તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 281300

તત્રાનિવ્યાપ્તિવારણાય કાર્યતાયાં પ્રમાનિષ્ઠત્વનિવેશઃ। પિત્તાદેઃ
ભ્રમનિષ્ટકાર્યતાનિરૂપિતાકારણતાશાલિત્વે ઽપિ
પ્રમાનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશાલિત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
તદાહ - તેનેતિ। એવં પરિષ્કર્તવ્યમિતિ।
અપ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નાપ્રમાનિષ્ઠકાર્યપરિષ્કર્તવ્યમિ તિ।
અપ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નાપ્રમાનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશાલિત્વં
દોષસ્ય લક્ષણમિત્યર્થઃ।
દીપિકા
અપ્રામાણ્યસ્ય
પરતસ્ત્વનિરૂપણમ્
પુરોવર્તિનિ
પ્રકારાભાવસ્ય અનુવ્યવસાયેન અનુપસ્થિતત્વાત્ અપ્રમાત્વં પરત એવ
ગૃહ્યતે।
પિત્તાદિદોષજન્યત્વમુત્પત્તૌ પરતસ્ત્વમ્।
પ્રકાશિકા
અપ્રમાત્વસ્ય
પરતસ્ત્વં સયુક્તિકં દર્શયતિ - પુરોવર્તિનીતિ। અનુપસ્થિતત્વાદિતિ।
અવિષયીકરણાદિત્યર્થઃ। તથા ચ પ્રત્યાસત્તેરભાવાત્
અપ્રમાત્વસ્યાનુવ્યવસાયેન ગ્રહણં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। અપ્રમાત્વમ્ -
તદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વવિશિષ્ટતત્પ્રકારકત્વમ્। પરત એવ ગૃહ્યત ઇતિ।
અનુમાનાદિત એવ ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ। અનુમાનપ્રયોગસ્તુ - ઇદં જ્ઞાનં
અપ્રમા વિસંવાદિપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવં યથા પ્રમા ઇતિ।
બાલપ્રિયા
પ્રત્યાસત્તેરભાવાદિતિ। સંનિકર્ષાભાવાદિત્યર્થઃ। વિશેષ્યે
પ્રકારસમ્બન્ધસ્ય વ્યવસાયવિષયત્વાત્
વ્યવસાયરૂપજ્ઞાનલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યા અનુવ્યવસાયેન
પ્રકારસંબન્ધઘટિતપ્રમાત્વગ્રહણં કથઞ્ચિત્ પ્રસક્તં પૂર્વં નિરાકૃતમ્।
પુરોવર્તિનિ પ્રકારાભાવસમ્બન્ધસ્ય વ્યવસાયવિષયત્વાત્
તદ્ઘટિતસ્યાપ્રમાત્વસ્ય કથમપિ ભ્રમાનુવ્યવસાયેન ગ્રહણં ન
સમ્ભવતીતિ અપ્રમાત્વં ન પ્રાથમિકજ્ઞાનગ્રહવિષયત્વરૂપસ્વતસ્ત્વવત્।
અપિ તુ અનુમાનવેદ્યત્વાખ્યપરતસ્ત્વવદિતિ ભાવઃ।
વિસંવાદિપ્રવૃત્તીતિ।
વિફલપ્રવૃત્તીત્યર્થઃ।
દીપિકા
અન્યથાખ્યાતિસમર્થનમ્।
નનુ સર્વેષાં
જ્ઞાનાનાં યથાર્થત્વાત્ અયથાર્થજ્ઞાનમેવ નાસ્તીતિ। ન ચ ઽશુક્તૌ
ઇદં રજતમૃઽ ઇતિ જ્ઞાનાત્ પ્રવૃત્તિદર્શનાત્
અન્યથાખ્યાતિસિદ્ધિરિતિ વાચ્યમ્। રજતસ્મૃતિપુરોવર્તિજ્ઞાનાભ્યામેવ
પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્। સ્વતન્ત્રોપસ્થિતેષ્ટભેદાગ્રહસ્યૈવ સર્વત્ર

પ્રવર્તકત્વેન ઽનેદમ્ રજતમૃઽ ઇત્યાદૌ અતિપ્રસઙ્ગાભાવાદિતિ
ચેત્ - ન। સત્યરજતસ્થલે પુરોવર્તિવિશેષ્યકરજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય
લાઘવેન પ્રવૃત્તિજનકતયા શુક્તાવપિ રજતાર્થિપ્રવૃત્તિજનકતવેન
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યૈવ કલ્પનાત્।
પ્રકાશિકા
ગુરુમતં નિરસ્ય
અન્યથાખ્યાતિં વ્યવસ્થાપયતિ - નન્વિત્યાદિના। યથાર્થત્વાત્ -
પ્રમાત્વાત્। અયથાર્થજ્ઞાનમેવ નાસ્તીતિ।
તદભાવવદ્વિશેષ્યકતત્પ્રકારકત્વરૂપાયથાર્થત્વં જ્ઞાનવૃત્તિ નેત્યર્થઃ।
તેન ન સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાતઃ। અયથાર્થત્વસ્ય તુ
પ્રસિદ્ધિરિચ્છાદૌ બોધ્યા। અન્યથાખ્યાતીતિ। તદનઙ્ગીકારે
પુરોવર્ત્તિવિશેષ્યકરજતત્વાદિરૂપેષ્ટતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય
સંવાદિવિસંવાદિસાધારણપ્રવૃત્તિજનકતયા તત્ર પ્રવૃત્તિરેવ ન
સ્યાદિતિ ભાવઃ। રજતસ્મૃતીતિ। ક્લ્પ્તનિયતપૂર્વવર્તિભ્યામિત્યાદિઃ।
સમ્ભવાદિતિ। તથા ચ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન કારણતૈવ
નાસ્તીતિ તદનુરોધેન અન્યથાખ્યાતિકલ્પનં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ।
નન્વેવં યત્ર ઽનેદમ્ રજતમ્ઽ ઇત્યાદિબાધગ્રહઃ તત્રાપિ પ્રવૃત્તિઃ
સ્યાદિત્યત આહ - ઉપસ્થિતેતિ। એતાવતા સ્મૃતિરૂપકારણાપેક્ષા
સ્ફુટીકૃતા। ઇષ્ટભેદાગ્રહસ્યૈવ -
રજતાદિરૂપેષ્ટભેદગ્રહાભાવસ્યૈવ। એવકારેણ વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય
પ્રવર્તકત્વવ્યવચ્છેદઃ। સર્વત્રેતિ। રજતે શુક્તૌ ચેત્યર્થઃ।
સત્યરજતસ્થલે વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેનૈવ પ્રવૃત્તિં પ્રતિ કારણત્વમેષ્ટવ્યમ્।
અન્યથા ધર્મધર્મિજ્ઞાનયોઃ ઇષ્ટભેદાગ્રહત્વરૂપગુરુધર્માવચ્છિન્નસ્ય ચ
કારણતાપત્તેઃ। એવં ચ તત્ર પ્રવૃત્તિં પ્રત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય કારણતાયાં લાઘવાત્ સામાન્યતઃ પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નં
પ્રતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેન અનુગતકાર્યકારણભાવસ્યૈવ કલ્પનીયતયા
વિસંવાદિપ્રવૃત્તેરપિ તત્કાર્યતાવચ્છેદકાવલીઢતયા તત્પૂર્વં
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય કલ્પનીયત્વાત્ અન્યથાખ્યાતિર્નિરાબાધૈવેતિ સમાધત્તે
- સત્યરજતેતિ। રજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનસ્યેતિ।
તાદૃશજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્યેત્યર્થઃ। પ્રવૃત્તિજનકતયા -
પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નજનકતયા। વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યૈવ -
પુરોવર્તિવિશેષ્યકેષ્ટતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનસ્યૈવ। એતેન
ઇષ્ટભેદાગ્રહસ્ય વ્યવચ્છેદઃ। કલ્પનાત્ - અનુમાનાત્। તત્પ્રયોગસ્તુ
- ઽઇયમ્ પુરોવર્તિવિશેષ્યકેષ્ટતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનજન્યા,
પ્રવૃત્તિત્વાત્, રજતસ્થલીયપ્રવૃત્તિવત્ઽ ઇતિ। સ્યાદેતત્ - પ્રત્યક્ષે
સન્નિકર્ષસ્ય કારણતયા રજતત્વાંશે તદભાવેન કથં શુક્તૌ ઽઇદમ્
રજતમ્ઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષમિતિ ચેત્,
મૈવમ્।
અલૌકિકસન્નિકર્ષસ્યાપિ પ્રત્યક્ષજનકતાયા વ્યવસ્થાપિતત્વેન
જ્ઞાનલક્ષણપ્રત્યાસત્તેરેવ પ્રકૃતે સમ્ભવાત્।

બાલપ્રિયા
ગુરુમતમિતિ।
સર્વાણિ જ્ઞાનાનિ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપપ્રમાત્વવન્તિ। તદભાવવતિ
તત્પ્રકારકત્વરૂપાપ્રમાત્વવત્ કિમપિ જાનં ન ભવતીતિ
પ્રાભાકરમતમિત્યર્થઃ। નનુ દીપિકાયામ્ અયથાર્થજ્ઞાનમેવ નાસ્તીતિ
ગુરુમતાનુવાદો ન યુક્તઃ। અયથાર્થજ્ઞાનસ્ય પ્રસદ્ધિત્વે તનિનષેધો ન
યુક્તઃ। અયથાર્થજ્ઞાનસ્યાપ્રસિદ્ધત્વે ચ પ્રતિયોગ્યપ્રસિદ્ધ્યા તન્નિષેધો
ન યુક્ત ઇતિ સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાતાદિત્યત આહ -
તદભાવવદિતિ। અયથાર્થત્વં પક્ષઃ, જ્ઞાનવૃત્તિત્વાભાવઃ સાધ્યઃ,
જ્ઞાનત્વવ્યાપકપ્રમાત્વવિરુદ્ધત્વાત્ ઇતિ હેતુઃ। તદનઙ્ગીકાર
ઇતિ। તદભાવવદ્વિશેષ્યકતત્પ્રકારકજ્ઞાનરૂપાન્યથાખ્યાત્યનઙ્ગીકાર
ઇત્યર્થઃ। પુરોવર્તિવિશેષ્યકેતિ। પુરોવર્તિવિશેષ્યકપ્રવૃત્તિં પ્રતિ
પુરોવર્તિવિશેષ્યકેષ્ટતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનં હેતુઃ। રજતાર્થિનઃ
પુરુષસ્ય પુરોવર્તિનિ ઇદઙ્કારાસ્પદે વસ્તુનિ
ઇષ્ટતાવચ્છેદકરજતત્વજ્ઞાને વિના પ્રવૃત્તેરનુદયાત્। તથા ચ
શુક્તિવિશેષ્યકરજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનાત્મકાન્યથાખ્યાતિમન્તરેણ
પ્રવૃત્તિર્ન ઘટતે। અતઃ પ્રવૃત્ત્યનુસારેણ તદ્ધેતુભૂતા
અન્યથાખ્યાતિરઙ્ગીકાર્યેતિ શઙ્કિતુરાશયઃ। સંવાદિપ્રવૃત્તિઃ
સફલપ્રવૃત્તિઃ। વિસંવાદિપ્રવૃત્તિઃ। વિફલપ્રવૃત્તિઃ।
નનુ વિશિષ્ટજ્ઞાનં
પ્રવૃત્તિકારણં વા જ્ઞાનદ્વયં તત્કારણં વેત્યત્ર વિનિગમનાવિરહાત્
ઽરજતસ્મૃતિપુરોવર્તિજ્ઞાનાભ્યામેવ પ્રવૃત્તિસમ્ભવાત્ઽ
ઇત્યુક્તમિત્યત્રાહ - કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિભ્યામિત્યાદિરિતિ।
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિકારણત્વં વદતા નૈયાયિકેનાપિ
વિશિષ્ટજ્ઞાનાત્પૂર્વં ઇદમિત્યાકારકં પુરોવર્તિવિષયકં પ્રત્યક્ષં
રજતસ્મરણં ચેતિ જ્ઞાનદ્વયં ભવતીત્યઙ્ગીક્રિયતે।
તથા ચ
કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિભ્યાં ઇદઞ્જ્ઞાનરજતસ્મરણાભ્યામેવ પ્રવૃત્તેઃ
સમ્ભવે
વિશિષ્ટજ્ઞાનમનાવશ્યકમિતિ ભાવઃ। વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વેનેતિ।
પુરોવર્તિવિશેષ્યકરજતત્વાદિપ્રકારકજ્ઞાનત્વેનેત્યર્થઃ।
નન્વેવમિતિ। રજતસ્મૃતિપુરોવર્તિજ્ઞાને એવ પ્રવૃત્તિકારણે;
વિશિષ્ટજ્ઞાનં તુ ન પ્રવૃત્તિકારણમિત્યઙ્ગીકાર ઇત્યર્થઃ। પ્રવૃત્તિઃ
સ્યાદિતિ। રજતસ્મૃતિપુરોવર્તિજ્ઞાનયોઃ સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
રજતાદિરૂપેતિ। રજતાદિરૂપં યત્ ઇષ્ટં
તત્પ્રતિયોગિકભેદજ્ઞાનાભાવસ્યેત્યર્થઃ। તથા ચ
પુરોવર્તિવિશેષ્યકરજતાદિરૂપેષ્ટપ્રતિયોગિકભેદપ્રકારકજ્ઞાનાભાવવ્ ઇ
- શિષ્ટે પુરોવર્તિજ્ઞાનરજતસ્મરણે પુરોવર્તિનિ
રજતાર્થિપ્રવૃત્તિહેતુરિતિ ઽનેદમ્ રજતમ્ઽ ઇતિ બાધજ્ઞાનકાલે ન
પ્રવૃત્ત્યાપત્તિરિતિ ભાવઃ। ઇદમિતિ

ધર્મિજ્ઞાન-રજતત્વજ્ઞાનભેદાગ્રહાણાં ત્રયાણાં કારણત્વાપેક્ષયા
વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્યૈકસ્ય કારણત્વે લાઘવમિતિ મૂલે ઽભિપ્રેતમ્। તદાહ -
સત્યરજતસ્થલ ઇત્યાદિના। યદ્યપિ ધર્મધર્મિજ્ઞાનયોઃ કારણત્વં
વિશિષ્ટજ્ઞાનકારણતાવાદ્યપિ
અઙ્ગીકરોતિ, તથાપિ
ઽનેદં રજતમ્ઽ ઇતિ બાધગ્રહકાલે પ્રવૃત્તિવારણાય
ઇષ્ટભેદગ્રહાભાવત્વાવચ્છિન્નસ્ય કારણત્વં પ્રાભાકરેણોચ્યતે
નૈયાયિકેન વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય કારણત્વમુચ્યતે। તત્ર
કારણતાવચ્છેદકલાઘવં નૈયાયિકસ્યૈવેતિ ભાવઃ। સામાન્યતઃ
પ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતીતિ।
સંવાદિવિસંવાદિપ્રવૃત્તિસાધારણપ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતીત્યર્થઃ।
તત્કાર્યતાવચ્છેદકાવલીઢતયેતિ। તસ્ય વિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય યત્
કાર્યતાવચ્છેદકં પ્રવૃત્તિત્વં તદાશ્રયતયેત્યર્થઃ। તત્પૂર્વમિતિ।
વિસંવાદિપ્રવૃત્તેઃપૂર્વમિત્યર્થઃ। રજતત્વાંશે તદભાવેનેતિ।
સન્નિકર્ષાભાવેન ચક્ષુસ્સંયુક્તશક્તિસમવાયાભાવેનેત્યર્થઃ।
જ્ઞાનલક્ષણેતિ। રજતસ્મરણાત્મકં યત્ રજતત્વપ્રકારકજ્ઞાનં સ એવ
રજતત્વભાનપ્રયોજકઃ સંનિકર્ષ ઇતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અયથાર્થાનુભવનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_64 અયથાર્થાનુભવસ્ ત્રિવિધઃ સંશયવિપર્યયતર્કભેદાત્ । એકસ્મિન્ ધર્મિનિ વિરુદ્ધનાનાધર્મવૈશિષ્ટ્યાવગાહિ જ્ઞાનં સંશયઃ । યથા સ્થાણુર્ વા પુર્ષો વેતિ । મિથ્યાજ્ઞાનં વિપર્યયઃ । યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ । વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપસ્ તર્કઃ યથા યદિ વહ્નિર્ ન સ્યાત્ તર્હિ ધૂમોઽપિ ન સ્યાદ્ ઇતિ ॥
અયથાર્થાનુભવસ્ત્રિવિધઃ - સંશય-વિપર્યય-તર્કંભેદાત્।
એકસ્મિન્ ધર્મિણિ વિરુદ્ધનાનાધર્મવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનં સંશયઃ। યથા
સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ। મિથ્યાજ્ઞાનં વિપર્યયઃ। યથા શુક્તૌ ઇદં
રજતમ્ ઇતિ। વ્યાપ્યારોપેણ વ્યાપકારોપસ્તર્કઃ। યથા યદિ
વહ્નિર્નસ્યાત્ તર્હિ ધૂમો ઽપિ ન સ્યાત્ ઇતિ।
દીપિકા
અયથાર્થાનુભાવં વિભજતે - અયથાર્થ
ઇતિ। સ્વપ્નસ્ય માનસવિપર્યયરૂપત્વાત્ ન ત્રૈવિધ્યવિરોધઃ।
સંશયલક્ષણમાહ - એકેતિ। ઘટપટાવિતિ
સમૂહાલમ્બને ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય એકેતિ। ઽઘટઃ દ્રવ્યમ્ઽ
ઇત્યાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય વિરુદ્ધેતિ। ઽઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાન્ઽ
ઇત્યત્ર અતિવ્યાપિતવારણાય નાનેતિ। વિપર્યયલક્ષણમાહ - મિથ્યેતિ।
તદભાવવતિ તત્પ્રકારકનિર્ણય ઇત્યર્થઃ। તર્કં લક્ષયતિ - વ્યાપ્યેતિ।
યદ્યપિ તર્કઃ વિપર્યયે ઽન્તર્ભવતિ, તથાપિ પ્રમાણાનુગ્રાહકત્વાત્
ભેદેન સઙ્કીર્તનમ્।
પ્રકાશિકા
નનુ
અયથાર્થાનુભવસ્ય ત્રૈવિધ્યકથનમ્ મૂલે ઽસઙ્ગતમ્, સ્વપ્નજ્ઞાનસ્ય
અનુભૂતપદાર્થસ્મરણકફપિત્તાદિરૂપદોષશુભાશુભાદૃષ્ટૈર્જાયમાનસ્ય
બાધિતાર્થવિષયકસ્ય અનુભવસિદ્ધત્વાદત આહ - સ્વપ્નસ્યેતિ। યદ્યપિ

પ્રદેશવિશેષાવસ્થિતમનસ્સંયોગઃ સ્વપ્નઃ। તથાપિ
તદસમવાયિકારણકજ્ઞાને સ્વપ્નશબ્દો ભાક્ત ઇત્યવધેયમ્।
ચાક્ષુષાદિરૂપત્વાસમ્ભવાદાહ - માનસેતિ। યત્તુ સ્મૃમિરૂપં
સ્વપ્નજ્ઞાનમિતિ તત્ ભાષ્યાદિવિરુદ્ધમિત્યુપેક્ષિતમ્।
કોટ્યોરવ્યાપ્યવૃત્તિત્વજ્ઞાનોત્તરં જાયમાને એકસ્મિન્ ધર્મિણિ
ઘટતદભાવોભયપ્રકારકસમુચ્ચયે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
વિરોધવિષયકત્વસ્ય નિવેશે ઽપિ નાનેત્યસ્યાવશ્યકતેતિ
દર્શયિતુમાહ - ઘ્ટત્વવિરુદ્ધેતિ। નાનેતીતિ।
એકધર્મિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતવિરુદ્ધનાનાધર્મનિષ્ઠપ્રકારતાકત્વાભાવાત્
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ન ચ
વિભિન્નરૂપેણૈકધર્મિવિશેષ્યકવિરુદ્ધાનેકધર્મપ્રકારકજ્ઞાને ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ
શઙ્ક્યમ્। એકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાઘટિતપરિષ્કારકારણેન
અદોષાદિતિ દિક્। તન્ત્રાન્તરે બ્રહ્મભિન્ને સર્વસ્મિન્નેવમિથ્યાશબ્દસ્ય
પ્રયોગદર્શનાદાહ -
તદભાવવતીતિ। પ્રમાવારણાય ઇદમ્।
તદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નતત્પ્રકારકત્વેત્યાદ્યર્થવિવક્ષણાત્ ન
સમૂહાલમ્બને ઽતિપ્રસઙ્ગઃ। સંશયસ્ય ઇચ્છાયાશ્ચ વારણાય
સંશયાન્યજ્ઞાનાર્થકં નિશ્ચયયદમિતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
મૂલે
વ્યાપ્યારોપેણેતિ। આહાર્યવ્યાપ્યવત્તાભ્રમજન્ય -
આહાર્યવ્યાપકવત્તાભ્રમસ્તર્ક ઇત્યર્થઃ।
આહાર્યજ્ઞાનમાત્રે ઽતિપ્રસઙ્ગવારણાય જન્યાન્તમ્। યત્ર નાયમ્ પુરુષ
ઇતિ નિશ્ચયસત્ત્વે શાખાદૌ કરાદિભ્રમાત્ ઽઅયં પુરુષઃઽ
ઇત્યાદ્યાહાર્યારોપઃ તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાય પ્રથમમાહાર્યપદમ્।
રજતત્વવ્યાપ્યાભાવવત્તાગ્રહકાલે આહાર્યં
યદ્રજતત્વવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનમૃ તજ્જન્યે ઽઇદમ્ રજતમ્ઽ
ઇત્યનાહાર્યજ્ઞાને ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય દ્વિતીયમાહર્યપદમ્। તર્કે
આપાદ્યવ્યતિરેકનિશ્ચય આપાદ્યાપાદકયોર્વ્યાપ્તિનિશ્ચયશ્ચ કારણમિતિ
ધ્યેયમ્। તર્કસ્તુ માનસવિપર્યયરૂપ એવેતિ કથમયથાર્થસ્ય
ત્રૈવિધ્યકથનમિત્યાહ - યદ્યપીતિ। પ્રમાણાનુગ્રાહકત્વમ્ - પ્રમાણેન
પ્રમાયાં જનનીયાયાં પ્રતિબનધકવિઘટનદ્વારોપયોગિત્વમ્।
ભેદેનેતિ। તર્કત્વરૂપવૈલક્ષણ્યેનેત્યર્થઃ। તર્કસ્ય
પ્રામાણાનુગ્રાહકત્વજ્ઞાપનાય તથા કથનમિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
ભાક્ત ઇતિ।
લાક્ષણિકઃ કાર્યે કારણોપચાર ઇત્યર્થઃ। તથા ચ સ્વાપ્નં વિજ્ઞાનં
વિપર્યયે ઽન્તર્ભૂતમિતિ ભાવઃ। ભાષ્યાદિવિરુદ્ધમિતિ।"ઉપરતેન્દ્રિયગ્રામસ્ય પ્રલીનમનસ્કસ્ય ઇન્દ્રિયદ્વારેણૈવ
યદનુભવનં માનસમ્, તત્ સ્વપ્નજ્ઞાનમ્"ઇતિ પ્રશસ્તપાદભાષ્યે
તદ્વ્યાખ્યાનકન્દલ્યાદિગ્રન્થે ચ સ્વપ્નસ્યાનુભવરૂપતાપ્રતિપાદનાદિતિ
ભાવઃ। એકધર્મિવિશેષ્યકવિરુદ્ધનાનાધર્મપ્રકારકજ્ઞાનં સંશયઃ।

ઘટપટાવિતિ જ્ઞાનસ્ય વિરુદ્ધઘટત્વપટત્વરૂપાનેકધર્મપ્રકારકત્વાત્
તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય એકધર્મિવિશેષ્યકેત્યુક્તમ્।
ઘટપટરૂપાનેકધર્મિવિશેષ્યકં ઘટપટાવિતિ જ્ઞાનમિમિતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। ઘટો દ્રવ્યમિતિ જ્ઞાનસ્ય ઘટરૂપૈકધર્મિવિશેષ્યકત્વાત્
ઘટત્વ-દ્રવ્યત્વરૂપાનેકધર્મપ્રકારકત્વાચ્ચ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
વિરુદ્ધેતિ ધર્મવિશેષણમ્। ઘટત્વદ્રવ્યત્વયોપરેકત્ર ઘટે
વર્તમાનયોરેકત્રાવર્તમાનત્વરૂપવિરુદ્ધત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાન્ ઇતિ જ્ઞાનસ્યાપિ
એકધર્મિપટવિશેષ્યકવિરુદ્ધપટત્વરૂપધર્મપ્રકારકત્વાત્
તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય નાનાધર્મપ્રકારકેત્યુક્તમ્। યદ્યપિ
ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાનિતિ જ્ઞાનસ્યાપિ
ઘટત્વપટત્વરૂપનાનાધર્મપ્રકારકત્વમસ્તિ, તથાપિ તસ્મિન્ જ્ઞાને
ઘટત્વં વિરોધાંશે પ્રકારઃ પટત્વં તુ પટાંશે પ્રકાર ઇતિ
એકસ્મિન્ ધર્મિણિ તયોઃ પ્રકારકત્વં નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
નનુ અયં
પટત્વવાનિતિ જ્ઞાનસ્યાપિ વસ્તુતો ઘટત્વવિરુદ્વં યત્ પટત્વં
તત્પ્રકારકત્વેન તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણમેવ નાનેત્યસ્ય પ્રયોજનં
ભવિતુમર્હતીતિ ઽઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાન્ઽ ઇતિ
જ્ઞાનપર્યન્તાનુધાવનં દીપિકાયામયુક્તમિત્યત્રાહ - કોટ્યોરિતિ।
ઘટઃ તદભાવશ્ચાવ્યાપ્યંવૃત્તિઃ ઇતિ જ્ઞાનાનન્તરં જાયમાને ઽઅયં
ઘટવાન્ ઘટાભાવવાંશ્ચઽ ઇત્યાકારકે સમુચ્ચયસંજ્ઞકે જ્ઞાને
વસ્તુતઃ ઘટવિરુદ્ધઃ યો ઘટાભાવઃ તત્પ્રકારકત્વાત્
તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાય કોટિદ્વયવિરોધવિષયકત્વમપિ
નિવેશનીયમ્। કોટ્યોરવ્યાપ્યવૃત્તિત્વજ્ઞાનશૂન્યકાલીને સમુચ્ચયે
એવ કોટ્યોર્વિંરોધો વિષયઃ। તયોરવ્યાપ્યવૃત્તિત્વજ્ઞાનકાલીને
સમુચ્ચયે તુ કોટ્યોર્વિરોધો ન ભાસતે। તથા ચોક્તસમુચ્ચયસ્ય
વિરોધવિષયકત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। તથા ચાયં
પટત્વવાનિતિ જ્ઞાનસ્ય વસ્તુતઃ ઘટત્વવિરુદ્ધં યત્ પટત્વં
તદ્વિષયકત્વે ઽપિ વિરોધવિષયકત્વાભાવાત્ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ વક્તું
શક્યત ઇત્યાશયેન ઽઅયં ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાન્ ઇતિ
જ્ઞાનપર્યન્તાનુધાવનમ્। તસ્ય જ્ઞાનસ્ય વિરોધવિષયકત્વાત્ પ્રસક્તાયા
અતિવ્યાપ્તેર્વારણાય નાનેતિ વિશેષણમિતિ ભાવઃ।
એકધર્મિનિષ્ઠવિશેષ્યતેત્યાદિ। અયં ઘટત્વવિરુદ્ધપટત્વવાન્
ઇતિ જ્ઞાને ઘટત્વમપિ પ્રકારઃ પટત્વમપિ પ્રકારઃ।
પરન્તુ
ઘટત્વનિષ્ઠપ્રકારતા વિરોધનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા,
પટત્વનિષ્ઠપ્રકારતા પટનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા। દ્વયોઃ
ઘટત્વપટત્વનિષ્ઠપ્રકારતયોઃ એકધર્મિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં
નાસ્તીતિ તાદૃશજ્ઞાને
એકધર્મિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતનાનાધર્મનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વાભાવાત્

નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। વિભિન્નરૂપેણેતિ। ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ દ્રવ્યં
વહ્ન્યભાવવત્ઽ ઇત્યાકારકે સમૂહાલમ્બને પર્વતત્વદ્રવ્યત્વાભ્યાં
પર્વતરૂપૈકધર્મિવિશેષ્યકે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
પર્વતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતવહ્નિતદભાવરૂપનાનાધર્મનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વાદિતિ
ભાવઃ। એકધર્માવચ્છિન્નેતિ। તથા ચ
એકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતનાનાધર્મનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકજ્ઞાનત્વં
સંશયસ્ય લક્ષણમ્। ઽપર્વતો વહ્નિમાન્, દ્રવ્યં વહ્ન્યભાવવત્ઽ ઇતિ
જ્ઞાને વહ્નિનિષ્ઠપ્રકારતા પર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતા
વહ્ન્યભાવનિષ્ઠપ્રકારતા દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતેતિ દ્વયોઃ
પ્રકારતયોઃ એકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વં નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપિતરિતિ ભાવઃ।
નન્વેવમપિ
ઘટતદભાવયોરવ્યાપ્યવૃત્તિત્વજ્ઞાનકાલીને ઽભૂતલં ઘટવત્
ઘટાભાવવચ્ચઽ ઇત્યાકારકે સમુચ્ચયે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્યાપિ
ભૂતલત્વરૂપૈકધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યતાનિરૂપિતઘટતદભાવરૂપનાનાધર્મ
- નિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વાદિત્યત આહ-દિગિતિ।
1સ્વઘટિતધર્માવચ્છિન્નપ્રતિબન્ધકતાનિરૂપિતપ્રતિબધ્યતાવચ્છેદકીભૂતા
યા
સ્વનિરૂપકતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નનિરૂપિતવિરોધવિષયિતાનિરૂપિતા
પ્રકારિતા સમાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન તદ્વિશિષ્ટપ્રકારિતૈવ
સંશયત્વમ્। તચ્ચ
સમુચ્ચયવ્યાવૃત્તમ્। સમુચ્ચયે વિરોધાભાનેન
કોટિદ્વયવિષયિતયોઃ વિરોધવિષયિત્વાનિરૂપિતત્વાત્। સંશયે
ચાન્તતઃ કોટ્યોઃ સંસર્ગતયા પરસ્પરવિરોધભાનોપગમેન
લક્ષણસમન્વય ઇતિ ભાવઃ। એતેન સમુચ્ચયે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય જ્ઞાને
વિરોધવિષયકત્વવિશેષણદાને તત એવ ઘટપટાવિતિ જ્ઞાનસ્ય દ્રવ્યમ્
ઇતિ જ્ઞાનસ્ય ચ વારણસમ્ભવાત્ એકધર્મિવિશેષ્યકત્વવિશેષણં ધર્મે
વિરુદ્ધત્વવિશેષણં ચ વ્યર્થમ્। તયોર્જ્ઞાનયોઃ
વિરોધવિષયકત્વાભાવેનૈવ વારણાદિતિ શઙ્કાયાઃ નાવસરઃ।
ઉક્તપરિષ્કાર એવ પ્રકૃતગ્રન્થતાત્પર્યાદિતિ।
1. સ્વઘટિતેત્યાદિ।
સ્વં ભૂતલં ઘટવન્ન વેતિ સંશયનિષ્ઠા ઘટનિરૂપિતા પ્રકારિતા
તદ્ઘટિતો ધર્મઃ
ઘટનિરૂપિતપ્રકારિત્વાવચ્છિન્નભૂતલનિરૂપિતવિશેષ્યિતાશાલિજ્ઞાનત્વં
તદવચ્છિન્ના ભૂતલં ઘટવદિત્યાકારકજ્ઞાનનિષ્ઠા પ્રતિબન્ધકતા
તન્નિરૂપિતા યા પ્રતિબધ્યતા ભૂતલં ઘટાભાવવદિતિ જ્ઞાનનિષ્ઠા
તદવચ્છેદકીભૂતા ઘટાભાવનિરૂપિતા પ્રકારિતા, એવં સ્વં
ઘટનિરૂપિતપ્રકારિતા તન્નિરૂપકતા ઘટનિષ્ઠા તદવચ્છેદકધર્મઃ
ધટત્વં તદવચ્છિન્નનિરૂપિતો યો વિરોધઃ તન્નિષ્ઠવિષયતાનિરૂપિતા
સા ઘટાભાવનિરૂપિતા પ્રકારિતા ભવતિ એકાધિકરણવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન

તદ્વિશિષ્ટપ્રકારિતા ઘટનિરૂપિતપ્રકારિતા ભૂતલં ઘટવત્ ન વેતિ
સંશયે ઽસ્તીતિ સમન્વયઃ।
તન્ત્રાન્તરે -
અદ્વૈતવેદાન્તે। તથા ચ મિથ્યાવિષયકં જ્ઞાનં વિપર્યય ઇત્યુક્તૌ
બ્રહ્માતિરિક્તવિષયકસ્ય સર્વસ્યાપિ
જ્ઞાનસ્ય અદ્વૈતિમતે
મિથ્યાવિષયકત્વાત્ વિપર્યયત્વાપત્તિઃ, અતઃ મિથ્યાજ્ઞાનમિત્યસ્ય
તદભાવવતિ તત્પ્રકારકનિર્ણય ઇતિ વ્યાખ્યાનં કૃતમિતિ ભાવઃ।
પ્રમાવારણાયેદમિતિ। તત્પ્રકારકનિર્ણયઃ વિપર્યયઃ
ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ અયં ઘટ ઇત્યાદિપ્રમાયામતિવ્યાપ્તિઃ તસ્યા
અપિ ઘટત્વાદિપ્રકારકત્વાત્। તદ્વારણાય તદભાવવતીતિ વિશેષણમ્।
અયં ઘટ ઇત્યાદિપ્રમાયાઃ ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વેન
ઘટત્વાભાવવદ્વિષ્યકત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ન
સમૂહાલમ્બને ઽતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ। રઙ્ગરજતયોઃ ઽઇમે
રઙ્ગરજતેઽ ઇતિ પ્રમાયાં નાતિવ્યાપિતરિત્યર્થઃ। તસ્યાઃ પ્રમાયાઃ
રજતત્વાભાવવદ્રઙ્ગવિશેષ્યકત્વે રજતત્વપ્રકારકત્વે ચ
સત્યપિ રઙ્ગત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નરજતત્વપ્રકારકત્વં
નાસ્તિ,
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાયાઃ
રજતત્વવદ્રજતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વેન
રજતત્વાભાવવદ્રઙ્ગનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વાભાવાત્ રઙ્ગાંશે
રજતત્વસ્યાપ્રકારત્વાદિતિ ભાવઃ। અવશિષ્ટં સર્વં પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદ
એવોક્તમિત્યાશયેનોક્તમ્ સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
વ્યાપ્યારોપેણ
વ્યાપકારોપસ્તર્કઃ। આરોપશબ્દસ્ય આહાર્યભ્રમૈત્યર્થઃ। આહાર્યત્વં
ચ બાધકાલીનેચ્છાજન્યત્વમ્। તૃતીયાયાઃ જન્યત્વમર્થઃ। તસ્ય
વ્યાપકારોપે ઽન્વયઃ। વ્યાપ્યસ્યારોપઃ વ્યાપ્યારોપઃ। ષષ્ઠ્યાઃ
વિષયત્વમર્થઃ। તથા ચ બાધકાલીનેચ્છાજન્યવ્યાપ્યવિષયકભ્રમજન્યઃ
બાધકાલીનેચ્છાજન્યવ્યાપકવિષયકો ભ્રમસ્તર્ક ઇતિ ફલતિ। યદિ
પર્વતો વહ્ન્યભાવવાન્ સ્યાત્ તર્હિ ધૂમાભાવવાન્ સ્યાત્
ઇત્યાકારકસ્તર્કઃ। તત્ર વ્યાપ્યઃ વહ્ન્યભાવઃ તદ્વિષયકઃ આરોપઃ
પર્વતો વહ્ન્યમાનિતિ બાધકાલીનયા ઇચ્છયા જન્યઃ ભ્રમઃ યદિ
પર્વતો વહ્ન્ય ભાવવાન્ સ્યાત્ ઇત્યાકારકઃ, તજ્જન્યઃ વ્યાપકસ્ય
ધૂમાભાવસ્ય આરોપઃ તર્હિ ધૂતાભાવવાન્ સ્યાદિત્યાકારકઃ। સ એવ
તર્કઃ। વ્યાપ્યવિષયકભ્રમે આહાર્યત્વવિશેષણાદાને શાખાયાં
પુરુષત્વવ્યાપ્યકરભ્રમાત્ યત્ર અયં પુરુષ ઇત્યાહાર્યારોપઃ
તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ તદ્વારણાય આહાર્યત્વવિશેષણમ્। શાખાયાં કરભ્રમઃ ન
આહાર્ય ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। વ્યાપકારોપે આહાર્યત્વવિશેષણાદાને
આહાર્યાત્ રજતત્વવ્યાપ્યવત્ ઇદમિતિ જ્ઞાનાત્ જાયમાને ઇદં
રજતં ઇત્યાકારકે અનાહાર્યભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય તત્।

તદાહ - આહાર્યવ્યાપ્યવત્તેત્યાદિ। નાયં પુરુષ ઇતિ નિશ્ચયસત્વ
ઇતિ। ઽઅયં પુરુષઽ ઇતિ ભ્રમસ્ય આહાર્યત્વસમ્પાદનાયૈતદુક્ત્મ્।
રજતત્વવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનસ્ય આહાર્યત્વસમ્પાદનાય
રજતત્વવ્યાપ્યાભાવવત્તાગ્રહકાલે ઇતિ।
આપાદ્યવ્યતિરેકનિશ્ચય
ઇતિ। આપાદ્યઃ પ્રસઞ્જનીયઃ, ધૂમાભાવઃ તદ્વ્યતિરેકઃ
ધૂમાભાવાભાવઃ ધૂમરૂપઃ તન્નિશ્ચયઃ, આપાદ્યસ્ય ધૂમાભાવસ્ય આપાદકસ્ય
વહ્ન્યભાવસ્ય ચ યા વ્યાપ્તિઃ તન્નિશ્ચયશ્ચ તર્કે કારણમિત્યર્થઃ।
કથમયથાર્થસ્ય ત્રૈવિધ્યકથનમિતિ। સંશયો વિપર્યયશ્ચેતિ
દ્વૈવિધ્યકથનસ્યૈવ યુક્તત્વાદિત્યર્થઃ। પ્રતિબન્ધકવિઘટનદ્વારેતિ।
પ્રતિબન્ધકીભૂતવ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તનદ્વારેત્યર્થઃ।
તર્કાતિરિક્તવિપર્યયાણાં તુ નાસ્તિ પ્રમાણાનુગ્રાહકત્વમ્, તર્કસ્ય તુ
તદસ્તીતિ વૈલક્ષણ્યસૂચનાય વિપર્યયયાન્તર્ભૂતસ્યાપિ તર્કસ્ય
પૃથઙ્નિર્દેશ ઇત્યર્થઃ। તથા ચ વિપર્યયે તર્કત્વાકારઃ
પ્રમાણાનુગ્રાહકતાવચ્છેદકઃ, વિપર્યયત્વં તુ ન તથેતિ
વિશેષજ્ઞાપનાય વિપર્યયત્વતર્કત્વાભ્યાં વિભાગ ઇતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સ્મૃતિનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_65 સ્મૃતિર્ અપિ દ્વિવિધા । યથાર્થાયથાર્થા ચ પ્રમાજન્યા યથાર્થા । અપ્રમાજન્યાયથાર્થા ॥
સ્મૃતિરપિ દ્બિવિધા - યથાર્થા અયથાર્થા
ચેતિ। પ્રમાજનયા યથાર્થા। અપ્રમાજન્યા અયથાર્થા।
સુખાદિનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_66 સર્વેશામ્ અનુકૂલતયા વેદનીયં સુખમ્ ॥
અન્ત્સ્_67 સર્વેશાં પ્રતિકૂલતયા વેદનીયં દુઃખમ્ ॥
અન્ત્સ્_68 ઇચ્છા કામઃ ॥
અન્ત્સ્_69 ક્રોધો દ્વેષઃ ॥
અન્ત્સ્_70 કૃતિઃ પ્રયત્નઃ ॥
અન્ત્સ્_71 વિહિતકર્મજન્યો ધર્મઃ ॥
અન્ત્સ્_72 નિષિદ્ધકર્મજન્યસ્ ત્વ્ અધર્મઃ ॥
અન્ત્સ્_73 બુદ્ધ્યાદયોઽષ્ટાવ્ આત્મમાત્રવિશેષગુણાઃ ॥
અન્ત્સ્_74 બુદ્ધીચ્છાપ્રયત્ના દ્વિવિધાઃ । નિત્યા અનિત્યાશ્ ચ । નિત્યા ઈશ્વરસ્ય । અનિત્યા જીવસ્ય ॥
સર્વેષાં
અનુકૂલતયા વેદનીયં સુખમ્। પ્રતિકૂલતયા વેદનીયં દુઃખમ્।
ઇચ્છા કામઃ। ક્રોધો દ્વેષઃ। કૃતિઃ પ્રયત્નઃ। વિહિતકર્મજન્યો ધર્મઃ।
નિષિદ્ધકર્મજન્યો ઽધર્મઃ। બુદ્ધ્યાદયઃ અષ્ટૌ આત્મમાત્રવિશેષગુણાઃ।
બુદ્ધીચ્છાપ્રયત્ના
નિત્યા અનિત્યશ્ચ।
નિત્યા ઈશ્વરસ્ય। અનિત્યા જીવસ્ય।
દીપિકા
સ્મૃતિં વિભજતે -

સ્મૃતિરિતિ। સુખં લક્ષયતિ - સર્વેષામિતિ। ઽસુખી અહમ્ઽ
ઇત્યાદ્યનુવ્યસાયગમ્યં સુખત્વાદિકમેવ લક્ષણમ્। યથાશ્રુતં તુ
સ્વરૂપકથનમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
પ્રકાશિકા
નનુ ઽસર્વેષાં
અનુકૂલતયા વેદનીયમ્ઽ ઇત્યાદિ મૂલં સુખાદિલક્ષણપરં ન
સમ્ભવતિ, પદદ્રવ્નયોપભોગાદિજન્યસખે સાધૂનાં દ્વેષદર્શનાત્
અવ્યાપ્તેરિત્યાશઙ્કાયાં ઽસુખ્યહમ્ઽ ઇત્યાદિપ્રત્યક્ષસિદ્ધં
સુખત્વાદિકમેવ લક્ષણમિત્યાહ - સુખી અહમિત્યાદ્યનુવ્યવસાયેતિ।
સુખત્વાદીત્યાદિના દુખત્વપરિગ્રહઃ। યથાશ્રુતં ત્વિતિ।
સર્વેષામનુકૂલતયા ઇત્યાદિકમિત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
સર્વેષાં
અનુકૂલતયા વેદનીયં સુખમ્ ઇતિ મૂલાત્
અનુકૂલત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયત્વં સુખસ્ય લક્ષણમિતિ પ્રતીયતે। તથા
સતિ પરકીયદ્રવ્યોપભોગજન્યે સુખે સાધૂનાં દ્વેષદર્શનેન
સાધુવૃત્તિપ્રતિકૂલત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયત્વસ્યૈવ
તત્ર સત્ત્વેન સર્વેષાં
અનુકૂલતયા વેદનીયત્વસ્ય તાદૃશસુખે ઽભાવેનાવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ ઇદં
લક્ષણં અયુક્તમિતિ શઙ્કાનિવારણાર્થઃ સુખ્યહમિત્યાદિદીપિકાગ્રન્થ
ઇત્યાહ - નનુ સર્વેષામિત્યાદિના।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સંસ્કારનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_75 સંસ્કારસ્ ત્રિવિધઃ । વેગો ભાવના સ્થિતિસ્થાપકશ્ ચેતિ । વેગઃ પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તિઃ । અનુભવજન્યા સ્મૃતિહેતુર્ ભાવનાત્મમાત્રવૃત્તિઃ । અન્યથા કૃતસ્ય પુનસ્ તદવસ્થાપાદકઃ સ્થિતિસ્થાપકઃ કટાદિપૃથિવીવૃત્તિઃ ॥
સંસ્કારઃ ત્રિવિધઃ -
વેગઃ ભાવના સ્થિતસ્થાપકશ્ચેતિ। વેગઃ
પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તિઃ। અનુભવજન્યા સ્મૃતિહેતુઃ ભાવના।
આત્મમાત્રવૃત્તિઃ। અન્યથા કૃતસ્ય (સ્થિતસ્ય) પુનઃ તાદવસ્થ્યાપાદકઃ
સ્થિતસ્થાપકઃ। કટાદિપૃથિવીમાત્રવૃત્તિઃ।
દીપિકા
સંસ્કારં વિભજતે
- સંસ્કાર ઇતિ। સંસ્કારત્વજાતિમાન્ સંસ્કાર। વેગસ્યાશ્રયમાહ -
વેગ ઇતિ। વેગત્વજાતિમાન્ વેગઃ। ભાવનાં લક્ષયતિ - અનુભવેતિ।
અનુભવધ્વંસે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સ્મૃતીતિ।
આત્માદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય અનુભવેતિ। સ્મૃતેરપિ સંસ્કારજનકત્વં
નવીનૈરુક્તમ્। સ્થિતસ્થાપકં લક્ષયતિ - અન્યથેતિ। સઙ્ખ્યાદયઃ અષ્ટૌ
નૈમિત્તિકદ્રવત્વવેગસ્થિતસ્થાપકાઃ સામાન્યગુણાઃ।
પ્રકાશિકા
અનુભવેતીતિ।
સ્મૃતિં સંસ્કારં પ્રતિ ચ અનુભવત્વેનૈવ કારણત્વં વદતાં પ્રાચાં

અયમભિપ્રાયઃ - તત્તદ્વિષયકસ્મૃતિં પ્રતિ તત્તદ્વિષયકસંસ્કારં પ્રતિ ચ
તત્તદ્વિષયકાનુભવત્વેનૈવ હેતુતા ન તુ તત્તદ્બિષયકજ્ઞાનત્વેન,
અનુભવત્વસ્યાપિ જાતિત્વેન જ્ઞાનત્વાપેક્ષયા ગૌરવાસંભવાત્। ન ચ
વિનિગમનાવિરહ ઇતિ શઙ્ક્યમ્, વ્યાપ્યધર્મપુરસ્કારેણ
કારણત્વસમ્ભવે વ્યાપકધર્મસ્યાન્યથાસિદ્ધિનિરૂપકત્વાદિતિ।
નવીનાઃ પુનઃ -
અનુભવાનાં તત્તદ્વિષયકસ્મૃતિં તાદૃશસંસ્કારં પ્રતિ ચ
તત્તદ્વિષયકજ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુતા, ન તુ અનુભવત્વેન, સંસ્કારસ્ય
ફલનાશ્યતયા પ્રથમસ્મરણેનૈવ અનુભવજન્યસંસ્કારસ્ય નાશેન
સકૃતદનુભૂતસ્ય સ્મરણોત્તરં અસ્મરણપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ
સ્વજન્યસ્મરણસ્ય સંસ્કારનાશકત્વે સ્મૃતિસાધારણેન જ્ઞાનત્વેન
હેતુત્વે ઽપિ ઘટપટાદિરૂપનાનાવિષયાવગાહિના અનુભવેન જનિતસ્ય
તાવદ્વિષયકસંસ્કારસ્ય ઘટાદ્યેકૈકગોચરસ્મરણેનાપિ વિનાશાત્
તદુત્તરં પટાદિસ્મરણાનુપપત્તિઃ, તત્તદ્વિષયકસંસ્કારાભાવાત્।
સ્મૃતિજન્યપટાદિગોચરસંસ્કારસ્ય ચ ભિન્નર્વિષયકતયા
પટાદિસ્મારકત્વાયોગાત્। અતઃ સ્વજન્યચરમસ્મૃતેરેવાનાયત્યા
તત્તદ્વ્યક્તિત્વેન તત્તત્સંસ્કારનાશકતાયા અઙ્ગીકર્તવ્યતયા
અનુભવત્વેન
જનકતાયામપિ ન દોષ ઇતિ વાચ્યમ્।, અન્યૂનવિષયકસ્યૈવ ફલસ્ય
નાશકત્વાઙ્ગીકારેણ અદોષાત્। જાયતે ચ પુનઃ પુનઃ સ્મરણાત્
દૃઢતરઃ સંસ્કારઃ। દાર્ઢ્યં ચ સંસ્કારગતઃ જાતિવિશેષઃ ઝટિતિ
સ્મૃત્યુત્પાદપ્રયોજકઃ। ન ચ દૈવવશસમ્પન્નાત્ ઝટિતિ
ઉદ્બોધકસમવધાનાદેવ ઝટિતિ સ્મૃતિનિયમોપપત્તૌ ન
તત્પ્રયોજકતયા સંસ્કારગતઃ જાતિવિશેષઃ સિદ્ધ્યતીતિ વાચ્યમ્।
ઝટિતિ સ્મૃતેઃ
દૈવાધીનઝટિત્યુદ્બોધકસમવધાનાધીનત્વમભ્યુપગમ્ય
સંસ્કારાતિશયખણ્ડને શાસ્ત્રાદાવભ્યાસસ્યૈવાનાપત્તેઃ। કિં ચ પરિત્યજ્ય
ચ નિશ્ચિતાવ્યભિચારકં રૂપં ગૃહ્યમાણવ્યભિચારકેણ કારણત્વકલ્પનં
સ સમ્ભવતીતિ નાનુભવત્વેન સ્મૃતિસંસ્કારહેતુતાસમ્ભવઃ - ઇતિ
પ્રાહુઃ। તન્મતં દર્શયતિ - સ્મૃતેરપીતિ। અપિના અનુભવપરિગ્રહઃ।
એતન્મતે લક્ષણે ચ અનુભવજન્યા ઇતિ સ્થાને જ્ઞાનજન્યેતિ
નિવેશનીયમ્।
બાલપ્રિયા
વ્યાપ્યધર્મપુરસ્કારેણેતિ। વ્યાપ્યધર્મઃ અનુભવત્વમ્,
વ્યાપકધર્મઃ જ્ઞાનત્વમ્। અન્યથાસિદ્ધિનિરૂપકત્વાદિતિ। ન હિ દણ્ડસ્ય
દ્રવ્યત્વેન રૂપેણ ઘટકાકરણત્વમિતિ ભાવઃ। સંસ્કારસ્ય
ફલનાશ્યતયેતિ। સ્મરણરૂપેણ ફલેન નાશ્યતયેત્યર્થઃ। તથા ચ
સંસ્કારં પ્રતિ અનુભવત્વેન હેતુત્વે યત્ર
ઘટવિષયકાનુભવજન્યસંસ્કારેણ ઘટસ્મરણં જાતમ્, તત્ર પુનઃ
કાલાન્તરે ઘટસ્મરણં ન સ્યાત્ ઘટસંસ્કારસ્ય પ્રાથમિકઘટસ્મરણેન

નષ્ટત્વાત્। ન ચ ઘટસ્મરણાત્ પુનઃ। સંસ્કારો જાયતે તેન
પુનર્ઘટસ્મરણમિતિ ભવતા વક્તું શક્યતે। અનુભવત્વેન કારણત્વપક્ષે
ઘટસ્મરણે સંસ્કારકારણતાવચ્છેદકાનુભવત્વાભાવેન તસ્ય
સંસ્કારોત્પાદકત્વાયોગાત્। જ્ઞાનત્વેન કારણત્વે તુ સ્મરણે ઽપિ
જ્ઞાનત્વસત્ત્વેન તસ્યાપિ સંસ્કારકારણતયા પ્રથમોત્પન્નઘટસ્મરણાત્
પુનઃ સંસ્કારઃ તતઃ સ્મરણમિતિ સ્મરણોત્તરં
સ્મરણમુપપદ્યત ઇતિ
ભાવઃ।
ન ચ સ્વજન્યેત્યાદિ।
સંસ્કારજન્યસ્મરણેન સંસ્કારો નશ્યતીતિ સ્વીકારે તદ્વિષયકજ્ઞાનં
તદ્વિષયકસ્મૃતિહેતુરિતિ જ્ઞાનત્વેન રૂપેણ કારણત્વાઙ્ગીકારે ઽપિ
તત્ર સમૂહાલમ્બનાત્મકઘટપટાદિનાનાપદાર્થવિષયકાનુભવાનન્તરં
ઘટપટાદીનાં પ્રત્યેકશઃ સ્મરણમજનિષ્ટ, ન તુ
અનુભૂતસકલપદાર્થવિષયકૈસ્મરણમ્ તત્ર ઘટસ્મરણેન
સમૂહાલમ્બનાનુભવજન્યસ્ય ઘટપટાદિનાનાપદાર્થવિષયકસંસ્કારસ્ય
નાશાત્ પટાદિસ્મરણાનુપપત્તિઃ પટાદિવિષયકસંસ્કારસ્ય
નષ્ટત્વાત્। ન ચ તત્ર ઘટસ્મરણજન્યસંસ્કારઃ પટાદિસ્મૃતિં જનયતીતિ
વાચ્યમ્। ઘટસ્મરણજન્યસંસ્કારસ્ય ઘટવિષયકતયા તસ્ય
પટાદિસ્મૃતિજનકત્વાયોગાત્। તદ્વિષયકસ્મૃતિં પ્રતિ
તદ્વિષયકસંસ્કારસ્ય હેતુત્વાત્
અન્યવિષયકસંસ્કારેણાન્યાવિષયકસ્મરણાસમ્ભવાત્। તથા ચ
અન્તિમસ્મૃતિરેવ સંસ્કારેણાન્યવિષયકસ્મરણાસમ્ભવાત્। તથા ચ
અન્તિમસ્મૃતિરેવ તદ્વ્યક્તિત્વેન સંસ્કારનાશં પ્રતિ હેતુરિતિ
વાચ્યમ્। ઇત્થં ચ અનુભવત્વાવચ્છિન્નં સંસ્કારસ્મૃત્યોર્હેતુરિતિ
પક્ષે ઽપિ પ્રાથમિકઘટસ્મરણેન ઘટાનુભવજન્યસંસ્કારો ન નશ્યતીતિ
તદ્બલાત્ પુનઃ ઘટસ્મરણં ભવિતુમર્હતીતિ અનુભવત્વેનૈવ
સ્મૃતિહેતુત્વમસ્તુ ઇતિ શઙ્કાગ્રન્થાભિપ્રાયઃ।
અન્યૂતવિષયકસ્યૈવેત્યાદિ। સંસ્કારે યાવન્તઃ પદાર્થાઃ
વિષયાઃ તાવત્પદાર્થવિષયકસમરણમેવ સંસ્કારનાશકમ્। તથા-ચ
ઘટપટાદિ
નાનાપદાર્થવિષયકસમૂહાલમ્બનાનુભવજન્યતાવદ્વિષયકસંસ્કારસ્ય
ઘટમાત્રસ્મરણેન તત્સંસ્કારન્યૂનવિષયકેણ નાશો ન ભવતીતિ ક્રમશઃ
પટાદિસ્મરણમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ। સ્મરણે સંસ્કારન્યૂનવિષયકત્વં
ચ સંસ્કારવિષયતાવ્યાપકવિષયતાકત્વમ્। સંસ્કારં પ્રતિ
જ્ઞાનત્વેનૈવ હેતુત્વે યુક્ત્યનતરમાહ - જાયતે ચેતિ। પુનઃ પુનઃ
ઘટસ્મરણાત્ ઝટિતિ
ઘટસ્મૃતિપ્રયોજકદાર્ઢ્યરૂપજાતિવિશેષવિશષ્ટસંસ્કારો જાયત
ઇત્યનુભવસિદ્ધમ્। તચ્ચ જ્ઞાનત્વેન સંસ્કારહેતુત્વ એવ સઙ્ગચ્છતે,
સ્મરણસ્યાપિ જ્ઞાનત્વેન તતઃ સંસ્કારોત્પત્તિસમ્ભવાત્ ઇતિ ભાવઃ।
ઉદ્બોધકસમવધાનાદિતિ। ઉદ્બોધકં સમ્બન્ધિદર્શનાદિ।

સંસ્કારાતિશયખ્ણ્ડન ઇતિ। સંસ્કારગતદાર્ઢ્યાખ્યજાતિવિશેષખણ્ડન
ઇત્યર્થઃ। અભ્યાસસ્યૈવાનાપત્તેરિતિ।
સંસ્કારગતદાર્ઢ્યાખ્યજાતિવિશેષખણ્ડન ઇત્યર્થઃ।
અભ્યાસસ્યૈવાનાપત્તેરિતિ। સંસ્કારદાર્ઢ્યાર્થમેવ અભ્યાસકરણાદિતિ
ભાવઃ। નનુ ઝટિતિ સ્મૃત્યર્થં ઝટિતિ
સ્મૃતિપ્રયોજકોદ્બોધકસમવાધાનાર્થં વા શાસ્ત્રાભ્યાસઃ, ન
સંસ્કારદાર્ઢ્યાર્થં ઇત્યતઃ દોષાન્તરમાહ - કિં ચેતિ।
નિશ્ચિતાવ્યભિચારકં રૂપમિતિ। યદ્ધર્માવચ્છિન્નૈ
કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વવૃત્ત્યભાવાપ્રતિયોગિત્વરૂપાવ્યભિચારનિશ્ચયો ઽસ્તિ
તાદૃશં ધર્મમિત્યર્થઃ।
કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વવૃત્ત્યભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકતયા નિશ્ચિતં
ધર્મમિતિ યાવત્। ગૃહ્યમાણવ્યભિચારકેણેતિ। યદ્ધર્માવચ્છિન્ને
વ્યભિચારો ગૃહ્યતે તેન ધર્મેણેત્યર્થઃ। પ્રકૃતે
સ્મરણાત્પૂર્વમનુભવત્વાવચ્છિન્નં ન નિયમેનાસ્તિ
દ્વિતીયસ્મરણાત્પૂર્વમનુભવાભાવાત્। તથા ચાનુભવત્વાવચ્છિન્નં
ગૃહ્યમાણવ્યભિચારકમ્। દ્વિતીયસ્મરણાત્પૂર્વમપિ જ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નસ્ય
પ્રથમસ્મરણસ્ય સત્ત્વાત્ જ્ઞાનત્વં
નિશ્ચિતાવ્યભિચારકમ્। અતઃ નિશ્ચિતાવ્યભિચારેણ જ્ઞાનત્વેનૈવ
સ્મૃતિહેતુત્વમ્, ન ગૃહીતવ્યભિચારોણાનુભવત્વેનેતિ ભાવઃ। નનુ
નવીનમતે અનુભવસ્યેવ સ્મૃતેરપિ સંસ્કારં પ્રતિ હેતુતયા
સ્મૃતિજન્યે સંસ્કારે ઽનુભવજન્યત્વાભાવાત્ ઽઅનુભવજન્યાસ્મૃતિહેતુઃ
ભાવનાઽ ઇતિ લક્ષણં તત્રાવ્યાપ્તમિત્યત આહ - એતન્મત ઇતિ। તથા ચ
એતન્મતે જ્ઞાનજન્યત્વે સતિ સ્મૃતિહેતુત્વમેવ સંસ્કારસ્ય લક્ષણમ્।
સ્મૃતિજન્યસંસ્કારે ઽપિ સ્મૃતિરૂપજ્ઞાનજન્યત્વમસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ।
દીપિકા
વિશેષગુણલક્ષણમ્
અન્યે રૂપાદયો
વિશેષગુણાઃ।
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણાવૃત્તિજાતિમદ્ગુણત્વં
વિશેષગુણત્વમ્।
પ્રકાશિકા
દ્રવ્યવિભાજકોપાધીતિ। પૃથિવીત્વજલત્વાદિરૂપં
યદ્દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયં પ્રત્યેકં તત્સમાનાધિકરણાઃ
દ્વિત્વપૃથક્ત્વસંયોગાદયઃ તદવૃત્તિજાતિમદ્ગુંણત્વમિત્યર્થઃ।
રૂપાદ્વિષુ ચતુર્ષુ નીલત્વાદિકમ્, [રૂપત્વાદિકમ્?] સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વે ચ દ્રવત્વાવાન્તરજાતિમ્, સ્નેહાદિષુ દશસુ
સ્નેહત્વાદિકમ્, ભાવનાયાં સંસ્કારત્વાવાન્તરજાતિં ચાદાય
લક્ષણસમન્વયઃ। નનુ ઇદં લક્ષણ એકત્વાદિષ્વતિવ્યાપ્તમ્ એકત્વત્વાદિ
જાતેરપિ તાદૃશત્વાત્। ન ચ
તાદૃશોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણવૃત્તિગુણત્વન્યૂનવૃત્તિજાતિશૂન્યગુણત્વમ્ ઇતિ

તદર્થઃ। એવં ચૈકત્વાદિષુ સઙ્ખ્યાત્વાદેઃ સત્ત્વાત્
તાદૃશજાતિશૂન્યત્વસ્યાસત્ત્વેન નાતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। એવમપિ
પરિમાણાદિષ્વતિવ્યાપ્તેઃ। પરિમાણત્વાદેઃ તાદૃશજાતિત્વાસમ્ભવાત્
ઇતિ ચેત્ -
અત્ર
પ્રવદન્ત્યભિજ્ઞાઃ -
યદ્યદ્રૂપાવચ્છિન્નસમાનાધિકરણં યત્કિઞ્ચિદ્દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયં
તત્તદ્ભિન્ના સ્થિતસ્થાપકવૃત્તિભિન્ના ચ યા જાતિઃ તદ્વત્ત્વે સતિ
ગુણત્વમિતિ તદર્થઃ। યદ્રૂપાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યસ્ય
સમવાયસમ્બન્ધઘટિતસ્યૈવ નિવેશનીયતયા યદ્રૂપપદેન
ઘટત્વાદેર્ધર્તુમશક્યત્વાત્ ઘટાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ, અતો વિશેષ્યમ્।
સ્થિતસ્થાપકે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સ્થિતસ્થાપકવૃત્તિભિન્નેતિ।
સ્થિતસ્થાપકસ્ય પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયવૃત્તિત્વમતે તુ ન દેયમ્।
રૂપત્વાદેઃ યદ્રૂપપદેન ધર્તું અશક્યત્વે ઽપ્યવાન્તરજાતિમાદાય
રૂપાદિષુ લક્ષણસમન્વયઃ। પાર્થિવાનુષ્ણાશીતસ્પર્શસ્ય વાયવીયાપેક્ષયા
વિજાતીયસ્યૈવ અનુભવસિદ્ધત્વાત્। સઙ્ખ્યાદયસ્તુ સામાન્યગુણા
ઇતિ ન તત્ર વૈજાત્યં જલપૃથિવ્યાદિભેદેન સિદ્ધાન્તસિદ્ધમ્, અતઃ
તત્ર નાતિવ્યાપ્તિઃ। તાદૃશજાતિમદ્ભિન્નગુણત્વમેવ સામાન્યગુણાનાં
લક્ષણમવસેયમ્।
બાલપ્રિયા
નનુ
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણાવૃત્તિજાતિમદ્ગુણત્વં
વિશેષગુણસ્ય દીપિકાયાં લક્ષણમુક્તમ્। તત્ર દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયં
પૃથિવીત્વજલત્વાદિ તદધિકરણમપ્રસિદ્ધમ્,
પૃથિવીત્વજલત્વયોરેકત્રાસત્ત્વાત્, તથા ચ લક્ષણમિદમસમ્ભવીત્યતો
વ્યાચષ્ટે - પૃથિવીત્વજલત્વાદિરૂપમિતિ। પૃથિવીત્વજલત્વયોરુભયોઃ
અધિકરણસ્યાપ્રસિદ્ધત્વે ઽપિ પ્રત્યેકં તયોરધિકરણં પૃથિવી જલં ચ
પ્રસિદ્ધમ્। તદ્વૃત્તયઃ દ્વિત્વપૃથક્ત્વસંયોગાદયઃ તદવૃત્તિર્જાતિઃ
રૂપત્વરસત્વાદિઃ તદ્વાન્ ગુણઃ રૂપરસાદિરિતિ
તાદૃશજાતિમદ્ગુણત્વસ્ય રૂપરસાદૌ સત્ત્વાત્ લક્ષણસમન્વયઃ।
રૂપાદિકં તુ દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણં ન ભવતિ,
દ્રવ્યવિભાજકપૃથિવીત્વજલત્વદ્વયાધિકરણપૃથિવીજલયોઃ એકસ્ય
રૂપસ્ય રસાદેઃ વા અવૃત્તેઃ। અતો દ્વિનિષ્ઠં દ્વિત્વાદિકમેવ તાદૃશં
તદવૃત્તિત્વં રૂપત્વાદિજાતાવસ્તીતિ ભાવઃ। અત્ર પ્રત્યેકમિત્યસ્ય
તત્સમાનાધિકરણેત્યત્રાધિકરણ એવાન્વયઃ ન તુ
તદધિકરણવૃત્તિત્વે ઽપીત્યવધેયમ્। નીલત્વાદિકમિતિ। આદિપદેન
રસત્વવ્યાપ્યં મધુરત્વાદિ સ્પર્શત્વવ્યાપ્યં અનુષ્ણાશીતત્વાદિ ચ
ગૃહ્યતે। ન ચ રૂપત્વરસત્વાદિજાતિમાદાયૈવ સમન્વયસમ્ભવે
તદ્વ્યાપ્યનીલત્વાદિજાતિમાદાય સમન્વયકરણં કિમર્થમિતિ
વાચ્યમ્।"અત્ર પ્રવદન્તી"ત્યાદિના વક્ષ્યમાણપરિષ્કાર એવ

લક્ષણસ્યાસ્ય તાત્પર્યાત્ તત્ર રૂપત્વાદિવ્યાપ્યજાતિમાદાયૈવ
સમન્વયસ્ય કર્તવ્યત્વાત્। દ્રવત્વાવાન્તરજાતિમિતિ। દ્રવત્વત્વવ્યાપ્યાં
સાંસિદ્ધિકદ્રવત્વત્વરૂપાં જાતિમિત્યર્થઃ। સ્નેહાદિષુ દશસ્વિતિ।
સ્નેહશબ્દબુદ્ધિસુખદુઃખેચ્છાદ્વેષપ્રયત્નધર્માધર્મેષ્વિત્યર્થઃ।
સંસ્કારત્વાવાન્તરજાતિમિતિ। સંસ્કારત્વવ્યાપ્યાં
ભાવનાત્વજાતિમિત્યર્થઃ।
શઙ્કતે - નન્વિદમિતિ।
પૃથિવીત્વજલત્વરૂપયોઃ દ્રવ્યવિભાજકયોર્દ્વયોરુપાધ્યોઃ
પ્રત્યેકમધિકરણે પૃથિવ્યાં જલે ચ એકત્વં નાસ્તિ।
પૃથિવીવૃત્ત્યેકત્વસ્ય જલવૃત્ત્યેકત્વસ્ય ચ ભિન્નત્વેન એકસ્ય એકત્વસ્ય
ઉભયત્રાવૃત્તેઃ। તથા ચ તાદૃશોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણાઃ
દ્વિત્વસંયોગાદય એવ, તદવૃત્તિઃ યા જાતિઃ એકત્વત્વરૂપા જાતિઃ
તદ્વદ્ગુણત્વંસ્યૈકત્વે સત્ત્વાત્
વિશેષગુણલક્ષણસ્ય
સામાન્યગુણે એકત્વે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। તાદૃશત્વાદિતિ।
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણાવૃત્તિત્વાદિત્યર્થઃ। ન ચ
તાદૃશેતિ। તાદૃશેત્યસ્ય દ્રવ્યવિભાજકેત્યર્થઃ। તથા ચ
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયં પૃથિવીત્વજલત્વાદિ પ્રત્યેકં
તદધિકરણપૃથિવીજલવૃત્તિઃ દ્વિત્વપૃથક્ત્વાદિઃ તદ્વૃત્તિઃ
ગુણત્વવ્યાપ્યજાતિઃ સઙ્ખ્યાત્વ-પૃથક્ત્વત્વાદિઃ તચ્છૂન્યગુણત્વં
રૂપાદાવસ્તિ। એકત્વે તુ નાસ્તિ, સઙ્ખ્યાત્વરૂપતાદૃશજાતિમત્ત્વસ્યૈવ
સત્ત્વાત્। અતો નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ગુણત્વન્યૂનવૃત્તીતિ।
ગુણત્વવ્યાપ્યેત્યર્થઃ। એવમપીતિ।
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણવૃત્તિગુણત્વવ્યાપ્યજાતિશૂન્યગુણત્વસ્ય
વિશેષગુણલક્ષણત્વે ઽપીત્યર્થઃ। પરિમાણાદિષ્વતિવ્યાપ્તેરિતિ।
અણુત્વમહત્ત્વાદિરૂપં પરિમાણં પ્રત્યેકવૃત્તિ ન વ્યાસજ્યવૃત્તિ। અતઃ
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણં ન પરિમાણમ્, અપિ તુ
દ્વિત્વાદિકમેવ તદ્વૃત્તિર્યા ગુણત્વવ્યાષ્યજાતિઃ સઙ્ખ્યાત્વાદિઃ
તચ્છૂન્યત્વે સતિ ગુણત્વસ્ય પરિમાણે સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ। તાદૃશજાતિત્વાસમ્ભવાદિતિ।
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણવૃત્તિગુણત્વવ્યાપ્યજાતિત્વાસમ્ભવાદિત્યર્થઃ।
યદ્યદ્રૂપેતિ। યદ્યદ્રૂપં
સંયોગત્વપૃથક્ત્વત્વાદિકં તદવચ્છિન્નસંયોગપૃથક્ત્વાદેરધિકરણે
જલે પૃથિવ્યાં ચ પ્રત્યેકં
વર્તમાનં
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયં જલત્વપૃથિવીત્વરૂપમ્, તત્તદ્ભિન્ના
સંયોગત્વપૃથક્ત્વત્વાદિભિન્ના યા જાતિઃ નીલત્વાદિઃ તદ્વત્ત્વે સતિ
ગુણત્વં નીલાદિષ્વસ્તીતિ સમન્વયઃ। અત્ર ગુણત્વરૂપવિશેષ્યદલસ્ય
પ્રયોજનમાહ - યદ્રૂપાવચ્છિન્નેતિ। તથા ચ યદ્રૂપપદેન ઘટત્વં
નોપાદાતું શક્યમ્। તદવચ્છિન્નસ્ય ઘટસ્યાધિકરણે કપાલે

દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસ્ય જલત્વપૃથિવીત્વદ્વયસ્યાસત્ત્વાત્। અતઃ
સંયોગત્વાદિકમેવ યદ્રૂપપદેનોપાદેયમ્, તદ્ભિન્ન યા
ઘટત્વજાતિઃ તદ્વત્ત્વસ્ય ઘટે સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ, તદ્વારણાય
ગુણપદમ્। ન ચ યદ્રૂપપદેન ઘટત્વમપ્યુપાદાતું શક્યતે
તદવચ્છિન્નસ્ય ઘટસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેનાધિકરણે કાલે
કાલિકસમ્બન્ધેન જલત્વપૃથિવીત્વાત્મકોપાધિદ્વયસત્ત્વાત્
તદ્ભિન્નત્વં ચ ઘટત્વે નાસ્તીતિ કથં અતિવ્યાપ્તિપ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમ્।
શુક્લત્વાવચ્છિન્નસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેનાધિકરણે જલે પૃથિવ્યાં ચ
જલત્વપૃથિવીત્વદ્વયસત્ત્વાત્ તદૃભિન્નત્વં શુક્લત્વાદિજાતૌ
નાસ્તીત્યસમ્ભવવારણાય સમવાયસમ્બન્ધેન યદ્રૂપાવચ્છિન્નાધિકરણે
સમવાયસમ્બન્ધેન વર્તમાનમિત્યર્થસ્યૈવ
યદ્રૂપાવચ્છિન્નસમાનાધિકરણમિત્યનેન વિવક્ષિતત્વાત્ કાલે
ઘટત્વાવચ્છિન્નસ્ય સમવાયેનાસત્ત્વાત્ કાલો ન સમવાયેન
ઘટત્વાવચ્છિન્નાધિકરણમ્, અપિ તુ કપાલ એવેતિ તદ્વૃત્તિત્વસ્ય
જલત્વપૃથિવીત્વદ્વયે ઽભાવાત્ યદ્રૂપપદેન
ઘટત્વસ્યોપાદાતુમશક્યતયા સંયોગત્વાદિકમુપાદાય તદ્ભિન્ના ય
ઘટત્વજાતિઃ તદ્વત્ત્વાત્ ઘટે ઽતિવ્યાપ્તિપ્રસક્તિરિત્યાશયાત્।
સ્થિતસ્થાપક ઇતિ।
સ્થિતસ્થાપકત્વાવચ્છિન્નાધિકરણકટાદૌ જલત્વપૃથિવીત્વોભયાભાવેન
યદ્રૂપપદેન સ્થિતસ્થાપકત્વં નોપાદાતું શક્યતે, અપિ તુ
સંયોગત્વાદિકમેવ તદ્ભિન્ના યા જાતિઃ સ્થિતસ્થાપકત્વરૂપા જાતિઃ
તદ્વદ્ગુણત્વસ્ય સ્થિતસ્થાપકે સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
જાતૌ સ્થિતસ્થાપકવૃત્તિભિન્નેતિ વિશેષણમ્। સ્થિતસ્થાપકત્વં તુ
સ્થિતસ્થાપકવૃત્તિ, ન તદૃભિન્નમિતિ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ। ન
દેયમિતિ। તન્મતે સ્થિતસ્થાપકાધિકરણં જલં પૃથિવી ચ તદ્વૃત્તિત્વં
જલત્વપૃથિવીત્વયોરસ્તીતિ યદ્રૂપપદેન સ્થિતસ્થાપકત્વમપિ ગ્રહીતું
શક્યતે તદ્ભિન્નત્વં નાસ્તિ તસ્યેત્યત એવ અતિવ્યાપ્તિવારણસમ્ભવાત્
સ્થિતસ્થાપકવૃત્તિભિન્નેતિ વિશેષણં ન દેયમિતિ ભાવઃ।
નનુ યદ્રૂપપદેન રૂપત્વમપિ ગ્રહતું
શક્યમ્, રૂપત્વાવચ્છિન્નરૂપાધિકરણે જલે પૃથિવ્યાં ચ
જલત્વપૃથિવીત્વદ્વયસત્ત્વાત્ તદ્ભિન્ના રૂપત્વભિન્ના રૂપત્વજાતિઃ ન
ભવતીતિ કથં રૂપે લક્ષણસમન્વય ઇત્યત આહ - રૂપત્વાદેરિતિ। તથા
ચ રૂપત્વભિન્નાં નીલત્વાદિજાતિમાદાય નીલાદૌ સમન્વય ઇતિ
ભાવઃ। નનુ સ્પર્શે કથં લક્ષણસમન્વયઃ। ન તાવત્ સ્પર્શત્વમાદાય।
તસ્યાપિ યદ્રૂપપદેનોપાદાતું શક્યત્વાત્। તથા હિ-યદ્રૂપં
સ્પર્શત્વમ્ તદવચ્છિન્નાધિકરણં જલં પૃથિવી ચ, તદ્વૃત્તિ
જલત્વપૃથિવીત્વદ્વયં ભવતિ, અતઃ સ્પશબ્ત્વભિન્ના સ્પર્શત્વજાતિઃ ન
ભવતિ ઇતિ સ્પર્શત્વમાદાય સમન્વયઃ કર્તુમશક્યઃ। નાપિ
અનુષ્ણાશીતસ્પર્શત્વાદિકમાદાય, તત્ર શીતોષ્ણત્વે આદાય
શીતોષ્ણસ્પર્શયોઃ સમન્વયસમ્ભવે ઽપિ અનુષ્ણાશીતત્વમાદાય

અનુષ્ણાશીતે સમન્વયો ન સમ્ભવતિ, યદ્રૂપપદેન
અનુષ્ણાશીતત્વમપ્યુપાદાતું શક્યતે તદવચ્છિન્નાધિકરણે પૃથિવ્યાં
વાયૌ ચ દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસ્ય વાયુત્વપૃથિવીત્વરૂપસ્ય સત્ત્વાત્
તદ્રૂપભિન્નત્વં અનુષ્ણાશીતત્વે નાસ્તીત્યાશઙ્ક્યાહ -
પાર્થિવાનુષ્ણાશીતર્સ્પશસ્યેતિ। તથા ચ અનુષ્ણાશીતત્વવ્યાપ્યા
પાર્થિવાનુષ્ણાશીતસ્પર્શે, વાયવીયસ્પર્શે ઽવિદ્યમાના કાચન
વિલક્ષણજાતિરસ્તિ, એવં વાચવીયાનુષ્ણાશીતસ્પર્શે ચ
પાર્થિવસ્પર્શે ઽવિદ્યમાના કાચન જાતિરસ્તિ। તાં તામાદાય પાથિવસ્પર્શે
વાચવીયસ્પર્શે ચ સમન્વયઃ। તથા હિ - યદ્રૂપપદેન સા જાતિઃ ન
ગ્રહણયોગ્યા તાદૃશજાત્યવચ્છિન્નાધિકરણે પૃથિવ્યાં
વાયુત્વપૃથિવીત્વરૂપોપાધિદ્વયાસત્ત્વાત્ અપિ તુ સંયોગત્વાદિરેવ
ગ્રાહ્યા, તદ્ભિન્નત્વં ચ પાર્થિંવસ્પર્શગતવિજાતૌ વર્તતે તદ્વત્વાત્
પાર્થિંવસ્પર્શેં સમન્વયઃ।
એવં વાયવીયસ્પર્શે ઽપિ સમન્વયો બોધ્ય ઇતિ ભાવઃ।
નન્વેવં પૃથિવીગતૈકત્વે
જલીયૈકત્વે ઽવિદ્યમાના કાચન જાતિરસ્તીતિ સ્વીકૃત્ય
એકત્વે ઽતિવ્યાપ્તિપ્રસક્તિરિત્યત આહ - સઙ્ખ્યાદયસ્તુ સામાન્યગુણા
ઇતિ। તથા ચૈકત્વે વૈજાત્યાભાવાત્ સકલૈકત્વસાધારણમેકત્વત્વં
યદ્રૂપપદેનોપાદેયમ્ તદવચ્છિન્નાધિકરણં જલં પૃથિવી ચ તદ્વૃત્તિ
જલત્વપૃથિવીત્વરૂપોપાધિદ્વયમ્। અતસ્તદ્ભિન્ના એકત્વત્વભિન્ના
એકત્વત્વજાતિઃ ન ભવતીતિ નૈકત્વે ઽતિવ્યાપ્તિરિત્યાશયઃ।
તાદૃશજાતિમદ્ભિન્નગુણત્વમિતિ।
દ્રવ્યવિભાજકોપાધિદ્વયસમાનાધિકરણાવૃત્તિજાતિમદ્ભિન્નગુણત્વમિત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કર્મનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_76 ચલનાત્મકં કર્મ । ઊર્ધ્વદેશસંયોગહેતુર્ ઉત્ક્ષેપણમ્ । અધોદેશસંયોગહેતુર્ અપક્ષેપણમ્ । શરીરસંનિકૃષ્ટસંયોગહેતુર્ આકુઞ્ચનમ્ । વિપ્રકૃષ્ટસંયોગહેતુઃ પ્રસારણમ્ । અન્યત્ સર્વં ગમનમ્ । પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોમાત્રવૃત્તિ ॥
ચલનાત્મકં કર્મ।
ઊર્ધ્વદેશસંયોગહેતુઃ ઉત્ક્ષેપણમ્। અધોદેશસંયોગહેતુઃ
અપક્ષેપણમ્। શરીરસન્નિકૃષ્ટસંયોગહેતુઃ આકુઞ્ચનમ્।
શરીરવિપ્રકૃષ્ટસંયોગહેતુઃ પ્રસારણમ્। અન્યત્સર્વં ગમનમ્।
સામાન્યનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_77 નિત્યમ્ એકમ્ અનેકાનુગતં સામાન્યમ્ । દ્રવ્યગુણકર્મવૃત્તિ । તદ્ દ્વિવિધં પરાપરભેદાત્ । પરં સત્તા । અપરં દ્રવ્યત્વાદિઃ ॥
નિત્યમેકં
અનેકાનુગતં સામાન્યમ્। દ્રવ્યગુણકર્મવૃત્તિ। પરં સત્તા। અપરં
દ્રવ્યત્વાદિ।
વિશેષનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_78 નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો વ્યાવર્તકા વિશેષાઃ ॥
નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયો
વ્યાવર્તકા વિશેષાઃ।
દીપિકા

કર્મણો લક્ષણમાહ
- ચલનેતિ। ઉત્ક્ષેપણાદીનાં કાર્યભદમાહ - ઊર્વેતિ। શરીરેતિ।
વક્રતાસંપાદકં આકુઞ્ચનમ્। ઋજુતાસમ્પાદકં પ્રસારણમિત્યર્થઃ।
સામાન્યં લક્ષયતિ -
નિત્યમિતિ। સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય નિત્યમિતિ।
જલપરમાણુગતરૂપે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય એકેતિ।
પરમાણુપરિમાણાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય અનેકેતિ અનુગતત્વં
સમવેતત્વમ્ તેન નાભાવાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ।
વિશેષં લક્ષયતિ -
નિત્યેતિ।
પ્રકાશિકા
મૂલોક્તં
સર્વસઙ્ગ્રાહકં ન ભવતીત્યાહ - વક્રતેતિ।
નિત્યમિતીતિ। અત્ર
નિત્યત્વં પ્રાગભાવાપ્રતિયોગિત્વં ધ્વંસાપ્રતિયોગિત્વં વા,
એકતરનિવેશેનાપિ સંયોગાદેર્વારણાત્। એકપદં
સ્વરૂપકીર્તનમાત્રપરમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
મૂલે વ્યાવર્તકા
ઇતિ। નિત્યદ્રવ્યાણાં પરસ્પર ભેદસાધકા ઇત્યર્થઃ અથ
વિશેષપદાર્થે કિં પ્રમાણમ્। ન ચ અત્યન્તસઙ્કીર્ણાનાં પરમાણૂનાં
ભેદકધર્મં વિના ભેદાસિદ્ધિરતઃ વિશેષા અઙ્ગીકર્તવ્યા ઇતિ
વાચ્યમ્, એકત્વાદિવ્યક્તેરેવ ભેદકત્વસંમ્ભવાત્ ઇતિ ચેત્ - ન।
યતઃ એતત્પરમાણૈં તત્પરમાણુભેદસાધને એકત્વાદેઃ વ્યભિચારિતયા
એતદેકત્વાદેરેવ હેતુતા વાચ્યા। ન ચ તયોઃ પરમાણ્વોઃ
ભેદાસિદ્ધૌ એકત્વાદૌ એતત્વં સુગ્રહમ્। એતત્પરમાણુસમવેતત્વં હિ
તસ્યૈતત્વમ્। તસ્માત્ પ્રતિનિત્યદ્રવ્યમેષ્ટવ્યો વિશેષપદાર્થઃ। સ એવ
સ્વસજાતીયાનાં પરસ્પરં ભેદસાધક ઇતિ તત્રાપિ
વિશેષાન્તરાપેક્ષા નાસ્તિ। અતો નાનવસ્થા ઇતિ સમ્પ્રદાયઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ
નિત્યદ્રવ્યવૃત્તયઃ વ્યાવર્તકાઃ વિશેષાઃ ઇતિ પરમમૂલાત્
નિત્યદ્રવ્યવૃત્તિત્વે સતિ ભેદસાધકત્વં વિશેષસ્ય લક્ષણમિતિ લભ્યતે।
તથા ચ સતિ ગગનપરિમાણાદીનામપિ નિત્યદ્રવ્યવૃત્તિત્વાત્
ઇતરભેદસાધકત્વાચ્ચ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે -
નિત્યદ્રવ્યાણાં પરસ્પરભેદસાધકા ઇત્યર્થ ઇતિ।
અત્યન્તસઙ્કીર્ણાનામિતિ। અત્યન્તં મિશ્રિતાનામિત્યર્થઃ।
એકત્વાદિવ્યક્તેરેવેતિ। અયં પરમાણુઃ તત્પરમાણોઃ ભિદ્યતે એકત્વાત્
ઇત્યનુમાનમત્ર વિવક્ષિતમ્। યત એતત્પરમાણાવિતિ।
તત્પરમાણુભેદરૂપસાધ્યાભાવવતિ
તત્પરમાણાવપ્યેકત્વરૂપહેતુસત્વાદ્ વ્યભિચારઃ, તદ્વારણાય

એતદેકત્વાદિતિ હેતુઃ પ્રયોક્તવ્યઃ। એતદેકત્વં નામ
એતત્પરમાણુમાત્રસમવેતમેકત્વમ્। એકત્વે
એતત્પરમાણુમાત્રસમવેતત્વં ચ એતત્પરમાણુભિન્નાસમવેતત્વે સતિ
એતત્પરમાણુસમવેતત્વરૂપં એતત્પરમાણૌ તત્પરમાણ્વપેક્ષયા
ભેદે ઽજ્ઞાતે દુર્ગ્રહમ્। તથા ચ હેતુજ્ઞાનાભાવાત્ નાનુમિતિ।
પૂર્વમેવ ભેદે જ્ઞાતે ચાનુમાનવૈયર્થ્યમ્। અનુમાનસ્ય
ભેદસિદ્ધ્યર્થત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ એતત્પરમાણુઃ તત્પરમાણોઃ ભિન્નઃ
એતદ્વિશેષાત્ ઇતિ
હેતુના
પરમાણુભેદસ્સાધનીયઃ। તત્ર એતત્પરમાણુગતવિશેષે
પરમાણ્વન્તરગતાત્ વિશેષાત્ ભેદસિદ્ધિં વિના એતદ્વિશેષસ્ય
પરમાણ્વન્તરભેદસાધકત્વં ન ભવતિ। તદર્થં વિશેષે
વિશેષાન્તરસ્વીકારે અનવસ્થેત્યત આહ - સ એવ સ્વસજાતીયાનામિતિ।
વિશેષઃ યથા પરમાણૂનાં ભેદં સાધયતિ તથા
સજાતીયવિશેષાન્તરભેદમપિ સાધયતિ,
સ્વપરનિર્વાહકત્વાઙ્ગીકારાત્, અતો નાનવસ્થેતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સમવાયનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_79 નિત્યસંબન્ધઃ સમવાયઃ । અયુતસિદ્ધવૃત્તિઃ । યયોર્ દ્વયોર્ મધ્ય એકમ્ અવિનશ્યદપરાશ્રિતમ્ એવાવતિષ્ટતે તાવ્ અયુતસિદ્દૌ । યથાવયવાવયવિનૌ ગુણગુણિનૌ ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ જાતિવ્યક્તી વિશેષનિત્યદ્રવ્યે ચેતિ ॥
નિત્યસમ્બન્ધઃ
સમવાયઃ। અયુતસિદ્ધવૃત્તિઃ। યયોર્મધ્યે એકમમવિનશ્યદવસ્થં
અપરાશ્રિતમેવાવતિષ્ઠતે તૌ અયુતસિદ્ધૌ। યથા અવયવાવયવિનૌ,
ગુણગુણિનૌ, ક્રિયાક્રિયાવન્તૌ, જાતિવ્યક્તી, વિશેષનિત્યદ્રવ્યે ચેતિ।
દીપિકા
સમવાયં લક્ષયતિ -
નિત્યેતિ। સંયોગે અતિવ્યાપ્તિવારણાય નિત્યેતિ।
આકાશાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય સમ્બન્ધેતિ। અયુતસિદ્ધલક્ષણમાહ -
યયોરિતિ। નીલો ઘટ ઇતિ
વિશિષ્ટપ્રતીતિર્વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધવિષયા, વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વાત્,
દણ્ડીતિ વિશિષ્ટબુદ્ધિવત્ ઇતિ સમવાયસિદ્ધિઃ।
અવયવાવયવિનાવિતિ। દ્રવ્યસમવાયિકારણમવયવઃ, તજ્જન્યં દ્રવ્યં
અવયવિ।
પ્રકાશિકા
વૈશેષિકમતસાધારણ્યેન સમવાયે અનુમાનં પ્રમાણયતિ - નીલ
ઇતિ। સમવાયિકારણત્વસ્ય અન્ત્યાવયવિનિ સત્ત્વાત્ દ્રવ્યેતિ।
પરમાણુવારણાય જન્યેતિ। અવિનશ્યદવસ્થમપરારિતમેવાવતિષ્ઠતે
વિનશ્યદવસ્થં ત્વનાશ્રિતં ક્ષણમવતિષ્ઠતે યથા તન્ત્વાદિનાશે
પટાદિરિતિ મનસિકૃત્ય મૂલે અવિનશ્યદિત્યુક્તમ્।
બાલપ્રિયા
ઽદ્રવ્યસમવાયિકારણમ્ અવયવઃઽ ઇતિ દીપિકાતઃ

દ્રવ્યનિરૂપિતસમવાયિકારણત્વં અવયવસ્ય લક્ષણમિતિ લભ્યતે।
ઘટરૂપદ્રવ્યસમવાયિકારણત્વસ્ય કપાલે સત્ત્વાત્ લક્ષણસમન્વયઃ। તત્ર
સમવાયિકારણત્વમાત્રોક્તૌ અવયવિનિ ઘટે ઽપિ
તત્સમવેતરૂપાદિસમવાયિકારણત્વસત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય સમવાયિકારણત્વે દ્રવ્યનિરૂપિતેતિ વિશેષણમ્।
અવયવિનઃ ઘટસ્ય ગુણાદિનિરૂપિતસમવાયિકારણત્વસત્ત્વે ઽપિ
દ્રવ્યનિરૂપિતસમવાયિકારણત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। તદાહ -
સમવાયિકારણત્વસ્યેતિ। કપાલરૂપે ઽવયવિનિ અવયવત્વસ્યેષ્ટતયા
તત્રાતિવ્યાપ્તિર્નેતિ સૂચનાય અન્ત્યાવયવિનીત્યુક્તમ્। જન્યં
દ્રવ્યમવયવીતિ ગ્રન્થેન જન્યત્વે સતિ દ્રવ્યત્વમ્ અવયવિનો
લક્ષણમુક્તમ્। તત્ર જન્યત્વમાત્રોક્તૌ જન્યગુણદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય દ્રવ્યત્વમુપાત્તમ્। દ્રવ્યત્વમાત્રોક્તૌ અવયવે
પરમાણાવતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય જન્યત્વમુપાત્ત્મ્। તદાહ -
પરમાણુવારણાયેતિ। પરમમૂલે ઽયયોર્મધ્યે
એકમવિનશ્યદવસ્થમપરાશ્રિતમેવાવતિષ્ઠતે તાવયુતસિદ્ધૌઽ ઇતિ
ગ્રન્થેન અયુતસિદ્ધયોર્લક્ષણમુક્તમ્। યયોર્મધ્યે તન્તુપટયોર્મધ્યે
એકઃ પટઃ તન્ત્વાશ્રિત એવાવતિષ્ઠતે ઇતિ તૌ તન્તુપટાવયુતસિદ્ધૌ।
તત્ર વિનશ્યદવસ્થ ઇત્યસ્ય નાશપૂર્વક્ષણસ્ય ઇત્યર્થઃ। અવિનશ્યદવસ્થ
ઇત્યસ્ય નાશાવ્યવહિતપૂર્વક્ષણાત્ પૂર્વક્ષણેષુ વિદ્યમાન ઇત્યર્થઃ।
સ્વાવ્યવહિતપૂર્વક્ષણવૃત્તિત્વ-સ્વપ્રતિયોગિત્વોભયસમ્બન્ધેન
નાશવિશિષ્ટત્વં વિનશ્યદવસ્થત્વમિતિ યાવત્। તત્ર
અવિનશ્યદવસ્થમિતિ વિશેષણસ્ય પ્રયોજનમાહ -
અવિનશ્યદવસ્થમિત્યાદિના। અયમત્રાશયઃ-યદિ એકમિત્યસ્ય
અવિનશ્યદવસ્થમિતિ વિશેષણં ન દીયતે, તર્હિ યયોર્મધ્યે
એકમપરાશ્રિતમેવાવતિષ્ઠતે તાવયુતસિદ્ધાવિતિ અયુતસિદ્ધલક્ષણં
સ્યાત્। તથા સતિ તન્તુપટયોરવ્યાપ્તિઃ। તન્તુપટયોર્મધ્યે એકસ્ય
પટસ્ય તન્ત્વાશ્રિતતયૈવાવસ્થાનમિતિ નિયમાભાવાત્, યદા
તન્તુનાશાત્ પટનાશઃ તદા તન્તુનાશક્ષણે પટસ્ય
તન્ત્વનાશ્રિતસ્યૈવાવસ્થાનાત્। અતઃ પટસ્ય અવિનશ્યદવસ્થેતિં
વિશેષણમ્। તન્તુનાશક્ષણસ્થઃ પટઃ વિનશ્યદવસ્થઃ, ઉત્તરક્ષણે પટસ્ય
નાશાત્,
નાશાવ્યવહિતપૂર્વક્ષણસ્થત્વરૂપવિનશ્યદવસ્થલક્ષણાક્રાન્તત્વાત્। અતઃ
અવિનશ્યદવસ્થઃ પટઃ તન્તુનાશપૂર્વક્ષણાવચ્છિન્નપટઃ તસ્ય તુ
તન્ત્વાશ્રિતતયૈવાવસ્થાનાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ। તન્ત્વાદિનાશ ઇતિ।
તન્ત્વાદિનાશક્ષણે ઇત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અભાવનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_80 અનાદિઃ સાન્તઃ પ્રાગભાવઃ । ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યસ્ય । સાદિર્ અનન્તઃ પ્રધ્વંસઃ । ઉત્પત્ત્યનન્તરં કાર્યસ્ય । ત્રૈકાલિકસંસર્ગાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોઽત્યન્તાભાવઃ । યથા ભૂતલે ઘટો નાસ્તીતિ । તાદાત્મ્યસંબન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકોઽન્યોન્યાભાવઃ યથા ઘટઃ પટો ન ભવતીતિ ॥
અનાદિઃ સાન્તઃ
પ્રાગભાવઃ। ઉત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યસ્ય। સાદિરનન્તઃ પ્રધ્વંસાભાવઃ।