્ગ ઇત્યાશયાત્। દુઃખધ્વંસવતામિતિ। તથા ચ
દુઃખધ્વંસો મોક્ષ ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ સંસારિણામસ્મદાદીનામપિ
સુષુપ્તિકાલે દુઃખધ્વંસસત્ત્વાત્ મુક્તત્વાપત્તિઃ। તદ્વારણાય
કાલીનાન્તમ્। અદ્ય વિદ્યમાનસ્ય અસ્મદીય દુઃખધ્વંસસ્ય
શ્વોભાવિદુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વાત્
તાદૃશદુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વં નાસ્તીતિ ન મુક્તિત્વમિતિ
ભાવઃ। અન્યદીયેતિ। તથા ચ દુઃખપ્રાગભાવે સ્વસમાનાધિકરણેતિ
વિશેષણાનુપાદાને મુક્તાનાં શુકાદીનાં યો દુઃખધ્વંસઃ સઃ
શુકાદ્યન્યસંસાર્યાત્મવૃત્તિ યત્ ભાવિ દુઃખં
તત્પ્રાગભાવસમાનકાલીનમેવ ભવતીતિ
તદસમાનકાલીનદુઃખધ્વંસવત્વાભાવાત્ શુકાદીનામમુક્તત્વં સ્યાત્।
તદ્વારણાય સ્વસમાનાધિકરણેતિ વિશેષણમ્। તદુપાદાને ચ સ્વં
શુકાત્મવૃત્તિઃ દુઃખધ્વંસઃ તદધિકરણં શુકાત્મા તદ્વત્તિત્વં
અન્યદીયદુઃખપ્રાગભાવે નાસ્તીતિ ન તત્સમાનકાલીનત્વમાદાય
પૂર્વોક્તદોષ ઇતિ ભાવઃ।
નનુ
સ્વસમાનાધિકરણદુઃખાસમાનકાલીનેત્યેવાસ્તુ, કિં
તાદૃશદુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનેતિ વિશેષણેન। ન ચ અસ્માકં
સુષુપ્તૌ યો દુઃખધ્વંસઃ તસ્ય દુઃખસમાનકાલીનત્વં નાસ્તિ,
સુષુપ્તૌ દુઃખાભાવાત્। તથા ચ
દુઃખાસમાનકાલીનદુઃખધ્વંસસત્વાત્ અસ્માકં મુક્તત્વાપત્તિભવેત્
દુઃખાસમાનકાલીનેત્યુક્તૌ। દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનેત્યુક્તૌ તુ
સુષુપ્તૌ અસ્માસુ ભાવિદુઃખપ્રાગભાવો ઽસ્તીતિ તદાતનદુઃખધ્વંસસ્ય
દુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વાત્ વારણમિતિ વાચ્યમ્। ધ્વંસસ્ય

ધ્વંસાસમ્ભવેન સુષુપિતકાલિકો યો દુઃખધ્વંસઃ તસ્ય
જાગ્રત્ક્ષણે ઽપ્યનુવર્તમાનતયા જાગ્રત્કાલે યદ્દુખં
તત્સમાનકાલીનત્વમસ્તીતિ
સમાનાધિકરણદુઃખાસમાનકાલીનત્વાભાવાત્ વારણં ભવતીતિ
દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વપર્યન્તસ્યાનાવશ્યકત્વાત્ ઇત્યાશયેન
શઙ્કતે - ન ચ સ્બસમાનાધિકરણેતિ।
સમાધત્તે -
યથાસંનિવેશ ઇતિ। યદ્યપિ દુઃખાસમાનકાલીનત્વવિશેષણેન વારણં
ભવતિ, તથાપિ દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વેનાપિ વારણસમ્ભવાત્
તસ્ય ન વૈયર્થ્યથ્મતિ ભાવઃ। ન ચ લઘુનાદુઃખાસમાનકાલીનત્વેનૈવ
વારણે ગુરુણઃ દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વવિશિષણસ્ય
વૈયર્થ્યમેવેતિ વાચ્યમ્। યત્ર ગુરુધર્મઘટકેન લઘુધર્મેણ નિર્વાહઃ
તત્રૈવ ગુરુધર્મસ્ય વૈયર્થ્યમ્। પ્રકૃતે તુ
દુઃખાસમાનકાલીનત્વત્વાવચ્છિન્નાભાવઃ દુઃખાસમાનકાલીનત્વમ્।
દુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલીનત્વત્વાવચ્છિન્નાભાવઃ
દુઃખપ્રાગભાવાસમાનકાલીનત્વમ્। અનયોશ્ચાભાવયોઃ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકભેદેન ભિન્નત્વાત્ એકસ્મિન્ અભાવે ઽન્યસ્ય
ઘટકત્વાભાવાત્ ન વૈયથ્યવિકાશ ઇત્યાશયાત્। નનુ
સ્વત્વસ્યાનનુગતતયા તદ્ઘટિતમુક્તેરપ્યનેકત્વેન મુક્તિપદસ્ય
નાનાર્થકત્વાપત્તિઃ ઇત્યત આહ - દિગિતિ। અત્રાનુયોગિનિ સ્વત્વં ન
વિવક્ષિતમ્, કિં તુ પ્રતિયોગિનિ। તથા ચ
સ્વસમાનાધિકરણદુઃખપ્રાગભાવસમાનકાલીનં યદ્યત્સ્વં
તત્તદ્વ્યક્તિભેદવિશિષ્ટદુઃખધ્વંસો મોક્ષઃ। એવં ચ
તાદૃશભેદકૂટવિશિષ્ટત્વોપલક્ષિતદુઃખધ્વંસત્વસ્ય
સકલમુક્તિસાધારણતયા ન મુક્તિપદસ્ય નાનાર્થકતાપત્તિરિતિ ભાવઃ।
ઇર્ત્થ ચાપવર્ગસ્ય મોક્ષે ઽન્તર્ભાવઃ। સંશયસ્ય
અયથાર્થાનુભવરૂપત્વસ્ય પૂર્વમુક્તત્વાત્ જ્ઞાનરૂપે ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ ઉક્ત
ઇત્યાશયેન મૂલે સંશયસ્યાકથનમ્। તદાહ - સંશયસ્ય
નિરૂપિતત્વાદિતિ। સુખપ્રાપ્તિર્નામ સુખમેવ। દુઃખહાનિશ્ચ
દુઃખધ્વંસઃ। તથા ચ પ્રયોજનસ્ય ગુણે ઽભાવે ચાન્તર્ભાંવઃ। દૃષ્ટાન્તસ્ય
યથાયથં દ્રવ્યગુણાદિષ્વન્તર્ભાવઃ। સિદ્ધાન્તો ઽપિ દ્રવ્યાદિરૂપ એવ।
પ્રામાણિકત્વેન સ્વીકૃતાર્થસ્યૈવ સિદ્ધાન્તત્વાત્। નિર્ણયસ્ય જ્ઞાનરૂપે
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ। અવયવાનાં શબ્દરૂપતયા પ્રાગુક્તત્વાત્
ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ, તર્કસ્યારોપરૂપતાયા ઉક્તત્વાત્
ભ્રમાત્મકજ્ઞાને ઽન્તર્ભાવઃ ઇતિ તયોઃ અત્રાકથનમ્।
વાદજલ્પવિતણ્ડાનાં શબ્દરૂપતયા ગુણે ઽન્તર્ભાવઃ।
દીપિકા
કથાનિરૂપણમ્
તત્ત્વબુભુત્સોઃ
કથા વાદઃ। ઉભયસાધનવતી વિજિગીષુકથા જલ્પઃ। સ્વપક્ષસ્થાપનાહીના

અપરપક્ષવિદલનમાત્રાવસાના વિતણ્ડા। કથા નામ
નાનાવક્તૃકપૂર્વોત્તરપક્ષપ્રતિપાદકવાક્યસન્દર્ભઃ।
પ્રકાશિકા
ઉભયસાધનવતીતિ।
પરપક્ષનિરાકરણસ્વપક્ષસાધનવતી। ઇદં ચ વિતણ્ડાયાં
અતિવ્યાપ્તિવારણાયેતિ ધ્યેયમ્। સ્વપક્ષેતિ। અત્ર વિજિગીષુ
કથેત્યનુવર્તતે। નાનેતિ। એકેન પૂર્વપક્ષઃ ક્રિયતે, અન્યેન ચ
સમાધાનમ્, એવં ક્રમેણ
નાનાકર્તૃકત્વં
વાક્યસમૂહસ્યાવસેયમ્।
બાલપ્રિયા
પરપક્ષેત્યાદિ।
વિજિગીષુકથા જલ્પઃ ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ વિતણ્ડાયામતિવ્યાપ્તિઃ।
અતઃ સ્વપક્ષસાધનવતીત્યુક્તમ્। પરપક્ષનિરાકરણસ્વપક્ષસાધનવતીત્યત્ર
પરપક્ષનિરાકરણમપિ જલ્પે આવશ્યકમિતિ સૂચનાય અન્તર્ભાવિતમ્,
નાતિવ્યાપ્ત્યાદિવારણાય। વિજિગીષુપદેનૈવ વાદસ્ય વારણસમ્ભવાત।
દુષ્ટહેતુરૂપાણાં હેત્વાભાસાનાં યથાયથં દ્રવ્યાદિષ્વન્તર્ભાવઃ।
દીપિકા
છલનિરૂપણમ્
અભિપ્રાયાન્તરેણા
પ્રત્યુક્તસ્યાર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય દૂષણં છલમ્।
પ્રકાશિકા
છલમિતિ। યથા
ઽનવકમ્બલો ઽયં દેવદત્તઃઽ ઇતિ નૂતનતાત્પર્યેણ પ્રયુક્તસ્ય
નવત્વસઙ્ખ્યાવિશિષ્ટમર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય કશ્ચિત્ દૂષયતિ ઽનાસ્ય
નવ કમ્બલાઃ સન્તિ અતિ દરિદ્રત્વાત્ઽ ઇત્યાદિ।
બાલપ્રિયા
છલમપિ
શબ્દરૂપત્વાત્ ગુણે ઽન્તર્ભવતિ।
દીપિકા
જાતિનિરૂપણમ્
અસદુત્તરં જાતિઃ।
પ્રકાશિકા
અસદુત્તરમિતિ।
ઉત્તરસ્ય અસત્વં તુ સ્વાસાધકતાસાધારણ્યેન પરાસાધકતાસાધકતયા
સ્વવ્યાઘાતકત્વમ્। તથા ચ સ્વવ્યાઘાતમુત્તરં જાતિરિતિ લક્ષણં
પર્યવસ્યતિ।
બાલપ્રિયા
સ્વાસાધકતાસાધારણ્યેનેતિ। પરમતાસાધકત્વસાધનાય હિ
જાતિરૂપમુત્તરમુચ્યતે। તચ્ચેત્ સ્વમતાસાધકતામપિ સાધયેત્ તદા

જાતિરિત્યર્થઃ। પરકીયહેતોઃ પરાસાધકત્વે સાધ્યમાને
સ્વકીયહેતોઃ સ્વાસાધકત્વમપિ યેન ભવતિ તત્
જાત્યુત્તરમિતિ ભાવઃ।
પરમતબાધનાર્થં ઉચ્યમાનમુત્તરં સ્વમતમપિ વિહન્તિ ચેત્
