Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 281300

tatrānivyāptivāraṇāya kāryatāyāṃ pramāniṣṭhatvaniveśaḥ/ pittādeḥ
bhramaniṣṭakāryatānirūpitākāraṇatāśālitve 'pi
pramāniṣṭhakāryatānirūpitakāraṇatāśālitvābhāvāt nātivyāptiḥ/
tadāha - teneti/ evaṃ pariṣkartavyamiti/
apramātvādhikadeśavṛttidharmānavacchinnāpramāniṣṭhakāryapariṣkartavyami ti/
apramātvādhikadeśavṛttidharmānavacchinnāpramāniṣṭhakāryatānirūpitakāraṇatāśālitvaṃ
doṣasya lakṣaṇamityarthaḥ/
dīpikā
aprāmāṇyasya
paratastvanirūpaṇam
purovartini
prakārābhāvasya anuvyavasāyena anupasthitatvāt apramātvaṃ parata eva
gṛhyate/
pittādidoṣajanyatvamutpattau paratastvam/
prakāśikā
apramātvasya
paratastvaṃ sayuktikaṃ darśayati - purovartinīti/ anupasthitatvāditi/
aviṣayīkaraṇādityarthaḥ/ tathā ca pratyāsatterabhāvāt
apramātvasyānuvyavasāyena grahaṇaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ/ apramātvam -
tadabhāvavadviśeṣyakatvaviśiṣṭatatprakārakatvam/ parata eva gṛhyata iti/
anumānādita eva gṛhyata ityarthaḥ/ anumānaprayogastu - idaṃ jñānaṃ
apramā visaṃvādipravṛttijanakatvāt yannaivaṃ tannaivaṃ yathā pramā iti/
bālapriyā
pratyāsatterabhāvāditi/ saṃnikarṣābhāvādityarthaḥ/ viśeṣye
prakārasambandhasya vyavasāyaviṣayatvāt
vyavasāyarūpajñānalakṣaṇapratyāsattyā anuvyavasāyena
prakārasaṃbandhaghaṭitapramātvagrahaṇaṃ kathañcit prasaktaṃ pūrvaṃ nirākṛtam/
purovartini prakārābhāvasambandhasya vyavasāyaviṣayatvāt
tadghaṭitasyāpramātvasya kathamapi bhramānuvyavasāyena grahaṇaṃ na
sambhavatīti apramātvaṃ na prāthamikajñānagrahaviṣayatvarūpasvatastvavat/
api tu anumānavedyatvākhyaparatastvavaditi bhāvaḥ/
visaṃvādipravṛttīti/
viphalapravṛttītyarthaḥ/
dīpikā
anyathākhyātisamarthanam/
nanu sarveṣāṃ
jñānānāṃ yathārthatvāt ayathārthajñānameva nāstīti/ na ca 'śuktau
idaṃ rajatamṛ' iti jñānāt pravṛttidarśanāt
anyathākhyātisiddhiriti vācyam/ rajatasmṛtipurovartijñānābhyāmeva
pravṛttisambhavāt/ svatantropasthiteṣṭabhedāgrahasyaiva sarvatra

pravartakatvena 'nedam rajatamṛ' ityādau atiprasaṅgābhāvāditi
cet - na/ satyarajatasthale purovartiviśeṣyakarajatatvaprakārakajñānasya
lāghavena pravṛttijanakatayā śuktāvapi rajatārthipravṛttijanakatavena
viśiṣṭajñānasyaiva kalpanāt/
prakāśikā
gurumataṃ nirasya
anyathākhyātiṃ vyavasthāpayati - nanvityādinā/ yathārthatvāt -
pramātvāt/ ayathārthajñānameva nāstīti/
tadabhāvavadviśeṣyakatatprakārakatvarūpāyathārthatvaṃ jñānavṛtti netyarthaḥ/
tena na siddhyasiddhibhyāṃ vyāghātaḥ/ ayathārthatvasya tu
prasiddhiricchādau bodhyā/ anyathākhyātīti/ tadanaṅgīkāre
purovarttiviśeṣyakarajatatvādirūpeṣṭatāvacchedakaprakārakajñānasya
saṃvādivisaṃvādisādhāraṇapravṛttijanakatayā tatra pravṛttireva na
syāditi bhāvaḥ/ rajatasmṛtīti/ klptaniyatapūrvavartibhyāmityādiḥ/
sambhavāditi/ tathā ca pravṛttiṃ prati viśiṣṭajñānatvena kāraṇataiva
nāstīti tadanurodhena anyathākhyātikalpanaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ/
nanvevaṃ yatra 'nedam rajatam' ityādibādhagrahaḥ tatrāpi pravṛttiḥ
syādityata āha - upasthiteti/ etāvatā smṛtirūpakāraṇāpekṣā
sphuṭīkṛtā/ iṣṭabhedāgrahasyaiva -
rajatādirūpeṣṭabhedagrahābhāvasyaiva/ evakāreṇa viśiṣṭajñānasya
pravartakatvavyavacchedaḥ/ sarvatreti/ rajate śuktau cetyarthaḥ/
satyarajatasthale viśiṣṭajñānatvenaiva pravṛttiṃ prati kāraṇatvameṣṭavyam/
anyathā dharmadharmijñānayoḥ iṣṭabhedāgrahatvarūpagurudharmāvacchinnasya ca
kāraṇatāpatteḥ/ evaṃ ca tatra pravṛttiṃ pratyanvayavyatirekābhyāṃ
viśiṣṭajñānasya kāraṇatāyāṃ lāghavāt sāmānyataḥ pravṛttitvāvacchinnaṃ
prati viśiṣṭajñānatvena anugatakāryakāraṇabhāvasyaiva kalpanīyatayā
visaṃvādipravṛtterapi tatkāryatāvacchedakāvalīḍhatayā tatpūrvaṃ
viśiṣṭajñānasya kalpanīyatvāt anyathākhyātirnirābādhaiveti samādhatte
- satyarajateti/ rajatatvaprakārakajñānasyeti/
tādṛśajñānatvāvacchinnasyetyarthaḥ/ pravṛttijanakatayā -
pravṛttitvāvacchinnajanakatayā/ viśiṣṭajñānasyaiva -
purovartiviśeṣyakeṣṭatāvacchedakaprakārakajñānasyaiva/ etena
iṣṭabhedāgrahasya vyavacchedaḥ/ kalpanāt - anumānāt/ tatprayogastu
- 'iyam purovartiviśeṣyakeṣṭatāvacchedakaprakārakajñānajanyā,
pravṛttitvāt, rajatasthalīyapravṛttivat' iti/ syādetat - pratyakṣe
sannikarṣasya kāraṇatayā rajatatvāṃśe tadabhāvena kathaṃ śuktau 'idam
rajatam' iti pratyakṣamiti cet,
maivam/
alaukikasannikarṣasyāpi pratyakṣajanakatāyā vyavasthāpitatvena
jñānalakṣaṇapratyāsattereva prakṛte sambhavāt/

bālapriyā
gurumatamiti/
sarvāṇi jñānāni tadvati tatprakārakatvarūpapramātvavanti/ tadabhāvavati
tatprakārakatvarūpāpramātvavat kimapi jānaṃ na bhavatīti
prābhākaramatamityarthaḥ/ nanu dīpikāyām ayathārthajñānameva nāstīti
gurumatānuvādo na yuktaḥ/ ayathārthajñānasya prasaddhitve taninaṣedho na
yuktaḥ/ ayathārthajñānasyāprasiddhatve ca pratiyogyaprasiddhyā tanniṣedho
na yukta iti siddhyasiddhibhyāṃ vyāghātādityata āha -
tadabhāvavaditi/ ayathārthatvaṃ pakṣaḥ, jñānavṛttitvābhāvaḥ sādhyaḥ,
jñānatvavyāpakapramātvaviruddhatvāt iti hetuḥ/ tadanaṅgīkāra
iti/ tadabhāvavadviśeṣyakatatprakārakajñānarūpānyathākhyātyanaṅgīkāra
ityarthaḥ/ purovartiviśeṣyaketi/ purovartiviśeṣyakapravṛttiṃ prati
purovartiviśeṣyakeṣṭatāvacchedakaprakārakajñānaṃ hetuḥ/ rajatārthinaḥ
puruṣasya purovartini idaṅkārāspade vastuni
iṣṭatāvacchedakarajatatvajñāne vinā pravṛtteranudayāt/ tathā ca
śuktiviśeṣyakarajatatvaprakārakajñānātmakānyathākhyātimantareṇa
pravṛttirna ghaṭate/ ataḥ pravṛttyanusāreṇa taddhetubhūtā
anyathākhyātiraṅgīkāryeti śaṅkiturāśayaḥ/ saṃvādipravṛttiḥ
saphalapravṛttiḥ/ visaṃvādipravṛttiḥ/ viphalapravṛttiḥ/
nanu viśiṣṭajñānaṃ
pravṛttikāraṇaṃ vā jñānadvayaṃ tatkāraṇaṃ vetyatra vinigamanāvirahāt
'rajatasmṛtipurovartijñānābhyāmeva pravṛttisambhavāt'
ityuktamityatrāha - kḷptaniyatapūrvavartibhyāmityādiriti/
viśiṣṭajñānasya pravṛttikāraṇatvaṃ vadatā naiyāyikenāpi
viśiṣṭajñānātpūrvaṃ idamityākārakaṃ purovartiviṣayakaṃ pratyakṣaṃ
rajatasmaraṇaṃ ceti jñānadvayaṃ bhavatītyaṅgīkriyate/
tathā ca
kḷptaniyatapūrvavartibhyāṃ idañjñānarajatasmaraṇābhyāmeva pravṛtteḥ
sambhave
viśiṣṭajñānamanāvaśyakamiti bhāvaḥ/ viśiṣṭajñānatveneti/
purovartiviśeṣyakarajatatvādiprakārakajñānatvenetyarthaḥ/
nanvevamiti/ rajatasmṛtipurovartijñāne eva pravṛttikāraṇe;
viśiṣṭajñānaṃ tu na pravṛttikāraṇamityaṅgīkāra ityarthaḥ/ pravṛttiḥ
syāditi/ rajatasmṛtipurovartijñānayoḥ sattvāditi bhāvaḥ/
rajatādirūpeti/ rajatādirūpaṃ yat iṣṭaṃ
tatpratiyogikabhedajñānābhāvasyetyarthaḥ/ tathā ca
purovartiviśeṣyakarajatādirūpeṣṭapratiyogikabhedaprakārakajñānābhāvav i
- śiṣṭe purovartijñānarajatasmaraṇe purovartini
rajatārthipravṛttiheturiti 'nedam rajatam' iti bādhajñānakāle na
pravṛttyāpattiriti bhāvaḥ/ idamiti

dharmijñāna-rajatatvajñānabhedāgrahāṇāṃ trayāṇāṃ kāraṇatvāpekṣayā
viśiṣṭajñānasyaikasya kāraṇatve lāghavamiti mūle 'bhipretam/ tadāha -
satyarajatasthala ityādinā/ yadyapi dharmadharmijñānayoḥ kāraṇatvaṃ
viśiṣṭajñānakāraṇatāvādyapi
aṅgīkaroti, tathāpi
'nedaṃ rajatam' iti bādhagrahakāle pravṛttivāraṇāya
iṣṭabhedagrahābhāvatvāvacchinnasya kāraṇatvaṃ prābhākareṇocyate
naiyāyikena viśiṣṭajñānatvāvacchinnasya kāraṇatvamucyate/ tatra
kāraṇatāvacchedakalāghavaṃ naiyāyikasyaiveti bhāvaḥ/ sāmānyataḥ
pravṛttitvāvacchinnaṃ pratīti/
saṃvādivisaṃvādipravṛttisādhāraṇapravṛttitvāvacchinnaṃ pratītyarthaḥ/
tatkāryatāvacchedakāvalīḍhatayeti/ tasya viśiṣṭajñānasya yat
kāryatāvacchedakaṃ pravṛttitvaṃ tadāśrayatayetyarthaḥ/ tatpūrvamiti/
visaṃvādipravṛtteḥpūrvamityarthaḥ/ rajatatvāṃśe tadabhāveneti/
sannikarṣābhāvena cakṣussaṃyuktaśaktisamavāyābhāvenetyarthaḥ/
jñānalakṣaṇeti/ rajatasmaraṇātmakaṃ yat rajatatvaprakārakajñānaṃ sa eva
rajatatvabhānaprayojakaḥ saṃnikarṣa iti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
ayathārthānubhavanirūpaṇam
AnTs_64 ayathārthānubhavas trividhaḥ saṃśayaviparyayatarkabhedāt / ekasmin dharmini viruddhanānādharmavaiśiṣṭyāvagāhi jñānaṃ saṃśayaḥ / yathā sthāṇur vā purṣo veti / mithyājñānaṃ viparyayaḥ / yathā śuktāv idaṃ rajatam iti / vyāpyāropeṇa vyāpakāropas tarkaḥ yathā yadi vahnir na syāt tarhi dhūmo'pi na syād iti //
ayathārthānubhavastrividhaḥ - saṃśaya-viparyaya-tarkaṃbhedāt/
ekasmin dharmiṇi viruddhanānādharmavaiśiṣṭyajñānaṃ saṃśayaḥ/ yathā
sthāṇurvā puruṣo veti/ mithyājñānaṃ viparyayaḥ/ yathā śuktau idaṃ
rajatam iti/ vyāpyāropeṇa vyāpakāropastarkaḥ/ yathā yadi
vahnirnasyāt tarhi dhūmo 'pi na syāt iti/
dīpikā
ayathārthānubhāvaṃ vibhajate - ayathārtha
iti/ svapnasya mānasaviparyayarūpatvāt na traividhyavirodhaḥ/
saṃśayalakṣaṇamāha - eketi/ ghaṭapaṭāviti
samūhālambane 'tivyāptivāraṇāya eketi/ 'ghaṭaḥ dravyam'
ityādāvativyāptivāraṇāya viruddheti/ 'ghaṭatvaviruddhapaṭatvavān'
ityatra ativyāpitavāraṇāya nāneti/ viparyayalakṣaṇamāha - mithyeti/
tadabhāvavati tatprakārakanirṇaya ityarthaḥ/ tarkaṃ lakṣayati - vyāpyeti/
yadyapi tarkaḥ viparyaye 'ntarbhavati, tathāpi pramāṇānugrāhakatvāt
bhedena saṅkīrtanam/
prakāśikā
nanu
ayathārthānubhavasya traividhyakathanam mūle 'saṅgatam, svapnajñānasya
anubhūtapadārthasmaraṇakaphapittādirūpadoṣaśubhāśubhādṛṣṭairjāyamānasya
bādhitārthaviṣayakasya anubhavasiddhatvādata āha - svapnasyeti/ yadyapi

pradeśaviśeṣāvasthitamanassaṃyogaḥ svapnaḥ/ tathāpi
tadasamavāyikāraṇakajñāne svapnaśabdo bhākta ityavadheyam/
cākṣuṣādirūpatvāsambhavādāha - mānaseti/ yattu smṛmirūpaṃ
svapnajñānamiti tat bhāṣyādiviruddhamityupekṣitam/
koṭyoravyāpyavṛttitvajñānottaraṃ jāyamāne ekasmin dharmiṇi
ghaṭatadabhāvobhayaprakārakasamuccaye 'tivyāptivāraṇāya
virodhaviṣayakatvasya niveśe 'pi nānetyasyāvaśyakateti
darśayitumāha - ghṭatvaviruddheti/ nānetīti/
ekadharminiṣṭhaviśeṣyatānirūpitaviruddhanānādharmaniṣṭhaprakāratākatvābhāvāt
nātivyāptiriti bhāvaḥ/ na ca
vibhinnarūpeṇaikadharmiviśeṣyakaviruddhānekadharmaprakārakajñāne 'tivyāptiriti
śaṅkyam/ ekadharmāvacchinnaviśeṣyatāghaṭitapariṣkārakāraṇena
adoṣāditi dik/ tantrāntare brahmabhinne sarvasminnevamithyāśabdasya
prayogadarśanādāha -
tadabhāvavatīti/ pramāvāraṇāya idam/
tadabhāvavadviśeṣyakatvāvacchinnatatprakārakatvetyādyarthavivakṣaṇāt na
samūhālambane 'tiprasaṅgaḥ/ saṃśayasya icchāyāśca vāraṇāya
saṃśayānyajñānārthakaṃ niścayayadamiti saṅkṣepaḥ/
mūle
vyāpyāropeṇeti/ āhāryavyāpyavattābhramajanya -
āhāryavyāpakavattābhramastarka ityarthaḥ/
āhāryajñānamātre 'tiprasaṅgavāraṇāya janyāntam/ yatra nāyam puruṣa
iti niścayasattve śākhādau karādibhramāt 'ayaṃ puruṣaḥ'
ityādyāhāryāropaḥ tatrātivyāptivāraṇāya prathamamāhāryapadam/
rajatatvavyāpyābhāvavattāgrahakāle āhāryaṃ
yadrajatatvavyāpyavattājñānamṛ tajjanye 'idam rajatam'
ityanāhāryajñāne 'tivyāptivāraṇāya dvitīyamāharyapadam/ tarke
āpādyavyatirekaniścaya āpādyāpādakayorvyāptiniścayaśca kāraṇamiti
dhyeyam/ tarkastu mānasaviparyayarūpa eveti kathamayathārthasya
traividhyakathanamityāha - yadyapīti/ pramāṇānugrāhakatvam - pramāṇena
pramāyāṃ jananīyāyāṃ pratibanadhakavighaṭanadvāropayogitvam/
bhedeneti/ tarkatvarūpavailakṣaṇyenetyarthaḥ/ tarkasya
prāmāṇānugrāhakatvajñāpanāya tathā kathanamiti bhāvaḥ/
bālapriyā
bhākta iti/
lākṣaṇikaḥ kārye kāraṇopacāra ityarthaḥ/ tathā ca svāpnaṃ vijñānaṃ
viparyaye 'ntarbhūtamiti bhāvaḥ/ bhāṣyādiviruddhamiti/"uparatendriyagrāmasya pralīnamanaskasya indriyadvāreṇaiva
yadanubhavanaṃ mānasam, tat svapnajñānam"iti praśastapādabhāṣye
tadvyākhyānakandalyādigranthe ca svapnasyānubhavarūpatāpratipādanāditi
bhāvaḥ/ ekadharmiviśeṣyakaviruddhanānādharmaprakārakajñānaṃ saṃśayaḥ/

ghaṭapaṭāviti jñānasya viruddhaghaṭatvapaṭatvarūpānekadharmaprakārakatvāt
tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya ekadharmiviśeṣyaketyuktam/
ghaṭapaṭarūpānekadharmiviśeṣyakaṃ ghaṭapaṭāviti jñānamimiti
nātivyāptiḥ/ ghaṭo dravyamiti jñānasya ghaṭarūpaikadharmiviśeṣyakatvāt
ghaṭatva-dravyatvarūpānekadharmaprakārakatvācca tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya
viruddheti dharmaviśeṣaṇam/ ghaṭatvadravyatvayoparekatra ghaṭe
vartamānayorekatrāvartamānatvarūpaviruddhatvābhāvāt nātivyāptiḥ/
ghaṭatvaviruddhapaṭatvavān iti jñānasyāpi
ekadharmipaṭaviśeṣyakaviruddhapaṭatvarūpadharmaprakārakatvāt
tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya nānādharmaprakāraketyuktam/ yadyapi
ghaṭatvaviruddhapaṭatvavāniti jñānasyāpi
ghaṭatvapaṭatvarūpanānādharmaprakārakatvamasti, tathāpi tasmin jñāne
ghaṭatvaṃ virodhāṃśe prakāraḥ paṭatvaṃ tu paṭāṃśe prakāra iti
ekasmin dharmiṇi tayoḥ prakārakatvaṃ nāstīti nātivyāptiḥ/
nanu ayaṃ
paṭatvavāniti jñānasyāpi vastuto ghaṭatvavirudvaṃ yat paṭatvaṃ
tatprakārakatvena tatrātivyāptivāraṇameva nānetyasya prayojanaṃ
bhavitumarhatīti 'ghaṭatvaviruddhapaṭatvavān' iti
jñānaparyantānudhāvanaṃ dīpikāyāmayuktamityatrāha - koṭyoriti/
ghaṭaḥ tadabhāvaścāvyāpyaṃvṛttiḥ iti jñānānantaraṃ jāyamāne 'ayaṃ
ghaṭavān ghaṭābhāvavāṃśca' ityākārake samuccayasaṃjñake jñāne
vastutaḥ ghaṭaviruddhaḥ yo ghaṭābhāvaḥ tatprakārakatvāt
tatrātivyāptivāraṇāya koṭidvayavirodhaviṣayakatvamapi
niveśanīyam/ koṭyoravyāpyavṛttitvajñānaśūnyakālīne samuccaye
eva koṭyorviṃrodho viṣayaḥ/ tayoravyāpyavṛttitvajñānakālīne
samuccaye tu koṭyorvirodho na bhāsate/ tathā coktasamuccayasya
virodhaviṣayakatvābhāvāt nātivyāptiḥ/ tathā cāyaṃ
paṭatvavāniti jñānasya vastutaḥ ghaṭatvaviruddhaṃ yat paṭatvaṃ
tadviṣayakatve 'pi virodhaviṣayakatvābhāvāt na tatrātivyāptiḥ vaktuṃ
śakyata ityāśayena 'ayaṃ ghaṭatvaviruddhapaṭatvavān iti
jñānaparyantānudhāvanam/ tasya jñānasya virodhaviṣayakatvāt prasaktāyā
ativyāptervāraṇāya nāneti viśeṣaṇamiti bhāvaḥ/
ekadharminiṣṭhaviśeṣyatetyādi/ ayaṃ ghaṭatvaviruddhapaṭatvavān
iti jñāne ghaṭatvamapi prakāraḥ paṭatvamapi prakāraḥ/
parantu
ghaṭatvaniṣṭhaprakāratā virodhaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitā,
paṭatvaniṣṭhaprakāratā paṭaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitā/ dvayoḥ
ghaṭatvapaṭatvaniṣṭhaprakāratayoḥ ekadharminiṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvaṃ
nāstīti tādṛśajñāne
ekadharminiṣṭhaviśeṣyatānirūpitanānādharmaniṣṭhaprakāratānirūpakatvābhāvāt

nātivyāptiriti bhāvaḥ/ vibhinnarūpeṇeti/ 'parvato vahnimān dravyaṃ
vahnyabhāvavat' ityākārake samūhālambane parvatatvadravyatvābhyāṃ
parvatarūpaikadharmiviśeṣyake 'tivyāptiḥ/
parvataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitavahnitadabhāvarūpanānādharmaniṣṭhaprakāratānirūpakatvāditi
bhāvaḥ/ ekadharmāvacchinneti/ tathā ca
ekadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitanānādharmaniṣṭhaprakāratānirūpakajñānatvaṃ
saṃśayasya lakṣaṇam/ 'parvato vahnimān, dravyaṃ vahnyabhāvavat' iti
jñāne vahniniṣṭhaprakāratā parvatatvāvacchinnaviśeṣyatānirūpitā
vahnyabhāvaniṣṭhaprakāratā dravyatvāvacchinnaviśeṣyatānirūpiteti dvayoḥ
prakāratayoḥ ekadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitatvaṃ nāstīti
nātivyāpitariti bhāvaḥ/
nanvevamapi
ghaṭatadabhāvayoravyāpyavṛttitvajñānakālīne 'bhūtalaṃ ghaṭavat
ghaṭābhāvavacca' ityākārake samuccaye 'tivyāptiḥ/ tasyāpi
bhūtalatvarūpaikadharmāvacchinnaviśeṣyatānirūpitaghaṭatadabhāvarūpanānādharma
- niṣṭhaprakāratānirūpakatvādityata āha-digiti/
1svaghaṭitadharmāvacchinnapratibandhakatānirūpitapratibadhyatāvacchedakībhūtā
yā
svanirūpakatāvacchedakadharmāvacchinnanirūpitavirodhaviṣayitānirūpitā
prakāritā samānādhikaraṇyasambandhena tadviśiṣṭaprakāritaiva
saṃśayatvam/ tacca
samuccayavyāvṛttam/ samuccaye virodhābhānena
koṭidvayaviṣayitayoḥ virodhaviṣayitvānirūpitatvāt/ saṃśaye
cāntataḥ koṭyoḥ saṃsargatayā parasparavirodhabhānopagamena
lakṣaṇasamanvaya iti bhāvaḥ/ etena samuccaye 'tivyāptivāraṇāya jñāne
virodhaviṣayakatvaviśeṣaṇadāne tata eva ghaṭapaṭāviti jñānasya dravyam
iti jñānasya ca vāraṇasambhavāt ekadharmiviśeṣyakatvaviśeṣaṇaṃ dharme
viruddhatvaviśeṣaṇaṃ ca vyartham/ tayorjñānayoḥ
virodhaviṣayakatvābhāvenaiva vāraṇāditi śaṅkāyāḥ nāvasaraḥ/
uktapariṣkāra eva prakṛtagranthatātparyāditi/
1. svaghaṭitetyādi/
svaṃ bhūtalaṃ ghaṭavanna veti saṃśayaniṣṭhā ghaṭanirūpitā prakāritā
tadghaṭito dharmaḥ
ghaṭanirūpitaprakāritvāvacchinnabhūtalanirūpitaviśeṣyitāśālijñānatvaṃ
tadavacchinnā bhūtalaṃ ghaṭavadityākārakajñānaniṣṭhā pratibandhakatā
tannirūpitā yā pratibadhyatā bhūtalaṃ ghaṭābhāvavaditi jñānaniṣṭhā
tadavacchedakībhūtā ghaṭābhāvanirūpitā prakāritā, evaṃ svaṃ
ghaṭanirūpitaprakāritā tannirūpakatā ghaṭaniṣṭhā tadavacchedakadharmaḥ
dhaṭatvaṃ tadavacchinnanirūpito yo virodhaḥ tanniṣṭhaviṣayatānirūpitā
sā ghaṭābhāvanirūpitā prakāritā bhavati ekādhikaraṇavṛttitvasambandhena

tadviśiṣṭaprakāritā ghaṭanirūpitaprakāritā bhūtalaṃ ghaṭavat na veti
saṃśaye 'stīti samanvayaḥ/
tantrāntare -
advaitavedānte/ tathā ca mithyāviṣayakaṃ jñānaṃ viparyaya ityuktau
brahmātiriktaviṣayakasya sarvasyāpi
jñānasya advaitimate
mithyāviṣayakatvāt viparyayatvāpattiḥ, ataḥ mithyājñānamityasya
tadabhāvavati tatprakārakanirṇaya iti vyākhyānaṃ kṛtamiti bhāvaḥ/
pramāvāraṇāyedamiti/ tatprakārakanirṇayaḥ viparyayaḥ
ityetāvanmātroktau ayaṃ ghaṭa ityādipramāyāmativyāptiḥ tasyā
api ghaṭatvādiprakārakatvāt/ tadvāraṇāya tadabhāvavatīti viśeṣaṇam/
ayaṃ ghaṭa ityādipramāyāḥ ghaṭatvavadviśeṣyakatvena
ghaṭatvābhāvavadviṣyakatvābhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/ na
samūhālambane 'tiprasaṅga iti/ raṅgarajatayoḥ 'ime
raṅgarajate' iti pramāyāṃ nātivyāpitarityarthaḥ/ tasyāḥ pramāyāḥ
rajatatvābhāvavadraṅgaviśeṣyakatve rajatatvaprakārakatve ca
satyapi raṅgatvābhāvavadviśeṣyakatvāvacchinnarajatatvaprakārakatvaṃ
nāsti,
rajatatvaniṣṭhaprakāratāyāḥ
rajatatvavadrajataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvena
rajatatvābhāvavadraṅganiṣṭhaviśeṣyatānirūpitatvābhāvāt raṅgāṃśe
rajatatvasyāprakāratvāditi bhāvaḥ/ avaśiṣṭaṃ sarvaṃ pratyakṣapariccheda
evoktamityāśayenoktam saṅkṣepa iti/
vyāpyāropeṇa
vyāpakāropastarkaḥ/ āropaśabdasya āhāryabhramaityarthaḥ/ āhāryatvaṃ
ca bādhakālīnecchājanyatvam/ tṛtīyāyāḥ janyatvamarthaḥ/ tasya
vyāpakārope 'nvayaḥ/ vyāpyasyāropaḥ vyāpyāropaḥ/ ṣaṣṭhyāḥ
viṣayatvamarthaḥ/ tathā ca bādhakālīnecchājanyavyāpyaviṣayakabhramajanyaḥ
bādhakālīnecchājanyavyāpakaviṣayako bhramastarka iti phalati/ yadi
parvato vahnyabhāvavān syāt tarhi dhūmābhāvavān syāt
ityākārakastarkaḥ/ tatra vyāpyaḥ vahnyabhāvaḥ tadviṣayakaḥ āropaḥ
parvato vahnyamāniti bādhakālīnayā icchayā janyaḥ bhramaḥ yadi
parvato vahnya bhāvavān syāt ityākārakaḥ, tajjanyaḥ vyāpakasya
dhūmābhāvasya āropaḥ tarhi dhūtābhāvavān syādityākārakaḥ/ sa eva
tarkaḥ/ vyāpyaviṣayakabhrame āhāryatvaviśeṣaṇādāne śākhāyāṃ
puruṣatvavyāpyakarabhramāt yatra ayaṃ puruṣa ityāhāryāropaḥ
tatrātivyāptiḥ tadvāraṇāya āhāryatvaviśeṣaṇam/ śākhāyāṃ karabhramaḥ na
āhārya iti nātivyāptiḥ/ vyāpakārope āhāryatvaviśeṣaṇādāne
āhāryāt rajatatvavyāpyavat idamiti jñānāt jāyamāne idaṃ
rajataṃ ityākārake anāhāryabhrame 'tivyāptiḥ/ tadvāraṇāya tat/

tadāha - āhāryavyāpyavattetyādi/ nāyaṃ puruṣa iti niścayasatva
iti/ 'ayaṃ puruṣa' iti bhramasya āhāryatvasampādanāyaitaduktm/
rajatatvavyāpyavattājñānasya āhāryatvasampādanāya
rajatatvavyāpyābhāvavattāgrahakāle iti/
āpādyavyatirekaniścaya
iti/ āpādyaḥ prasañjanīyaḥ, dhūmābhāvaḥ tadvyatirekaḥ
dhūmābhāvābhāvaḥ dhūmarūpaḥ tanniścayaḥ, āpādyasya dhūmābhāvasya āpādakasya
vahnyabhāvasya ca yā vyāptiḥ tanniścayaśca tarke kāraṇamityarthaḥ/
kathamayathārthasya traividhyakathanamiti/ saṃśayo viparyayaśceti
dvaividhyakathanasyaiva yuktatvādityarthaḥ/ pratibandhakavighaṭanadvāreti/
pratibandhakībhūtavyabhicāraśaṅkānivartanadvāretyarthaḥ/
tarkātiriktaviparyayāṇāṃ tu nāsti pramāṇānugrāhakatvam, tarkasya tu
tadastīti vailakṣaṇyasūcanāya viparyayayāntarbhūtasyāpi tarkasya
pṛthaṅnirdeśa ityarthaḥ/ tathā ca viparyaye tarkatvākāraḥ
pramāṇānugrāhakatāvacchedakaḥ, viparyayatvaṃ tu na tatheti
viśeṣajñāpanāya viparyayatvatarkatvābhyāṃ vibhāga iti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
smṛtinirūpaṇam
AnTs_65 smṛtir api dvividhā / yathārthāyathārthā ca pramājanyā yathārthā / apramājanyāyathārthā //
smṛtirapi dbividhā - yathārthā ayathārthā
ceti/ pramājanayā yathārthā/ apramājanyā ayathārthā/
sukhādinirūpaṇam
AnTs_66 sarveśām anukūlatayā vedanīyaṃ sukham //
AnTs_67 sarveśāṃ pratikūlatayā vedanīyaṃ duḥkham //
AnTs_68 icchā kāmaḥ //
AnTs_69 krodho dveṣaḥ //
AnTs_70 kṛtiḥ prayatnaḥ //
AnTs_71 vihitakarmajanyo dharmaḥ //
AnTs_72 niṣiddhakarmajanyas tv adharmaḥ //
AnTs_73 buddhyādayo'ṣṭāv ātmamātraviśeṣaguṇāḥ //
AnTs_74 buddhīcchāprayatnā dvividhāḥ / nityā anityāś ca / nityā īśvarasya / anityā jīvasya //
sarveṣāṃ
anukūlatayā vedanīyaṃ sukham/ pratikūlatayā vedanīyaṃ duḥkham/
icchā kāmaḥ/ krodho dveṣaḥ/ kṛtiḥ prayatnaḥ/ vihitakarmajanyo dharmaḥ/
niṣiddhakarmajanyo 'dharmaḥ/ buddhyādayaḥ aṣṭau ātmamātraviśeṣaguṇāḥ/
buddhīcchāprayatnā
nityā anityaśca/
nityā īśvarasya/ anityā jīvasya/
dīpikā
smṛtiṃ vibhajate -

smṛtiriti/ sukhaṃ lakṣayati - sarveṣāmiti/ 'sukhī aham'
ityādyanuvyasāyagamyaṃ sukhatvādikameva lakṣaṇam/ yathāśrutaṃ tu
svarūpakathanamiti draṣṭavyam/
prakāśikā
nanu 'sarveṣāṃ
anukūlatayā vedanīyam' ityādi mūlaṃ sukhādilakṣaṇaparaṃ na
sambhavati, padadravnayopabhogādijanyasakhe sādhūnāṃ dveṣadarśanāt
avyāpterityāśaṅkāyāṃ 'sukhyaham' ityādipratyakṣasiddhaṃ
sukhatvādikameva lakṣaṇamityāha - sukhī ahamityādyanuvyavasāyeti/
sukhatvādītyādinā dukhatvaparigrahaḥ/ yathāśrutaṃ tviti/
sarveṣāmanukūlatayā ityādikamityarthaḥ/
bālapriyā
sarveṣāṃ
anukūlatayā vedanīyaṃ sukham iti mūlāt
anukūlatvaprakārakajñānaviṣayatvaṃ sukhasya lakṣaṇamiti pratīyate/ tathā
sati parakīyadravyopabhogajanye sukhe sādhūnāṃ dveṣadarśanena
sādhuvṛttipratikūlatvaprakārakajñānaviṣayatvasyaiva
tatra sattvena sarveṣāṃ
anukūlatayā vedanīyatvasya tādṛśasukhe 'bhāvenāvyāptyāpatteḥ idaṃ
lakṣaṇaṃ ayuktamiti śaṅkānivāraṇārthaḥ sukhyahamityādidīpikāgrantha
ityāha - nanu sarveṣāmityādinā/
tarkasaṅgrahaḥ
saṃskāranirūpaṇam
AnTs_75 saṃskāras trividhaḥ / vego bhāvanā sthitisthāpakaś ceti / vegaḥ pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttiḥ / anubhavajanyā smṛtihetur bhāvanātmamātravṛttiḥ / anyathā kṛtasya punas tadavasthāpādakaḥ sthitisthāpakaḥ kaṭādipṛthivīvṛttiḥ //
saṃskāraḥ trividhaḥ -
vegaḥ bhāvanā sthitasthāpakaśceti/ vegaḥ
pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttiḥ/ anubhavajanyā smṛtihetuḥ bhāvanā/
ātmamātravṛttiḥ/ anyathā kṛtasya (sthitasya) punaḥ tādavasthyāpādakaḥ
sthitasthāpakaḥ/ kaṭādipṛthivīmātravṛttiḥ/
dīpikā
saṃskāraṃ vibhajate
- saṃskāra iti/ saṃskāratvajātimān saṃskāra/ vegasyāśrayamāha -
vega iti/ vegatvajātimān vegaḥ/ bhāvanāṃ lakṣayati - anubhaveti/
anubhavadhvaṃse 'tivyāptivāraṇāya smṛtīti/
ātmādāvativyāptivāraṇāya anubhaveti/ smṛterapi saṃskārajanakatvaṃ
navīnairuktam/ sthitasthāpakaṃ lakṣayati - anyatheti/ saṅkhyādayaḥ aṣṭau
naimittikadravatvavegasthitasthāpakāḥ sāmānyaguṇāḥ/
prakāśikā
anubhavetīti/
smṛtiṃ saṃskāraṃ prati ca anubhavatvenaiva kāraṇatvaṃ vadatāṃ prācāṃ

ayamabhiprāyaḥ - tattadviṣayakasmṛtiṃ prati tattadviṣayakasaṃskāraṃ prati ca
tattadviṣayakānubhavatvenaiva hetutā na tu tattadbiṣayakajñānatvena,
anubhavatvasyāpi jātitvena jñānatvāpekṣayā gauravāsaṃbhavāt/ na ca
vinigamanāviraha iti śaṅkyam, vyāpyadharmapuraskāreṇa
kāraṇatvasambhave vyāpakadharmasyānyathāsiddhinirūpakatvāditi/
navīnāḥ punaḥ -
anubhavānāṃ tattadviṣayakasmṛtiṃ tādṛśasaṃskāraṃ prati ca
tattadviṣayakajñānatvenaiva hetutā, na tu anubhavatvena, saṃskārasya
phalanāśyatayā prathamasmaraṇenaiva anubhavajanyasaṃskārasya nāśena
sakṛtadanubhūtasya smaraṇottaraṃ asmaraṇaprasaṅgāt/ na ca
svajanyasmaraṇasya saṃskāranāśakatve smṛtisādhāraṇena jñānatvena
hetutve 'pi ghaṭapaṭādirūpanānāviṣayāvagāhinā anubhavena janitasya
tāvadviṣayakasaṃskārasya ghaṭādyekaikagocarasmaraṇenāpi vināśāt
taduttaraṃ paṭādismaraṇānupapattiḥ, tattadviṣayakasaṃskārābhāvāt/
smṛtijanyapaṭādigocarasaṃskārasya ca bhinnarviṣayakatayā
paṭādismārakatvāyogāt/ ataḥ svajanyacaramasmṛterevānāyatyā
tattadvyaktitvena tattatsaṃskāranāśakatāyā aṅgīkartavyatayā
anubhavatvena
janakatāyāmapi na doṣa iti vācyam/, anyūnaviṣayakasyaiva phalasya
nāśakatvāṅgīkāreṇa adoṣāt/ jāyate ca punaḥ punaḥ smaraṇāt
dṛḍhataraḥ saṃskāraḥ/ dārḍhyaṃ ca saṃskāragataḥ jātiviśeṣaḥ jhaṭiti
smṛtyutpādaprayojakaḥ/ na ca daivavaśasampannāt jhaṭiti
udbodhakasamavadhānādeva jhaṭiti smṛtiniyamopapattau na
tatprayojakatayā saṃskāragataḥ jātiviśeṣaḥ siddhyatīti vācyam/
jhaṭiti smṛteḥ
daivādhīnajhaṭityudbodhakasamavadhānādhīnatvamabhyupagamya
saṃskārātiśayakhaṇḍane śāstrādāvabhyāsasyaivānāpatteḥ/ kiṃ ca parityajya
ca niścitāvyabhicārakaṃ rūpaṃ gṛhyamāṇavyabhicārakeṇa kāraṇatvakalpanaṃ
sa sambhavatīti nānubhavatvena smṛtisaṃskārahetutāsambhavaḥ - iti
prāhuḥ/ tanmataṃ darśayati - smṛterapīti/ apinā anubhavaparigrahaḥ/
etanmate lakṣaṇe ca anubhavajanyā iti sthāne jñānajanyeti
niveśanīyam/
bālapriyā
vyāpyadharmapuraskāreṇeti/ vyāpyadharmaḥ anubhavatvam,
vyāpakadharmaḥ jñānatvam/ anyathāsiddhinirūpakatvāditi/ na hi daṇḍasya
dravyatvena rūpeṇa ghaṭakākaraṇatvamiti bhāvaḥ/ saṃskārasya
phalanāśyatayeti/ smaraṇarūpeṇa phalena nāśyatayetyarthaḥ/ tathā ca
saṃskāraṃ prati anubhavatvena hetutve yatra
ghaṭaviṣayakānubhavajanyasaṃskāreṇa ghaṭasmaraṇaṃ jātam, tatra punaḥ
kālāntare ghaṭasmaraṇaṃ na syāt ghaṭasaṃskārasya prāthamikaghaṭasmaraṇena

naṣṭatvāt/ na ca ghaṭasmaraṇāt punaḥ/ saṃskāro jāyate tena
punarghaṭasmaraṇamiti bhavatā vaktuṃ śakyate/ anubhavatvena kāraṇatvapakṣe
ghaṭasmaraṇe saṃskārakāraṇatāvacchedakānubhavatvābhāvena tasya
saṃskārotpādakatvāyogāt/ jñānatvena kāraṇatve tu smaraṇe 'pi
jñānatvasattvena tasyāpi saṃskārakāraṇatayā prathamotpannaghaṭasmaraṇāt
punaḥ saṃskāraḥ tataḥ smaraṇamiti smaraṇottaraṃ
smaraṇamupapadyata iti
bhāvaḥ/
na ca svajanyetyādi/
saṃskārajanyasmaraṇena saṃskāro naśyatīti svīkāre tadviṣayakajñānaṃ
tadviṣayakasmṛtiheturiti jñānatvena rūpeṇa kāraṇatvāṅgīkāre 'pi
tatra samūhālambanātmakaghaṭapaṭādinānāpadārthaviṣayakānubhavānantaraṃ
ghaṭapaṭādīnāṃ pratyekaśaḥ smaraṇamajaniṣṭa, na tu
anubhūtasakalapadārthaviṣayakaismaraṇam tatra ghaṭasmaraṇena
samūhālambanānubhavajanyasya ghaṭapaṭādinānāpadārthaviṣayakasaṃskārasya
nāśāt paṭādismaraṇānupapattiḥ paṭādiviṣayakasaṃskārasya
naṣṭatvāt/ na ca tatra ghaṭasmaraṇajanyasaṃskāraḥ paṭādismṛtiṃ janayatīti
vācyam/ ghaṭasmaraṇajanyasaṃskārasya ghaṭaviṣayakatayā tasya
paṭādismṛtijanakatvāyogāt/ tadviṣayakasmṛtiṃ prati
tadviṣayakasaṃskārasya hetutvāt
anyaviṣayakasaṃskāreṇānyāviṣayakasmaraṇāsambhavāt/ tathā ca
antimasmṛtireva saṃskāreṇānyaviṣayakasmaraṇāsambhavāt/ tathā ca
antimasmṛtireva tadvyaktitvena saṃskāranāśaṃ prati heturiti
vācyam/ itthaṃ ca anubhavatvāvacchinnaṃ saṃskārasmṛtyorheturiti
pakṣe 'pi prāthamikaghaṭasmaraṇena ghaṭānubhavajanyasaṃskāro na naśyatīti
tadbalāt punaḥ ghaṭasmaraṇaṃ bhavitumarhatīti anubhavatvenaiva
smṛtihetutvamastu iti śaṅkāgranthābhiprāyaḥ/
anyūtaviṣayakasyaivetyādi/ saṃskāre yāvantaḥ padārthāḥ
viṣayāḥ tāvatpadārthaviṣayakasamaraṇameva saṃskāranāśakam/ tathā-ca
ghaṭapaṭādi
nānāpadārthaviṣayakasamūhālambanānubhavajanyatāvadviṣayakasaṃskārasya
ghaṭamātrasmaraṇena tatsaṃskāranyūnaviṣayakeṇa nāśo na bhavatīti kramaśaḥ
paṭādismaraṇamupapadyata iti bhāvaḥ/ smaraṇe saṃskāranyūnaviṣayakatvaṃ
ca saṃskāraviṣayatāvyāpakaviṣayatākatvam/ saṃskāraṃ prati
jñānatvenaiva hetutve yuktyanataramāha - jāyate ceti/ punaḥ punaḥ
ghaṭasmaraṇāt jhaṭiti
ghaṭasmṛtiprayojakadārḍhyarūpajātiviśeṣaviśaṣṭasaṃskāro jāyata
ityanubhavasiddham/ tacca jñānatvena saṃskārahetutva eva saṅgacchate,
smaraṇasyāpi jñānatvena tataḥ saṃskārotpattisambhavāt iti bhāvaḥ/
udbodhakasamavadhānāditi/ udbodhakaṃ sambandhidarśanādi/

saṃskārātiśayakhṇḍana iti/ saṃskāragatadārḍhyākhyajātiviśeṣakhaṇḍana
ityarthaḥ/ abhyāsasyaivānāpatteriti/
saṃskāragatadārḍhyākhyajātiviśeṣakhaṇḍana ityarthaḥ/
abhyāsasyaivānāpatteriti/ saṃskāradārḍhyārthameva abhyāsakaraṇāditi
bhāvaḥ/ nanu jhaṭiti smṛtyarthaṃ jhaṭiti
smṛtiprayojakodbodhakasamavādhānārthaṃ vā śāstrābhyāsaḥ, na
saṃskāradārḍhyārthaṃ ityataḥ doṣāntaramāha - kiṃ ceti/
niścitāvyabhicārakaṃ rūpamiti/ yaddharmāvacchinnai
kāryāvyavahitapūrvavṛttyabhāvāpratiyogitvarūpāvyabhicāraniścayo 'sti
tādṛśaṃ dharmamityarthaḥ/
kāryāvyavahitapūrvavṛttyabhāvapratiyogitānavacchedakatayā niścitaṃ
dharmamiti yāvat/ gṛhyamāṇavyabhicārakeṇeti/ yaddharmāvacchinne
vyabhicāro gṛhyate tena dharmeṇetyarthaḥ/ prakṛte
smaraṇātpūrvamanubhavatvāvacchinnaṃ na niyamenāsti
dvitīyasmaraṇātpūrvamanubhavābhāvāt/ tathā cānubhavatvāvacchinnaṃ
gṛhyamāṇavyabhicārakam/ dvitīyasmaraṇātpūrvamapi jñānatvāvacchinnasya
prathamasmaraṇasya sattvāt jñānatvaṃ
niścitāvyabhicārakam/ ataḥ niścitāvyabhicāreṇa jñānatvenaiva
smṛtihetutvam, na gṛhītavyabhicāroṇānubhavatveneti bhāvaḥ/ nanu
navīnamate anubhavasyeva smṛterapi saṃskāraṃ prati hetutayā
smṛtijanye saṃskāre 'nubhavajanyatvābhāvāt 'anubhavajanyāsmṛtihetuḥ
bhāvanā' iti lakṣaṇaṃ tatrāvyāptamityata āha - etanmata iti/ tathā ca
etanmate jñānajanyatve sati smṛtihetutvameva saṃskārasya lakṣaṇam/
smṛtijanyasaṃskāre 'pi smṛtirūpajñānajanyatvamastīti nāvyāptiriti
bhāvaḥ/
dīpikā
viśeṣaguṇalakṣaṇam
anye rūpādayo
viśeṣaguṇāḥ/
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇāvṛttijātimadguṇatvaṃ
viśeṣaguṇatvam/
prakāśikā
dravyavibhājakopādhīti/ pṛthivītvajalatvādirūpaṃ
yaddravyavibhājakopādhidvayaṃ pratyekaṃ tatsamānādhikaraṇāḥ
dvitvapṛthaktvasaṃyogādayaḥ tadavṛttijātimadguṃṇatvamityarthaḥ/
rūpādviṣu caturṣu nīlatvādikam, [rūpatvādikam?] sāṃsiddhikadravatve ca dravatvāvāntarajātim, snehādiṣu daśasu
snehatvādikam, bhāvanāyāṃ saṃskāratvāvāntarajātiṃ cādāya
lakṣaṇasamanvayaḥ/ nanu idaṃ lakṣaṇa ekatvādiṣvativyāptam ekatvatvādi
jāterapi tādṛśatvāt/ na ca
tādṛśopādhidvayasamānādhikaraṇavṛttiguṇatvanyūnavṛttijātiśūnyaguṇatvam iti

tadarthaḥ/ evaṃ caikatvādiṣu saṅkhyātvādeḥ sattvāt
tādṛśajātiśūnyatvasyāsattvena nātivyāptiriti vācyam/ evamapi
parimāṇādiṣvativyāpteḥ/ parimāṇatvādeḥ tādṛśajātitvāsambhavāt
iti cet -
atra
pravadantyabhijñāḥ -
yadyadrūpāvacchinnasamānādhikaraṇaṃ yatkiñciddravyavibhājakopādhidvayaṃ
tattadbhinnā sthitasthāpakavṛttibhinnā ca yā jātiḥ tadvattve sati
guṇatvamiti tadarthaḥ/ yadrūpāvacchinnasāmānādhikaraṇyasya
samavāyasambandhaghaṭitasyaiva niveśanīyatayā yadrūpapadena
ghaṭatvāderdhartumaśakyatvāt ghaṭādau ativyāptiḥ, ato viśeṣyam/
sthitasthāpake 'tivyāptivāraṇāya sthitasthāpakavṛttibhinneti/
sthitasthāpakasya pṛthivyādicatuṣṭayavṛttitvamate tu na deyam/
rūpatvādeḥ yadrūpapadena dhartuṃ aśakyatve 'pyavāntarajātimādāya
rūpādiṣu lakṣaṇasamanvayaḥ/ pārthivānuṣṇāśītasparśasya vāyavīyāpekṣayā
vijātīyasyaiva anubhavasiddhatvāt/ saṅkhyādayastu sāmānyaguṇā
iti na tatra vaijātyaṃ jalapṛthivyādibhedena siddhāntasiddham, ataḥ
tatra nātivyāptiḥ/ tādṛśajātimadbhinnaguṇatvameva sāmānyaguṇānāṃ
lakṣaṇamavaseyam/
bālapriyā
nanu
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇāvṛttijātimadguṇatvaṃ
viśeṣaguṇasya dīpikāyāṃ lakṣaṇamuktam/ tatra dravyavibhājakopādhidvayaṃ
pṛthivītvajalatvādi tadadhikaraṇamaprasiddham,
pṛthivītvajalatvayorekatrāsattvāt, tathā ca lakṣaṇamidamasambhavītyato
vyācaṣṭe - pṛthivītvajalatvādirūpamiti/ pṛthivītvajalatvayorubhayoḥ
adhikaraṇasyāprasiddhatve 'pi pratyekaṃ tayoradhikaraṇaṃ pṛthivī jalaṃ ca
prasiddham/ tadvṛttayaḥ dvitvapṛthaktvasaṃyogādayaḥ tadavṛttirjātiḥ
rūpatvarasatvādiḥ tadvān guṇaḥ rūparasādiriti
tādṛśajātimadguṇatvasya rūparasādau sattvāt lakṣaṇasamanvayaḥ/
rūpādikaṃ tu dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇaṃ na bhavati,
dravyavibhājakapṛthivītvajalatvadvayādhikaraṇapṛthivījalayoḥ ekasya
rūpasya rasādeḥ vā avṛtteḥ/ ato dviniṣṭhaṃ dvitvādikameva tādṛśaṃ
tadavṛttitvaṃ rūpatvādijātāvastīti bhāvaḥ/ atra pratyekamityasya
tatsamānādhikaraṇetyatrādhikaraṇa evānvayaḥ na tu
tadadhikaraṇavṛttitve 'pītyavadheyam/ nīlatvādikamiti/ ādipadena
rasatvavyāpyaṃ madhuratvādi sparśatvavyāpyaṃ anuṣṇāśītatvādi ca
gṛhyate/ na ca rūpatvarasatvādijātimādāyaiva samanvayasambhave
tadvyāpyanīlatvādijātimādāya samanvayakaraṇaṃ kimarthamiti
vācyam/"atra pravadantī"tyādinā vakṣyamāṇapariṣkāra eva

lakṣaṇasyāsya tātparyāt tatra rūpatvādivyāpyajātimādāyaiva
samanvayasya kartavyatvāt/ dravatvāvāntarajātimiti/ dravatvatvavyāpyāṃ
sāṃsiddhikadravatvatvarūpāṃ jātimityarthaḥ/ snehādiṣu daśasviti/
snehaśabdabuddhisukhaduḥkhecchādveṣaprayatnadharmādharmeṣvityarthaḥ/
saṃskāratvāvāntarajātimiti/ saṃskāratvavyāpyāṃ
bhāvanātvajātimityarthaḥ/
śaṅkate - nanvidamiti/
pṛthivītvajalatvarūpayoḥ dravyavibhājakayordvayorupādhyoḥ
pratyekamadhikaraṇe pṛthivyāṃ jale ca ekatvaṃ nāsti/
pṛthivīvṛttyekatvasya jalavṛttyekatvasya ca bhinnatvena ekasya ekatvasya
ubhayatrāvṛtteḥ/ tathā ca tādṛśopādhidvayasamānādhikaraṇāḥ
dvitvasaṃyogādaya eva, tadavṛttiḥ yā jātiḥ ekatvatvarūpā jātiḥ
tadvadguṇatvaṃsyaikatve sattvāt
viśeṣaguṇalakṣaṇasya
sāmānyaguṇe ekatve 'tivyāptiriti bhāvaḥ/ tādṛśatvāditi/
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇāvṛttitvādityarthaḥ/ na ca
tādṛśeti/ tādṛśetyasya dravyavibhājaketyarthaḥ/ tathā ca
dravyavibhājakopādhidvayaṃ pṛthivītvajalatvādi pratyekaṃ
tadadhikaraṇapṛthivījalavṛttiḥ dvitvapṛthaktvādiḥ tadvṛttiḥ
guṇatvavyāpyajātiḥ saṅkhyātva-pṛthaktvatvādiḥ tacchūnyaguṇatvaṃ
rūpādāvasti/ ekatve tu nāsti, saṅkhyātvarūpatādṛśajātimattvasyaiva
sattvāt/ ato nātivyāptiriti bhāvaḥ/ guṇatvanyūnavṛttīti/
guṇatvavyāpyetyarthaḥ/ evamapīti/
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇavṛttiguṇatvavyāpyajātiśūnyaguṇatvasya
viśeṣaguṇalakṣaṇatve 'pītyarthaḥ/ parimāṇādiṣvativyāpteriti/
aṇutvamahattvādirūpaṃ parimāṇaṃ pratyekavṛtti na vyāsajyavṛtti/ ataḥ
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇaṃ na parimāṇam, api tu
dvitvādikameva tadvṛttiryā guṇatvavyāṣyajātiḥ saṅkhyātvādiḥ
tacchūnyatve sati guṇatvasya parimāṇe sattvāt tatrātivyāptiriti
bhāvaḥ/ tādṛśajātitvāsambhavāditi/
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇavṛttiguṇatvavyāpyajātitvāsambhavādityarthaḥ/
yadyadrūpeti/ yadyadrūpaṃ
saṃyogatvapṛthaktvatvādikaṃ tadavacchinnasaṃyogapṛthaktvāderadhikaraṇe
jale pṛthivyāṃ ca pratyekaṃ
vartamānaṃ
dravyavibhājakopādhidvayaṃ jalatvapṛthivītvarūpam, tattadbhinnā
saṃyogatvapṛthaktvatvādibhinnā yā jātiḥ nīlatvādiḥ tadvattve sati
guṇatvaṃ nīlādiṣvastīti samanvayaḥ/ atra guṇatvarūpaviśeṣyadalasya
prayojanamāha - yadrūpāvacchinneti/ tathā ca yadrūpapadena ghaṭatvaṃ
nopādātuṃ śakyam/ tadavacchinnasya ghaṭasyādhikaraṇe kapāle

dravyavibhājakopādhidvayasya jalatvapṛthivītvadvayasyāsattvāt/ ataḥ
saṃyogatvādikameva yadrūpapadenopādeyam, tadbhinna yā
ghaṭatvajātiḥ tadvattvasya ghaṭe sattvāt tatrātivyāptiḥ, tadvāraṇāya
guṇapadam/ na ca yadrūpapadena ghaṭatvamapyupādātuṃ śakyate
tadavacchinnasya ghaṭasya kālikasambandhenādhikaraṇe kāle
kālikasambandhena jalatvapṛthivītvātmakopādhidvayasattvāt
tadbhinnatvaṃ ca ghaṭatve nāstīti kathaṃ ativyāptiprasaktiriti vācyam/
śuklatvāvacchinnasya kālikasambandhenādhikaraṇe jale pṛthivyāṃ ca
jalatvapṛthivītvadvayasattvāt tadṛbhinnatvaṃ śuklatvādijātau
nāstītyasambhavavāraṇāya samavāyasambandhena yadrūpāvacchinnādhikaraṇe
samavāyasambandhena vartamānamityarthasyaiva
yadrūpāvacchinnasamānādhikaraṇamityanena vivakṣitatvāt kāle
ghaṭatvāvacchinnasya samavāyenāsattvāt kālo na samavāyena
ghaṭatvāvacchinnādhikaraṇam, api tu kapāla eveti tadvṛttitvasya
jalatvapṛthivītvadvaye 'bhāvāt yadrūpapadena
ghaṭatvasyopādātumaśakyatayā saṃyogatvādikamupādāya tadbhinnā ya
ghaṭatvajātiḥ tadvattvāt ghaṭe 'tivyāptiprasaktirityāśayāt/
sthitasthāpaka iti/
sthitasthāpakatvāvacchinnādhikaraṇakaṭādau jalatvapṛthivītvobhayābhāvena
yadrūpapadena sthitasthāpakatvaṃ nopādātuṃ śakyate, api tu
saṃyogatvādikameva tadbhinnā yā jātiḥ sthitasthāpakatvarūpā jātiḥ
tadvadguṇatvasya sthitasthāpake sattvāt tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya
jātau sthitasthāpakavṛttibhinneti viśeṣaṇam/ sthitasthāpakatvaṃ tu
sthitasthāpakavṛtti, na tadṛbhinnamiti na doṣa iti bhāvaḥ/ na
deyamiti/ tanmate sthitasthāpakādhikaraṇaṃ jalaṃ pṛthivī ca tadvṛttitvaṃ
jalatvapṛthivītvayorastīti yadrūpapadena sthitasthāpakatvamapi grahītuṃ
śakyate tadbhinnatvaṃ nāsti tasyetyata eva ativyāptivāraṇasambhavāt
sthitasthāpakavṛttibhinneti viśeṣaṇaṃ na deyamiti bhāvaḥ/
nanu yadrūpapadena rūpatvamapi grahatuṃ
śakyam, rūpatvāvacchinnarūpādhikaraṇe jale pṛthivyāṃ ca
jalatvapṛthivītvadvayasattvāt tadbhinnā rūpatvabhinnā rūpatvajātiḥ na
bhavatīti kathaṃ rūpe lakṣaṇasamanvaya ityata āha - rūpatvāderiti/ tathā
ca rūpatvabhinnāṃ nīlatvādijātimādāya nīlādau samanvaya iti
bhāvaḥ/ nanu sparśe kathaṃ lakṣaṇasamanvayaḥ/ na tāvat sparśatvamādāya/
tasyāpi yadrūpapadenopādātuṃ śakyatvāt/ tathā hi-yadrūpaṃ
sparśatvam tadavacchinnādhikaraṇaṃ jalaṃ pṛthivī ca, tadvṛtti
jalatvapṛthivītvadvayaṃ bhavati, ataḥ spaśabtvabhinnā sparśatvajātiḥ na
bhavati iti sparśatvamādāya samanvayaḥ kartumaśakyaḥ/ nāpi
anuṣṇāśītasparśatvādikamādāya, tatra śītoṣṇatve ādāya
śītoṣṇasparśayoḥ samanvayasambhave 'pi anuṣṇāśītatvamādāya

anuṣṇāśīte samanvayo na sambhavati, yadrūpapadena
anuṣṇāśītatvamapyupādātuṃ śakyate tadavacchinnādhikaraṇe pṛthivyāṃ
vāyau ca dravyavibhājakopādhidvayasya vāyutvapṛthivītvarūpasya sattvāt
tadrūpabhinnatvaṃ anuṣṇāśītatve nāstītyāśaṅkyāha -
pārthivānuṣṇāśītarspaśasyeti/ tathā ca anuṣṇāśītatvavyāpyā
pārthivānuṣṇāśītasparśe, vāyavīyasparśe 'vidyamānā kācana
vilakṣaṇajātirasti, evaṃ vācavīyānuṣṇāśītasparśe ca
pārthivasparśe 'vidyamānā kācana jātirasti/ tāṃ tāmādāya pāthivasparśe
vācavīyasparśe ca samanvayaḥ/ tathā hi - yadrūpapadena sā jātiḥ na
grahaṇayogyā tādṛśajātyavacchinnādhikaraṇe pṛthivyāṃ
vāyutvapṛthivītvarūpopādhidvayāsattvāt api tu saṃyogatvādireva
grāhyā, tadbhinnatvaṃ ca pārthiṃvasparśagatavijātau vartate tadvatvāt
pārthiṃvasparśeṃ samanvayaḥ/
evaṃ vāyavīyasparśe 'pi samanvayo bodhya iti bhāvaḥ/
nanvevaṃ pṛthivīgataikatve
jalīyaikatve 'vidyamānā kācana jātirastīti svīkṛtya
ekatve 'tivyāptiprasaktirityata āha - saṅkhyādayastu sāmānyaguṇā
iti/ tathā caikatve vaijātyābhāvāt sakalaikatvasādhāraṇamekatvatvaṃ
yadrūpapadenopādeyam tadavacchinnādhikaraṇaṃ jalaṃ pṛthivī ca tadvṛtti
jalatvapṛthivītvarūpopādhidvayam/ atastadbhinnā ekatvatvabhinnā
ekatvatvajātiḥ na bhavatīti naikatve 'tivyāptirityāśayaḥ/
tādṛśajātimadbhinnaguṇatvamiti/
dravyavibhājakopādhidvayasamānādhikaraṇāvṛttijātimadbhinnaguṇatvamityarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
karmanirūpaṇam
AnTs_76 calanātmakaṃ karma / ūrdhvadeśasaṃyogahetur utkṣepaṇam / adhodeśasaṃyogahetur apakṣepaṇam / śarīrasaṃnikṛṣṭasaṃyogahetur ākuñcanam / viprakṛṣṭasaṃyogahetuḥ prasāraṇam / anyat sarvaṃ gamanam / pṛthivyādicatuṣṭayamanomātravṛtti //
calanātmakaṃ karma/
ūrdhvadeśasaṃyogahetuḥ utkṣepaṇam/ adhodeśasaṃyogahetuḥ
apakṣepaṇam/ śarīrasannikṛṣṭasaṃyogahetuḥ ākuñcanam/
śarīraviprakṛṣṭasaṃyogahetuḥ prasāraṇam/ anyatsarvaṃ gamanam/
sāmānyanirūpaṇam
AnTs_77 nityam ekam anekānugataṃ sāmānyam / dravyaguṇakarmavṛtti / tad dvividhaṃ parāparabhedāt / paraṃ sattā / aparaṃ dravyatvādiḥ //
nityamekaṃ
anekānugataṃ sāmānyam/ dravyaguṇakarmavṛtti/ paraṃ sattā/ aparaṃ
dravyatvādi/
viśeṣanirūpaṇam
AnTs_78 nityadravyavṛttayo vyāvartakā viśeṣāḥ //
nityadravyavṛttayo
vyāvartakā viśeṣāḥ/
dīpikā

karmaṇo lakṣaṇamāha
- calaneti/ utkṣepaṇādīnāṃ kāryabhadamāha - ūrveti/ śarīreti/
vakratāsaṃpādakaṃ ākuñcanam/ ṛjutāsampādakaṃ prasāraṇamityarthaḥ/
sāmānyaṃ lakṣayati -
nityamiti/ saṃyoge 'tivyāptivāraṇāya nityamiti/
jalaparamāṇugatarūpe 'tivyāptivāraṇāya eketi/
paramāṇuparimāṇādāvativyāptivāraṇāya aneketi anugatatvaṃ
samavetatvam tena nābhāvādau ativyāptiḥ/
viśeṣaṃ lakṣayati -
nityeti/
prakāśikā
mūloktaṃ
sarvasaṅgrāhakaṃ na bhavatītyāha - vakrateti/
nityamitīti/ atra
nityatvaṃ prāgabhāvāpratiyogitvaṃ dhvaṃsāpratiyogitvaṃ vā,
ekataraniveśenāpi saṃyogādervāraṇāt/ ekapadaṃ
svarūpakīrtanamātraparamiti draṣṭavyam/
mūle vyāvartakā
iti/ nityadravyāṇāṃ paraspara bhedasādhakā ityarthaḥ atha
viśeṣapadārthe kiṃ pramāṇam/ na ca atyantasaṅkīrṇānāṃ paramāṇūnāṃ
bhedakadharmaṃ vinā bhedāsiddhirataḥ viśeṣā aṅgīkartavyā iti
vācyam, ekatvādivyaktereva bhedakatvasaṃmbhavāt iti cet - na/
yataḥ etatparamāṇaiṃ tatparamāṇubhedasādhane ekatvādeḥ vyabhicāritayā
etadekatvādereva hetutā vācyā/ na ca tayoḥ paramāṇvoḥ
bhedāsiddhau ekatvādau etatvaṃ sugraham/ etatparamāṇusamavetatvaṃ hi
tasyaitatvam/ tasmāt pratinityadravyameṣṭavyo viśeṣapadārthaḥ/ sa eva
svasajātīyānāṃ parasparaṃ bhedasādhaka iti tatrāpi
viśeṣāntarāpekṣā nāsti/ ato nānavasthā iti sampradāyaḥ/
bālapriyā
nanu
nityadravyavṛttayaḥ vyāvartakāḥ viśeṣāḥ iti paramamūlāt
nityadravyavṛttitve sati bhedasādhakatvaṃ viśeṣasya lakṣaṇamiti labhyate/
tathā ca sati gaganaparimāṇādīnāmapi nityadravyavṛttitvāt
itarabhedasādhakatvācca tatrātivyāptiḥ ityato vyācaṣṭe -
nityadravyāṇāṃ parasparabhedasādhakā ityartha iti/
atyantasaṅkīrṇānāmiti/ atyantaṃ miśritānāmityarthaḥ/
ekatvādivyaktereveti/ ayaṃ paramāṇuḥ tatparamāṇoḥ bhidyate ekatvāt
ityanumānamatra vivakṣitam/ yata etatparamāṇāviti/
tatparamāṇubhedarūpasādhyābhāvavati
tatparamāṇāvapyekatvarūpahetusatvād vyabhicāraḥ, tadvāraṇāya

etadekatvāditi hetuḥ prayoktavyaḥ/ etadekatvaṃ nāma
etatparamāṇumātrasamavetamekatvam/ ekatve
etatparamāṇumātrasamavetatvaṃ ca etatparamāṇubhinnāsamavetatve sati
etatparamāṇusamavetatvarūpaṃ etatparamāṇau tatparamāṇvapekṣayā
bhede 'jñāte durgraham/ tathā ca hetujñānābhāvāt nānumiti/
pūrvameva bhede jñāte cānumānavaiyarthyam/ anumānasya
bhedasiddhyarthatvāditi bhāvaḥ/ nanu etatparamāṇuḥ tatparamāṇoḥ bhinnaḥ
etadviśeṣāt iti
hetunā
paramāṇubhedassādhanīyaḥ/ tatra etatparamāṇugataviśeṣe
paramāṇvantaragatāt viśeṣāt bhedasiddhiṃ vinā etadviśeṣasya
paramāṇvantarabhedasādhakatvaṃ na bhavati/ tadarthaṃ viśeṣe
viśeṣāntarasvīkāre anavasthetyata āha - sa eva svasajātīyānāmiti/
viśeṣaḥ yathā paramāṇūnāṃ bhedaṃ sādhayati tathā
sajātīyaviśeṣāntarabhedamapi sādhayati,
svaparanirvāhakatvāṅgīkārāt, ato nānavastheti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
samavāyanirūpaṇam
AnTs_79 nityasaṃbandhaḥ samavāyaḥ / ayutasiddhavṛttiḥ / yayor dvayor madhya ekam avinaśyadaparāśritam evāvatiṣṭate tāv ayutasiddau / yathāvayavāvayavinau guṇaguṇinau kriyākriyāvantau jātivyaktī viśeṣanityadravye ceti //
nityasambandhaḥ
samavāyaḥ/ ayutasiddhavṛttiḥ/ yayormadhye ekamamavinaśyadavasthaṃ
aparāśritamevāvatiṣṭhate tau ayutasiddhau/ yathā avayavāvayavinau,
guṇaguṇinau, kriyākriyāvantau, jātivyaktī, viśeṣanityadravye ceti/
dīpikā
samavāyaṃ lakṣayati -
nityeti/ saṃyoge ativyāptivāraṇāya nityeti/
ākāśādāvativyāptivāraṇāya sambandheti/ ayutasiddhalakṣaṇamāha -
yayoriti/ nīlo ghaṭa iti
viśiṣṭapratītirviśeṣaṇaviśeṣyasambandhaviṣayā, viśiṣṭabuddhitvāt,
daṇḍīti viśiṣṭabuddhivat iti samavāyasiddhiḥ/
avayavāvayavināviti/ dravyasamavāyikāraṇamavayavaḥ, tajjanyaṃ dravyaṃ
avayavi/
prakāśikā
vaiśeṣikamatasādhāraṇyena samavāye anumānaṃ pramāṇayati - nīla
iti/ samavāyikāraṇatvasya antyāvayavini sattvāt dravyeti/
paramāṇuvāraṇāya janyeti/ avinaśyadavasthamaparāritamevāvatiṣṭhate
vinaśyadavasthaṃ tvanāśritaṃ kṣaṇamavatiṣṭhate yathā tantvādināśe
paṭādiriti manasikṛtya mūle avinaśyadityuktam/
bālapriyā
'dravyasamavāyikāraṇam avayavaḥ' iti dīpikātaḥ

dravyanirūpitasamavāyikāraṇatvaṃ avayavasya lakṣaṇamiti labhyate/
ghaṭarūpadravyasamavāyikāraṇatvasya kapāle sattvāt lakṣaṇasamanvayaḥ/ tatra
samavāyikāraṇatvamātroktau avayavini ghaṭe 'pi
tatsamavetarūpādisamavāyikāraṇatvasattvāt tatrātivyāptiḥ/
tadvāraṇāya samavāyikāraṇatve dravyanirūpiteti viśeṣaṇam/
avayavinaḥ ghaṭasya guṇādinirūpitasamavāyikāraṇatvasattve 'pi
dravyanirūpitasamavāyikāraṇatvābhāvāt nātivyāptiḥ/ tadāha -
samavāyikāraṇatvasyeti/ kapālarūpe 'vayavini avayavatvasyeṣṭatayā
tatrātivyāptirneti sūcanāya antyāvayavinītyuktam/ janyaṃ
dravyamavayavīti granthena janyatve sati dravyatvam avayavino
lakṣaṇamuktam/ tatra janyatvamātroktau janyaguṇadāvativyāptiḥ/
tadvāraṇāya dravyatvamupāttam/ dravyatvamātroktau avayave
paramāṇāvativyāptiḥ/ tadvāraṇāya janyatvamupāttm/ tadāha -
paramāṇuvāraṇāyeti/ paramamūle 'yayormadhye
ekamavinaśyadavasthamaparāśritamevāvatiṣṭhate tāvayutasiddhau' iti
granthena ayutasiddhayorlakṣaṇamuktam/ yayormadhye tantupaṭayormadhye
ekaḥ paṭaḥ tantvāśrita evāvatiṣṭhate iti tau tantupaṭāvayutasiddhau/
tatra vinaśyadavastha ityasya nāśapūrvakṣaṇasya ityarthaḥ/ avinaśyadavastha
ityasya nāśāvyavahitapūrvakṣaṇāt pūrvakṣaṇeṣu vidyamāna ityarthaḥ/
svāvyavahitapūrvakṣaṇavṛttitva-svapratiyogitvobhayasambandhena
nāśaviśiṣṭatvaṃ vinaśyadavasthatvamiti yāvat/ tatra
avinaśyadavasthamiti viśeṣaṇasya prayojanamāha -
avinaśyadavasthamityādinā/ ayamatrāśayaḥ-yadi ekamityasya
avinaśyadavasthamiti viśeṣaṇaṃ na dīyate, tarhi yayormadhye
ekamaparāśritamevāvatiṣṭhate tāvayutasiddhāviti ayutasiddhalakṣaṇaṃ
syāt/ tathā sati tantupaṭayoravyāptiḥ/ tantupaṭayormadhye ekasya
paṭasya tantvāśritatayaivāvasthānamiti niyamābhāvāt, yadā
tantunāśāt paṭanāśaḥ tadā tantunāśakṣaṇe paṭasya
tantvanāśritasyaivāvasthānāt/ ataḥ paṭasya avinaśyadavasthetiṃ
viśeṣaṇam/ tantunāśakṣaṇasthaḥ paṭaḥ vinaśyadavasthaḥ, uttarakṣaṇe paṭasya
nāśāt,
nāśāvyavahitapūrvakṣaṇasthatvarūpavinaśyadavasthalakṣaṇākrāntatvāt/ ataḥ
avinaśyadavasthaḥ paṭaḥ tantunāśapūrvakṣaṇāvacchinnapaṭaḥ tasya tu
tantvāśritatayaivāvasthānāt nāvyāptiriti/ tantvādināśa iti/
tantvādināśakṣaṇe ityarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
abhāvanirūpaṇam
AnTs_80 anādiḥ sāntaḥ prāgabhāvaḥ / utpatteḥ pūrvaṃ kāryasya / sādir anantaḥ pradhvaṃsaḥ / utpattyanantaraṃ kāryasya / traikālikasaṃsargāvacchinnapratiyogitāko'tyantābhāvaḥ / yathā bhūtale ghaṭo nāstīti / tādātmyasaṃbandhāvacchinnapratiyogitāko'nyonyābhāvaḥ yathā ghaṭaḥ paṭo na bhavatīti //
anādiḥ sāntaḥ
prāgabhāvaḥ/ utpatteḥ pūrvaṃ kāryasya/ sādiranantaḥ pradhvaṃsābhāvaḥ/

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc