તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 261280

તાદૃશજ્ઞાનપૂર્વકત્વસિદ્ધિમાદાયાર્થાન્તરમ્। કર્મન્ત્વમ્
આધેયતાસમ્બન્ધેન ઘટવિશિષ્ટમિતિ
ઘટત્વાવચ્છિન્નઘટીયત્વેનાધેયતાસંસર્ગકજ્ઞાનસ્યૈવાભિમતત્વાત્।
અતઃસ્મારિતત્વં પદાર્થવિશેષણમ્
પદનિરૂપિતવૃત્તિજ્ઞાનજન્યોપસ્થિતિવિષયતાવચ્છેદકત્વોપલક્ષિતધમાર્વચ્છિન્ન
ઇત્યર્થઃ। એવં ચામ્પદાર્થઃ
આધેયત્વસમ્બન્ધેન
ઘટપદાર્થવિશિષ્ટ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય ઘટપદાર્થત્વવિશિષ્ટીયત્વેન
આધેયતાસંસર્ગાવગાહિત્વે ઽપિ
નિરુક્તવિષયતાવચ્છેદકત્વોપલક્ષિતઘટત્વાદ્યવચ્છિન્નીયત્વેન
આધેયત્વાનવગાહિત્વાન્નાર્થાન્તરપ્રસક્તિઃ"ઇતિ। દિનકર્યામપિ -"તાત્પર્યજ્ઞાને ઇતરપદાર્થસ્યેતરપદાર્થત્વેન પ્રવેશાત્
ઘટત્વાદિના સ્મૃતસ્ય સંસર્ગોન સિધ્યેત્ અતઃ સમારિતેતિ"ઇતિ
સઙ્ક્ષિપ્યોક્તમત્રાનુસન્ધેયમ્। આકાઙ્ક્ષાદિરહિતે પદકદમ્બક
ઇતિ। ઘટઃ કર્મત્વમ્ આનયનં કૃતિરિત્યાદૌ।
કાર્યવૈલક્ષ્ણ્યાનુરોધેનેતિ। કાર્યમત્રાનુવ્યવસયઃ અનુમિતિસ્થલે
અનુમિનોમીત્યાકારકઃ શાબ્દબોધસ્થપલે
શબ્દાત્
પ્રત્યેમીત્યેકારકઃ। અથ વા કાર્યં અનુમિતિઃ શાબ્દબોધશ્ચ
તયોર્વિંલક્ષણત્વાનુસારેણેત્યર્થઃ।
દીપિકા
અર્થાપત્યાદીનાં
પ્રમાણાન્તરત્વનિરાસઃ
નનુ અર્થાપત્તિરપિ
પ્રમાણાન્તરમસ્તિ, ઽપીનો દેવદત્તો દિવા ન ભુઙ્ક્તેઽ ઇતિ દૃષ્ટે
શ્રુતે વા પીનત્વાન્યથાનુપપત્ત્યા રાત્રિભોજનં અર્થાપત્ત્યા કલ્પ્યત
ઇતિ ચેત્ - ન। ઽદેવદત્તો રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે દિવાભુઞ્જાનત્વે સતિ
પીનત્વાત્ઽ ઇત્યનુમાનેનૈવ રાત્રિભોજનસ્ય સિદ્ધત્વાત્।
શતેપઞ્ચાશદિતિ સમ્ભવો ઽપ્યનુમાનમવે। ઽઇહ વટે યક્ષસ્તિષ્ઠતિઽ
ઇત્યૈતિહ્યમપિ અજ્ઞાતમૂલવક્તૃકશબ્દ એવ। ચેષ્ટાપિ શબ્દાનુમાનદ્વારા
વ્યવહારહેતુરિતિ ન પ્રમાણાન્તરમ્। તસ્માત્
પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દાઃ ચત્વાર્યેવ પ્રમાણાનિ।
ઇતિ દીપિકાયાં
શબ્દપરિચ્છેદઃ
પ્રકાશિકા
મીમાંસકઃ
શઙ્કતે - નન્વિતિ। ઽદિવા ન ભુઙ્ક્તેઽ ઇત્યર્થે દૃષ્ટે - પ્રત્યક્ષતો
જ્ઞાતે, શ્રુતે - શબ્દાદવગતે। એતેન દૃષ્ટાર્થાપત્તિઃ
શ્રુતાર્થાપત્તિશ્ચેત્યર્થાપત્તિદ્વૈવિધ્યં સૂચિતમ્।
પીનત્વાન્યથાનુપપત્ત્યેતિ। પીનત્વસ્યરાત્રિભોજનં
વિનાનુપપત્ત્યેત્યર્થઃ। અત્રેદમવધેયમ્ - યદ્વિના યદનુપપન્નં

તત્તદુપપાદકમિતિ રાત્રિભોજનમુપપાદકમ્, પીનત્વમુપપાદ્યમ્,
ઉપપાદકજ્ઞાનં ફલમ્, ઉપપાદ્યજ્ઞાનં કરણમ્।
ફલકરણયોરર્થાપત્તિશબ્દો વર્તતે। ફલે ઽઅર્થસ્ય આપત્તિઃ કલ્પનાઽ
ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા। કરણે તુ ઽઅર્થસ્ય આપત્તિઃ કલ્પના યસ્માત્ઽ ઇતિ
વ્યુત્પત્ત્યેતિ। વ્યતિરેક્યનુમાનેનૈવ ગતાર્થત્વાત્ અર્થાપત્તેઃ
પ્રમાણાન્તરત્વં અનુચિતમિતિ સમાધત્તેદેવદત્ત ઇતિ।
દિવામાત્રભોજિનિ પીંને વ્યભિચારવારણાય સત્યન્તમ્।
અહોરાત્રાભોજિન્યપીંને વ્યભિચારવારણાય વિશેષ્યમ્। તચ્ચ
યોગાદ્યજન્યપીનત્વપરમ્। તેન ભોજનશૂન્યે યોગિનિ પીને ન
વ્યભિચારઃ।
સમ્ભવૈતિહ્યયોરતિરિક્તપ્રમાણત્વં વદતાં પૌરાણિકાનાં મતં
દૂષયતિ - શતે પઞ્ચાશદિત્યાદિના। અનુમાનમેવેતિ। અનુમાનમેવ, ન
તુ પ્રમાણાન્તરમિત્યર્થઃ। શતવાનિત્યુક્તે પઞ્ચાશદ્વાનિતિ જ્ઞાનં
સમ્ભવતિ તસ્યાનુમાનેનૈવ નિર્વાહાત્। શતસ્ય
પઞ્ચાશદ્વ્યાપ્યત્વાદિતિ ભાવઃ। અજ્ઞાતમૂલેતિ।
વિશિષ્યાનિશ્ચિતપ્રથમવક્તૃકઃ શબ્દઃ ન તુ પ્રમાણાન્તરમિત્યર્થઃ।
તાદૃશશબ્દસ્ય યથાર્થત્વે શબ્દપ્રમાણમધ્યે ઽન્તર્ભાવઃ। અન્યથા તુ
અપ્રમાણમેવેતિ હૃદયમ્। નન્વનયા ચેષ્ટયા અયમર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતિ
સઙ્કેતિતચેષ્ટયા વિજાતીયપ્રમાજનનાત્ ચેષ્ટાયા અપિ
પ્રમાણાન્તરત્વં ઇતિ વદન્તં નિરસ્યતિ - ચેષ્ટાપીતિ।
શબ્દાનુમાનદ્વારેતિ। શબ્દદ્વારા અનુમાનદ્વારા વા, ન તુ
સ્વાતન્ત્ર્યેણેત્યર્થઃ। ચેષ્ટયા કલ્પિતસ્ય શબ્દસ્ય પ્રમાપકત્વે ગૌરવાત્
અનુમાનાનુસરણમ્। વ્યવહારેતિ। પ્રમાત્મકજ્ઞાનેત્યર્થંઃ। ઉપસંહરતિ -
તસ્માદિતિ।
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં
શબ્દપરિચ્છદઃ
બાલપ્રિયા
ઇત્યર્થ ઇતિ।
દિવા ભોજનાભાવરૂપેર્ઽથે ઇત્યર્થઃ। દૃષ્ટાર્થાપત્તિરિતિ। પ્રત્યક્ષતો
જ્ઞાતસ્ય દિવા અભઞ્જાનનિષ્ઠસ્ય પીનત્વસ્ય યમર્થં રાત્રિભોજનાખ્યં
વિનાનુપપત્તિઃ તસ્ય રાત્રિભોજનાખ્યસ્યાર્થસ્ય કલ્પનં દૃષ્ટાર્થાપત્તિઃ।
શ્રુતસ્ય ઽપીનાં દેવદત્તો
દિવા ન ભુઙ્ક્તેઽ
ઇત્યાદિવાક્યાદવગતસ્ય પીનત્વસ્ય યમર્થં વિનાનુપપત્તિઃ તસ્ય
રાત્રિભોજનસ્ય કલ્પનં શ્રુતાર્થાપત્તિઃ। નન્વર્થાપત્તિપ્રમિતેઃ
અર્થાપત્તિપ્રમાણસ્ય ચ કિં લક્ષણમ્। ન હિ તલ્લક્ષણમવિજ્ઞાય
તત્પ્રમાણાન્તરત્વવિચારઃ કર્તું શક્ય ઇત્યત આહ -
અત્રેદમવધેયમિત્યાદિ। યદ્વિના રાત્રિભોજનં વિના યદનુપપન્નં
પીનત્વમનુપપન્નમ્। તત્ રાત્રિભોજનં તદુપપાદકં
પીનત્વસ્યોપપાદકમ્। ઉપપાદ્યજ્ઞાનેન ઉપપાદકજ્ઞાનમર્થાપત્તિરૂપા

પ્રમિતિઃ। ઉપપાદ્યસ્ય પીનત્વસ્ય જ્ઞાનેન ઉપપાદકસ્ય રાત્રિભોજનસ્ય
જ્ઞાનં ભવતિ ઇતિ
સમન્વયઃ। ન ચ
ઉપપાદ્યજ્ઞાનવિષયકો યો ઽનુવ્યવસાયઃ પીનત્વમહં જાનામીત્યાકારકઃ
તસ્યાપિ ઉપપાદ્યજ્ઞાનવિષયકો યો ઽનુવ્યવસાયઃ પીનત્વમહં
જાનામીત્યાકારકઃ તસ્યાપિ ઉપપાદ્યજ્ઞાનજન્યત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ
વાચ્યમ્। ઉપપાદ્યજ્ઞાનત્વેનોપપાદ્યજ્ઞાનજન્યત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
અનુવ્યવસાયાત્મકમાનસપ્રત્યક્ષસ્ય વિષયવિધયા ઉપપાદ્યજ્ઞાનજન્યત્વે ઽપિ
ઉપપાદ્યજ્ઞાનત્વેન તજ્જન્યત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। તથા
ચોપપાદ્યવિષયકજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નજનકતાનિરૂપિતજન્યતાશાલિજ્ઞાનત્વમર્થાપત્તિપ્રમાયાઃ
લક્ષણમ્ ઇત્યુક્તં ભવતિ। તાદૃશજ્ઞાનકરણત્વમર્થાપત્તિપ્રમાણસ્ય
લક્ષણમ્। ફલકરણયોરિતિ। પ્રમિતૌ પ્રમાણે ચેત્યર્થઃ।
વ્યતિરેક્યનુમાનેનૈવેતિ।"દેવદત્તો રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે દિવા
અભુઞ્જાનત્વે સતિ પીનત્વાત્ યો રાત્રૌ ન ભુઙ્ક્તે સ દિવા
અભુઞ્જાનત્વે સતિ પીનો ન ભવતિ યથા રાત્રૌ દિવા ચાભુઞ્જાનઃ
કૃશો મહર્ષિઃ ન તથા ચાયમ્ તસ્માન્ન તથા"ઇતિ પ્રયોગો ઽત્ર
વિવક્ષિતઃ। કેચિતુ - યો દિવા અભુઞ્જાનત્વે સતિ પીનઃ સઃ રાત્રૌ
ભુઙ્ક્તે યથા પ્રતિનક્તમાત્રં ભુઞ્જાનો યજ્ઞદત્તઃ
ઇત્યન્વય્યનુમાનેનાપ્યર્થાપત્તેર્ગન્તાર્થતામાહુઃ। સત્યન્તામિતિ।
સત્યન્તાનુપાદાને રાત્રિભોજનરૂપસાધ્યાભાવવતિ
દિવામાત્રભોજનકર્તરિ પીને યજ્ઞદત્તે પીનત્વરૂપહેતુસત્વાત્
વ્યભિચારઃ। તદ્વારણાય દિવા અભુઞ્જાનત્વે સતીતિ વિશેષણમ્। દિવા
ભુઞ્જાનત્વમેવ યજ્ઞદત્તે ઽસ્તીતિ ન વ્યભિચારઃ। અહોરાત્રાભોજિનીતિ।
તથા ચ પીનત્વાદિતિ વિશેષ્યાનુપાદાને દેવદત્તો રાત્રૌ ભુઙ્ક્તે
દિવા અભુઞ્જાનત્વાદિત્યેવ હેતુઃ સ્યાત્। તથા સતિ યસ્તાપસઃ
દિવાપિ ન ભુઙ્ક્તે રાત્રાવપિ ન ભુઙ્ક્તે અત એવ કૃશઃ તસ્મિન્
રાત્રિભોજનરૂપસાદધ્યાભાવવતિ દિવા અભુઞ્જાનત્વરૂપહેતુસત્વાત્
તત્ર વ્યભિચારઃ। તદ્વારણાય પીનત્વાદિતિ। તસ્મિંસ્તાપસે ચ
પીનત્વાભાવાત્ ન વ્યભિચારઃ। નન્વેવમપિ યો યોગી ન ભુઙ્ક્તે
અથાપિ યોગમાહાત્મ્યાત્ પીનો ભવતિ, તસ્મિન્
રાત્રિભોજનકર્તૃત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ દિવા અભુઞ્જાનત્વે સતિ
પીનત્વરૂપહેતુસત્વાત્ વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - તચ્ચ
યોગાદ્યજન્યપીનત્વપરમિતિ તથા ચ યોગિનિ યત્ પીનત્વં તત્
યોગજન્યમિતિ યોગજન્યપીનત્વાભાવાત્ ન વ્યભિચાર ઇતિ ભાવઃ।
શતવાનિત્યુક્ત
ઇત્યાદિ। શતસઙ્ખ્યાકબ્રાહ્યણાધિકરણે અધિવેશને
પઞ્ચાશત્સઙ્ખ્યાકબ્રાહ્મણાઃ સન્તિ ન વેતિ સન્દેહાનન્તરં
શતત્વસઙ્ખ્યાવતઃ સમૂહસ્ય પઞ્ચાશત્સઙ્ખ્યાવદ્ઘટિતત્વેન
શતવસ્ત્વધિકરણે પઞ્ચાશદ્વસ્તુસમ્ભવ ઇત્યાકારકજ્ઞાનરૂપાત્
સમ્ભવપ્રમાણાત્ ઇહ પઞ્ચાશત્ બ્રાહ્મણાઃ સન્તીતિ

નિર્ણયાત્મકપ્રમિત્ત્યુત્પત્યા સમ્ભવો ઽપિ પ્રમાણાન્તરમિતિ કેચિત્। તન્ન
- ઇદમધિવેશનં પઞ્ચાશદ્બ્રાહ્મણવત્ શતબ્રાહ્મણવત્વાત્ યત્
શતસઙ્ખ્યાકવસ્તુમત્ તત્ પઞ્ચાશત્સઙ્ખ્યાકવસ્તુમત્ યથા
શતઘટાધિકરણં ભૂતલમ્ ઇતિ
સામાન્યમુખવ્યાપ્તિપરામર્શજન્યાનુમિતિરૂપૈવ સમ્ભવાત્મિકા
પ્રમિતિઃ, અતો ન સમ્ભવઃ પ્રમાણાન્તરમિતિ ભાવઃ। શતસ્ય
પઞ્ચાશવ્દ્યાપ્યત્વાદિતિ। યત્ર શતસઙ્વ્યાકપદાર્થાઃ તત્ર
પઞ્ચાશત્સઙ્ખ્યાકપદાર્થા ઇતિ વ્યાપ્તિઃ।
શબ્દદ્વારેતિ। યથા
લિપિદર્શનં શબ્દસ્મૃતિં જનયિત્વા શાબ્દબોધં પ્રયોજયતીતિ
પરમ્પરયા કારણત્વે ઽપિ કરણત્વાભાવાત્ ન પ્રમાણમ્, તથા ચેષ્ટાપિ
દ્વિત્વબોધકશબ્દસ્મૃતિદ્વારા દ્વિત્વાદિબોધપ્રયોજિકા ન તત્કરણમિતિ
ન પ્રમાણમિતિ ભાવઃ। અનુમાનદ્વારેતિ।
ચેષ્ટમાનસ્યાભિપ્રાયવિશેષાનુમાનદ્વારેત્યર્થઃ। અયં
દ્વિત્વબોધતાત્પર્યવાન્
દ્વિત્વબોધકત્વાવિનાભૂતવિલક્ષણચેષ્ટાવત્વાદિત્યનુમાનાકારો
વિવક્ષિતઃ। નનુ વ્યવહારહેતુરિત્યત્ર વ્યવહારપદસ્ય પ્રવૃત્તિપરત્વે
તદ્ધેતુત્વં દ્વિત્વાદિજ્ઞાન એવાસ્તિ ન તુ પરમ્પરયા
જ્ઞાનજનકચેષ્ટાયામિત્યાશઙ્ક્ય વ્યવહારપદં પ્રમાપરતયા વ્યાચષ્ટે -
પ્રમાત્મકજ્ઞાનેત્યર્થ ઇતિ। વ્યવહ્રિયતે અનેનેતિ વ્યુત્પત્યા
વ્યવહારપદં પ્રકૃતે પ્રમાત્મકજ્ઞાનાર્થકમિત્યર્થઃ।
ઇતિ
તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકાપ્રકાશિકાવ્યારવ્યાયાં બાલપ્રિયાયાં
શબ્દપરિચ્છેદઃ
॥।દૃ॥।
પ્રામાણ્યવાદઃ
---દૃ---
દીપિકા
તત્ર
વિપ્રતિપત્તિપ્રદર્શનમ્
જ્ઞાનાનાં તદ્વતિ
તત્પ્રકારકત્વં સ્વતોગ્રાહ્યં પરતો વેતિ વિચાર્યતે। તત્ર વિપ્રતિપત્તિઃ
- જ્ઞાનપ્રામાણ્યં તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યં ન વા
ઇતિ। અત્ર વિધિકોટિઃ સ્વતસ્ત્વમ્ નિષેઘકોટિઃ પરતસ્ત્વમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રમાણપ્રસઙ્ગાત્
પ્રમાત્વસ્ય પરતો ગ્રાહ્યત્વં વ્યવસ્થાપયિષ્યન્ આહ - જ્ઞાનાનામિતિ।
ષષ્ટ્યર્થ આધેયત્વમ્। તસ્ય ચાન્વયઃ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વે। તચ્ચ
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નતત્પ્રકારકત્વમ્। તચ્છબ્દાર્થોઘટત્વાદિરૂપઃ।
સ્વતોગ્રાહ્યમિતિ। જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહવિષય ઇત્યર્થઃ। પરત

ઇતિ। ગ્રાહ્યમિત્યનુષજ્યતે। અનુમાનાદિજન્યગ્રહવિષય ઇત્યર્થઃ। તત્ર
- વિચારે। પ્રયોજકત્વં સપ્તમ્યર્થઃ વિપ્રતિપત્તાવન્વેતિ। કથં તસ્યાઃ
વિચારપ્રયોજકત્વમિતિ ચેત્ - અત્ર વદન્તિ।
વિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકવાક્યદ્વયં હિ વિપ્રતિપત્તિઃ। તયા
અપ્રામાણ્યશઙ્કાકબલિતતત્તદ્વાક્યાર્થબોધદ્વારા મધ્યસ્થસ્ય સંશયો
જન્યત ઇત્યેકતરકોટિનિશ્ચયાય ન્યાયપ્રયોગાદિરૂપો વિચારઃ।
એવં ચ વિચારોપયોગિસંશયજનન્યા
વિપ્રતિપત્તેર્વિચારોપયોગિત્વમક્ષતમિતિ। જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિ
પક્ષનિર્દેશઃ। અત્ર તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપમેવ પ્રામાણ્યં પક્ષઃ, ન
તુ પ્રમિતિકરણત્વરૂપમ્ ઇતિ
તાત્પર્યગ્રાહકં
જ્ઞાનપદમ્। વસ્તુતસ્તુ તદ્વતિ તત્પ્રકારકત્વસ્ય
ઘટત્વપટત્વાદિરૂપાર્થભેદેન ભિન્નતયા કસ્યાપિ પ્રામાણ્યસ્ય
યાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વં ન સમ્ભવતિ ઇત્યતો
યદ્ધર્મઘટિતપ્રામાણ્યં યદા પક્ષઃ તદા
તદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકયાવદ્ગ્રાહ્યત્વમેવ સાધનીયમ્। ન તુ
સામાન્યતો જ્ઞાનગ્રાહકયાવદ્ગ્રાહ્યત્વમિતિ તાત્પર્યગ્રાહકં જ્ઞાનપદમ્।
તદપ્રામાણ્યેત્યાદિ। તદપ્રામાણ્યાગ્રાહિકા યાવતી જ્ઞાનગ્રાહિકા સામગ્રી
તજ્જન્યગ્રહવિષયો ન વેત્યર્થઃ। તાદૃશગ્રહઃ ગુરુમતે વ્યવસાયઃ।
મુરારિમિશ્રમતે અનુવ્યવસાયઃ। ભાટ્ટમતે ચ
જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતિઃ। અત્ર ગુરુમતે સર્વસ્મિન્નેવ જ્ઞાને
મિતિમાતૃ-મેય-એતત્ત્રયં ભાસતે। તન્મતે ઽઘટત્વેન ઘટં અહં
જાનામિઽ ઇત્યાકારકસ્યૈવ વ્યવસાયસ્ય ઉત્પત્તેઃ। એવં ચ વ્યવસાયસ્ય
સ્વપ્રકાશાત્મકતયા સ્વેનૈવ સ્વગતપ્રામાણ્યસ્ય ગ્રહણાત્ ભવતિ
પ્રામાણ્યસ્ય સ્વતોગ્રાહ્યત્વમ્। વિશિષ્ટબુદ્ધિં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય
કારણતાયાઃ તૈરનઙ્ગીકારાત્ અનુપસ્થિતસ્યાપિ પ્રામાણ્યસ્ય
ભાનસમ્ભવાત્। મિશ્રમતે ઽઅયં ઘટઃઽ ઇત્યાકારકજ્ઞાનાનન્તરં
ઽઘટત્વેન ઘટમહં જાનામિઽ ઇતિ
જ્ઞાનવિષયકલૌકિકમાનસમુત્પદ્યતે, તેન પ્રામાણ્યસ્ય ગ્રહણમ્।
ભટ્ટમતે તુ જ્ઞાનસ્યાતીન્દ્રિયતયા જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતેરેવ
પ્રાથમિકજ્ઞાનગ્રહરૂપતયા તયા પ્રામાણ્યં ગૃહ્યતે। અનુમાનપ્રયોગસ્તુ -
ઘટઃ ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિષયઃ
ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાતતાવત્ત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવમ્ ઇતિ। જ્ઞાતતા ચ
સવિષયકો જ્ઞાનજન્યઃ અતિરિક્ત પદાર્થ ઇતિ મતવિવેકઃ।
બાલપ્રિયા
એતાવતા પ્રબન્ધેન
ચત્વારિ પ્રમાણાનિ નિરૂપિતાનિ। એવં ચ પ્રમાણે જ્ઞાતે 1તદ્ઘટકસ્ય
પ્રમાત્વસ્યોપસ્થિતિઃ ભવતીતિ
સ્મૃતસ્યોપેક્ષાનર્હત્વરૂપપ્રસઙ્ગસઙ્ગત્યા પ્રમાત્વવિષયકં વિચારં
પ્રવર્તયતીત્યાહ પ્રમાણપ્રસઙ્ગાદિતિ।

પ્રમાણનિરૂપિતપ્રસઙ્ગસઙ્ગત્યેત્યર્થઃ। વ્યવસ્થાપયિષ્યન્નિતિ।
પરમતનિરાકરણપૂર્વકં સાધયિષ્યન્ ઇત્યર્થઃ। ષષ્ટ્યર્થ
આધેયત્વમિત્યાદિ। તથા ચ અયં ઘટ ઇત્યાદિજ્ઞાનનિષ્ઠં
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારકત્વાદિરૂપપ્રમાત્વં
સ્વતોગ્રાહ્યં પરતો વેતિ વિચાર્યત ઇત્યર્થઃ।
ઇચ્છાદિનિષ્ઠપ્રમાત્વસ્ય મીમાંસકૈરપિ પરતોગ્રાહ્યત્વસ્વીકાકરાત્
તત્ર વિવાદો નાસ્તીતિ તસ્ય વિચારો ઽનાવશ્યક ઇતિ સૂચનાય
જ્ઞાનનિષ્ઠમિતિ પ્રમાત્વે વિશેષણમુપાત્તમ્।
1. તદ્ધટકસ્યેતિ।
પ્રમાત્વવિશિષ્ટપ્રમાજનકસ્ય પ્રમાણશબ્દાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ।
સકલજ્ઞાનસાધારણમેકં પ્રમાત્વં નાસ્તિ, જાત્યતિરિક્તસ્ય
ઘટત્વાદિવિષયઘટિતસ્ય તસ્ય પ્રતિજ્ઞાનં ભિન્નત્વાદિતિ સૂચનાય
જ્ઞાનાનાં ઇતિ બહુવચનમ્। જ્ઞાનગ્રાહકેતિ। જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજનિકા
યા સામગ્રી તજ્જન્યં યત્ જ્ઞાનં તદ્વિષય ઇત્યર્થઃ। અસ્ય
સમન્વયપ્રકારઃ પશ્ચાદ્ભવિષ્યતિ। અનુમાનાદિ ઇત્યાદિપદેન
આપ્તવાક્યરૂપઃ શબ્દો ગૃહ્યતે। વાક્યદ્વયમિતિ। પ્રમાત્વં સ્વતોગ્રાહ્યં
ઇત્યેકં વાક્યમ્, પ્રમાત્વં પરતો ગ્રાહ્યમ્ ઇત્યપરં વાક્યમ્। તત્ર
પ્રથમં મીમાંસકસ્ય, દ્વતીયં નૈયાયિકસ્ય। એતત્
પરસ્પરવિરુદ્ધાર્થપ્રતિપાદકવાક્યદ્વયં શૃણ્વતઃ મધ્યસ્થસ્ય પ્રથમં
અપ્રામાણ્યશઙ્કાવિષયભૂતઃ તત્તદ્વાક્યાર્થબોધો જાયતે, તતઃ
પ્રમાત્વં સ્વતોગ્રાહ્યં વા
પરતોગ્રાહ્યં વેતિ સંશયો જાયતે। તતઃ મધ્યસ્થસ્ય પ્રથમં
અપ્રામાણ્યશઙ્કાવિષયભૂતઃ તત્તદ્વાક્યાર્થબોધો જાયતે, તતઃ પ્રમાત્વં
સ્વતોગ્રાહ્યં વા પરતોગ્રાહ્યં
વેતિ સંશયો જાયતે।
તતઃ મધ્યસ્થસ્ય એકતરકોટિકનિશ્ચયમુત્પાદયિતું ન્યાયપ્રયોગરૂપો
વિચારઃ ક્રિયતે। તથા ચ
ન્યાયપ્રયોગરૂપવિચારં પ્રતિ મધ્યસ્થસંશયઃ કારણમ્।
મધ્યસ્થસંશયં પ્રતિ વિપ્રતિપત્તિઃ કારણમિતિ વિપ્રતિપત્તેઃ
વિચારપ્રયોજકત્વમિતિ ભાવઃ। અત્ર"વિચારો જલ્પઃ,
વિપરીતોદ્ભાવકપરવિજિગીષયા ન્યાયપ્રયોગરૂપઃ।
જિજ્ઞાસાસમ્પાદનેન તદઙ્ગસ્ય તદુપયોગિનો મધ્યસ્થસંશયસ્ય
જનનીર્વિપ્રતિપત્તીરિત્યર્થ"ઇતિ ગદાધરગ્રન્થો ઽનુસન્ધેયઃ।
દીપિકાયાં પ્રદર્શિતં વિપ્રતિપત્તિવાક્યં તત્તન્મતાનુવાદરૂપં
દીપિકાકારસ્યૈવેત્યાહુઃ। સંશયજનન્યા ઇતિ। સંશયજનિકાયા
ઇત્યર્થઃ।
નનુ જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિતિ
પક્ષનિર્દેશ ઇત્યુક્તમ્। તત્ર પ્રામાણ્યમિત્યેવ પક્ષનિર્દેશો ઽસ્તુ,
જ્ઞાનપદં કિમર્થમિત્યાશઙ્કાયામાહ-અત્ર તદ્વતીતિ।
કરણાર્થકલ્યુડન્તાત્ પ્રમાણશબ્દાત્ ભાવેષ્વજ્ઞા નિષ્પન્નસ્ય

પ્રામાણ્યશબ્દસ્ય પ્રમાકરણત્વમર્થઃ। ભાવાર્થકલ્યુડન્તાત્
પ્રમાણશબ્દાત્ ભાવેષ્યઞા નિષ્પન્નસ્ય પ્રામાણ્યશબ્દસ્ય પ્રમાત્વમર્થઃ।
પ્રકૃતે ચ પ્રમાત્વરૂપઃ પ્રામાણ્યપદાર્થ એવ પક્ષઃ, ન તુ પ્રમાકરણત્વરૂપ
ઇતિ સૂચનાય જ્ઞાનપદમ્। ન ચ પ્રમાકરણત્વમેવ પક્ષો ઽસ્ત્વિતિ
વાચ્યમ્। તત્ર સ્વતોગ્રાહ્યત્વરૂપસાધ્યાભાવેન બાધાત્। ન ચ
જ્ઞાનપદોપાદાનેન કથં પ્રમાકરણત્વવ્યાવૃત્તિઃ। પ્રમાકરણત્વસ્ય
વ્યાપ્તિજ્ઞાનસાદૃશ્યજ્ઞાનાદિતાનનિષ્ઠત્વાત્ ઇતિ વાચ્યમ્। જ્ઞાનસ્યૈવ
પ્રામાણ્યં જ્ઞાનપ્રામાણ્યમિત્યવધારણસ્યાભિપ્રેતત્વાત્
જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિપ્રામાણ્યં પક્ષતયાભિમતમ્। પ્રમાકરણત્વરૂપં પ્રામાણ્યં
તુ ન જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિ, તસ્ય 1મનઃ પ્રભૃતિવૃત્તિત્વાત્। પ્રમાત્વરૂપં
પ્રામાણ્યં તુ જ્ઞાનમાત્રવૃત્તીતિ જ્ઞાનપદેન પ્રમિતિકરણત્વવ્યવચ્છેદ
ઇત્યાશયાત્।
નનુ જ્ઞાનમાત્રવૃત્તીતિ
વિશેષણે દત્તે ઽપિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનાદિનિષ્ઠં યત્
અનુમિત્યાદિપ્રમાકરણત્વં તત્ જ્ઞાનમાત્રવૃત્તીતિ તદ્વ્યવચ્છેદઃ
કથમિતિ ચેત્ - અત્રાહુઃ। વિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન
વિશેષણાન્વયસ્યૌત્સર્ગિકત્વાત્ પ્રકૃતે
પ્રમાકરણત્વત્વરૂપવિશેષ્યતાવચ્છેદકાવચ્છેદેન
જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિત્વાન્વયો વાચ્યઃ। પ્રમાકરણત્વત્વાક્રાન્તે
પ્રત્યક્ષપ્રમાકરણત્વે જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિત્વબાધાત્। અતઃ પ્રમાત્વમેવાત્ર
પ્રામાણ્યપદાર્થઃ। તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વત્વરૂપપ્રમાત્વત્વાવચ્છિન્ને તુ
જ્ઞાનમાત્રવૃત્તિત્વાન્વયઃ। સભ્ભવતીતિ તદ્વલાત્ અત્ર પ્રમાત્વરૂપં
પ્રામાણ્યમેવ ગૃહ્યત ઇતિ।
નનુ
પ્રામાણ્યપદાર્થત્વેન પ્રામાણ્યપદાર્થસ્ય પક્ષત્વે ભવેદેવં
જ્ઞાનપદસાર્થઙ્ક્યમ્। વિશિષ્ય તદ્વતિ તત્પ્રકારકજ્ઞાનત્વસ્ય પક્ષત્વે
જ્ઞાનપદં વ્યર્થમિત્યતસ્તાત્પર્યગ્રાહકતયા તત્સાર્થક્યમાહ - વસ્તુત
ઇતિ। કસ્યાપિ પ્રામાણ્યસ્યેતિ । ઘટત્વવતિ
ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપપ્રામાણ્યસ્ય
તદાશ્રયભૂતજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રહ્યત્વે ઽપિ
તદનાશ્રયયાવદન્તર્ગતપટાદિજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વં નાસ્તીતિ બાધઃ
સ્યાત્। અતો ઘટત્વઘટિતં
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપં પ્રામાણ્યં યદા
પક્ષઃ તદા ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગાહ્યત્વમેવ સાધ્યમ્। ન તુ
જ્ઞાનત્વેન સામાન્યેન જ્ઞાનઘટિતં જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વમિતિ
સૂચનાય જ્ઞાનપદમિતિ ભાવઃ। ન તુ સામાન્યત ઇતિ।
ઇદમુપલક્ષણમ્, ધર્માન્તરપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકયાવત્સામાગ્રીગ્રાહ્યત્વં ન
સાધ્યમિતિ લાભાયેત્યપિ બોધ્યમ્।
1. મનઃ પ્રભૃતીતિ।
મનસઃ માનસપ્રત્યક્ષરૂપપ્રમાકરણત્વાદિતિ ભાવઃ।

તદપ્રામાણ્યેત્યાદિ।
જ્ઞાનં યયા સામગ્ર્યા જ્ઞાયતે તયૈવ સામગ્ર્યા જ્ઞાનગતં પ્રમાત્વમપિ
જ્ઞાયતે। જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાને એવ જ્ઞાનગતં પ્રમાત્વમપિ વિષય ઇત્યર્થઃ।
તત્ર પ્રાભાકરમતે જ્ઞાનં ત્રિપુટીરૂપમઙ્ગીક્રિયતે। ત્રિપુટીત્યસ્ય
જ્ઞાતૃ-જ્ઞેય-જ્ઞાનૈતત્ત્રિતયવિષયકમિત્યર્થઃ। તન્મતે આદૌ ઽઅયં ઘટઽ
ઇતિ વ્યવસાયાત્મકં જ્ઞાનં તતઃ ઽઘટમહં જાનામિઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયાત્મકં જ્ઞાનમિતિ નાઙ્ગીક્રિયતે। અપિ તુ પ્રથમત એવ
ઘટમહં જાનામીત્યાકારકમેવ
જ્ઞાનં જાયતે, તદવે
વ્યવસાયાત્મકમ્। તસ્મિન્ જ્ઞાને વિષયઃ ઘટઃ, જ્ઞાતા અહમર્થઃ,
જ્ઞાધાત્વર્થજ્ઞાનં ચેતિ ત્રયં વિષયઃ। અત એવ જ્ઞાનસ્ય સ્વવિષયકત્વરૂપં
સ્વયંપ્રકાશત્વમ્। તથા ચ જ્ઞાનવિષયકં સ્વાત્મકં જ્ઞાનં
સ્વગતપ્રમાત્વમપિ વિષયીકરોતિ, યથા જ્ઞાનગતં જ્ઞાનત્વમપિ
વિષયીકરોતિ તદ્વત્। જ્ઞાનત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનવિષયકત્વવત્
પ્રમાત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનવિષયકત્વમપિ વ્યવસાયસ્ય સ્વીક્રિયતે। ન ચ
વિશિષ્ટબુદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્
પૂર્વમનુપસ્થિતસ્ય
પ્રમાત્વસ્ય કથં ભાનમિતિ વાચ્યમ્। તાદૃશકારણતાયા
અનઙ્ગીકારાત્। તથા ચ
જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનવિષયત્વસ્યૈવ સ્વતસ્ત્વરૂપતયા ગુરુમતે
જ્ઞાનવિષયકં જ્ઞાનં સ્વયમેવ તદ્વિષયત્વં પ્રમાત્વસ્યાસ્તીતિ
સ્વતસ્ત્વોપપત્તિઃ।
મુરારિમિશ્રાણાં મતે
આદૌ અયં ઘટ ઇતિ વ્યવસાયાત્મકં જ્ઞાનમ્, તતઃ ઘટત્વેન ઘટમહં
જાનામીત્યકારકઃ અનુવ્યવસાયઃ। તસ્ય
ઘટત્વપ્રકારકઘટવિશેષ્યકજ્ઞાનવાનિત્યર્થઃ। તથા ચ તન્મતે
જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનમનુવ્યવસાયઃ। તેન જ્ઞાને વિષયીક્રિયમાણે
તદ્વિશેષણતયા ઘટત્વપ્રકારકત્વાવચ્છિન્નઘટવિશેષ્યકત્વરૂપં
પ્રમાત્વમપિ વિષયીક્રિયતે। અતઃ
જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપસ્વતસ્ત્વોપપત્તિઃ।
ભાટ્ટાનાં મતે
જ્ઞાનસ્યાતીન્દ્રિયતયા ઐન્દ્રિયકં ઘટાદિજ્ઞાનં જ્ઞાનવિષયકં ન ભવતીતિ
પ્રથમતઃ અયં ઘટ ઇત્યેવ જ્ઞાનમુદેતિ। તેન જ્ઞાનેન ઘટે
જ્ઞાતતારવ્યઃ કશ્ચિત્ સવિષયકો ધર્મો જાયતે। તયા જ્ઞાતતયા
જ્ઞાનમનુમીયતે। તથા ચ જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતિરેવ તન્મતે
જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનમ્। તયા અનુમિત્યા જ્ઞાનગતં પ્રમાત્વમપિ
વિષયીક્રિયત ઇતિ જ્ઞાનવિષયત્વરૂપસ્વતસ્ત્વોપપત્તિઃ।
1પ્રાથમિકજ્ઞાનગ્રહવિષયત્વં સ્વતોગ્રાહ્યત્વમિતિ મતત્રયસાધારણં
નિર્વાચ્યમ્। જ્ઞાનગ્રહે પ્રાથમિકત્વવિશેષણાત્
નૈયાયિકસંમતપ્રવૃત્ત્યાદિલિઙ્ગકાનુમિત્યાત્મકદ્વિતીયજ્ઞાનગ્રહો

વ્યવચ્છિદ્યતે।
વ્યવસાયસ્ય
સ્વપ્રકાશાત્મકતયેતિ। સ્વવિષયકતયેત્યર્થઃ। ગ્રહણાદિતિ।
વિષયીકરણાદિત્યર્થઃ। જ્ઞાનવિષયકલૌકિકમાનસમિતિ।
જ્ઞાનવિષયકમાત્મમનસ્સંયોગરૂપલૌકિકસન્નિકર્ષજન્યં
માનસપ્રત્યક્ષમિત્યર્થઃ। ઇદમેવ માનસમ્ અનુવ્યવસાય ઇત્યુચ્યતે।
તેન પ્રામાણ્યસ્ય ગ્રહણમિતિ। તેન માનસપ્રત્યક્ષેણ પ્રમાત્વસ્ય
વિષયીકરણમિત્યર્થઃ। જ્ઞાનવિષયકમાનસપ્રત્યક્ષનિરૂપિતા
પ્રમાત્વનિષ્ઠવિષયતેતિ યાવત્। તયા પ્રમાણ્યં ગૃહ્યતે - અનુમિત્યા
પ્રામાણ્યં વિષયીક્રિયતે। ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકેતિ। તથા ચાસ્યામનુમિતૌ
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનં વિષંયઃ, જ્ઞાનવિશેષણતયા
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપપ્રમાત્વમપિ વિષયઃ।
દીપિકા
સ્વતસ્ત્વઘટકદલપ્રયોજનમ્
અનુમાનાદિગ્રાહ્યત્વેન સિદ્ધસાધનવારણાય યાવદિતિ। ઽઇદં
જ્ઞાનં અપ્રમાઽ ઇતિ જ્ઞાનેન પ્રામાણ્યાગ્રહાત્ બાધવારણાય
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ। ઽઇદં જ્ઞાનં અપ્રમાઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રાહકસ્યાપિ
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વાભાવાત્ સ્વતસ્ત્વં ન સ્યાત્ અતઃ તદિતિ। તસ્મિન્
ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયે અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેત્યર્થઃ। ઉદાહૃતસ્થલે
વ્યવસાયે ઽપ્રામાણ્યગ્રાહકસ્યાપ્યનુવ્યવસાયે તદગ્રાહકત્વાત્
સ્વતસ્ત્વસિદ્ધિઃ।
પ્રકાશિકા
યાવત્ત્વવિશેષણે
સત્યેવ અગ્રાહકાન્તં સાર્થકમિત્યભિપ્રેત્ય પ્રથમતસ્તસ્યૈવ પ્રયોજનં
દર્શયતિ - અનુમાનેતિ। પ્રામાણ્યસ્યેત્યાદિઃ। સિદ્ધસાધનેતિ।
નૈયાયિકમતે ઽપિ ઽઇદમ્ જ્ઞાનમ્ પ્રમા સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ઽ
1. પ્રાથમિકેતિ।
પ્રાથમિકં યત્ જ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનં તદ્વિષયત્વમિત્યર્થઃ।
ઇત્યનુમાનેન
ઽઇદમ્ જ્ઞાનમ્ પ્રમાઽ ઇત્યાપ્તવાક્યેન ચ ગ્રાહ્યત્વાદિતિ ભાવઃ।
નૈયાયિકમતે ઽપિ નિષેધે સાધ્યે બાધવારણાયેત્યપિ બોધ્યમ્।
યાવદિતીતિ। નનુ સામગ્ર્યાં યાવત્ત્વવિશેષણમયુક્તમ્,
યાવત્સામગ્રીજન્યગ્રહાપ્રસિદ્ધેઃ। ન હિ સર્વાભિઃ જ્ઞાનસામગ્રીભિઃ એકં
જ્ઞાનં જન્યતે। ન ચ યાવતીઃ સામગીઃ વિશિષ્યોપાદાય
તત્તજ્જન્યગ્રહવિષયત્વં સાધ્યત ઇતિ વાચ્યમ્।
અનુવ્યવવાયાદિસામગ્રીણાં તાદ્રૂપ્યેણ નિવેશે
મતત્રયસાધારણ્યાનિર્વાહાદિતિ ચેત્ - ન। યતો યાવદિતિ ફલતો
ગ્રહવિશેષણ્મ્। તથા ચ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યયાવદ્ગ્રહવિષયત્વમિતિ
ફલિતમ્।

તત્તદ્ધર્મપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહત્વવ્યાપકવિષયિતાપ્રતિયોગિત્વમિતિ
નિષ્કર્ષ ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ। પ્રામાણ્યાગ્રહાદિતિ। વ્યવસાયનિષ્ઠેત્યાદિઃ।
પ્રામાણ્યાવિષયીકરણાદિત્યર્થઃ। અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતીતિ। તથા ચ
તાદૃશજ્ઞાનસામગ્ર્યાઃ સાધ્યકોટ્યપ્રવિષ્ટત્વાત્ તયા
પ્રામાણ્યસ્યાગ્રહણે ઽપિ ન બાધ ઇતિ ભાવઃ। અનુવ્યવસાયનિષ્ઠેત્યાદિ।