તાદૃગુત્તરવિશેષો જાતિરિતિ ફલિતોર્ઽથઃ।
દીપિકા
સાધર્મ્ય-
વૈધર્મ્ય-ઉત્કર્ષ-
અપકર્ષ-વર્ણ્ય-અવર્ણ્ય-વિકલ્પ-સાધ્ય-પ્રાપ્તિ-અપ્રાપ્તિ-પ્રસઙ્ગ-પ્રતિ દૃષ્ટાન્ત-અનુત્પત્તિ
-સંશય-પ્રકારણ-અહેતુ- અર્થાપત્તિ-અવિશેષ-ઉપપત્તિ-ઉપલબ્ધિ -
અનુપલબ્ધિ - નિત્ય - અનિત્ય - કાર્યં-અકાર્ય-સમા જાતયાઃ।
પ્રકાશિકા
સાધર્મ્યસમાલક્ષણમ્
તદબાન્તરભેદાત્
દર્શયતિ - સાધર્મ્યેત્યાદિના। દ્વન્દ્વાન્તે શ્રુયમાણસ્ય સમાશબ્દસ્ય
પ્રત્યેકં યોગઃ। સાધર્મ્યસમા વૈધર્મ્યસમેત્યાદયઃ ચતુર્વિશતિઃ
જાતયઃ। સાધર્મ્યેંણ સ્થાનાહેતુદૂષકમુત્તરમ્ સાધર્મ્યસમા। યથા
આત્મા
સક્રિયઃ
ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વાતૃ લોષ્ટવત્, ક્રિયા હેતુગુણશ્ચાત્ર
ક્રિયાજનકવાયુસંયોગાદિરેવેતિ સ્થાપનાયમુત્તરમ્ - ઽયદિ
સક્રિયસાધર્મ્યાત્ સક્રિયઃ તદા વિભુત્વરૂપનિષ્ક્રયસાધર્મ્યાત્ નિષ્ક્રિય
એવ કિં ન સ્યાત। ન ચ અત્ર કિંઞ્ચિત્ વિનિગમકમસ્તિઽ ઇતિ।
બાલપ્રિયા
સાધર્મ્યસમાયાઃ
સોદાહરણં લક્ષણમાહ - સાધર્મ્યેણેતિ। વાદિના સ્વસાધ્યસાધનાર્થં
હેતૌ પ્રયુક્તે સતિ પ્રતિવાદિનઃ દૃષ્ટાન્તસાદૃશ્યમાત્રાવષ્ટબ્ધેન
હેતુના વાદ્યભિમતસાધ્યાભાવસાધનમુખેન વાદ્યુક્તહેતોઃ
સ્વસાધ્યાસાધકત્વસાધકમુત્તરં સાધર્મ્યસમેત્યથૈઃ। યથા આત્મેત્યાદિ।
યો યઃ ક્રિયાહેતુભૂતગુણવાન્ સ ક્રિયાવાન્;
યથા લોષ્ટઃ
ક્રિયાહેતુભૂતવાયુસંયોગરૂપગુણવત્ત્વાત્ ક્રિયાવાન્ તદ્વત્
આત્માપિ તાદૃશગુણવત્ત્વાત્ ક્રિયાવાન્ ઇતિ વાદિનોક્તે સતિ,
પ્રતિવાદી વદતિ ઽયદિ ક્રિયાહેતુગુણવત્ત્વેન રૂપેણ લોષ્ટસાદૃશ્યાત્
આત્મનઃ ક્રિયાવત્ત્વં તર્હિ યથા પરમમહત્પરિમાણવતઃ આકાશસ્ય
નિષ્ક્રિયત્વં તથા આત્મનો ઽપિ પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વાત્ નિષ્ક્રિયત્વં
કિં ન-સ્યાત્; આત્મા નિષ્ક્રિયઃ પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વાત્
આકાશવદિત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્ઽ ઇતિ દૂષયતિ। એતાદૃશં દૂષણં
સાધર્મ્યસમેત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા