Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 241260
vācyārthasyāpyanvayaḥ tatra ajahaditi/ yathā chatriṇo gacchantīti/ yatra
vācyaikadeśatyāgena
ekadeśānvayaḥ tatra jahadajahaditi/ yathā tattvamasīti/
prakāśikā
tīre 'pi śaktirna
kalpyata iti/ gaṅgāpadasyeti śeṣaḥ/ nanu evaṃ saindhavādipadānāṃ
nānārthakatvānupapattiḥ, ekatra śaktiḥ anyatra lakṣaṇetyeva nirvāhādata
āha - saindhavādāviti/ ādinā haryādiparigrahaḥ/ sambandhābhāvāditi/
saṃyogādirūpasambandhābhāvādityarthaḥ/
idamupalakṣaṇam-prasiddhayorarthayoḥ kutra lakṣaṇetyatra
vinigamakābhāvena ubhayatra śaktikalpanasyāvaśyakateti/
mañcā iti/ mañcapadaṃ
mañcasthapuruṣe lākṣaṇikam/ vācyāryasya
krośanakartṛtvānvayābhāvādityarthaḥ/ vācyārthasyāpīti/ apinā
lakṣyasamuccayaḥ/ chatriṇa iti/ ekasārthavāhitvena chatryacchatriṣu
gamanakartṛtvānvayaḥ/ tātparyānupapattireva lakṣaṇābījam/ na ca
chatrītyasya matubarthakenipratyayāntasya padasamūharūpatvena
tacchakyāprasiddhyā tatsambandharūpalakṣaṇāyā abhāvena
kathamidamudāharaṇamiti vācyam/ 'pratipādyasambandha eva lakṣaṇā'
ityetadabhiprāyeṇa tadudāharaṇadānāt/ anyathā 'kākebhyo dadhi
rakṣyatām' ityādyudāhartavyam/ tatra kākapadasya
kākataditarasādhāraṇadadhyupavātakatvāvacchinnaparatvāt/
kecittu - chatrapadasya
ekasārthe lakṣaṇā/ taddhitārthaḥ sambandhī/ tathā caikasārthaṃsambandhino
gacchantītyanvayabodhaḥ ityāhuḥ/
tattvamasīti/
tatpadavācye sarvajñatvādiviśiṣṭe
tvaṃpadavācyasyāntaḥ-karaṇādiviśiṣṭasyābhedānvayānupapattyā ubhayatra
viśeṣaṇāṃśaparityāgaḥ/ tathā ca tatpadalakṣyasya śuddhasya tvaṃpadalakṣyeṇa
saha abhedānvayopapattirityabhiprāyaḥ/ idamudāharaṇaṃ tu
jīvabrahmaṇoraikyaṃ bruvatāṃ brahmavādināṃ matābhiprāyeṇa/ naiyāyikamate
tasyāsaṃmatatvāt/ naiyāyikamatarītyā tu 'sāyam devadatta'
ityādau tattāṃśasya idānīmasambhavāddhānam, idantvāṃśasya
sambhavādahānamiti jahadajahallakṣaṇāmācakṣate/
pare tu - 'ghaṭo
nityaḥ' ityādau ghaṭatvasyeva 'so 'yam devadatta' ityādau
tattāṃśasyopalakṣaṇatayā bhāne na kiñcit bādhakamiti kiṃ
jahadajahallakṣaṇayeti vadanti/
bālapriyā
saṃyogādirūpasambandhābhāvāditi/ tathā ca
śakyasambandharūpalakṣaṇāyā asambhavāt lavaṇāśvayorūbhayoreva
saindhavapadasya śaktirityarthaḥ/
mañcasthapuruṣa iti/
mañcasthaśiśāviti yuktam, rodanādirūpakrośanakartṛtvasya tatraiva
svārasikatvādityāhuḥ/ vācyārthasyeti/ mañcapadaśakyārthasya mañcasya
samabhivyāhṛtakrośatipadārthakrośanakartṛtvānvayavirahāt
anvayānupapattirūpalakṣaṇābījasattvāt - mañcapadasya mañcasthe puruṣe
lakṣaṇeti bhāvaḥ/ tathā ca yādṛśapade
vācyārthaviśeṣyaketarapadārthānvayaviṣayakaśābdabodhajanakatvaṃ na
sambhavati tatra pade jahallakṣaṇā, yā lakṣaṇā vācyārthaṃ tyajati sā
jahallakṣaṇā, jahatī ca sā lakṣaṇā ceti karmadhārayāt/ athavā śakyārthaṃ
jahataḥ tyajataḥ padasya lakṣaṇā jahallakṣaṇeti ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ/ yatra
śakyārtho na parityajyate śakyārthāparityāgena lakṣyārthabodhaḥ tatra
ajahallakṣaṇā/ 'yathā chatriṇo gacchanti' iti/ atra chatripadasya
chatryacchatrighaṭitasamudāye lakṣaṇā/ ekasārthavāhitveneti/
ekasamudāyaghaṭakatvenetyarthaḥ/ tṛtīyāyāḥ vaiśiṣṭyamarthaḥ/ tasya
chatryacchatriṣvanvayaḥ/ chatripadalakṣyeṣu ekasamudāyaghaṭakatvaviśiṣṭeṣu
chatryacchatriṣu gamanakartṛtvānvaya iti bhāvaḥ/
nanvanvayānupapattirna
lakṣaṇāyā bījam/ 'yaṣṭīḥ praveśaya' ityādau yaṣṭipadavācyānāṃ
yaṣṭīnāmapi
praveśanakarmatvānvayasambhavenānvayānupapattirūpabījābhāvāt
yaṣṭipadasya yaṣṭidhare lakṣaṇāyā ayogādityata āha -
tātparyānupapattireva lakṣaṇābījamiti/ yaṣṭidharatātparyeṇaiva 'yaṣṭīḥ
praveśaya' iti vākyaprayogāt lakṣaṇānaṅgīkāre
tādṛśatātparyaṃ
nopapadyeteti lakṣaṇābījaṃ tatrāpyastīti bhāvaḥ/
ekakāreṇānvayānupapattivyavacchedaḥ/
nanu tārkikamate śaktaṃ
padamiti padalakṣaṇāt chatrin iti vākyameva/ chatrapadasya chatre
śaktatvāt inipratyayasya sambandhe śaktatvāt
prakṛtipratyayarūpapadadvayasamūharūpatvāt chatripadasya/ vākye ca
śaktyabhāvāt vākyaśakyārthāprasiddhyā śakyasambandharūpā lakṣaṇā na
sambhavati/ tathā ca chatrinnityasya ajahallakṣaṇodāharaṇatvaṃ na sambhavatīti
śaṅkate-na ca chatrītyasyeti/ matubarthaketi/ sambandhārthaketyarthaḥ/
pratipādyasambandha iti/ bodhyārthasambandha
ityarthaḥ/ tathā ca
chatrinniti vākyaśakyārthāprasiddhāvapi tādṛśavākyajanyabodhaviṣayo
yor'thaḥ chatravāniti tatsambandhasya samudāye sattvāt vākye 'pi
lakṣaṇopapadyata iti bhāvaḥ/ anyatheti/ śakyasambandha eva lakṣaṇeti
svīkāra ityarthaḥ/ kākataditareti/ kākataditarabiḍālādisādhāraṇaṃ
yat dadhināśakatvaṃ tadavacchinne kākapadasya lakṣaṇetyarthaḥ/
dadhināśakatvena rūpeṇa kākasyāpi bodhāt ajahallakṣaṇātvam/
padalakṣaṇayaiva nirvāhaṃ
vadatāṃ matamāha - kecittviti/ ekasārtha iti/ ekasamudāyatva
ityarthaḥ/ chatriṇo gacchantītyasya ekasamudāyatvavavanto
gacchantītyarthaḥ/ samudāyatvaṃ cāpekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvam/ atha vā
chatrapadasya ekasamudāyor'thaḥ, ini pratyayasya
ghaṭakatvarūpasambandhaviśiṣṭor'thaḥ/ āhuḥ ityasvarasodbhāvanam/
tadbījaṃ tu chatrapadasya chatrighaṭitasamudāyatvārthakatve
chatrapadajanyaśābdabodhe chatrapadamukhyārthasśya chatrasya mukhyaviśeṣyatayā
bhānābhāvāt atratyalakṣaṇāyā ajahatsvārthatvānupapattiriti/
atra tatpadavācya
ityādi/ tattvamasītyatra tatpadasya sarvajñatvādiviśiṣṭacaitanyaṃ
vācyor'thaḥ/ tvaṃpadasya antaḥkaraṇaviśiṣṭacaitanyaṃ vācyor'thaḥ/
samānavibhakterabhedor'thaḥ/ sa ca viśiṣṭayorbādhitaḥ/ ataḥ
vācyārthaikadeśayoḥ sarvajñatva-antaḥkaraṇarūpaviśeṣaṇayoḥ tyāgena
caitanyamātraṃ dvābhyāṃ padābhyāṃ lakṣyate/ so 'yaṃ devadatta
ityādāviti/ tatpadasya taddeśatatkālavṛttitvaviśiṣṭor'thaḥ/
idaṃpadasya etaddeśaitatkālaviśiṣṭor'thaṃḥ/ viśiṣṭayoraikyaṃ ca
bādhitam/ ataḥ tatpadaśakyārthaviśiṣṭaikadeśasya
tattaddeśatattatkālavṛttitvarūpaviśeṣaṇasya tyāgena viśeṣye devadatte
tatpadasya lakṣaṇā/ evaṃ ca yatra viśeṣaṇasya śakyaikadeśasya tyāgena
viśeṣyasya śakyaikadeśasya bodhastatra jahadajahallakṣaṇetyuktaṃ bhavati/
pare tviti/ yathā
ghaṭo 'nitya ityatra ghaṭatvaviśiṣṭe anityatvaviśiṣṭābhedo na
sambhavati, ghaṭatve 'nityatvābhāvāditi
ghaṭatvopalakṣite 'nityatvānvayasvīkāreṇopapattiḥ, tathā so 'yaṃ
devadatta ityādāvapi tattopalakṣite idantvānvayenopapattyā
jahadajahallakṣaṇā māstviti bhāvaḥ/
dīpikā
gauṇīvyañjanayorvṛtyantaratvakhaṇḍanam
gauṇyapi lakṣaṇaiva
lakṣyamāṇaguṇasambandhasvarūpā/ yathā agnirmāṇavaka iti/ vyañjanāpi
śaktilakṣaṇāntarbhūtā, śabdaśaktimūlā, arthaśaktimūlā ca anumānādinā
anyathāsiddhā/
prakāśikā
gauṇyā
vṛttyantaratvaṃ nirācaṣṭe - gauṇyapīti/ nanu 'gaṅgāyāṃ ghoṣa'
ityatra tīre śakyasya pravāhasyeva 'agnirmāṇavaka' ityādau
māṇavake śakyasya agneḥ sākṣātsambandho na saṃbhavati iti kathaṃ
lakṣaṇayā nirvāha ityata āha - lakṣyamāṇeti/ lakṣyamāṇo yo guṇaḥ
śucitvādiḥ tatsambandharūpāṃ ityarthaḥ/ ayamabhiprāyaḥ - śakyasambandho
hi lakṣaṇā/ sa ca kvacitsākṣātsambandhaḥ, kvacitparamparāsambandhaḥ/ evaṃ ca
śakyasyāgneḥ svaniṣṭhaśucitvavattvasambandha eva lakṣaṇeti/
ālaṅkārikāḥ
punarevamāhuḥ - 'tīre ghoṣa' iti śabdaprayoge svāyatte
'gaṅgāyāṃ ghoṣaḥ' ityananvitābhidhānaṃ
śaityapāvanatvādipratītyartham/ na ca sā pratītirlakṣaṇayā upapadyate
kevalatīralakṣaṇayaiva anvayānupapattiparihāre
śaityapāvanatvādiviśiṣṭalakṣaṇāyāṃ mānābhāvāt/ tasmāt
vyañjanāvṛttiraṅgīkartavyeti/ tanmataṃ nirasyati -
vyañjanāpīti/
śaktilakṣaṇāntarbhūteti/ ayambhāvaḥ - nānārthakasthale 'dūrasthā bhūdharā
ramyāḥ' ityādau bhūdharaśabdena parvatānāmiva rājñāmapi śaktyaiva
pratītiḥ sambhavati/ 'gaṅgāyāṃ ghoṣa' ityādau tu
śaityapāvanatvādiviśiṣṭatīrapratītirapi lakṣaṇāsāmrājyādeva/ tatra
lakṣaṇākalpikāyāḥ tātparyānupapattereva sadbhāvāt
kiṃ vyañjanayeti/
nanu śabdaśaktimūlāyā
vyañjanāyā anyathāsiddhatve 'pi arthaśaktimūlāyāstasyā nānyathāsiddhiḥ/
tathā hi -
"gaccha gacchasi cetkānta panthānaḥ santu te
śivāḥ/
mamāpi janma tatraiva
bhūyāt yatra gato bhavān//"
ityādau 'he priya
tava gamanottaraṃ mama prāṇanāśo bhaviṣyati/ ato na gantavyam'
ityādyartho vyajyate/ na hyatra śaktilakṣaṇābhyāṃ nirvāhaḥ/ itthaṃ ca
vyañjanāyā āvaśyakatetyata āha - arthaśaktimūlā ceti/ castvarthaḥ/
anumānādineti/ anumānaprayogastu - 'iyaṃ
madīyagamanottarakālikaprāṇaviyogavatī vilakṣaṇaśabdaprayoktṛtvāt'
ityādirūpaḥ/ ādinā saṃbhāvanādi parigrahaḥ/
utkaṭaikatarakoṭikasaṃśayassambhāvanā/ autkaṭyaṃ ca viṣayatāviśeṣaḥ/
yadi punarānubhaviko lokānāṃ svarasavāhī 'śabdāt amumarthaṃ
pratyemi' ityanubhavaḥ tadā vaiyañjanikī pratītiḥ
gīrvāṇaguruṇāpyaśakyavāraṇeti vyañjanāsiddhi niṣpratyūhaiveti
mantavyam/
bālapriyā
lakṣyamāṇo yo
guṇa ityādi/ lakṣyamāṇaḥ śakyārthavṛttiryo guṇaḥ
tatsajātīyaguṇavattvaṃ gauṇīvṛttirityarthaḥ/ agnirmāṇavaka ityatra
agnipadaśakyārthavahnivṛttiryo guṇaḥ śucitvaṃ
tatsajātīyaśucitvavān māṇavaka iti bodhaḥ/ nanvetādṛśyāḥ
gauṇyā vṛtteḥ kathaṃ śakyasambandharūpalakṣaṇāyāmantarbhāva ityatrāha -
ayamabhiprāya iti/ śakyārthapratiyogikaḥ sambandho lakṣaṇā/ sambandhaśca
sākṣātparamparāsādhāraṇaḥ/ gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau
gaṅgāpadaśakyārthasya saṃyogarūpaḥ sākṣātsambandhastīre 'sti/
agnirmāṇavaka ityatra tu śakyārthasyāgneḥ
svavṛttiguṇasajātīyaguṇavattvarūpaḥ paramparāsambandhaḥ māṇavake 'sti/
ubhayorapi sambandhayorlakṣaṇātvameveti bhāvaḥ/
vyañjanākhyāmatiriktāṃ
vṛttiṃ vadatāmālaṅkārikāṇāṃ matamanuvadati - ālaṅkārikāḥ
punariti/ yadi 'gaṅgāyāṃ ghoṣa' ityādau tīravṛttirghoṣa
ityākārakabodho vivakṣitaḥ, tarhi tīravācakaṃ śabdameva prayuñjīta
tīre ghoṣa iti/ ghoṣānanvitārthavācakaṃ gaṅgāpadaṃ ca prayuñjīta/
ato 'tra śakyārthavṛttiśaityapāvanatvādirūpor'tho 'pi ghoṣe vivakṣitaḥ/
sa ca 'tīre ghoṣa' ityato na budhyeta/ gaṅgāpadaprayoge tu
tatsāmarthyāt gaṅgāpravāhagataśaityapāvanatvādirvyajyata iti vaktuṃ
śakyate/ na ca gaṅgāpadasyaiva śaityapāvanatvādiviśiṣṭatīre
lakṣaṇāstu, tathā ca lakṣaṇayaiva śaityapāvanatvādipratītyupapatteḥ
vyañjanayā na prayojanamiti vācyam/ anvayānupapattirhi lakṣaṇābījam/
sā ca tīralakṣaṇayaiva parihartuṃ śakyeti śaityapāvanatvādilakṣaṇāyāṃ
pramāṇābhāvāt/ tasmāt vyañjanākhyā atiriktā vṛttiḥ svīkaraṇīyā,
yā śaktilakṣaṇābhyāmanavagamyamarthaṃ pratyāyayatītyālaṅkārikāṇāṃ
bhāvaḥ/
ayaṃ bhāva ityādi/
'dūrastho bhūdharo ramya' ityatra bhūdharaśabdavācyasya parvatasya
dūrasthitasya ramyatvaṃ prakṛtor'thaḥ/ asthiracittatvāt rājāno 'pi
dūrasthā eva ramyā ityaprakṛtor'tho 'pyatra pratīyate/ sā ca pratītiḥ
bhūdharaśabdaśaktimūlā/ tathā ca nānārthasthale arthaprakaraṇādinā
nivāritasyāprakṛtārthasya pratītiḥ yadbalāt bhavati sā
śabdaśaktimūlāvyañjanā ityālaṅkārikāḥ/ tatra bhūdharaśabdena
parvatānāmiva rājñāmapi śabdaśaktyaiva pratītisambhavāt nāsti
vyañjanāyāḥ
āvaśyakateti
naiyāyikāḥ/ evaṃ gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau gaṅgāpadasya
śaityapāvanatvādiviśiṣṭatīre lakṣaṇāṅgīkāreṇaiva
śaityādipratītirupapadyate/ yadyapyatrānvayānupapattirnāsti, tathāpi
tātparyānupapattirasti, śaityapāvanatvādibodhatātparyeṇaiva tīrapadaṃ
parityajya gaṅgāpadaprayogāt tasya tātparyasya lakṣaṇāṃ
vinānupapatteḥ/ tātparyānupapattireva lakṣaṇābījam
nānvayānupapattiriti pūrvamevoktaṃ vakṣyati ca dīpikāyām/ tathā ca
kṛtaṃ vyañjanayeti bhāvaḥ/
śaṅkate - nanviti/
anyathāsiddhatve 'pi - śaktyā lakṣaṇayā vā gatārthatve 'pi/ arthasāmarthyāt
yatrārthāntaraṃ pratīyate tatrārthaśaktimūlā vyañjanā/ yathā 'gaccha gacchasi
cet' ityatra bhartā yatra gacchati tatra deśe nāyikāyāḥ janmakathanena
janmanaśca maraṇānantarakālikatvena janmarūpapadārthasāmarthyāt
pravāsottarakālikamaraṇarūpor'tho 'bhivyajyate/ tena ca gamanābhāvo
vyajyate/ asyārthasya padavṛttyā śaktyā lakṣaṇayā vā pratītyasambhavāt
vyañjanākhyā vṛttiḥ svīkāryetyāśayaḥ śaṅkituḥ/ śiṣṭaṃ spaṣṭam/
dīpikā
lakṣaṇābījanirūpaṇam
tātparyānupapattiḥ
lakṣaṇābījam/ tatpratītīcchayoccaritatvaṃ tātparyam/ tātparyajñānaṃ ca
vākyārthajñāne hetuḥ nānārthānu rodhāt/ prakaraṇādikaṃ
tātparyagrāhakam/
prakāśikā
anvayānupapatteḥ
lakṣaṇābījatve yaṣṭīḥ praveśaya ityādau lakṣaṇānupapattiḥ/
tātparyānupapatteḥ tathātve tu tasyāstatrāpi sattvena yaṣṭipadasya
yaṣṭidhare lakṣaṇā sambhavatītyāśayenāha - tātparyānupapattiriti/
tatpratītīti/ tīrādirūpārthapratītītyarthaḥ/ nānārtheti/
'saindhavamānaya' ityādinānārthakasthale saindhavapadasya aśve lavaṇe ca
śakteḥ tulyatayā śābdabodhe tātparyagrahasya kāraṇatvamantarā
niyatakāle tattadbodhopapattiḥ nāstīti tatra
tatkāraṇatvasyāvaśyakatve tadanurodhena sarvatra tadāvaśyakateti bhāvaḥ/
na caṃ mauniślokādau śābdabodhānupapattiḥ/ tatra niruktatātparyasya
asattvāditi vācyam, tātparyasya tatpratītīcchārūpatvaparyavasānena tatra
tādṛśatātparyasya sattvenādoṣāt/ na ca tathāpi
tatpratītīcchārahitaśukādyuccaritavākyādapi
śābdabodhasyānubhavikatayā tatrānupapatteḥ parihārāsambhava iti
śaṅkyam/ tatreśvarecchāmādāyaivānupapatteḥ parihārasambhavāt iti
śaṅkyam/ tatreśvarecchāmādāyaivānupapatteḥ parihārasambhavāt
parihārasambhavāt ityalamadhikajalpanena/ prakaraṇādikamiti/ ādinā
'saśaṅkhacakro hariḥ pūjyaḥ' ityādau hariśabdasya bhagavati
tātparyanirṇāyakasya 'saśaṅkhacakra' iti viśeṣaṇādeḥ parigrahaḥ/
kathaṃ prakaraṇādeḥ tātparyagrāhakatvamiti cet - ittham/ 'idaṃ
saindhavapadaṃ lavaṇabodhecchayā uccaritam bhojanaprakaraṇe uktatvāt'
iti rītyā gṛhāṇa/
bālapriyā
niyatakāla iti/
kadācit lavaṇaviṣayakaḥ kadācit aśvaviṣayaka ityevaṃ
kālavyavasthetyarthaḥ/ tadanurodheneti/ nānārthakasthale śābdabodhe
tātparyajñānasya kāraṇatvānusāreṇetyarthaḥ/ tadāvaśyakateti/
tātparyajñānasyāvaśvakatetyarthaḥ/ nanu
tatpratītīcchayoccaritatvarūpatātparyajñānasya
śābdabodhahetutvasvīkāre maunikartṛkeṇa vākyabodhakalipyādinā
yatra śābdabodhastatra tatpratītīcchayoccaritatvarūpatātparyābhāvāt
tātparyajñānamasambhavīti śaṅkate - na ca mauniślokādāviti/
maunikartṛkavākyabodhakalipyādāvityarthaḥ/ nirūktatātparyasya -
tatpratītīcchayā uccaritatvarūpatātparyasya/ tātparyaṃ
tatpratītīcchāmātram/ tattu maunināmapyasti/ tajjñānācca lipyāditaḥ
śābdabodha upapadyata ityāśayena samādhatte - tātparyasyeti/ nanu
tatpratītīcchāpi na tātparyam/ śukādeḥ tādṛśecchāvirahe 'pi
śukādyuccāritavākyāt śābdabodhasyānubhavasiddhatvādityāśaṅkate -
na ca tathāpīti/ īśvarecchāmiti/ śukoccāritādasmādvākyāt
etādṛśārthabodho bhavatu ityākārakeśvarecchaiva tatra tātparyam/
tajjñānācca śābdabodha iti bhāvaḥ/
nanu
pramājanakaśukavākyādau īśvarecchāyāstātparyatve 'pi bhramajanake
'vahninā siñcati' ityādiśukavākye īśvarecchāyāstātparyatvaṃ na
sambhavati, tathā sajīśvarecchāyāḥ visaṃvāditvāpatterityatrāha -
alamadhikajalpaneneti/ visaṃvādiśukavākye śikṣakasyecchaiva
tātparyam, ato na doṣa iti bhāvaḥ/
ekārthavācakaśabdaghaṭitavākyāt śābdabodho yatra, tatra
tātparyajñānasyānupayoge 'pi nānārthakasaindhavādipadaghaṭitāt
'saindhavamānaya' ityādivākyāt kadācidaśvānayanabodhaḥ
kadācillavaṇānayanabodhaḥ iti vyavasthāyāḥ tātparyajñānenaiva
nirvāhāt tātparyajñānasya śābdabodhahetutvamāvaśyakam/
saindhavapadasya asminnarthe tātparyamiti jñānaṃ ca prakaraṇādinā bhavatīti
dīpikāyām
uktam/
tatrādipadagrāhyamāha - ādineti/ prakaraṇaṃ nāma
bhojanagamanādiprastāvaḥ/ viśeṣaṇādaiḥ ityādipadane
ābhimukhyādiparigrahaḥ/ bhojanaprakaraṇe uktatvāditi/ yannaivaṃ tannaivaṃ
yathā pramāṇaprakaraṇe prayuktaṃ saindhavapadamiti śeṣaḥ pūraṇīyaḥ/ iti
rītyeti/ ityanumānavidhayetyarthaḥ/
dīpikā
arthādhyāhārakhaṇḍanam
'dvāram'
ityādau 'pidhehi' iti śabdādhyāhāraḥ/ nanu arthajñānārthatvāt
śabdasyārthamavijñāya
śabdādhyāhārāsambhavāt arthādhyāhāra eva yukta iti cet-na/
padaviśeṣajanyapadārthopasthiteḥ śābdajñāne hetutvāt/ anyathā 'ghaṭaḥ
karmatvamānayanaṃ kṛtiḥ' ityatrāpi śābdajñānaprasaṅgāt/
prakāśikā
prābhākaramataṃ
nirākariṣyamāṇaḥ svasiddhāntaṃ darśayati - dvāramiti/
arthajñānārthatvācchabdasyeti/ śabdajñānasya arthajñānaphalakatvādityarthaḥ/
etāvatā prathamata evārthānusandhāne lāghavamiti sūcitam/ kiṃ ca 'arthaṃ
buddhvā śabdaracanā' iti nyāyenārthajñānamantarā
ākāṅkṣādimacchabdānusandhānarūpaśabdādhyāhārasyaivāsambhavena prathamataḥ
arthāndhyāhārasyaivāvaśyakatetyāha-arthamavijñāyeti/
yathākathañcidupasthitapadārthānāṃ śābdabodhānudayena
padajanyatatvasyopasthitiviśeṣaṇatāyā āvaśyakatayā
tādṛśopasthitisampattaye śabdādhyāhāra eva anāyattyā anusartavya
ityāha - padaviśeṣeti/ viśeṣapadasyāpi prayojanaṃ darśayituṃ
'ghaṭaḥ karmatvam' ityādyanudhāvanam/ tatra
karmatvādipadajanyakarmatvādyupasthiteḥ sattve 'pi
ghaṭapadottarāmpadajanyakarmatvādyupasthiterasattvena na siddhāntimate
śābdabodhaprasaṅga iti bhāvaḥ/ padaviśeṣajanyetyatra vṛttyā
padaviśeṣajanyetyapi bodhyam/ tena 'ghaṭamānaya' ityādau
ghaṭādipadādākāśāderupasthitāvapi na śābdabodha iti dik/
bālapriyā
arthajñānaphalakatvāditi/
śābdabodhātmakārthajñānahetutvādityarthaḥ/ iti nyāyeneti/ yathā
śabdaprayogātmakaśabdaracanāṃ prati arthajñānaṃ kāraṇam, tathā
śabdānusandhānarūpaśabdādhyāhāraṃ pratyapi arthajñānaṃ kāraṇam/ tataśca
śabdādhyāhārāt pūrvabhāvinā arthajñānātmakena arthādhyahāreṇaiva
śābdabodhanirvohe kiṃ śabdādhyāhāreṇeti bhāvaḥ/ yathākathañciditi/
śābdabodhaṃ prati padārthasmaraṇaṃ kāraṇam/ padārthasmaraṇe
padajñānajanyatvaṃ viśeṣaṇaṃ deyam/ anyathā yatra padāt na
padārthasmaraṇam, api tūdbodhakādinā,
tatrodbodhakādijanyapadārthasmaraṇasya śābdabodhahetutvāpatteḥ/ evaṃ
ca dvāramityādau padajñānajanyapidhānopasthitisampattaye
padajñānarūpaśabdādhyāhāra evāvaśyaka iti bhāvaḥ/ yathākathañcidityasya
padajñānātiriktenodbodhakādirūpopāyenetyarthaḥ/
tādṛśopasthitisampattaya iti/ padajanyapadārthopasthitiniṣpattaya
ityarthaḥ/ anāyatyā - agatyā/ ghaṭādipadāditi/ ghaṭādipadasya
śabdarūpasyākāśe samavāyasambandhena vidyamānatayā samavāyasya
ghaṭādiśabdaḥ ākāśaśceti dvau sambandhinau/ tatraikasya ghaṭādipadasya
jñānāt aparasya ākāśasya smaraṇaṃ bhavati,
ekasambandhijñānamaparasambandhismārakamiti nyāyāt/ tathā ca
tādṛśasmaraṇaviṣayasyākāśasya śābdabodhavāraṇāya vṛttyā
padajñānajanyapadārthasmaraṇaṃ śābdabodhaheturiti vācyam/ vṛttiśca
śaktilakṣaṇānyatararūpaḥ sambandhaḥ/ ghaṭapadādākāśasmaraṇasya
ghaṭapadavṛttiprayojyatvābhāvāt na tasya śābdabodhahetutvamiti
bhāvaḥ/ vṛttyā padajñānajanyatvaṃ ca vṛttijñānasahakṛtapadajñānajanyatvam/
dīpikā
padavibhāgaḥ
paṅkajādipadeṣu
yogarūḍhiḥ/ avayavaśaktiryogaḥ/ samudāyaśaktī rūḍhiḥ/
niyatapadmatvādijñānārthaṃ samudāyaśaktiḥ/ anyathā kukude 'pi
prayogaprasaṅgāt/
prakāśikā
yadyapi, padam
tāvat caturvidham - yaugikam, rūḍham, yogarūḍham, yaugikarūḍham
ceti/ yogo 'vayavaśaktiḥ/ tanmātreṇārthapratipādakamādyam/ yathā
pācakādipadam/ rūḍhiḥ samudāyaśaktiḥ/ tanmātreṇārthapratipādakaṃ
dvitīyam/ yathā gavādipadam/ yogarūḍhibhyāṃ
parasparasahakāreṇārthapratipādakaṃ tṛtīyam/ yathā paṅkajādipadam/
yogaśaktyā samudāyaśaktyā ca parasparasahāyena vibhinnārthapratipādakaṃ
caturtham/ yathā udbhitpadam yogena tarugulmādeḥ rūḍhyā tu
yāgaviśeṣasya ca vācakam/ tathāpi yogarūḍhaṃ
pradarśya tatra
yogarūḍhyoḥ svarūpapradarśanena tadrītyā anyatrāpi boddhuṃ
śakyamityabhiprāyeṇa paṅkajādipade yogarūḍhiṃ pradarśaṃyati -
paṅkajādīti/ yogarūḍhiriti/
yogasahitā
rūḍhirityarthaḥ/ nanu paṅkajādiśabdeṣvapi yoga evāstu tāvataiva
nirvāhāt ityāśaṅkya paṅkajaśabdasya padmatvāvacchinne
vṛttimantarā niyamena padmatvāvacchinnabhānamanubhavasiddhaṃ na
nirvahatīti
padmatvāvacchinne
rūḍhirāvaśyikītyāha - niyateti/ niyatapadmatvāvacchinnabhānānubhave
vipratipannaṃna pratyāha - anyatheti/
niyatapadmatvāvacchinnabhānopayogisamudāyaśaktyanaṅkīkāra
ityarthaḥ/ prayogeti/ paṅkajapadaprayogetyarthaḥ/
bālapriyā
yogo 'vayavaśaktirityādi/ avayavaśaktimātreṇārthabodhakaṃ padaṃ
yaugikam/ pācakapade pac aka ityavayadvayamasti/ tatra pacdhātoḥ
pākor'thaḥ, akapratyayasya kartā arthaḥ/ pācakapadena pākakartā budhyate/
avayavārthamātrasyaiva bodhāt pācakapadaṃ yaugikam/ mātrapadena
yogarūḍhapadavyavacchedaḥ/ samudāyaśaktimātreṇārthabodhakaṃ rūḍham,
mātrapadenāvayavaśaktivyavacchedadvārā yogarūḍhapadavyāvṛttiḥ/ yathā
gavādipade samudāyagatā śaktireva vartate/ śaktapadaghaṭitatve sati
samāsabhinnatve sati śaktinirūpakatvaṃ yaugikatvam/ yathā pācakapade
pākaśaktapacadhātukartṛśakta-akapadaghaṭitatve sati
pākakartṛtvarūpaikadharmāvacchinnaśaktikatvamastīti samanvayaḥ/
rūḍhe 'tivyāptivāraṇāya śaktapadaghaṭitatve satīti/
1samāse 'tivyāptivāraṇāya samāsabhinnatve satīti/ yadyapyevamapi
yogarūḍhe paṅkajādipade 'tivyāptiḥ prasajati, tathāpi
avayavārthaghaṭitadharmāvacchinnaśaktikatvaṃ
1.
samāse 'tivyāptivāraṇāyeti/ na ca samāse śaktyanaṅgīkārāt
śaktinirūpakatvābhāvāt kathamativyāptiprasaktiriti vācyam/
pācakapadasya yathā pākakartṛtvarūpaikadharmāvacchinnaśaktatvaṃ tathā
rājapuruṣādisamāsasyāpi
rājaviśiṣṭapuruṣatvarūpaikadharmāvacchinnaśaktikatvamastītyāśayāt/
śaktinirūpakatvamityanena vivakṣitam/
pākakartṛtvarūpatādṛśadharmāvacchinnaśaktikatvāt pācakapade samanvayaḥ/
paṅkajapadaṃ tu avayavārthāghaṭitapadmatvāvacchinnaśaktikamiti na
tatrātivyāptiḥ/ rūḍhatvaṃ tu padāghaṭitatve sati śaktinirūpakatvam/
gavādipade na śaktaṃ padaṃ ghaṭakamiti padāghaṭitatvamasti,
gotvāvacchinnaśaktatvācca śaktinirūpakatvamastīti samanvayaḥ/
yaugike 'tivyāptivāraṇāya satyantam/ apabhraṃśe 'tivyāptivāraṇāya
viśeṣyam/ śaktapadaghaṭitatve sati
avayavārthāghaṭitadharmāvacchinnaśaktikatvra yogarūḍhatvam/ paṅkajapade
'paṅka' 'ja' iti śaktapadadvayaghaṭitatvamasti,
avayavārthāghaṭitapadmatvāvacchinnaśaktikatvaṃ cāstīti samanvayaḥ/
1rūḍhinirūpakatāvacchedakarūḍhyarthatāvacchedakāsamānādhikaraṇadharmāvacch innaśaktapadaghaṭitasamudāyatvavattvaṃ
yaugikarūḍhatvam/ udbhidādipade
rūḍhyarthatāvacchedakayāgatvāsamānādhikaraṇordhvabhedanatvāvacchinnaśakta -
bhid - dhātu - ghaṭitaṃ yāganirūpitarūḍhinirūpakatāvacchedakaṃ yat
ud - bhid - samudāyatvaṃ tadvattvasattvāt samanvayaḥ/ yaugike
pācakādipade 'tivyāptivāraṇāya samudāyatve
rūḍhinirūpakatācachedakatvaṃ viśeṣaṇam/ rūḍhe
gavādipade 'tivyāptivāraṇāya śaktapadaghaṭitatvaniveśaḥ/ yogarūḍhe
paṅkajādipade 'tivyāptivāraṇāya
rūḍhyarthatāvacchedakāsamānādhikaraṇadharmāṃvicchannaśaktatvaṃ
padaviśeṣaṇamiti nṛsiṃhaśāstripradarśitaḥ panthāḥ/ yogarūḍhibhyāṃ
parasparasahakāreṇeti/ yogaśaktyā paṅkajanikartṛ ucyate, rūḍhyā
padmamucyate/ tābhyāṃ parasparasahakāreṇa paṅkājjāyamānaṃ
padmamucyate/
dīpikā
anvitaśaktikhaṇḍanam
'itarānvite
śaktiḥ' iti prābhākarāḥ/ anvayasya vākyārthatayā bhānasambhavāt
anvayāṃśe 'pi śaktirna kalpanīyeti gautamīyāḥ/
1.
rūḍhinirūpakatāvacchedakaṃ iti samudāyatve 'nveti/
rūḍhyarthatāvacchedakāsamānādhikaraṇeti dharmaviśeṣaṇam/
prakāśikā
yadyapi 'kāryānvite
śaktiḥ' iti prābhākaramatam, tathāpi siddhārthaparavākye
vyutpattervyavasthāpitatvena tatsādhāraṇyāya tanmataṃ pariṣkṛtya
darśayati - itarānvita iti/ anvite śaktiḥ iti tu niṣkarṣaḥ/
ayamabhiprāyaḥ -
kathañcidupasthitānāṃ
padārthānāṃ śābdabodhavāraṇāya tadviṣayakaśābdabodhaṃ prati
vṛttijñānajanyatadupasthititvena hetutāyāḥ kalpanīyatayā
anvayāṃśe 'pi śaktirapekṣitā/ anyathā
tādṛśasāmānyakāryakāraṇabhāvabhaṅgaprasaṅgāt/ na ca
saṃsargaviṣayatābhinnatattadviṣayatāśāliśābdabodhaṃ prati
vṛttijñānādhīnatattadupasthititvena hetutvamāstām, tathā cānvayāṃśe
śaktyanaṅgīkāre 'pi na kṣatiriti vācyam/ tathā sati
kāryatāvacchedakagauravāpatteḥ/ evaṃ ca 'anvito ghaṭo ghaṭapadavācyaḥ'
ityākārakaśaktijñānameva śābdabodhaprayojakamiti/
kecittu-itarānvite śaktirityasya kāryānvite śaktirityarthaṃ āhuḥ/
sayuktikaṃ
naiyāyikamataṃ darśayati - anvayasyeti/ padārthasaṃsargasya
padasamabhivyāhārabalādeva śābdabodhe bhānasambhavāt
tādṛśasaṃsargāṃśe 'pi śaktirna kalpanīyeti samuditārthaniṣkarṣaḥ/
ayamāśayaḥtattadviṣayakaśābdabuddhiṃ prati
vṛttijñānādhīnatattadupasthititvena anugatakāryakāraṇabhāvo na
sambhavati, śaktilakṣaṇobhayasādhāraṇasya vṛttitvasya durvacatvāt/ api
tu tacchaktapadajñānajanyatadupasthititvenaikā kāraṇatā/
tallākṣaṇikapadajñānajanyatadupasthititvena ca aparā kāraṇatā
svīkartavyā/ parasparatattadupasthitijanyaśābdabodhe vyabhicāravāraṇāya
ca tattatkāraṇāvyavahitottaratvaṃ tattatkāryatāvacchedakakoṭau
niveśanīyam/ evaṃ ca vṛttyanupasthitasyāpi padārthadvayasaṃsargasya
śābdabodhopagame
vyabhicāraprasaktyā darśitadvividhakāryakāraṇabhāvasya niṣpratyūhateti
kimanvayāṃśe śaktikalpanena/
bālapriyā
nanu
'itarānvite śaktiḥ iti prābhākarāḥ' ityayuktam/ 'kāryānvite
śaktiḥ' ityeva tatsiddhāntāt ityāśaṅkyāha - yadyapi kāryānvita
iti/ tathāpīti/ 'kāśyāṃ tribhuvanatikalo bhūpatirāste'
ityādau siddhe 'pyarthe śabdaprayogāt siddhe 'pyarthe padānāṃ śaktigraha
iti pūrvaṃmeva nirūpitatvāt kṛtisādhyakriyānvite śaktiriti na
yuktamityālocya 'itarānvite śaktiḥ' iti prābhākaraikadeśinaḥ
pariṣkṛtavanta iti tanmatamanūdyata iti bhāvaḥ/ siddhaparavākye 'pi
padārthasya itarānvitatvamastīti itarānvite śaktirityuktau
sarvatropapattiriti/ itaraḥ svasamabhivyāhṛtapadārthaḥ tadanvite śaktiḥ
samabhivyāhṛtapadārthaśca kāryarūpo vā siddharūpo vā/ itarāṃśasyāpi
padāntareṇa lābhāt anvite śaktirityeva pariṣkaraṇīyamityāśayenāha
- anvite śaktiriti/ nanu anvayāṃśasya
samabhivyāhārarūpākāṅkṣālabhyatvāt tadaṃśe śaktikalpanamayuktamityataḥ
anvayāṃśe śaktiṃ vadatāṃ prābhākarāṇāmāśayamudghāṭayati - ayamabhipraya
iti/ kathañcidupasthitānāmiti/
padavṛttijñānātiriktakāraṇajanyopasthitiviṣayāṇāmityarthaḥ/
padārthānāmanvayaḥ śābdabodhe bhāṣate/ anvayāṃśe śaktyasvīkāre
anvayaviṣayakapadaśaktijñānarūpakāraṇābhāvāt anvayaviṣayakaḥ
śābdabodhaḥ na syāditi bhāvaḥ/ na ceti/ ghaṭamānaya ityatra
saṃsargatākhyaviṣayatābhinnā yā ghaṭaniṣṭhaviṣayatā tacchāliśābdabodhaṃ
prati 'ghaṭaḥ ghaṭapadaśakyaḥ' ityākārakavṛttijñānajanyaghaṭopasthitiḥ
kāraṇam/ anvayaniṣṭhā yā saṃsargatā tacchāliśābdabodhaṃ prati tu
śaktijñānajanyā anvayopasthitirnāpekṣitā/ anvayaviṣayakaśābdabodhasya
saṃsargatābhinnaviṣayatāśāliśābdabodhatvarūpakāryatāvacchedakānākrāntatvāditi
bhāvaḥ/ kāryatāvacchedakagauravāpatteriti/
tadviṣayakaśābdabodhatvāpekṣayā
saṃsargatābhinnatadviṣayatāśāliśābdabodhatvasya gurutvāditi bhāvaḥ/
etanmate śaktigrahasyākāramāha - evañceti/ tathā ca ghaṭamānayetyatra
ghaṭakarmatvayoḥ karmatvānayanayoḥ ānayanaloḍarthayoścānvayaḥ
śābdabodhe bhāsate/ ghaṭaniṣṭhakarmatānirūpakamānayanaṃ kāryamiti
śābdabodhāt/ tatra ghaṭapadasya ghaṭarūpārthamātre śaktisvīkāre
ghaṭakarmatvayoryaḥ ādheyatvarūpaḥ saṃsargaḥ tadvācakapadābhāvāt tasya
śābdabodhe bhānaṃ na syāt/ ataḥ ghaṭapadasya
svasamabhivyāhṛtāmpadārthakarmatvānuyogikādheyatvarūpasaṃsargaviśiṣṭaghaṭe
śaktiḥ/ saṃsargaṃviśiṣṭatvaṃ ca ghaṭasya saṃsargapratiyogitvarūpam/ tatra ca
karmatvarūpasyetarapadārthasya ampadenaiva lābhāt ananyalabhyasyaiva
śabdārthatvāt karmatvāṃśe na
ghaṭapadasya śaktiḥ/ evaṃ
ampadasyāpi ghaṭapratiyogikatvopalakṣitānvayaviśiṣṭe karmatve śaktiḥ/
evaṃ ca ghaṭakarmatvayoḥ saṃsargaḥ ghaṭapada-ampadaśaktibhyāṃ labhya iti
anvayāṃśaḥ padaśaktyaiva bhāsate/ evaṃ ampadārthakarmatvadhātvarthānayanayoḥ
saṃsargo 'pi padadvayaśaktilabhya iti prābhākarāśayaḥ/
naiyāyikāśayamāviṣkaroti - padārthasaṃsargasyetyādinā/
prābhākaramate 'pi am ghaṭa ityataḥ śābdabodhavāraṇāya
ghaṭapadāvyavahitottaravartyampadatvajñānaṃ śābdabodhakāraṇamityavaśyaṃ
vācyam/ tathā ca tādṛśakāraṇabalādeva saṃsargāṃśasya śābdabādhe
bhānasambhave saṃsargeṃ śaktikalpanaṃ nocitam/ ananyalabhyasyaiva
śabdārthatvāditi bhāvaḥ/ padasamabhivyāhāreti/ padasamabhivyāhāro
nāma avyavahitottaratvasambandhena padaviśiṣṭapada - tvam/ nanu
tadviṣayakaśābdabodhaṃ prati vṛttijñānajanyatadviṣayakopasthitiḥ
kāraṇamiti kāryakāraṇabhāvasya yathākathañcidupasthitapadārthāṃnāṃ
śābdabodhe bhānavāraṇāya svīkāryatayā vṛttyānupasthitasya saṃsargasya
śābdabodhe kathaṃ bhānam/ tathā sati uktakāryakāraṇabhāve
vyatirekavyabhicāraprasaṅgāt ityato naiyāyikānāṃ bhāvaṃ
spaṣṭīkaroti - ayamāśaya ityādinā/ tathā ca pūrvoktaḥ
sāmānyakāryakāraṇabhāvaḥ na sambhavati, śaktilakṣaṇobhayasādhāraṇasya
vṛttitvasya durvacatvāt/
atastadarthaviṣayakaśaktijñānajanyatadarthopasthitiḥ
tadarthaviṣayakaśābdabodhe kāraṇam/
tadarthiviṣayakalakṣaṇājñānajanyatadarthopasthitiḥ
tadarthaviṣayakaśābdabodhe kāraṇamiti kāryakāraṇabhāvadvayaṃ
kalpanīyam/ evamapi yatra ghaṭaviṣayakaśaktijñānajanyaghaṭopasthityā
ghaṭaviṣayakaśābdabodhaḥ tatra
ghaṭaviṣayakalakṣaṇājñānajanyaghaṭopasthitirūpakāraṇābhāvāt yatra
lakṣaṇājñānajanyaghaṭopasthityā śābdabodhaḥ tatra
śaktijñānajanyatadupasthitirūpakāraṇābhāvācca kāraṇābhāve 'pi
kāryotpattirūpaḥ vyatirekavyabhicāro bhavatīti tadvāraṇāya
kāryatāvacchedakakoṭāvavyavahitottaratvaṃ niveśya
tadviṣayakaśaktijñānajanyatadupasthityavyavahitottaraśābdabodhaṃ
prati
tadviṣayakalakṣaṇājñānajanyatadupasthitiḥ kāraṇamiti kāryakāraṇabhāvo
vaktavyaḥ/ lakṣaṇājñānādhīnaśābdabodhasya
śaktijñānajanyopasthityavyavahitottaratvarūpakāryatāvacchedakānākrāntatayā
tatra śaktijñānajanyopasthityabhāve 'pi na vyatirekavyabhivāraḥ/
kāraṇābhāve 'pi tatkāryatāvacchedakaviśiṣṭasyotpattāveva
vyatirekavyabhicāradoṣāt/ tathā ca anvayaviṣayakaśābdabodhasya
śaktilakṣaṇājñānajanyopasthityuttaratvābhāvena
dvividhakāryatāvacchedakānākrāntatayā tatra dvividhakāraṇābhāve 'pi na
vyatirekavyabhicāraprasaṅgaḥ/ ataḥ kāryakāraṇabhāve vyabhicārabhiyā
nānvayāṃśe śakti kalpanīyeti bhāvaḥ/
vṛttitvasya
duvacatvāditi/ na ca śaktilakṣaṇānyataratvameva vṛttitvaṃ suvacamiti
vācyam/ tadbhinnabhinnatvaṃ hyanyataratvam/ tathā ca
bhedadvayāvacchinnabhedavatvaṃ tat/ bhedadvayatvaṃ ca
ekabhedaviśiṣṭāparabhedatvam/ tathā ca bhedayorviśeṣyaviśeṣaṇabhāve
vinigamanāvirahāt
śaktibhedaviśiṣṭalakṣaṇābhedāvacchinnapratiyogikabhedavattvaṃ vā
lakṣaṇābhedaviśiṣṭaśaktibhedāvacchinnapratiyogitākabhedavattvaṃ vā
lakṣaṇābhedaviśiṣṭaśaktibhedāvacchinnapratiyogitākabhedavattvaṃ vā
anyataratvamityatra vinigamanāviraheṇa tadubhayāvacchinnavṛttijñānasya
kāraṇatādvayaṃ kalpanīyamiti ekakāryakāraṇabhāvo na sambhavati
ityāśayāt/ tathā ca anvayāṃśaḥ ākāṅkṣālabhya eveti sthitam/
tarkasaṅgrahaḥ
ākāṅkṣādinirūpaṇam
AnTs_60 ākāṅkṣā yogyatā saṃnidhiś ca vākyārthajñānahetuḥ / padasya padāntaravyatirekaprayuktānvayānanubhāvakatvam ākāṅkṣā / arthābādho yogyatā / padānāmavilambenoccāraṇaṃ saṃnidhiḥ //
AnTs_61 ākāṅkṣādirahitaṃ vākyam apramāṇam / yathā gaur aśvaḥ puruṣo hastīti na pramāṇam ākāṅkṣāvirahāt / agninā siñced iti na pramāṇaṃ yogyatāvirahāt / prahare prehare'sahoccāritāni gām ānayetyādipadāni na pramāṇaṃ saṃnidhyabhāvāt //
ākāṅkṣā yogyatā
sannidhiśca vākyārthajñānahetuḥ/ padasya
padāntaravyatirekaprayuktānvayānanubhāvakatvamākāṅkṣā/ arthābādho
yogyatā/ padānāmavilambenocchāraṇaṃ sannidhiḥ/ ākāṅkṣādirahitaṃ
vākyaṃ na pramāṇam/ yathā gauraśvaḥ puruṣo hastī iti vākyaṃ na
pramāṇam/ ākāṅkṣāvirahāt/ agninā siñcatīti vākyaṃ na pramāṇam/
yogyatāvirahāt/ prahare prahare 'sahoccaritāni gāmānaya
ityādipadāni na pramāṇaṃ sānnidhyābhāvāt/
dīpikā
ākāṅkṣeti/
ākāṅkṣādijñānamityarthaṃḥ/ anyathā ākāṅkṣādibhramāt śābdabhramo na
syāt/ ākāṅkṣāṃ lakṣayati - padasyeti/ yogyatālakṣaṇamāha - artheti/
sannidhilakṣaṇamāha - padānāmiti/ avilambena padārthopasthitiḥ
sannidhiḥ/ uccāraṇaṃ tu tadupayogitayoktam/ gauraśva iti/ ghaṭaḥ
karmatvamityapi anākāṅkṣodāharaṇaṃ draṣṭavyam/
prakāśikā
ākāṅkṣādirahitapadasamudāyāt śābdabodhavāraṇāya
ākāṅkṣādeḥ śābdabodhahetutvaṃ abhihitaṃ mūlakṛtā/ tacca
navīnamate na sambhavatīti tajjñānasya hetutāmāha -
ākāṅkṣādijñānamiti/ ādinā yogyatāparigrahaḥ/ anyathā
- ākāṅkṣāde
śābdabodhahetutve/ mūle madasyetyādi/ yatpadasya
yatpadābhāvapaprayuktamanvayabodhājanakatvaṃ tatpadasamabhivyāhṛtatatpadatvaṃ
ākāṅkṣetyarthaḥ/ prayuktatvaṃ ca 'kāraṇābhāvātkāryābhāvaḥ' iti
pratītisākṣikaḥ svarūpasambandhaviśeṣaḥ/ ajanakatvāntaṃ paricārakam/
ekapadārthe 'parapadārthavattvaṃ yogyateti mate
saṃśayaniścayasādhāraṇatattajñānatvāvacchinnaṃ śābdadhīhetuḥ/
bādhaniścayābhābo yogyateti navīnamate tu svarūpasatyeva yogyatā
taddheturiti dik/
bālapriyā
tacca navīnamate na sambhavatīti/
ākāṅkṣāyāḥ śābdabodhahetutve yatra ākāṅkṣā nāsti, paraṃ tu
ākāṅkṣā astīti bhramo 'sti tatra śābdabodha iṣyamāṇo na syāt/
ākāṅkṣājñānasya hetutve tu ākāṅkṣāvirahe 'pi
tadviṣayakabhramātmakajñānāt śābdabodha upapadyata iti bhāvaḥ/ evaṃ
yogyatāyāḥ śābdabodhahetutve yogyatāvirahe 'pi
yogyatābhramācchābdabodho na syāt/ ato yaugayatājñānasya
śābdabodhahetutvu vaktavyamiti bhāvaḥ/ yatpadasyeti/ yatpadasya
ghaṭapadasya ampadābhāvaprayuktaṃ ghaṭaniṣṭhaṃ karmatvaṃ
ityākārakaśābdabodhājanakatvamiti ghaṭapadasya
ampadasamabhivyāhṛtatvaṃ ākāṅkṣā/ kāraṇābhāvāt kāryābhāva iti/
ampadarūpakāraṇābhāvāt śābdabodharūpakāryābhāva ityarthaḥ/
ajanakatvānta paricāyakamiti/ tathā ca
tatpadasamabhivyāhṛtatatpadatvamevākāṅkṣā/
kīdṛśapadasamabhivyāhṛtakīdṛśapadatvamiti jijñāsāyāṃ yatpade 'sati
yatpadaṃ na bodhajanakaṃ tatsamabhivyāhṛtatvamiti
jñāpanāya
ajanakāntamuktam na tu tadapi lakṣaṇaghaṭakam, prayojanābhāvāditi
bhāvaḥ/ paricāyakatvaṃ ca lakṣaṇāghaṭakatve sati
lakṣaṇaghaṭakapadārthajñāpakatvam/ ekapadārtha ityādi/
svaghaṭakaikapadapratipādyarthaviśiṣṭāparapadārthapratipādakatvaṃ yogyatā/
svaṃ payasā siñcatīti vākyam tadghaṭakamekapadaṃ payaseti padaṃ
tatpratipādyor'thaḥ payaḥ karaṇakatvaṃ tadviśiṣṭe 'parapadārthaḥ sekaḥ
tatpratipādakatvaṃ payasā siñcatīti vākye 'stīti tādṛśavākyasya
yogyatā/ etādṛśayogyatāviṣayakaṃ saṃśayātmakaṃ niścayātmakaṃ vā
jñānaṃ śābdabodhahetuḥ/ ekapadārthe
aparapadārthavattvābhāvarūpabādhaviṣayakaniścayābhāvo yogyateti
navyamate tu bādhiniścayābhāvarūpayogyatā pratibandhakābhāvavidhayā
svarūpataḥ satī hetuḥ na tu tādṛśayogyatājñānaṃ kāraṇamiti bhāvaḥ/
nanvekapadārthe 'parapadārthavattvaṃ yogyateti pakṣe yatra
vākyārtho 'pūrvaḥ tatra pūrvaṃ tādṛśayogyatājñānasyāsaṃbhavaḥ/
bādhaniścayābhāvo yogyateti mate tasya śābdabuddhiṃ prati
kāraṇatvakalpanamanāvaśyakam/ tadvattabuddhiṃ prati tadabhāvavattāniścayaḥ
pratibandhaka iti sāmānyapratibadhyapratibandhakabhāvenaiva nirvāhāt
ityata āha - digiti/ tatadvākyaghaṭakatattatpadārthasmaraṇe sati
kvacinniścayarūpaṃ kvacitsaṃśayarūpaṃ vā yogyatājñānaṃ sambhavati/
bhūtale ghaṭa iti prātyakṣikaniścayottaraṃ jāyamāne śābdabodhe
tādṛśaprātyakṣikaniścayātmakaṃ yogyatājñānaṃ kāraṇam/ yatra tu
vākyārtho 'pūrvaḥ 'nadyāstīre pañca phalāni santi' itayādau tatra
saṃśayātmakaṃ yogyatājñānaṃ kāraṇam/ ataḥprathamapakṣe na doṣaḥ/
tadvattājñānasāmānye tadabhāvaniścayatvena sāmānyapratibandhakatā na
sambhavati/ ghaṭābhāvavat bhūtalamiti niścayottaramapi
'ghaṭaprakārakabhūtalaviśeṣyakacākṣuṣaṃ me jāyatām' iti
icchābalāt ghaṭavadbhūtalamiti cākṣuṣajñānotpattyā
vyabhicāraprasaṅgāt/ api tu
tadviṣayakacākṣuṣecchāvirahaviśiṣṭatadabhāvaniścayatvena viśiṣyaiva
pratibadhyapratibandhakabhāvo vaktavyaḥ/ āhāryānumiteranaṅgīkārāt
anumitiṃ prati tadabhāvaniścayapratibandhakatāyāṃ icchāviraho na
niveśyata iti tatprakārakānumitiṃ prati
tadabhāvaniścayapratibandhakatāyāṃ icchāviraho na niveśyata iti
tatprakārakānumitiṃ prati tadabhāvaprakārakaniścatvena pṛthageva
pratibandhakatā/ evameva śābdabodhe 'pi pṛthageva pratibandhakatvaṃ
kalpanīyamiti bādhaniścayābhāvarūpayogyatāyāḥ
śābdabodhakāraṇatvamavaśyakalpanīyamiti/ dvitīyapakṣe 'pi na doṣa
iti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
AnTs_62 vākyaṃ dvividham / vaidikaṃ laukikaṃ ca / vaidikam īśvaroktatvāt sarvam eva pramāṇam / laukikaṃ tv āptoktaṃ pramāṇam / anyad apramāṇam //
AnTs_63 vākyārthajñānaṃ śabdajñānam / tatkaraṇaṃ śabdaḥ //
vākyaṃ dvividham -
vaidikaṃ laukikaṃ ceti/ vaidikaṃ īśvaroktatvāt sarvamapi
pramāṇam/ laukikaṃ tu āptavākyaṃ pramāṇam/ anyadapramāṇam/
vākyārthajñānaṃ śābdajñānam/ tatkaraṇaṃ śabdaḥ/ evaṃ yathārthānubhavo
nirūpitaḥ/
iti tarkasaṅgrahe
śabdaparicchedaḥ
dīpikā
vākyaṃ vibhajate -
vākyamiti/ vaidikasya viśeṣamāha - vaidikamīśvaroktatvātaditi/
vedapauruṣeyatvam
nanu vedasya
anāditvāt kathamīśvaroktatvamiti cet - na/ 'vedaḥ pauruṣeyaḥ
vākyasamhatvāt bhāratādivat' ityanumānena pauruṣeyatvasiddheḥ/
na ca smaryamāṇakartṛkatvamupādhiḥ, gautamādibhiḥ śiṣyaparamparayā
vede 'pi sakartṛkatvasmaraṇena sādhanavyāpakatvāt/
'tasmāttepānāttrayo vedā ajāyanta' iti śruteśca/
nanu varṇāḥ nityāḥ, sa
evāyaṃ gakāra iti pratyabhijñābalāt/ tathā ca katha vedasya
anityatvam iti cet - na/ 'utpanno gakāraḥ, vinaṣṭo gakāraḥ'
ityādipratītyā varṇānāmanityatvāt, 'so 'yaṃ gakāraḥ' iti
pratyabhijñāyāḥ 'seyaṃ dīpajvālā' itivat sājātyāvalambanatvāt/
varṇānāṃ nityatve 'pyānupūrvīviśiṣṭavākyasya atityatvācca/ tasmāt
īśvaroktāḥ vedāḥ/
prakāśikā
mīmāṃsakaḥ śaṅkate - nanviti/ vedasya
īśvaroktatvaṃ anumānena vyavasthāpayati - veda iti/ nanu
'aṣṭādaśapurāṇānāṃ kartā satyavatīsutaḥ' ityādi pramāṇabalena
bhāratādau kartā upalabhyate/ na hi tathā vede/ tathā ca
smaryamāṇakartṛkatvasya bhāratādau sādhyavyāpakatvena pakṣe
sādhanāvyapakatvena ca upādhitvāt kathamidamanumānaṃ
sādhakaṃ
bhevadityāśaṅkate - na ceti/ gautamādibhiḥśiṣyaparamparayā vede
kartuṃrūpadeśe vivadantaṃ pratyāha - tasmāditi/
sa evāya gakāra iti/
atra etatkālikagakāre pūrvakālikagakārābhedo bhāsate/ sa ca
varṇānāmanityatve na sambhavatīti bhāvaḥ/ anityatvāditi/ tarhi
pratyabhijñāvirodha ityata āha - so 'yamiti/
utpattivināśapratyayayoranyārthakatvakalpanāpekṣayā tatpratyayasya
tathātvakalpane lāghavamiti hadayam/ 'agnimīle' ityādau ānupūrvīṃ
- ākārottaragakārottaranatvādirūpā/
tatrottaratvamavyavahitottarakṣaṇavṛttitvaṃ vācyam/ itthaṃ ca varṇanāṃ
atityatvānaṅgīkāre 'pyanityakṣaṇaghaṭitāyā ānupūrvyā anityatvāt
tadviśiṣṭavākyasamudāyatmakavedasya tvadabhimatamanityatvaṃ na
sidhyatīti varṇānāmanityatvamevocitamityāha-varṇānāmiti/
bālapriyā
mīmāṃsaka iti/
vedāpauruṣeyatvavādīti śeṣaḥ/ vyavasthāpayatīti/ sādhayatītyarthaḥ/
dīpikāyām pauruṣeyatvasiddheriti/ tathā coktānumānena vedānāṃ
puruṣanirmitatvasiddhyā anāditvamasiddham/ ato 'nāditvāt
kathamīśvaroktatvamiti śaṅkāyā nāvasara iti bhāvaḥ/
upādhitvāditi/ yatrayatra pauruṣeyatvaṃ bhāratādau tatra
smaryamāṇakartṛkatvamastīti smaryamāṇakartṛkatvasya
pauruṣeyatvarūpasādhyavyāpakatvam - yatra sādhanaṃ vākyasamūhatvamasti
pakṣe vede tatra smaryamāṇakartṛkatvaṃ nāstīti tasya
sādhanāvyāpakatvam/ ataḥ smaryabhāṇakartṛkatvamupādhiriti uktānumānaṃ
sopādhikatvāt duṣṭamiti kathaṃ pauruṣeyatvasādhakamityarthaḥ/
gotamādibhiriti/ gotamaḥ svaśiṣyāya vedāḥ sakartṛkā
ityupadideśa, so 'pi svaśiṣyāya tathopadideśetyevaṃ
śiṣyaparamparayā gautamīyāḥ vedānāṃ sakartṛkatvaṃ smaranti/ tathā ca
smaryamāṇakartṛkatvasya pakṣavṛttitayā sādhanāvyāpakatvābhāvāt
nopādhitvamiti dīpikoktaṃ na saṅgacchate/ gotamādayaḥ
tathopadidiśurityatra pramāṇābhāvāt iti śaṅkāyā arthaḥ/
tasmāditīti/ tepānāt tapaḥ kurvata īśvarāt trayo vedā
ajāyanteti śrutyarthaḥ/ tathā ca anayā śrutyaiva
vedānāmīśvarasṛṣṭatvarūpaṃ pauruṣaiyatvaṃ pramitamiti anumānasya
nāpekṣeti bhāvaḥ/
anityatve na
sambhavatīti/ yadi varṇāḥ utpattivināśavantaḥ tarhi
pūrvakālikagakārasya naṣṭatvāt etatkālikagakāre tadabhedāvagāhinī
pratyabhijñā na saṅgaccheteti bhāvaḥ/ nanu
varṇānāmutpattivināśāvagāhipratītibalāt utpattivināśavattve siddhe
pūrvottarakālikagakārayorabhedāsambhavāt 'so 'yaṃ gakāraḥ' iti
pratyabhijñā nābhedamavagāhate/ api tu tajjātīyatvam/
pūrvakālikagakāravṛttigatvajātimān etatkālikagakāra iti
pratijñāyā arthaḥ iti dīpikoktaṃ na yujyate/ 'so 'yaṃ gakāra' iti
pratyabhijñayā gakārayorabhede siddhe tadvirodhāt 'utpanno gakāraḥ,
vinaṣṭo gakāra' iti pratītiḥ na gakāre utpattiṃ vināśaṃ vā
avagāhate, api tu varṇavyañjakavāyuviśeṣasaṃyogādigatasya
utpattervināśasya ca varṇe āropamātramityapi vaktuṃ śakyatvāt/ atha vā
utpanna ityasya abhivyakta iti vinaṣṭa ityasya nābhivyakta iti
cārtha ityapi vaktuṃ śakyatvāt/ tathā ca varṇanityatvaṃ
nirbādhamityāśaṅkyāha - utpattivināśapratyayayoriti/ utpanno
gakāraḥ vinaṣṭo gakāraḥ iti pratītyorityarthaḥ/
anyārthakatvakalpaneti/ abhivyaktyādyarthakatvakalpanamapekṣyetyarthaḥ/
dīpikā
smṛtyācārayoḥ
prāmāṇyam
manvādismṛtīnāṃ
ācārāṇāṃ ca vedamūlakatayā prāmāṇyam/ smṛtimūlavākyānāṃ
idānīmanadhyayanāt tanmūlabhūtā kācit śākhā utsanneti kalpyate/
nanu paṭhyamānavedavākyotsādanasya kalpayitumaśakyatayā
viprakīrṇavādasyāyuktatvāt nityānumeyo vedo mūlamiti cet -
na/ tathā sati kadāpi varṇānupūrvījñānābhāvena bodhakatvāsambhavāt/
prakāśikā
yadyapi smṛtyādīnāṃ
āptoktatvādeva pramāṇatvaṃ sidhyati tatkartṛmanvādīnāmāptatvāt,
tathāpi teṣāmāptatve vipratipannaṃ pratyāha - manvādīti/
ācārāṇāmiti/ ācārapratipādakaśiṣṭavākyānāmityarthaḥ/ etena
pramāṇavibhāgavyāghātaśaṅkā nirastā/ vedārthaṃ jñātvaiva manvādibhiḥ
tadarthakasmṛtyādīni viracitāni/ atasteṣāṃ prāmāṇyamiti mana si
kṛtvāha - vedamūlakatayeti/ nanu tarhi sa vedaḥ kuto nopalabhyata
ityata āha - smṛtimūleti/
tanmūletyādi/
smṛtyādimūlabhūtā kācit śākhā pāṭhataḥ paribhraṣṭetyanumīyata
ityarthaḥ/ vākyotsādanasya - vākyocchedasya/ nanu
samānānupūrvīkavedapāṭhasya saṃpradāyasiddhatvāt tādṛśavede
katipayavākyocchedasya kalpayitumaśakyatve 'pi paṭhyamānaveda eva
viśakalitatayā vidyamānavākyānāṃ smṛtimūlatvamastītyatāha -
viprakīrṇeti/ ayuktatvāditi/ smṛtyādisamānārthakavākyānāṃ
paṭhyamānavede 'nupalambhāditi bhāvaḥ/ nityānumeya iti/
nityo 'numeyarūpa ityarthaḥ/ varṇānupūrvījñānābhāveneti/
tādṛśajñānasyāpiśābdabodhahetutvāt/ anyathā nadīdīnādiśabdaiḥ
arthaviśeṣabodhānāpattiriti bhāvaḥ/
bālapriyā
nanu ācārasya
vedamūlakatayā pramāṇatvāṅgīkāraṃ kṛtirūpasyācārasya vibhakteṣu
pratyakṣādiṣu caturṣu pramāṇeṣvanantargatatayā atiriktapramāṇatvāpattau
caturdhā pramāṇavibhajanamasaṅgatamityato vyācaṣṭai -
ācārapratipādaketi/ ācārasya anuṣṭhānasya bodhakāni yāni
śiṣṭānāṃ vākyāni teṣāmityarthaḥ/ eteneti/
ācārapadasyoktavākyaparatayāvyākhyānenetyarthaḥ/ vedārthaṃ jñātvaiveti/
tathā ca vedārthajñānapūrvakaṃ viracitatvaṃ vedārthajñānajanyatvaṃ vā
vedamūlakatvamityuktaṃ bhavati/
dīpikā
śabdasyānumānāntarbhāvaravaṇḍanam/
nanu 'etāni
padāni smāritārthasaṃsargavanti ākāṅkṣādimatpadakadambakatvāt
gāmānaya daṇḍeneti madvākyavat' ityanumānādeva
saṃsargajñānasambhavāt śabdo na pramāṇāntaramiti cet - na/
anumityapekṣayā vilakṣaṇasya śābdajñānasya 'śabdātpratyemi'
ityanuvyavasāyasākṣikasya sarvasaṃmatatvāt/
prakāśikā
śabdasya pṛthak
pramāṇatvamanaṅgīkurvatāṃ vaiśeṣikāṇāṃ mataṃ dūṣayitumupanyasyati
- nanvetānītyādinā/ etāni padāni - ghaṭamānaya ityādipadāni/
smāritārthasaṃsargavantīti/ smāritārthasaṃsargajñānapūrvakāṇītyarthaḥ/
saṃsarge tātparyaviṣayatvaṃ niveśanīyam/ tena saṃsargāntaramādāya
nārthāntaratā/ ākāṅkṣādītyādinā yogyatāsatyoḥ parigrahaḥ/
ākāṅkṣādirahite padakadambake vyabhicāravāraṇāya ākāṅkṣādīti/
sarvasaṃmatatvāditi/ tathā ca kāryavailakṣaṇyānurodhena śabdaḥ
pramāṇāntaraṃ iti bhāvaḥ/
bālapriyā
smāritārthasaṃsargajñānapūrvakāṇītyartha iti/
ghaṭamānayetyādivākyaghaṭakaghaṭādipadaiḥ smāritāḥ
tādṛśapadajanyasmṛtiviṣayabhūtāḥ ye padārthāḥ teṣāṃ yaḥ saṃsargaḥ
tadbiṣayakajñānapūrvakāṇītyarthaḥ/ tathā ca smāritārthajñānapūrvakatvaṃ
sādhyam/ sādhyaghaṭakaṃ yat jñānaṃ tat 'arthaṃ buddhvā śabdaracanā'
iti nyāyasiddhaṃ śabdaracanāhetubhūtaṃ vaktṛgataṃ jñānaṃ,
tajjanyatvātmakaṃ tatpūrvakatvaṃ ghaṭamānayetyādivākyaghaṭakapadeṣu
vartate/ na caivamapi vākyārthajñānapūrvakatvasya vākyārthajñānasya vā
sādhyatve 'pi saṃsargarūpasya vākyārthasyāsādhyatvāt vākyārthajñānasya
kathamanumitirūpatvam, tadabhāve kathaṃ tajjanakavākyasyānumānavidhayā
pramāṇatvamiti vācyam/ saṃsargaviṣayakatvaviśiṣṭajñānasya sādhyatvena
vidheyakoṭipraviṣṭasya saṃsargasyāpi sādhyatvāt/
saṃsargāntaramādāyeti/ ghaṭamānayetyādau ghaṭakarmatvayoḥ
karmatvānayanayośca
tātparyāviṣayakālīkasaṃsargajñānapūrvakatvasiddhiprayuktasyārthāntarasya
vāraṇāya saṃsarge tātparyaviṣayatvaṃ viśeṣaṇamiti bhāvaḥ/ padārthe
smāritatvaviśeṣaṇasya
prayojanamitthamuktam muktāvalīprabhāyām-"naiyāyikamate
ghaṭamityādivākyajanye ādheyatāsambandhena
ghaṭaprakārakakarmatvaviśiṣyakaśābdabodhe 'ghaṭamiti vākyam
ghaṭapadārthaṃprakārakādheyatvasaṃsargakāmpadārthaviśeṣyakapratītīcchayā
uccaritam' ityākārakaṃ padārthatvena
padārthāvagāhitātparyajñānameva kāraṇam/ tathā
cāmpadārthaviśeṣyakādheyatāsaṃsargakaghaṭapadārthaprakārakajñānasyāpi
tātparyaviṣayapadārthasaṃsargajñānarūpatayā
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0