Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 261280
tādṛśajñānapūrvakatvasiddhimādāyārthāntaram/ karmantvam
ādheyatāsambandhena ghaṭaviśiṣṭamiti
ghaṭatvāvacchinnaghaṭīyatvenādheyatāsaṃsargakajñānasyaivābhimatatvāt/
ataḥsmāritatvaṃ padārthaviśeṣaṇam
padanirūpitavṛttijñānajanyopasthitiviṣayatāvacchedakatvopalakṣitadhamārvacchinna
ityarthaḥ/ evaṃ cāmpadārthaḥ
ādheyatvasambandhena
ghaṭapadārthaviśiṣṭa iti jñānasya ghaṭapadārthatvaviśiṣṭīyatvena
ādheyatāsaṃsargāvagāhitve 'pi
niruktaviṣayatāvacchedakatvopalakṣitaghaṭatvādyavacchinnīyatvena
ādheyatvānavagāhitvānnārthāntaraprasaktiḥ"iti/ dinakaryāmapi -"tātparyajñāne itarapadārthasyetarapadārthatvena praveśāt
ghaṭatvādinā smṛtasya saṃsargona sidhyet ataḥ samāriteti"iti
saṅkṣipyoktamatrānusandheyam/ ākāṅkṣādirahite padakadambaka
iti/ ghaṭaḥ karmatvam ānayanaṃ kṛtirityādau/
kāryavailakṣṇyānurodheneti/ kāryamatrānuvyavasayaḥ anumitisthale
anuminomītyākārakaḥ śābdabodhasthapale
śabdāt
pratyemītyekārakaḥ/ atha vā kāryaṃ anumitiḥ śābdabodhaśca
tayorviṃlakṣaṇatvānusāreṇetyarthaḥ/
dīpikā
arthāpatyādīnāṃ
pramāṇāntaratvanirāsaḥ
nanu arthāpattirapi
pramāṇāntaramasti, 'pīno devadatto divā na bhuṅkte' iti dṛṣṭe
śrute vā pīnatvānyathānupapattyā rātribhojanaṃ arthāpattyā kalpyata
iti cet - na/ 'devadatto rātrau bhuṅkte divābhuñjānatve sati
pīnatvāt' ityanumānenaiva rātribhojanasya siddhatvāt/
śatepañcāśaditi sambhavo 'pyanumānamave/ 'iha vaṭe yakṣastiṣṭhati'
ityaitihyamapi ajñātamūlavaktṛkaśabda eva/ ceṣṭāpi śabdānumānadvārā
vyavahāraheturiti na pramāṇāntaram/ tasmāt
pratyakṣānumānopamānaśabdāḥ catvāryeva pramāṇāni/
iti dīpikāyāṃ
śabdaparicchedaḥ
prakāśikā
mīmāṃsakaḥ
śaṅkate - nanviti/ 'divā na bhuṅkte' ityarthe dṛṣṭe - pratyakṣato
jñāte, śrute - śabdādavagate/ etena dṛṣṭārthāpattiḥ
śrutārthāpattiścetyarthāpattidvaividhyaṃ sūcitam/
pīnatvānyathānupapattyeti/ pīnatvasyarātribhojanaṃ
vinānupapattyetyarthaḥ/ atredamavadheyam - yadvinā yadanupapannaṃ
tattadupapādakamiti rātribhojanamupapādakam, pīnatvamupapādyam,
upapādakajñānaṃ phalam, upapādyajñānaṃ karaṇam/
phalakaraṇayorarthāpattiśabdo vartate/ phale 'arthasya āpattiḥ kalpanā'
iti vyutpattyā/ karaṇe tu 'arthasya āpattiḥ kalpanā yasmāt' iti
vyutpattyeti/ vyatirekyanumānenaiva gatārthatvāt arthāpatteḥ
pramāṇāntaratvaṃ anucitamiti samādhattedevadatta iti/
divāmātrabhojini pīṃne vyabhicāravāraṇāya satyantam/
ahorātrābhojinyapīṃne vyabhicāravāraṇāya viśeṣyam/ tacca
yogādyajanyapīnatvaparam/ tena bhojanaśūnye yogini pīne na
vyabhicāraḥ/
sambhavaitihyayoratiriktapramāṇatvaṃ vadatāṃ paurāṇikānāṃ mataṃ
dūṣayati - śate pañcāśadityādinā/ anumānameveti/ anumānameva, na
tu pramāṇāntaramityarthaḥ/ śatavānityukte pañcāśadvāniti jñānaṃ
sambhavati tasyānumānenaiva nirvāhāt/ śatasya
pañcāśadvyāpyatvāditi bhāvaḥ/ ajñātamūleti/
viśiṣyāniścitaprathamavaktṛkaḥ śabdaḥ na tu pramāṇāntaramityarthaḥ/
tādṛśaśabdasya yathārthatve śabdapramāṇamadhye 'ntarbhāvaḥ/ anyathā tu
apramāṇameveti hṛdayam/ nanvanayā ceṣṭayā ayamartho boddhavya iti
saṅketitaceṣṭayā vijātīyapramājananāt ceṣṭāyā api
pramāṇāntaratvaṃ iti vadantaṃ nirasyati - ceṣṭāpīti/
śabdānumānadvāreti/ śabdadvārā anumānadvārā vā, na tu
svātantryeṇetyarthaḥ/ ceṣṭayā kalpitasya śabdasya pramāpakatve gauravāt
anumānānusaraṇam/ vyavahāreti/ pramātmakajñānetyarthaṃḥ/ upasaṃharati -
tasmāditi/
iti prakāśikāyāṃ
śabdaparicchadaḥ
bālapriyā
ityartha iti/
divā bhojanābhāvarūper'the ityarthaḥ/ dṛṣṭārthāpattiriti/ pratyakṣato
jñātasya divā abhañjānaniṣṭhasya pīnatvasya yamarthaṃ rātribhojanākhyaṃ
vinānupapattiḥ tasya rātribhojanākhyasyārthasya kalpanaṃ dṛṣṭārthāpattiḥ/
śrutasya 'pīnāṃ devadatto
divā na bhuṅkte'
ityādivākyādavagatasya pīnatvasya yamarthaṃ vinānupapattiḥ tasya
rātribhojanasya kalpanaṃ śrutārthāpattiḥ/ nanvarthāpattipramiteḥ
arthāpattipramāṇasya ca kiṃ lakṣaṇam/ na hi tallakṣaṇamavijñāya
tatpramāṇāntaratvavicāraḥ kartuṃ śakya ityata āha -
atredamavadheyamityādi/ yadvinā rātribhojanaṃ vinā yadanupapannaṃ
pīnatvamanupapannam/ tat rātribhojanaṃ tadupapādakaṃ
pīnatvasyopapādakam/ upapādyajñānena upapādakajñānamarthāpattirūpā
pramitiḥ/ upapādyasya pīnatvasya jñānena upapādakasya rātribhojanasya
jñānaṃ bhavati iti
samanvayaḥ/ na ca
upapādyajñānaviṣayako yo 'nuvyavasāyaḥ pīnatvamahaṃ jānāmītyākārakaḥ
tasyāpi upapādyajñānaviṣayako yo 'nuvyavasāyaḥ pīnatvamahaṃ
jānāmītyākārakaḥ tasyāpi upapādyajñānajanyatvāt tatrātivyāptiriti
vācyam/ upapādyajñānatvenopapādyajñānajanyatvasya vivakṣitatvāt/
anuvyavasāyātmakamānasapratyakṣasya viṣayavidhayā upapādyajñānajanyatve 'pi
upapādyajñānatvena tajjanyatvābhāvāt nātivyāptiḥ/ tathā
copapādyaviṣayakajñānatvāvacchinnajanakatānirūpitajanyatāśālijñānatvamarthāpattipramāyāḥ
lakṣaṇam ityuktaṃ bhavati/ tādṛśajñānakaraṇatvamarthāpattipramāṇasya
lakṣaṇam/ phalakaraṇayoriti/ pramitau pramāṇe cetyarthaḥ/
vyatirekyanumānenaiveti/"devadatto rātrau bhuṅkte divā
abhuñjānatve sati pīnatvāt yo rātrau na bhuṅkte sa divā
abhuñjānatve sati pīno na bhavati yathā rātrau divā cābhuñjānaḥ
kṛśo maharṣiḥ na tathā cāyam tasmānna tathā"iti prayogo 'tra
vivakṣitaḥ/ kecitu - yo divā abhuñjānatve sati pīnaḥ saḥ rātrau
bhuṅkte yathā pratinaktamātraṃ bhuñjāno yajñadattaḥ
ityanvayyanumānenāpyarthāpattergantārthatāmāhuḥ/ satyantāmiti/
satyantānupādāne rātribhojanarūpasādhyābhāvavati
divāmātrabhojanakartari pīne yajñadatte pīnatvarūpahetusatvāt
vyabhicāraḥ/ tadvāraṇāya divā abhuñjānatve satīti viśeṣaṇam/ divā
bhuñjānatvameva yajñadatte 'stīti na vyabhicāraḥ/ ahorātrābhojinīti/
tathā ca pīnatvāditi viśeṣyānupādāne devadatto rātrau bhuṅkte
divā abhuñjānatvādityeva hetuḥ syāt/ tathā sati yastāpasaḥ
divāpi na bhuṅkte rātrāvapi na bhuṅkte ata eva kṛśaḥ tasmin
rātribhojanarūpasādadhyābhāvavati divā abhuñjānatvarūpahetusatvāt
tatra vyabhicāraḥ/ tadvāraṇāya pīnatvāditi/ tasmiṃstāpase ca
pīnatvābhāvāt na vyabhicāraḥ/ nanvevamapi yo yogī na bhuṅkte
athāpi yogamāhātmyāt pīno bhavati, tasmin
rātribhojanakartṛtvarūpasādhyābhāvavati divā abhuñjānatve sati
pīnatvarūpahetusatvāt vyabhicāra ityāśaṅkyāha - tacca
yogādyajanyapīnatvaparamiti tathā ca yogini yat pīnatvaṃ tat
yogajanyamiti yogajanyapīnatvābhāvāt na vyabhicāra iti bhāvaḥ/
śatavānityukta
ityādi/ śatasaṅkhyākabrāhyaṇādhikaraṇe adhiveśane
pañcāśatsaṅkhyākabrāhmaṇāḥ santi na veti sandehānantaraṃ
śatatvasaṅkhyāvataḥ samūhasya pañcāśatsaṅkhyāvadghaṭitatvena
śatavastvadhikaraṇe pañcāśadvastusambhava ityākārakajñānarūpāt
sambhavapramāṇāt iha pañcāśat brāhmaṇāḥ santīti
nirṇayātmakapramittyutpatyā sambhavo 'pi pramāṇāntaramiti kecit/ tanna
- idamadhiveśanaṃ pañcāśadbrāhmaṇavat śatabrāhmaṇavatvāt yat
śatasaṅkhyākavastumat tat pañcāśatsaṅkhyākavastumat yathā
śataghaṭādhikaraṇaṃ bhūtalam iti
sāmānyamukhavyāptiparāmarśajanyānumitirūpaiva sambhavātmikā
pramitiḥ, ato na sambhavaḥ pramāṇāntaramiti bhāvaḥ/ śatasya
pañcāśavdyāpyatvāditi/ yatra śatasaṅvyākapadārthāḥ tatra
pañcāśatsaṅkhyākapadārthā iti vyāptiḥ/
śabdadvāreti/ yathā
lipidarśanaṃ śabdasmṛtiṃ janayitvā śābdabodhaṃ prayojayatīti
paramparayā kāraṇatve 'pi karaṇatvābhāvāt na pramāṇam, tathā ceṣṭāpi
dvitvabodhakaśabdasmṛtidvārā dvitvādibodhaprayojikā na tatkaraṇamiti
na pramāṇamiti bhāvaḥ/ anumānadvāreti/
ceṣṭamānasyābhiprāyaviśeṣānumānadvāretyarthaḥ/ ayaṃ
dvitvabodhatātparyavān
dvitvabodhakatvāvinābhūtavilakṣaṇaceṣṭāvatvādityanumānākāro
vivakṣitaḥ/ nanu vyavahāraheturityatra vyavahārapadasya pravṛttiparatve
taddhetutvaṃ dvitvādijñāna evāsti na tu paramparayā
jñānajanakaceṣṭāyāmityāśaṅkya vyavahārapadaṃ pramāparatayā vyācaṣṭe -
pramātmakajñānetyartha iti/ vyavahriyate aneneti vyutpatyā
vyavahārapadaṃ prakṛte pramātmakajñānārthakamityarthaḥ/
iti
tarkasaṅgrahadīpikāprakāśikāvyāravyāyāṃ bālapriyāyāṃ
śabdaparicchedaḥ
///dṛ///
prāmāṇyavādaḥ
---dṛ---
dīpikā
tatra
vipratipattipradarśanam
jñānānāṃ tadvati
tatprakārakatvaṃ svatogrāhyaṃ parato veti vicāryate/ tatra vipratipattiḥ
- jñānaprāmāṇyaṃ tadaprāmāṇyāgrāhakayāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyaṃ na vā
iti/ atra vidhikoṭiḥ svatastvam niṣeghakoṭiḥ paratastvam/
prakāśikā
pramāṇaprasaṅgāt
pramātvasya parato grāhyatvaṃ vyavasthāpayiṣyan āha - jñānānāmiti/
ṣaṣṭyartha ādheyatvam/ tasya cānvayaḥ tadvati tatprakārakatve/ tacca
tadvadviśeṣyakatvāvacchinnatatprakārakatvam/ tacchabdārthoghaṭatvādirūpaḥ/
svatogrāhyamiti/ jñānagrāhakasāmagrījanyagrahaviṣaya ityarthaḥ/ parata
iti/ grāhyamityanuṣajyate/ anumānādijanyagrahaviṣaya ityarthaḥ/ tatra
- vicāre/ prayojakatvaṃ saptamyarthaḥ vipratipattāvanveti/ kathaṃ tasyāḥ
vicāraprayojakatvamiti cet - atra vadanti/
viruddhārthapratipādakavākyadvayaṃ hi vipratipattiḥ/ tayā
aprāmāṇyaśaṅkākabalitatattadvākyārthabodhadvārā madhyasthasya saṃśayo
janyata ityekatarakoṭiniścayāya nyāyaprayogādirūpo vicāraḥ/
evaṃ ca vicāropayogisaṃśayajananyā
vipratipattervicāropayogitvamakṣatamiti/ jñānaprāmāṇyamiti
pakṣanirdeśaḥ/ atra tadvati tatprakārakajñānatvarūpameva prāmāṇyaṃ pakṣaḥ, na
tu pramitikaraṇatvarūpam iti
tātparyagrāhakaṃ
jñānapadam/ vastutastu tadvati tatprakārakatvasya
ghaṭatvapaṭatvādirūpārthabhedena bhinnatayā kasyāpi prāmāṇyasya
yāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvaṃ na sambhavati ityato
yaddharmaghaṭitaprāmāṇyaṃ yadā pakṣaḥ tadā
taddharmaprakārakajñānagrāhakayāvadgrāhyatvameva sādhanīyam/ na tu
sāmānyato jñānagrāhakayāvadgrāhyatvamiti tātparyagrāhakaṃ jñānapadam/
tadaprāmāṇyetyādi/ tadaprāmāṇyāgrāhikā yāvatī jñānagrāhikā sāmagrī
tajjanyagrahaviṣayo na vetyarthaḥ/ tādṛśagrahaḥ gurumate vyavasāyaḥ/
murārimiśramate anuvyavasāyaḥ/ bhāṭṭamate ca
jñātatāliṅgakānumitiḥ/ atra gurumate sarvasminneva jñāne
mitimātṛ-meya-etattrayaṃ bhāsate/ tanmate 'ghaṭatvena ghaṭaṃ ahaṃ
jānāmi' ityākārakasyaiva vyavasāyasya utpatteḥ/ evaṃ ca vyavasāyasya
svaprakāśātmakatayā svenaiva svagataprāmāṇyasya grahaṇāt bhavati
prāmāṇyasya svatogrāhyatvam/ viśiṣṭabuddhiṃ prati viśeṣaṇajñānasya
kāraṇatāyāḥ tairanaṅgīkārāt anupasthitasyāpi prāmāṇyasya
bhānasambhavāt/ miśramate 'ayaṃ ghaṭaḥ' ityākārakajñānānantaraṃ
'ghaṭatvena ghaṭamahaṃ jānāmi' iti
jñānaviṣayakalaukikamānasamutpadyate, tena prāmāṇyasya grahaṇam/
bhaṭṭamate tu jñānasyātīndriyatayā jñātatāliṅgakānumitereva
prāthamikajñānagraharūpatayā tayā prāmāṇyaṃ gṛhyate/ anumānaprayogastu -
ghaṭaḥ ghaṭatvavadviśeṣyakaghaṭatvaprakārakajñānaviṣayaḥ
ghaṭatvaprakārakajñātatāvattvāt yannaivaṃ tannaivam iti/ jñātatā ca
saviṣayako jñānajanyaḥ atirikta padārtha iti matavivekaḥ/
bālapriyā
etāvatā prabandhena
catvāri pramāṇāni nirūpitāni/ evaṃ ca pramāṇe jñāte 1tadghaṭakasya
pramātvasyopasthitiḥ bhavatīti
smṛtasyopekṣānarhatvarūpaprasaṅgasaṅgatyā pramātvaviṣayakaṃ vicāraṃ
pravartayatītyāha pramāṇaprasaṅgāditi/
pramāṇanirūpitaprasaṅgasaṅgatyetyarthaḥ/ vyavasthāpayiṣyanniti/
paramatanirākaraṇapūrvakaṃ sādhayiṣyan ityarthaḥ/ ṣaṣṭyartha
ādheyatvamityādi/ tathā ca ayaṃ ghaṭa ityādijñānaniṣṭhaṃ
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakārakatvādirūpapramātvaṃ
svatogrāhyaṃ parato veti vicāryata ityarthaḥ/
icchādiniṣṭhapramātvasya mīmāṃsakairapi paratogrāhyatvasvīkākarāt
tatra vivādo nāstīti tasya vicāro 'nāvaśyaka iti sūcanāya
jñānaniṣṭhamiti pramātve viśeṣaṇamupāttam/
1. taddhaṭakasyeti/
pramātvaviśiṣṭapramājanakasya pramāṇaśabdārthatvāditi bhāvaḥ/
sakalajñānasādhāraṇamekaṃ pramātvaṃ nāsti, jātyatiriktasya
ghaṭatvādiviṣayaghaṭitasya tasya pratijñānaṃ bhinnatvāditi sūcanāya
jñānānāṃ iti bahuvacanam/ jñānagrāhaketi/ jñānaviṣayakajñānajanikā
yā sāmagrī tajjanyaṃ yat jñānaṃ tadviṣaya ityarthaḥ/ asya
samanvayaprakāraḥ paścādbhaviṣyati/ anumānādi ityādipadena
āptavākyarūpaḥ śabdo gṛhyate/ vākyadvayamiti/ pramātvaṃ svatogrāhyaṃ
ityekaṃ vākyam, pramātvaṃ parato grāhyam ityaparaṃ vākyam/ tatra
prathamaṃ mīmāṃsakasya, dvatīyaṃ naiyāyikasya/ etat
parasparaviruddhārthapratipādakavākyadvayaṃ śṛṇvataḥ madhyasthasya prathamaṃ
aprāmāṇyaśaṅkāviṣayabhūtaḥ tattadvākyārthabodho jāyate, tataḥ
pramātvaṃ svatogrāhyaṃ vā
paratogrāhyaṃ veti saṃśayo jāyate/ tataḥ madhyasthasya prathamaṃ
aprāmāṇyaśaṅkāviṣayabhūtaḥ tattadvākyārthabodho jāyate, tataḥ pramātvaṃ
svatogrāhyaṃ vā paratogrāhyaṃ
veti saṃśayo jāyate/
tataḥ madhyasthasya ekatarakoṭikaniścayamutpādayituṃ nyāyaprayogarūpo
vicāraḥ kriyate/ tathā ca
nyāyaprayogarūpavicāraṃ prati madhyasthasaṃśayaḥ kāraṇam/
madhyasthasaṃśayaṃ prati vipratipattiḥ kāraṇamiti vipratipatteḥ
vicāraprayojakatvamiti bhāvaḥ/ atra"vicāro jalpaḥ,
viparītodbhāvakaparavijigīṣayā nyāyaprayogarūpaḥ/
jijñāsāsampādanena tadaṅgasya tadupayogino madhyasthasaṃśayasya
jananīrvipratipattīrityartha"iti gadādharagrantho 'nusandheyaḥ/
dīpikāyāṃ pradarśitaṃ vipratipattivākyaṃ tattanmatānuvādarūpaṃ
dīpikākārasyaivetyāhuḥ/ saṃśayajananyā iti/ saṃśayajanikāyā
ityarthaḥ/
nanu jñānaprāmāṇyamiti
pakṣanirdeśa ityuktam/ tatra prāmāṇyamityeva pakṣanirdeśo 'stu,
jñānapadaṃ kimarthamityāśaṅkāyāmāha-atra tadvatīti/
karaṇārthakalyuḍantāt pramāṇaśabdāt bhāveṣvajñā niṣpannasya
prāmāṇyaśabdasya pramākaraṇatvamarthaḥ/ bhāvārthakalyuḍantāt
pramāṇaśabdāt bhāveṣyañā niṣpannasya prāmāṇyaśabdasya pramātvamarthaḥ/
prakṛte ca pramātvarūpaḥ prāmāṇyapadārtha eva pakṣaḥ, na tu pramākaraṇatvarūpa
iti sūcanāya jñānapadam/ na ca pramākaraṇatvameva pakṣo 'stviti
vācyam/ tatra svatogrāhyatvarūpasādhyābhāvena bādhāt/ na ca
jñānapadopādānena kathaṃ pramākaraṇatvavyāvṛttiḥ/ pramākaraṇatvasya
vyāptijñānasādṛśyajñānāditānaniṣṭhatvāt iti vācyam/ jñānasyaiva
prāmāṇyaṃ jñānaprāmāṇyamityavadhāraṇasyābhipretatvāt
jñānamātravṛttiprāmāṇyaṃ pakṣatayābhimatam/ pramākaraṇatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ
tu na jñānamātravṛtti, tasya 1manaḥ prabhṛtivṛttitvāt/ pramātvarūpaṃ
prāmāṇyaṃ tu jñānamātravṛttīti jñānapadena pramitikaraṇatvavyavaccheda
ityāśayāt/
nanu jñānamātravṛttīti
viśeṣaṇe datte 'pi vyāptijñānādiniṣṭhaṃ yat
anumityādipramākaraṇatvaṃ tat jñānamātravṛttīti tadvyavacchedaḥ
kathamiti cet - atrāhuḥ/ viśeṣyatāvacchedakāvacchedena
viśeṣaṇānvayasyautsargikatvāt prakṛte
pramākaraṇatvatvarūpaviśeṣyatāvacchedakāvacchedena
jñānamātravṛttitvānvayo vācyaḥ/ pramākaraṇatvatvākrānte
pratyakṣapramākaraṇatve jñānamātravṛttitvabādhāt/ ataḥ pramātvamevātra
prāmāṇyapadārthaḥ/ tadvati tatprakārakajñānatvatvarūpapramātvatvāvacchinne tu
jñānamātravṛttitvānvayaḥ/ sabhbhavatīti tadvalāt atra pramātvarūpaṃ
prāmāṇyameva gṛhyata iti/
nanu
prāmāṇyapadārthatvena prāmāṇyapadārthasya pakṣatve bhavedevaṃ
jñānapadasārthaṅkyam/ viśiṣya tadvati tatprakārakajñānatvasya pakṣatve
jñānapadaṃ vyarthamityatastātparyagrāhakatayā tatsārthakyamāha - vastuta
iti/ kasyāpi prāmāṇyasyeti / ghaṭatvavati
ghaṭatvaprakārakajñānatvarūpaprāmāṇyasya
tadāśrayabhūtajñānagrāhakasāmagrīgrahyatve 'pi
tadanāśrayayāvadantargatapaṭādijñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvaṃ nāstīti bādhaḥ
syāt/ ato ghaṭatvaghaṭitaṃ
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakārakajñānatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ yadā
pakṣaḥ tadā ghaṭatvaprakārakajñānagrāhakasāmagrīgāhyatvameva sādhyam/ na tu
jñānatvena sāmānyena jñānaghaṭitaṃ jñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvamiti
sūcanāya jñānapadamiti bhāvaḥ/ na tu sāmānyata iti/
idamupalakṣaṇam, dharmāntaraprakārakajñānagrāhakayāvatsāmāgrīgrāhyatvaṃ na
sādhyamiti lābhāyetyapi bodhyam/
1. manaḥ prabhṛtīti/
manasaḥ mānasapratyakṣarūpapramākaraṇatvāditi bhāvaḥ/
tadaprāmāṇyetyādi/
jñānaṃ yayā sāmagryā jñāyate tayaiva sāmagryā jñānagataṃ pramātvamapi
jñāyate/ jñānaviṣayakajñāne eva jñānagataṃ pramātvamapi viṣaya ityarthaḥ/
tatra prābhākaramate jñānaṃ tripuṭīrūpamaṅgīkriyate/ tripuṭītyasya
jñātṛ-jñeya-jñānaitattritayaviṣayakamityarthaḥ/ tanmate ādau 'ayaṃ ghaṭa'
iti vyavasāyātmakaṃ jñānaṃ tataḥ 'ghaṭamahaṃ jānāmi'
ityanuvyavasāyātmakaṃ jñānamiti nāṅgīkriyate/ api tu prathamata eva
ghaṭamahaṃ jānāmītyākārakameva
jñānaṃ jāyate, tadave
vyavasāyātmakam/ tasmin jñāne viṣayaḥ ghaṭaḥ, jñātā ahamarthaḥ,
jñādhātvarthajñānaṃ ceti trayaṃ viṣayaḥ/ ata eva jñānasya svaviṣayakatvarūpaṃ
svayaṃprakāśatvam/ tathā ca jñānaviṣayakaṃ svātmakaṃ jñānaṃ
svagatapramātvamapi viṣayīkaroti, yathā jñānagataṃ jñānatvamapi
viṣayīkaroti tadvat/ jñānatvaviśiṣṭajñānaviṣayakatvavat
pramātvaviśiṣṭajñānaviṣayakatvamapi vyavasāyasya svīkriyate/ na ca
viśiṣṭabuddhau viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvāt
pūrvamanupasthitasya
pramātvasya kathaṃ bhānamiti vācyam/ tādṛśakāraṇatāyā
anaṅgīkārāt/ tathā ca
jñānaviṣayakajñānaviṣayatvasyaiva svatastvarūpatayā gurumate
jñānaviṣayakaṃ jñānaṃ svayameva tadviṣayatvaṃ pramātvasyāstīti
svatastvopapattiḥ/
murārimiśrāṇāṃ mate
ādau ayaṃ ghaṭa iti vyavasāyātmakaṃ jñānam, tataḥ ghaṭatvena ghaṭamahaṃ
jānāmītyakārakaḥ anuvyavasāyaḥ/ tasya
ghaṭatvaprakārakaghaṭaviśeṣyakajñānavānityarthaḥ/ tathā ca tanmate
jñānaviṣayakajñānamanuvyavasāyaḥ/ tena jñāne viṣayīkriyamāṇe
tadviśeṣaṇatayā ghaṭatvaprakārakatvāvacchinnaghaṭaviśeṣyakatvarūpaṃ
pramātvamapi viṣayīkriyate/ ataḥ
jñānaviṣayakajñānaviṣayatvarūpasvatastvopapattiḥ/
bhāṭṭānāṃ mate
jñānasyātīndriyatayā aindriyakaṃ ghaṭādijñānaṃ jñānaviṣayakaṃ na bhavatīti
prathamataḥ ayaṃ ghaṭa ityeva jñānamudeti/ tena jñānena ghaṭe
jñātatāravyaḥ kaścit saviṣayako dharmo jāyate/ tayā jñātatayā
jñānamanumīyate/ tathā ca jñātatāliṅgakānumitireva tanmate
jñānaviṣayakajñānam/ tayā anumityā jñānagataṃ pramātvamapi
viṣayīkriyata iti jñānaviṣayatvarūpasvatastvopapattiḥ/
1prāthamikajñānagrahaviṣayatvaṃ svatogrāhyatvamiti matatrayasādhāraṇaṃ
nirvācyam/ jñānagrahe prāthamikatvaviśeṣaṇāt
naiyāyikasaṃmatapravṛttyādiliṅgakānumityātmakadvitīyajñānagraho
vyavacchidyate/
vyavasāyasya
svaprakāśātmakatayeti/ svaviṣayakatayetyarthaḥ/ grahaṇāditi/
viṣayīkaraṇādityarthaḥ/ jñānaviṣayakalaukikamānasamiti/
jñānaviṣayakamātmamanassaṃyogarūpalaukikasannikarṣajanyaṃ
mānasapratyakṣamityarthaḥ/ idameva mānasam anuvyavasāya ityucyate/
tena prāmāṇyasya grahaṇamiti/ tena mānasapratyakṣeṇa pramātvasya
viṣayīkaraṇamityarthaḥ/ jñānaviṣayakamānasapratyakṣanirūpitā
pramātvaniṣṭhaviṣayateti yāvat/ tayā pramāṇyaṃ gṛhyate - anumityā
prāmāṇyaṃ viṣayīkriyate/ ghaṭatvavadviśeṣyaketi/ tathā cāsyāmanumitau
ghaṭatvavadviśeṣyakaghaṭatvaprakārakajñānaṃ viṣaṃyaḥ, jñānaviśeṣaṇatayā
ghaṭatvavadviśeṣyakaghaṭatvaprakārakatvarūpapramātvamapi viṣayaḥ/
dīpikā
svatastvaghaṭakadalaprayojanam
anumānādigrāhyatvena siddhasādhanavāraṇāya yāvaditi/ 'idaṃ
jñānaṃ apramā' iti jñānena prāmāṇyāgrahāt bādhavāraṇāya
aprāmāṇyāgrāhaketi/ 'idaṃ jñānaṃ apramā'
ityanuvyavasāyaniṣṭhaprāmāṇyagrāhakasyāpi
aprāmāṇyāgrāhakatvābhāvāt svatastvaṃ na syāt ataḥ taditi/ tasmin
grāhyaprāmāṇyāśraye aprāmāṇyāgrāhaketyarthaḥ/ udāhṛtasthale
vyavasāye 'prāmāṇyagrāhakasyāpyanuvyavasāye tadagrāhakatvāt
svatastvasiddhiḥ/
prakāśikā
yāvattvaviśeṣaṇe
satyeva agrāhakāntaṃ sārthakamityabhipretya prathamatastasyaiva prayojanaṃ
darśayati - anumāneti/ prāmāṇyasyetyādiḥ/ siddhasādhaneti/
naiyāyikamate 'pi 'idam jñānam pramā samarthapravṛttijanakatvāt'
1. prāthamiketi/
prāthamikaṃ yat jñānaviṣayakajñānaṃ tadviṣayatvamityarthaḥ/
ityanumānena
'idam jñānam pramā' ityāptavākyena ca grāhyatvāditi bhāvaḥ/
naiyāyikamate 'pi niṣedhe sādhye bādhavāraṇāyetyapi bodhyam/
yāvaditīti/ nanu sāmagryāṃ yāvattvaviśeṣaṇamayuktam,
yāvatsāmagrījanyagrahāprasiddheḥ/ na hi sarvābhiḥ jñānasāmagrībhiḥ ekaṃ
jñānaṃ janyate/ na ca yāvatīḥ sāmagīḥ viśiṣyopādāya
tattajjanyagrahaviṣayatvaṃ sādhyata iti vācyam/
anuvyavavāyādisāmagrīṇāṃ tādrūpyeṇa niveśe
matatrayasādhāraṇyānirvāhāditi cet - na/ yato yāvaditi phalato
grahaviśeṣaṇm/ tathā ca jñānagrāhakasāmagrījanyayāvadgrahaviṣayatvamiti
phalitam/
tattaddharmaprakārakajñānagrāhakasāmagrījanyagrahatvavyāpakaviṣayitāpratiyogitvamiti
niṣkarṣa iti saṅkṣepaḥ/ prāmāṇyāgrahāditi/ vyavasāyaniṣṭhetyādiḥ/
prāmāṇyāviṣayīkaraṇādityarthaḥ/ aprāmāṇyāgrāhaketīti/ tathā ca
tādṛśajñānasāmagryāḥ sādhyakoṭyapraviṣṭatvāt tayā
prāmāṇyasyāgrahaṇe 'pi na bādha iti bhāvaḥ/ anuvyavasāyaniṣṭhetyādi/
tādṛśānuvyavasāyaniṣṭhaṃ
yadaprāmāṇyavadviśeṣyakatvaviśiṣṭāprāmāṇyaprakārakatvarūpaprāmāṇyaṃ
tadgrāhakasyetyarthaḥ/ 'sāmānye napuṃsakam' iti napuṃsakanirdeśaḥ/
svatastvaṃ na syāditi/ yadā niruktaprāmāṇyasya
pakṣatā, tadā
aprāmāṇyāgrāhakaprāmāṇyagrāhakasāmāgryā eva sādhyakoṭau
niveśanīyatayā tādṛśasāmagryā aprasiddhatvāt tasya svatogrāhyatvaṃ na
sidhyedityarthaḥ/ saptamītatpuruṣamabhipretyāha - tasminniti/ etasyaiva
vivaraṇaṃ grāhyaprāmāṇyāśraya iti/ yādṛśaprāmāṇyaṃ
prakṛtānumitavuddheśyaṃ
tādṛśaprāmāṇyāśrayaviśeṣyakāprāmāṇyaprakārakajñānājanaketi
agrāhakāntārthaḥ/ idaṃ jñānaṃ apramā
ityanuvyavasāyaniṣṭhaprāmāṇyagrāhakasāmagryāḥ
vyavasāyaviśeṣyakāprāmāṇyagrahajanakatve 'pi
anuvyavasāyaviśeṣyakāprāmāṇyagrahājanakatvāt jñānagrāhakatvācca
aprāmāṇyavadviśeṣyakatvādighaṭitaprāmāṇyasya svatogrāhyatvasiddhirityāha
- udāhṛtasthala iti/ idaṃ jñānaṃ aprametyatretyarthaḥ/ adhikaṃ
asmadīyamaṇidīdhitivyākhyāyāmanusandheyam/
bālapriyā
tadaprāmāṇyāgrāhakayāvajjñānagrahakasāmagrīgrāhyatvaṃ svatastvam
iti dīpikāyāmuktam/ tasmin aprāmāṇyāgrāhikā yāvatī
jñānagrāhikā sāmagrī tajjanyagrahaviṣayatvamiti tadarthaḥ/
aprāmāṇyāgrāhaketyasya aprāmāṇyaprakārakajñānājanaketyarthaḥ/
tadekadeśajñāne tasminniti saptamyantārthasya tadviśeṣyakatvasyānvayaḥ/
tacchabdena
yādṛśaṃ prāmāṇyaṃ
anumityā grāhyaṃ tādṛśaprāmāṇyāśraya ucyate/ tathā ca
grāhyaprāmāṇyāśrayaviśeṣyakāprāmāṇyaprākarakajñānājanakajñānaviṣayakajñānajanakayāvatsāmagrījanyajñānaviṣayatvaṃ
svatastvamiti paryavasannam/ ayaṃ ghaṭaḥ ityākārakajñāne idaṃ jñānaṃ
pramā samarthapravṛttijanakatvāt ityanumityā grāhyaṃ yat ghaṭatvavati
ghaṭatvaprakārakatvarūpaṃ pramātvaṃ asti tadāśrayaḥ ayaṃ ghaṭa iti jñānam,
tadviśeṣyakaṃ yat apramātvaprakārakaṃ jñānaṃ idaṃ jñānamaprametyākārakaṃ
tadajanikā bhavati ghaṭajñānaviṣayakajñānajanikā sāmagrī, na hi tayā
ghaṭajñānaviśeṣyakāpramātvajñānaṃ jāyata iti/ tādṛśasāmagrījanyaṃ
jñānaṃ ca jñānaviṣayakaṃ jñānaṃ pūrvoktarītyā
vyavasāya-anuvyavasāya-anumityātmakaṃ matabhedena, tadviṣayatvaṃ
pramātve 'stīti samanvayaḥ/ atra dalaprayojanakathanāvasare prathamaṃ
yāvatpadasya prayojanamuktvā tadanantaraṃ tadaprāmāṇyagrāhaketyasya
prayojanamuktaṃ dīpikāyām/ tatra prathamopasthitasya agrāhakāntasya
prathamaṃ prayojanamuktvā tadanantaramevānantaropasthitasya yāvatpadasya
prayojanakathanaṃ nyāyyam/ tatparityajya kimarthaṃ viparyayeṇa
prayojanamuktamityāśaṅkāyāmāha - yāvatvaviśeṣaṇe satyeveti/
idaṃ tu dvayorapi viśeṣaṇayoḥ prayojane jñāte satyeva
spaṣṭīkartuṃ śakyat iti ādau tayoḥ prayojanaṃ pratipādyate/
aprāmāṇyāgrāhaketi viśeṣaṇānupādāne
yāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvaṃ svatastvamiti bhavet/ tathā ca 'idaṃ
jñānaṃ apramā' ityākārakajñānamapi jñānaviṣayakayāvajjñānāntargataṃ
tadgrāhyatvabhapramātva evāsti, na tu pramātva iti bādhaḥ syāt/
tadvāraṇāya sāmāgryāṃ aprāmāṇyāgrāhaketi viśeṣaṇamupāttam/ idaṃ
jñānaṃ apramā ityākārako yo jñānagrahaḥ tajjanakasāmagrī
aprāmāṇyagrāhikaiva bhavet tādṛśagrahasyāprāmāṇyaviṣayakatayā
tādṛśagrahajanakasāmagryāḥ aprāmāṇyagrāhakatvāvaśyambhāvāt/ tathā ca
tādṛśasāmagryāḥ aprāmāṇyāgrāhakatvābhāvāt aprāmāṇyāgrāhikā
jñānagrāhakasāmagrī anuvyavasāyādisāmagryeva
tajjanyānuvyavasāyādirūpajñānagrahaviṣayatvaṃ pramātve astīti na bādhaḥ/
yāvatpadānupādāne apramātvāgrāhikā yā jñānagrāhakasāmagrī
ityanena idaṃ jñānaṃ pramā samarthapravṛttijanakatvāt
ityanumānarūpāṃ idaṃ jñānaṃ pramā ityāptavākyarūpāṃ vā
sāmagrīmupādāya tajjanyānumiti-śābdabodharūpayoḥ 'idaṃ jñānaṃ
pramā' ityākārakayoḥ jñānagrahayorviṣayatvaṃ pramātve
naiyāyikasyāpyabhimatamiti tatsādhane siddhasādhanaṃ syāditi
tadvāraṇāya yāvatpadam/ tathā sati vyavasāyānuvyavasāyādīnāmapi
yāvajjñānagrahāntargatatayā tadviṣayatvasya pramātve 'naṅgīkārāt na
siddhasādhanamiti dvayoḥ dalayoḥ prayojanasthitiḥ/ tatra yāvattvadale
satyeva aprāmāṇyāgrāhaketi sārthakam/ anyathā
jñānagrahakasāmagrījanyagrahaviṣayatvaṃ svatastvamityuktau na bādhaprasaktiḥ,
jñānagrahapadena vyavasāyasyānuvyavasāyasya jñātatāliṅgakānumitervā
grahaṇena tadviṣayatvasya pramātve sambhavāt/ tathā ca bādhāprasaktyā
tadvāraṇaphalakamagrāhakāntaṃ vyarthaṃ syāt/ yāvatpade sati tu 'idaṃ
jñānaṃ aprāmā' ityākārakagrahasyāpi yāvajjñānagrahāntargatatayā
tadviṣayatvaṃ pramātve nāstīti bādhaḥ prasajyate, tadvārakatayā
cāgrāhakāntaṃ sārthakamityāśayena yāvatvaviśeṣaṇe satyeva
agrāhakāntaṃ sārthakamityuktaṃ pramāśikayāmiti/
niṣedhe sādhye
bādhavāraṇāyeti/
tadaprāmāṇyāgrāhakayāvajjñānagrāhakasāmagrīgrāhyatvābhāvaḥ naiyāyikasya
sādhyaḥ/
tatra yāvatyapadābhāve
samarthapravṛttijanakatvaliṅgakānumāna-āptavākyagrāhyatvāt
tadabhāvarūpasādhyābhāvāt bādhaḥ
tadvāraṇāya
yāvatpadamiti bhāvaḥ/ abhāvasādhyakasthalepakṣe pratiyogimattvameva bādha
ityāśayenedam/ nanu sāmagryāmiti/ yāvatpadasya
sāmagrīpadaviśeṣaṇatve yāvatyaḥ jñānagrahajanakasāmagryaḥ
tajjanyagrahaviṣayatvaṃ sādhyamiti phalati/ tathā sati yāvatsāmagrījanyaḥ
ekaḥ jñānagrahaḥ aprasiddha iti sādhyāprasiddhiḥ prasajyate/ yataḥ
anuvyavasāyajanaka-vyavasāyajanaka-jñātatāliṅgakānumitijanaka-samarthapravṛttiliṅgakānumitijanakasāmagrīṇāṃ
sarvāsāmapi pratyekaṃ jñānagrāhakatayā tādṛśayāvatsāmagrījanyaḥ eko
jñānagraho na bhavatīti/ sāmagrīṇāṃ yāvatvena na niveśaḥ, api tu
viśiṣyaiva/ tathā ca
tattajjñānagrahajanakatattatsāmagrījanyatattadgrahaviṣayatvaṃ svatastvamiti
pariṣkāreṇa
sādhyāprasiddhivāraṇe 'pi matatrayasādhāraṇyaṃ na nirvahatīti
śaṅkāgranthārthaḥ/
samādhatte - yato
yāvaditi/ nanu jñānagrāhakasāmagrījanya yāvadgrahaviṣayatvasya
sādhyatve 'pi
paṭajñānagrāhakasāmagrījanyayāvadgrahānatargatapaṭajñānajñānena
ghaṭatvaghaṭitaprāmāṇyasyāgrahāt bādho durvāra ityāśaṅkya
jñānagrāhaketyatra jñāne taddharmaprakārakatvaviśeṣaṇāt na doṣa iti
samādhānaṃ vivakṣuḥ yāvatpadasya
svasamabhivyāhṛtapadārthatāvacchedakavyāpakatvabodhakatvavyutpattimapyabhisandhāya
phalitārthamāha - tattaddharmeti/ yaddharmaghaṭitaprāmāṇyaṃ pakṣaḥ
taddharmaprakāretyarthaḥ/ tathā ca
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakārakatvaṃ
ghaṭatvaprakārakajñānagrāhakasāmagrījanyagrahatvavyāpakaviṣayitānirūpakamiti
pratijñāvākyam/ ghaṭatvaprakārakajñānam ayaṃ ghaṭa ityākārakajñānaṃ
tadviṣayakajñānajanakasāmagrī anuvyavasāyādisāmagrī tajjanyagrahatvaṃ yatra
yatra anuvyavasāyādau tatra
ghaṭatvavadviśeṣyakaghaṭatvaprakārakatvarūpapramātvanirūpitaviṣay itāsti,
tādṛśaviṣayitānirūpakatvaṃ ca pramātve 'stīti samanvayaḥ/
nanu naiyāyikamate 'pi
prāmāṇyanirūpitaviṣayitāyāḥ
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvanirūpitaprakāritātvena
tādṛśagrahatvavyāpakatvābhāve 'pi ghaṭatvanirūpitaprākāritātvena
anuvyavasāyādisāmagrījanyagrahatvavyāpakatvāt siddhasādhanam/
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvanirūpitaprakāritātvena
prāmāṇyaviṣayitāyāḥ vyāpakatvaṃ tu na vivakṣituṃ śakyam/
naiyāyikamate sādhyāprasiddheḥ/ 'ghaṭatvena imaṃ jānāmi'
ityākārakānuvyavasāye ghaṭatvanirūpitaprakāritātvenaiva
tādṛśaprakāritāyāḥ bhānāt na tu
ghaṭatvavadviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakāritātvenetya śaṅkyāha -
saṅkṣepa iti/
atra ghaṭatvavati
ghaṭatvaprakārakatvaṃ
ghaṭatvaprakārakajñānagrāhakasāmagrījanyagrahaniṣṭhābhāvapratiyogitānavacchedakadharmavadviṣayitānirūpakamiti
pratijñā na vivakṣitā, yenoktadoṣaḥ syāt/ apitu
ghaṭatvaprakārakajñānagrāhakasāmagrījanyagrahaniṣṭhābhāvapratiyogitā,
ghaṭatvavadbiśeṣyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakārakatvarūpaprāmāṇyaviṣayakatvatvānavacchinnā
iti pratijñā vivakṣitā/ ato na sādhyāprasiddhyādikamiti bhāvaḥ/
adhikaṃ prāmāṇyavādagādādharyāṃ draṣṭavyam/
dīpikāyām idaṃ
jñānamaprameti jñāneneti/ tathā ca aprāmāṇyāgrāhaketi
sāmagrīviśeṣaṇānupādāne
jñānagrāhakasāmagrījanayayāvadgrahaviṣayatvaṃ svatastvamiti syāt/ tathā
sati rajate idaṃ rajatamiti vyavasāyānantaraṃ yat idaṃ
jñānamaprameti bhramātmakaṃ jñānaṃ tasya jñānagraharūpatayā
tajjanakasāmagrījanyayāvadgrahāntargatatādṛśajñānaviṣayatvamapramātva
evāsti na tu pramātvarūpapakṣa iti bādhaḥ syāt/ tadvāraṇāya
aprāmāṇyāgrāhaketiviśeṣaṇam/ apramātvagrāhājanaketi tadarthaḥ/
niruktajñānagrahasya apramātvaviṣayakatvena apramātvagraharūpatayā
niruktajñānagrahajanakasāmagryāḥ apramātvagrahajanakatvāt tadajanakatvaṃ
nāstīti jñānagrahapadena 'idaṃ jñānamapramā' ityākārako jñānagraho
na grāhyaḥ, api tu 'rajatatvena imaṃ jānāmi'
ityanuvyavasāyādireva grāhyaḥ tajjanakasāmagryāḥ aprāmāṇyagrāhakatvāt
tajjanyānuvyavasāyādyātmakagrahaviṣayatvaṃ pramātve 'stīti na bādha iti
bhāvaḥ/
prakāśikāyām
vyavasāyaniṣṭhetyādiriti/ idaṃ rajatam ityākārakavyasāyaniṣṭhaṃ
yat pramātvaṃ rajatatvavati rajatatvaprakārakatvarūpaṃ
tadaviṣayakatvādityarthaṃḥ/ tathā ca pramātve
yāvadantargatatādṛśajñānāviṣayatvāt bādha iti bhāvaḥ/
tādṛśajñānasāmagryā iti/ idaṃ jñānaṃ apramā
ityākārakajñānajanakasāmagryā ityarthaḥ/
sādhyakoṭyapraviṣṭatvāditi/ apramātvagrāhakatvena
aprāmāṇyāgrāhakatvarūpaviśeṣaṇānākrāntatvāditi bhāvaḥ/
tadaprāmāṇyagrāhaketyatra
tatpadasya dīpikoktaṃ prayojanamevam - idaṃ
rajatamitibhramātmakavyavasāyottara-idaṃ
jñānam apramā
ityāvakārakajñānaniṣṭhasya apramātvavati apramātvaprakārakajñānatvarūpasya
pramātvasya apramātvagrāhakasāmagryaiva grahaṇāt
aprāmāṇyāgrāhakasāmagrīgrāhyatvātmakasvatastvabādhaḥ tādṛśapramātve
syāditi tadvāraṇāya tadaprāmāṇyāgrāhaketi tatpadam/
tasmin
aprāmāṇyagrāhaketi tadarthaḥ/ yādṛśapramātve svatastvamiṣyate
tādṛśapramātvāśrayaviśeṣyakāpramātvaprakārakajñānājanaketi
tadaprāmāṇyāgrāhaketyasyārthaḥ/ idaṃ jñānaṃ apramā
ityākārakajñānaniṣṭhapramātvagrāhakasāmagryāḥ idañjñānapadena
vivakṣitaṃ yat idaṃ rajatam ityākārakajñānaṃ
tadviśeṣyakāpramātvagrāhakatve 'pi prakṛtasyāpramātvavati
apramātvaprakārakatvarūpapramātvasya āśrayabhūtaṃ yat idaṃ jñānaṃ
aprametyākārakajñānaṃ tadviśeṣyakāpramātvaprakārakajñānajanakatvāt
noktadoṣa iti/ idaṃ jñānaṃ aprametyanuvyavasāyaniṣṭheti/
jñānaviṣayakatvādasya jñānasyānuvyavasāyaśabdena vyapadeśaḥ/ ataḥ
jānāmītyādyākārakatāvirahāt kathamasyānuvyavasāyatvamiti
nāśaṅkanīyam/
nanu
viśeṣyabhūtasāmagrīpadānusāreṇa prāmāṇyagrāhikāyā apīti vaktavye
kathaṃ prāmāṇyagrāhakasyāpītyuktaṃ dīpikāyām ityāśaṅkyāha -
sāmānye naṃpusakamiti/ (grāhakatvarūpa) sāmānyadharmāśrayavivakṣayā
tadāśrayaviśeṣāvivakṣāyāṃ napuṃsakamityanuśāsanāt atra
napuṃsakatvamiti bhāvaḥ/ niruktaprāmāṇyasyeti/
aprāmāṇyavadviśeṣyakatvaviśiṣṭāprāmāṇyaprakārakatvarūpaprāmāṇyasyetyarthaḥ/
tasyeti/ niruktaprāmāṇyasyetyarthaḥ/ na sidhyediti/ tathā ca bādha iti
bhāvaḥ/ svatogrāhyatvasiddhiriti/ tādṛśaprāmāṇyāśrayabhūtaḥ yaḥ idaṃ
jñānaṃ aprametyākārakānuvyavasāyaḥ tadviṣayakajñānajanakasāmagryāḥ
svāśrayatādṛśānuvyavasāyaviśeṣyakaprāmāṇyaprakārakajñānājanakatayā
tādṛśasāmagryāḥ prasiddhatvāt
tajjanyānuvyavasāyaviṣayakajñānaviṣayatvasya anuvyavasāyaniṣṭhapramātve
satvāt na bādha iti bhāvaḥ//
dīpikā
prāmāṇyajñaptivādapūrvapakṣaḥ
nanu svata eva
prāmāṇyaṃ gṛhyate, 'ghaṭamahaṃ jānāmi' ityanuvyavasāyena
ghaṭaghaṭatvayoriva tatsambanadhasyāpi viṣayīkaraṇāt
vyavasāyarūpapratyāsattestulyatvāt/ purovartini prakārasambandhasyaiva
pramātvapadārthatvāditi cet---
prakāśikā
itthaṃ
vipratipattimupanyasya mīmāṃsakamatamupanyasyati - nanviti/ svata
evetyādi/ ghaṭatvādighaṭitaprāmāṇyaṃ niruktasāmagrīta eva gṛhyata
ityarthaḥ/ apyarthakenaivakāreṇa anumānādiparigrahaḥ/
anuvyavasāyeneti/ idaṃ ca miśramatābhiprāyeṇa/ matatrayasādhāraṇyena
tu prāthamikajñānagraheṇeti dhyeyam/ tatsambandhasyāpīti/
ghaṭaghaṭatvayoḥ yaḥ sambandhaḥ tasyāpītyarthaḥ/ nanu anuvyavasāye kathaṃ
sambandhasya bhānamityāśaṅkya yathā ghaṭaghaṭatvayoḥ
vyavasāyarūpapratyāsattyā bhānam tathā tatsambandhasyāpi,
vyavasāyarūpapratyāsatteraviśeṣādityāha - vyavasāyeti/ tāvatā kathaṃ
prāmāṇyasya bhānamata āha - purovartini prakārasambandhasyaiveti/
purovartini yaḥ prakārasambandhaḥ tadghaṭitasyaivetyarthaḥ/
ayamāśayaḥ - naiyāyikā
api anuvyavasāye viśeṣyatvaprakāratvayorbhānamaṅgīkurvanti,
purovartinaṃ ghaṭatvena jānāmītyākārakasyaiva anuvyavasāyasya
tairaṅgīkārāt/ parantu purovartini ghaṭādau
ghaṭatvādirūpaprakārasambandhabhānaṃnāṅgīkurvanti/ atastatra
prakārasambandhabhānasya vyavasthāpane kimapi nāvaśiṣṭamiti prāmāṇyasya
bhānaṃ sidhyati, anupasthitayorapi viśeṣyatvaprakāratvayorbhānasya
sarvasaṃmatatvāditi/
bālapriyā
ghaṭatvādighaṭitaprāmāṇyamiti/
ghaṭatvavadviśeśyakatvāvacchinnaghaṭatvaprakārakatvarūpaṃ prāmāṇyaṃ
tadāśrayajñānagrāhakasāmagryaiva gṛhyata ityarthaḥ/ ayaṃ ghaṭa
ityākārakavyavasāyaviṣayakaṃ yat jñānaṃ ghaṭamahaṃ jānāmītyākārakaṃ
tasmin ahamarthaḥ ātmā jñānaṃ ca ātmamanassaṃyogena
manassaṃyuktasamavāyena ca bhāsete iti tadaṃśe laukikatvam/
ghaṭaghaṭatvayostu jñānalakṣaṇayā pratyāsattyā bhānam/
tādṛśānuvyavasāyāt pūrvaṃ ayaṃ ghaṭa ityākārakavyavasāyasya
sattvāt vyavasāyasya ghaṭaghaṭatvobhayaviṣayakatvāt/ tathā ca
ghaṭaghaṭatvaviṣayakavyavasāyātmakajñānalakṣaṇasannikarṣeṃṇa yathā vā 'ghaṭamahaṃ
jānāmi' ityanuvyavasāye ghaṭaghaṭatvayorbhānam,
tathaiva ghaṭaghaṭatvayoḥ
yaḥ sambandhaḥ samavāyarūpaḥ tasyāpi bhānamāvaśyakam/ vyavasāye tasyāpi
bhānena vyavasāyātmakasannikarṣāt tatsambandhabhānasyāvaśyambhāvāt/ na
ca ghaṭaghaṭatvasambandho bhāsatām, tāvatā pramātvābhānāt
pramātvasya
jñānaviṣayakagrahaviṣayatvāravyaṃ svatastvaṃ kathaṃ sidhyediti vācyam/
purovartini prakārasambandhasyaiva pramātvapadārthatvāt
sambandhabhānasyaiva pramātvabhānarūpatvāt/ etadeva kathamiti cet -
śrūyatām - jñānasya prāmāṇye viśodhyamāne viṣayatathātva eva
tatparyavasyati/ viṣayo yādṛśadharmavattayā vyavasāye bhāsate
tādṛśadharmasambandha eva viṣayasya tathātvam, tadeva ca pramātvamiti
tasyānuvyavasāyena viṣayīkaraṇāt pramātvasya svatogrāhyatvamiti
mīmāṃsakāśayaḥ/ sa eva dīpikāyāṃ prakāśikāyāṃ cānūdita
iti/ yadyapi
arthantathātvasya viṣayaniṣṭhasya jñānagatapramātvarūpatvaṃ na sambhavatīti
tadvanniṣṭhaviśeṣyatānirūpakatve sati tanniṣṭhaprakāratāśālijñānatvameva
pramātvaṃ vācyamiti śaṅkā avatarati, tathāpi naiyāyikaiḥ
purovartiniṣṭhaviśeṣyatānirūpakatve sati
rajatatvaniṣṭhaprakāratānirūpakatvamanuvyavasāye bhāsata iti
svīkriyate/ tatra viṃśeṣyatāprakāratayoranupasthitayo 'pi bhānam/
purovartirajatatvayoḥ vyavasāyarūpapratyāsatyā bhānam, purovartini
rajatatvavatvaṃ na bhāsate ityaṅgīkriyate/ mīmāṃsakāstu
vyavasāyarūpapratyāsattisāmyāt rajatatvavatvamapi bhāsata iti nirūpya
tadghaṭitapramātvaṃ anuvyavasāyena viṣayīkriyata iti nirūpayantīti
viśeṣaḥ/ purovartinaṃ ghaṭatvena jānāmītyākārakasyeti/
purovartiniṣṭhaviśeṣyatānirūpakaghaṭatvaniṣṭhaprakāratānirūpakajñānavānahamityarthaḥ/
dīpikā
prāmāṇyajñaptivādasiddhāntaḥ
svataḥprāmāṇyagrahe
'jalajñānaṃ pramā na vā' ityanabhyāsadaśāyāṃ pramātvasaṃśayo na syāt/
anuvyavasāyena prāmāṇyasya niścitatvāt/ tasmāt
svatogrāhyatvābhāvāt parato grāhyatvameva/ tathāhi - prathamaṃ
jalajñānānantaraṃ pravṛttau satyāṃ jalalābhe sati pūrvotpannaṃ jalajñānaṃ
pramā samarthapravṛttijanakatvāt yannaivaṃ tannaivaṃ, yathā apramā iti
vyatirekiṇā pramātvaṃ niścīyate/ dvitīyādijñāneṣu
pūrvajñānadṛṣṭāntena tatsajātīyatvaliṅgena anvayavyatirekiṇāpi
gṛhyate//
prakāśikā
jalajñānamityādi/
jalajñānaṃ pramā na vā ityākārakaḥ/ anabhyāsadaśāyām -
prāthamikajalajñānagrahottaradaśāyām/ anubhavasiddhaḥ pramātvasaṃśayo na
syādityarthaḥ/ niścitatvāditi/ tadvattāniścayasya tadabhāvavattājñānaṃ
prati pratibandhakatvāditi bhāvaḥ/ atra 'jñāto ghaṭa' iti pratīteḥ
jñānaviṣayatāviṣayakatvakalpanenaiva nirvāhe atiriktajñātatā na
kalpanīyā gauravāt mānābhāvācca iti tannirasanaprakāro
bodhyaḥ/ tasmāditi/
anabhyāsadaśāyāṃ saṃśayānubhavādityarthaḥ/ etasya
svatogrāhyatvābhāve 'nvayaḥ/ paratīgrāhyatvamiti/ prāmāṇyasyānumānāditi
eva grāhyatvamityarthaḥ/ pravṛttau satyāmiti/
etena
mīmāṃsakairabhyupagatāyāṃ prāmāṇyaniścayasya pravṛttihetutāyāṃ
vyabhicāro darśitaḥ/ na ca niṣkampapravṛttāveva prāmaṇyaniścasya
hetutā, sakampapravṛttau tu pramāṇyasaṃśayasya, niṣkampatvaṃ sakampatvaṃ ca
viṣayitāviśeṣaḥ evaṃ ca tatra sakampapravṛttyaṅgīkāre 'pi
prāmāṇyaniścayasya hetutāyāṃ kathaṃ vyabhicāra iti vācyam, tathāpi
yatra prāmāṇyasyāprāmāṇyasya vā jñānaṃ nāsīt, āsīcca
kevalajalādijñānaṃ tatra pravṛttipradarśanena prāmāṇyasaṃśayahetutāyāṃ
vyabhicārasya durvāratvāt/ na caivaṃ jalādijñāne aprāmāṇyaniścakāle
pravṛttiḥsyāditi śaṅkanīyam/ agṛhītāprāmāṇyakajalādijñānatvena,
taddhetutāsvīkāreṇa adoṣāditi saṅkṣepaḥ/ jalalābhe satīti/
etāvatā vakṣyamāṇasya prāmāṇyavyavasthāpakahetoḥ svarūpāsiddhiśaṅkā
nirākṛtā/ idānīṃ pakṣasyāsattvādāha - pūrvotpannamiti/ samartheti/
tadvadviśeṣyakatatprakāraketyarthaḥ/ anvayyudāharaṇāsambhavāt
vyatirekyudāharaṇaṃ sadṛṣṭāntamāha - yannaivaṃ tannaivamiti/ yadapramā
tatsamarthapravṛtyajanakamityarthaḥ/ vyatirekiṇā - vyatirekavyāptimatā/
niścīyate - anumīyate/ dvitīyādijñāneṣu - dvitīyādijalajñāneṣu/
tatsajātīyatvaliṅgena - pūrvajñānasajātīyatvarūpaliṅgena/
samarthapravṛttijanakatveneti yāvat/ gṛhyata iti/ prāmāṇyamanumīyata
ityarthaḥ/
bālapriyā
prāthamikajalajñānagrahottaradaśāyāmiti/ prāthamikaṃ yat
jalajñānaṃ tadviṣayako yo grahaḥ jalamahaṃ
jānāmītyākārakaḥ
taduttarakāle ityarthaḥ/ tathā ca prāthamikajalajñānagrahe yadi
jalajñānaniṣṭhaṃ pramātvamapi gṛhītaṃ tarhi
jalajñānaṃ pramā na veti
jalajñānadharmikapramātvasaṃśayo na syāt,
jalajñānadharmikapramātvaniścayātmakapratibanadhakasatvāditi bhāvaḥ/ jātu
jalāśaye jalamālokya tatra vihitasnānapānādeḥ puṃsaḥ paradine
madhyāhne dūrāt tatra yajjaladarśanaṃ tat dvitīyaṃ jalajñānaṃ
abhyāsadaśāpannamityucyate/ tasya
gṛhītaprāmāṇyakapūrvajñānasajātīyatvānusandhānena idaṃ jñānaṃ pramā
na vā iti saṃśayasya na prasaktiriti paryālocya
prāthamikajalajñānagrahottaramityuktam/ tadabhāvavattājñānaṃ/
pramātvasaṃśaye pramātvābhāvakoṭerapi bhānena tadaṃśajñānaṃ prati
pramātvaniścayasya pratibandhakatvādityarthaḥ/ tannirasanaprakāra iti/
jñātatānirāsaprakāra ityarthaḥ/
eteneti/
prāthamikajalajñānānantarameva pravṛttiriti kathanenetyarthaḥ/
mīmāṃsakairabhyupagatāyāmiti/ kasmiṃścit viṣaye jñāte sati jāte
jñāne prāmāṇyaniścayaṃ vinā viṣaye pravṛttiḥ na bhavatīti
tadviṣayakapravṛttiṃ prati
tadviṣayakajñānadharmikaprāmāṇyaniścayaḥ kāraṇamiti mīmāṃsakāḥ
vadanti/ tanna yuktam/ jalajñānānantaraṃ idaṃ jñānaṃ pramā
ityākārakajalajñānadharmikaprāmāṇyaniścayaṃ vināpi pravṛtterūtpattyā
vyatirekavyabhicārāditi/ bhāvaḥ/ na ca niṣkampeti/ pravṛttirdvividhā -
niṣkampā sakampā ceti/ utkaṭā pravṛttiḥ niṣkampā, anutkaṭā pravṛttiḥ
sakampā/ utkaṭatvānutkaṭatve pravṛttigatau viṣayitāviśeṣau/ tatra
tadviṣayiṇīṃ utkaṭapravṛtti prati tadviṣayakajñāne prāmāṇyaniścayaḥ
kāraṇam, tadviṣayakānutkaṭapravṛttiṃ prati tu prāmāṇyasaṃśayaḥ kāraṇam/
prāmāṇyaniścayasya niṣkampapravṛttitvaṃ kāryatāvacchedakam,
prāmāṇyasaṃśayasya sakampapravṛttitvaṃ kāryatāvacchedakam/ yatra
jalajñānānantaraṃ tatra prāmāṇyaniścayaṃ vināpi pravṛttiḥ jāyate tatra sā
pravṛttiḥ sakampetyaṅgīkriyate/ tasyāṃ ca
niṣkampapravṛttitvarūpakāryatāvacchedakavirahāt prāmāṇyaniścayaṃ vinā
niṣkampapravṛttitvāvacchinnasyānupattyā na vyatirekavyabhicāra iti
prāmāṇyaniścayasya pravṛttihetutvaṃ nirbādhamiti śaṅkiturāśayaḥ/
tathāpīti/ yatra prāmāṇyasya aprāmāṇyasya vā saṃśayo vā niścayo vā
nābhūt jalajñānaṃ paramabhūt tatrāpi pravṛtterdarśanenasakampāyāḥ
tādṛśapravṛtteḥ prāmāṇyasaṃśayaṃ vināpyutpatyā vyatirekavyabhicārāt
prāmāṇyasaṃśayasya pravṛttihetutā na bhavatīti samādhāturāśayaḥ/ na
caivamiti/ prāmāṇyaniścayasya vā prāmāṇyasaṃśayasya vā pravṛttiṃ prati
hetutvānaṅgīkāre yatra jalajñāne aprāmāṇyaniścayaḥ tatkāle/pi
pravṛttiḥ syāt, pravṛttihetoḥ jalajñānasya satvādityarthaḥ/
agṛhīteti/ aprāmāṇyajñānābhāvaviśiṣṭajalādijñānameva
jalādiviṣayakapravṛttiheturityaṅgīkārāt jalādijñāne
aprāmāṇyajñānakāle aprāmāṇyajñānaviśiṣṭajalādijñānamevāstīti na
pravṛtyāpattiḥ, aprāmāṇyajñānābhāvaviśiṣṭajalajñānarūpasya
pravṛttihetorabhāvāditi bhāvaḥ/
nanu
bahuvittavyayāyāsasādhyeṣu vaidikeṣu vyavahāreṣu prāmāṇyaniścayaṃ
vinā niṣkampapravṛttirna dṛśyata iti
prāmāṇyagrahaviśiṣṭārthaniścayasyaiva pravṛttihetutvam/ yuktaṃ
caitat-aprāmāṇyajñānābhāvaviśiṣṭārthaniścayasya pravṛttihetutve
taccharīre tadabhāvavati tatprakārakatvarūpasya tadvati
tatprakāratvābhāvarūpasya cāprāmāṇyasya niveśāpekṣayā
prāmāṇyagrahaviśiṣṭatvaniveśe lāghavādityāśaṅkyāha - saṅkṣepa
iti/ prāmāṇyagrahasya kathañcit pravṛttyupayogitve 'pi parataḥ
prāmāṇyagrahasaṃbhavāt svata eva prāmāṇyagraha iti
nābhiniveṣṭavyamiti bhāvaḥ/
etāvateti/ jalalābhe
satīti kathanenetyarthaḥ/ vakṣyamāṇasya prāmāṇyavyavasthāpakahetoriti/
prāmāṇyasādhakasya
samarthapravṛttijanakatvarūpahetorityarthaḥ/ svarūpāsiddhiśaṅkā -
pakṣāvṛttitvaśaṅkā/ pravṛtteḥ sāmarthyaṃ hi jalalābhenaiva/ tathā ca
jalalābhakathanena jalajñāne samarthapravṛttijanakatvarūpaheturastīti
sūcitamiti bhāvaḥ/ idānīmiti/ prāmāṇyānumitisamaya ityarthaḥ/
pūrvajñānasajātīyatveti/
gṛhītaprāmāṇyakapūrvajñānasajātīyatvaliṅgenetyarthaḥ/
dvitīyādijñānasya pūrvajñānasajātīyatvaṃ ca
saphalapravṛttijanakatvarūpeṇa/ tathā ca saphalapravṛttijanakatvameva hetuḥ,
pūrvajñānamanvayadṛṣṭānta iti sūcanāya pūrvajñānasajātīyetyuktam/
anumānaprayogastu - dvitīyādijalajñānaṃ pramā
samarthapravṛttijanakatvāt yat samarthapravṛttijanakam tatpramā yathā
prāthamikajalajñānamiti/
atredaṃ tattvam-ayaṃ ghaṭa
iti jñānānantaraṃ imaṃ ghaṭaṃ jānāmi, imaṃ ghaṭatvena jānāmi
ityanavyavasāyo bhavati, na tu ghaṭaṃ ghaṭatvena jānāmīti/ pramātvaṃ
tu na kevalaṃ dharmiviśeṣyakatvaviśiṣṭaghaṭatvaprakārakatvam, tasya
pramābhramobhayaniṣṭhatvāt/ kiṃ tu
ghaṭatvavadviśeṣyakatvaviśiṣṭaghaṭatvaprakārakatvam/ idaṃ ca
nānuvyavasāye bhāsate/ tatra ghaṭatvaviśiṣṭaniṣṭhatayā viśeṣyatāyā
agrahaṇāt/ vyavasāye idantvenaiva ghaṭasya viśeṣyatvāt
ghaṭatvaviśiṣṭatvena ghaṭasya viśeṣyatvābhāvāt
ghaṭatvaviśiṣṭaniṣṭhatayā viśeṣyatāyāḥ anuvyavasāyane
grahaṇāsaṃbhavāt/ ataḥ prāmāṇyaṃ na svatogrāhyamiti naiyāyikānāmāśayaḥ
iti kecit/"tathāpyanuvyavasāyānantaraṃ vyavasāyasya
prāmāṇye arthasya tadvattve ca saṃśayasyānubhavasiddhatvāt nārthatadvattvaṃ
tadbiṣayaḥ"iti maṇigranthaḥ teṣaramanukūlaḥ/
dīdhitikārā api-"prāmāṇyasya saṃśayānyathānupapattyā taddharmaviśiṣṭe
tatprakārakatvasya grāhakatve 'nuvyavasāyasyāsāmatharyaṃ kalpyate/ tena
purovarttini rajatatvaprakārakamiti grahe 'pi purovartini rajate
rajatatvaprakārakamiti na grahaḥ"iti prāhuḥ/
gadādharabhaṭṭācāryāstu -"tadvadviśeśyakatvatatprakārakatvayoravacchedyāvacchedakabhāvagraheṇa
prāmāṇyasaṃśayasya tadadhīnasyārthatadvattvasaṃśayasya copapatteḥ
arthatadvattvāviṣayakatve nirbharo nocita"ityāhuḥ1/
dīpikā
prāmāṇyotpattiparatasttvanirūpaṇam
pramāyā
guṇajanyatvamutpatau paratastvam/ pramāsādhāraṇakāraṇa guṇaḥ,
apramāsādhāraṇakāraṇaṃ doṣaḥ/ tatra pratyakṣe viśeṣaṇavadviśeṣyasannikarṣo
guṇaḥ/ anumitau vyāpakavati vyāpyajñānam/ upamitau
yathārthasādṛśyajñānam/ śābdajñāne yathārthayogyatājñānam
ityādyūhanīyam/
1. ityāhuriti/
jñāne gṛhīte 'pi jñāne prāmāṇyasya saṃśayo bhavatīti tadanurodhena
prāmāṇyaghaṭakaḥ kaścidaṃśaḥ jñānajñāne na bhāsata iti vaktavyam/ sa
cāṃśaḥ purovartini ghaṭatvavattvarūpa iti dīdhitikārādayaḥ/
ghaṭatvavadviśeṣyakatvaghaṭatvaprakārakatvayoravacchedyāvacchedakabhāvarūpaḥ sa
iti gadādharabhaṭṭācārtha iti vivekaḥ/
prakāśikā
evaṃ jñaptau
paratastvaṃ vyavasthāpya utpattau paratastvaṃ nirūpayati pramāyā iti/
pramāsādhāraṇakāraṇamiti/
pramātvādhikadeśavṛttidharmānavacchinnapramāniṣṭhakāryatānirūpitakāraṇatāśālītyarthaḥ/
tena jñānamātrahetubhūtātmamanassaṃyogādeḥ
bhramajanakapittādidoṣāṇāṃ ca vyudāsaḥ/
apramāsādhāraṇakāraṇatvamapyevaṃ pariṣkartavyam/ caturvidhapramāyāṃ
hetubhūtaṃ guṇaṃ krameṇopapādayati tatreti/ caturvidhapramāmadhya
ityarthaḥ/ ityādyūhanīyamiti/ 'pītaḥ śaṅkhaḥ' ityādibhrame
pittādidoṣaḥ, idaṃ rajatamityādibhrame ca cākacakyādiḥ iti
ūhanīyamityarthaḥ/
bālapriyā
pramātvādhikadeśavṛttīti/ pramātvavyāpakadharmānavacchinnā yā
pramāniṣṭhā kāryatā tannirūpitakāraṇatvaṃ pramātvaprayojakasya guṇasya
lakṣaṇamityarthaḥ/ pramāniṣṭhakāryatānirūpitakāraṇatvamātroktau
jñānasāmānyaṃ prati hetubhūte ātmamanassaṃyogādāvativyāptiḥ/
tadvāraṇāya kāryatāyāṃ
pramātvādhikadeśavṛttidharmānavacchinnatvaniveśaḥ/ ātmamanassaṃyogādau
tu pramātvādhikadeśavṛttiḥ yo dharmaḥ jñānatvaṃ
tadavacchinnakāryantānirūpitakāraṇatvamevāsti, na
tadanavacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvamiti nātivyāptiḥ/
bhramāsādhāraṇakāraṇeṣu pittādidoṣeṣu
pramātvavyāpakajñānatvādyanavacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvasattvāt
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0