તાદૃશાનુવ્યવસાયનિષ્ઠં
યદપ્રામાણ્યવદ્વિશેષ્યકત્વવિશિષ્ટાપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપપ્રામાણ્યં
તદ્ગ્રાહકસ્યેત્યર્થઃ। ઽસામાન્યે નપુંસકમ્ઽ ઇતિ નપુંસકનિર્દેશઃ।
સ્વતસ્ત્વં ન સ્યાદિતિ। યદા નિરુક્તપ્રામાણ્યસ્ય
પક્ષતા, તદા
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકપ્રામાણ્યગ્રાહકસામાગ્ર્યા એવ સાધ્યકોટૌ
નિવેશનીયતયા તાદૃશસામગ્ર્યા અપ્રસિદ્ધત્વાત્ તસ્ય સ્વતોગ્રાહ્યત્વં ન
સિધ્યેદિત્યર્થઃ। સપ્તમીતત્પુરુષમભિપ્રેત્યાહ - તસ્મિન્નિતિ। એતસ્યૈવ
વિવરણં ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રય ઇતિ। યાદૃશપ્રામાણ્યં
પ્રકૃતાનુમિતવુદ્ધેશ્યં
તાદૃશપ્રામાણ્યાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનાજનકેતિ
અગ્રાહકાન્તાર્થઃ। ઇદં જ્ઞાનં અપ્રમા
ઇત્યનુવ્યવસાયનિષ્ઠપ્રામાણ્યગ્રાહકસામગ્ર્યાઃ
વ્યવસાયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યગ્રહજનકત્વે ઽપિ
અનુવ્યવસાયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યગ્રહાજનકત્વાત્ જ્ઞાનગ્રાહકત્વાચ્ચ
અપ્રામાણ્યવદ્વિશેષ્યકત્વાદિઘટિતપ્રામાણ્યસ્ય સ્વતોગ્રાહ્યત્વસિદ્ધિરિત્યાહ
- ઉદાહૃતસ્થલ ઇતિ। ઇદં જ્ઞાનં અપ્રમેત્યત્રેત્યર્થઃ। અધિકં
અસ્મદીયમણિદીધિતિવ્યાખ્યાયામનુસન્ધેયમ્।
બાલપ્રિયા
તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનગ્રહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમ્
ઇતિ દીપિકાયામુક્તમ્। તસ્મિન્ અપ્રામાણ્યાગ્રાહિકા યાવતી
જ્ઞાનગ્રાહિકા સામગ્રી તજ્જન્યગ્રહવિષયત્વમિતિ તદર્થઃ।
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેત્યસ્ય અપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનાજનકેત્યર્થઃ।
તદેકદેશજ્ઞાને તસ્મિન્નિતિ સપ્તમ્યન્તાર્થસ્ય તદ્વિશેષ્યકત્વસ્યાન્વયઃ।
તચ્છબ્દેન
યાદૃશં પ્રામાણ્યં
અનુમિત્યા ગ્રાહ્યં તાદૃશપ્રામાણ્યાશ્રય ઉચ્યતે। તથા ચ
ગ્રાહ્યપ્રામાણ્યાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રામાણ્યપ્રાકરકજ્ઞાનાજનકજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજનકયાવત્સામગ્રીજન્યજ્ઞાનવિષયત્વં
સ્વતસ્ત્વમિતિ પર્યવસન્નમ્। અયં ઘટઃ ઇત્યાકારકજ્ઞાને ઇદં જ્ઞાનં
પ્રમા સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ ઇત્યનુમિત્યા ગ્રાહ્યં યત્ ઘટત્વવતિ
ઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપં પ્રમાત્વં અસ્તિ તદાશ્રયઃ અયં ઘટ ઇતિ જ્ઞાનમ્,
તદ્વિશેષ્યકં યત્ અપ્રમાત્વપ્રકારકં જ્ઞાનં ઇદં જ્ઞાનમપ્રમેત્યાકારકં
તદજનિકા ભવતિ ઘટજ્ઞાનવિષયકજ્ઞાનજનિકા સામગ્રી, ન હિ તયા
ઘટજ્ઞાનવિશેષ્યકાપ્રમાત્વજ્ઞાનં જાયત ઇતિ। તાદૃશસામગ્રીજન્યં
જ્ઞાનં ચ જ્ઞાનવિષયકં જ્ઞાનં પૂર્વોક્તરીત્યા

વ્યવસાય-અનુવ્યવસાય-અનુમિત્યાત્મકં મતભેદેન, તદ્વિષયત્વં
પ્રમાત્વે ઽસ્તીતિ સમન્વયઃ। અત્ર દલપ્રયોજનકથનાવસરે પ્રથમં
યાવત્પદસ્ય પ્રયોજનમુક્ત્વા તદનન્તરં તદપ્રામાણ્યગ્રાહકેત્યસ્ય
પ્રયોજનમુક્તં દીપિકાયામ્। તત્ર પ્રથમોપસ્થિતસ્ય અગ્રાહકાન્તસ્ય
પ્રથમં પ્રયોજનમુક્ત્વા તદનન્તરમેવાનન્તરોપસ્થિતસ્ય યાવત્પદસ્ય
પ્રયોજનકથનં ન્યાય્યમ્। તત્પરિત્યજ્ય કિમર્થં વિપર્યયેણ
પ્રયોજનમુક્તમિત્યાશઙ્કાયામાહ - યાવત્વવિશેષણે સત્યેવેતિ।
ઇદં તુ દ્વયોરપિ વિશેષણયોઃ પ્રયોજને જ્ઞાતે સત્યેવ
સ્પષ્ટીકર્તું શક્યત્ ઇતિ આદૌ તયોઃ પ્રયોજનં પ્રતિપાદ્યતે।
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ વિશેષણાનુપાદાને
યાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વં સ્વતસ્ત્વમિતિ ભવેત્। તથા ચ ઽઇદં
જ્ઞાનં અપ્રમાઽ ઇત્યાકારકજ્ઞાનમપિ જ્ઞાનવિષયકયાવજ્જ્ઞાનાન્તર્ગતં
તદ્ગ્રાહ્યત્વભપ્રમાત્વ એવાસ્તિ, ન તુ પ્રમાત્વ ઇતિ બાધઃ સ્યાત્।
તદ્વારણાય સામાગ્ર્યાં અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ વિશેષણમુપાત્તમ્। ઇદં
જ્ઞાનં અપ્રમા ઇત્યાકારકો યો જ્ઞાનગ્રહઃ તજ્જનકસામગ્રી
અપ્રામાણ્યગ્રાહિકૈવ ભવેત્ તાદૃશગ્રહસ્યાપ્રામાણ્યવિષયકતયા
તાદૃશગ્રહજનકસામગ્ર્યાઃ અપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વાવશ્યમ્ભાવાત્। તથા ચ
તાદૃશસામગ્ર્યાઃ અપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વાભાવાત્ અપ્રામાણ્યાગ્રાહિકા
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રી અનુવ્યવસાયાદિસામગ્ર્યેવ
તજ્જન્યાનુવ્યવસાયાદિરૂપજ્ઞાનગ્રહવિષયત્વં પ્રમાત્વે અસ્તીતિ ન બાધઃ।
યાવત્પદાનુપાદાને અપ્રમાત્વાગ્રાહિકા યા જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રી
ઇત્યનેન ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્
ઇત્યનુમાનરૂપાં ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા ઇત્યાપ્તવાક્યરૂપાં વા
સામગ્રીમુપાદાય તજ્જન્યાનુમિતિ-શાબ્દબોધરૂપયોઃ ઽઇદં જ્ઞાનં
પ્રમાઽ ઇત્યાકારકયોઃ જ્ઞાનગ્રહયોર્વિષયત્વં પ્રમાત્વે
નૈયાયિકસ્યાપ્યભિમતમિતિ તત્સાધને સિદ્ધસાધનં સ્યાદિતિ
તદ્વારણાય યાવત્પદમ્। તથા સતિ વ્યવસાયાનુવ્યવસાયાદીનામપિ
યાવજ્જ્ઞાનગ્રહાન્તર્ગતતયા તદ્વિષયત્વસ્ય પ્રમાત્વે ઽનઙ્ગીકારાત્ ન
સિદ્ધસાધનમિતિ દ્વયોઃ દલયોઃ પ્રયોજનસ્થિતિઃ। તત્ર યાવત્ત્વદલે
સત્યેવ અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ સાર્થકમ્। અન્યથા
જ્ઞાનગ્રહકસામગ્રીજન્યગ્રહવિષયત્વં સ્વતસ્ત્વમિત્યુક્તૌ ન બાધપ્રસક્તિઃ,
જ્ઞાનગ્રહપદેન વ્યવસાયસ્યાનુવ્યવસાયસ્ય જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતેર્વા
ગ્રહણેન તદ્વિષયત્વસ્ય પ્રમાત્વે સમ્ભવાત્। તથા ચ બાધાપ્રસક્ત્યા
તદ્વારણફલકમગ્રાહકાન્તં વ્યર્થં સ્યાત્। યાવત્પદે સતિ તુ ઽઇદં
જ્ઞાનં અપ્રામાઽ ઇત્યાકારકગ્રહસ્યાપિ યાવજ્જ્ઞાનગ્રહાન્તર્ગતતયા
તદ્વિષયત્વં પ્રમાત્વે નાસ્તીતિ બાધઃ પ્રસજ્યતે, તદ્વારકતયા
ચાગ્રાહકાન્તં સાર્થકમિત્યાશયેન યાવત્વવિશેષણે સત્યેવ
અગ્રાહકાન્તં સાર્થકમિત્યુક્તં પ્રમાશિકયામિતિ।
નિષેધે સાધ્યે
બાધવારણાયેતિ।

તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકયાવજ્જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વાભાવઃ નૈયાયિકસ્ય
સાધ્યઃ।
તત્ર યાવત્યપદાભાવે
સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વલિઙ્ગકાનુમાન-આપ્તવાક્યગ્રાહ્યત્વાત્
તદભાવરૂપસાધ્યાભાવાત્ બાધઃ
તદ્વારણાય
યાવત્પદમિતિ ભાવઃ। અભાવસાધ્યકસ્થલેપક્ષે પ્રતિયોગિમત્ત્વમેવ બાધ
ઇત્યાશયેનેદમ્। નનુ સામગ્ર્યામિતિ। યાવત્પદસ્ય
સામગ્રીપદવિશેષણત્વે યાવત્યઃ જ્ઞાનગ્રહજનકસામગ્ર્યઃ
તજ્જન્યગ્રહવિષયત્વં સાધ્યમિતિ ફલતિ। તથા સતિ યાવત્સામગ્રીજન્યઃ
એકઃ જ્ઞાનગ્રહઃ અપ્રસિદ્ધ ઇતિ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ પ્રસજ્યતે। યતઃ
અનુવ્યવસાયજનક-વ્યવસાયજનક-જ્ઞાતતાલિઙ્ગકાનુમિતિજનક-સમર્થપ્રવૃત્તિલિઙ્ગકાનુમિતિજનકસામગ્રીણાં
સર્વાસામપિ પ્રત્યેકં જ્ઞાનગ્રાહકતયા તાદૃશયાવત્સામગ્રીજન્યઃ એકો
જ્ઞાનગ્રહો ન ભવતીતિ। સામગ્રીણાં યાવત્વેન ન નિવેશઃ, અપિ તુ
વિશિષ્યૈવ। તથા ચ
તત્તજ્જ્ઞાનગ્રહજનકતત્તત્સામગ્રીજન્યતત્તદ્ગ્રહવિષયત્વં સ્વતસ્ત્વમિતિ
પરિષ્કારેણ
સાધ્યાપ્રસિદ્ધિવારણે ઽપિ મતત્રયસાધારણ્યં ન નિર્વહતીતિ
શઙ્કાગ્રન્થાર્થઃ।
સમાધત્તે - યતો
યાવદિતિ। નનુ જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્ય યાવદ્ગ્રહવિષયત્વસ્ય
સાધ્યત્વે ઽપિ
પટજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યયાવદ્ગ્રહાનતર્ગતપટજ્ઞાનજ્ઞાનેન
ઘટત્વઘટિતપ્રામાણ્યસ્યાગ્રહાત્ બાધો દુર્વાર ઇત્યાશઙ્ક્ય
જ્ઞાનગ્રાહકેત્યત્ર જ્ઞાને તદ્ધર્મપ્રકારકત્વવિશેષણાત્ ન દોષ ઇતિ
સમાધાનં વિવક્ષુઃ યાવત્પદસ્ય
સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થતાવચ્છેદકવ્યાપકત્વબોધકત્વવ્યુત્પત્તિમપ્યભિસન્ધાય
ફલિતાર્થમાહ - તત્તદ્ધર્મેતિ। યદ્ધર્મઘટિતપ્રામાણ્યં પક્ષઃ
તદ્ધર્મપ્રકારેત્યર્થઃ। તથા ચ
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારકત્વં
ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહત્વવ્યાપકવિષયિતાનિરૂપકમિતિ
પ્રતિજ્ઞાવાક્યમ્। ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનમ્ અયં ઘટ ઇત્યાકારકજ્ઞાનં
તદ્વિષયકજ્ઞાનજનકસામગ્રી અનુવ્યવસાયાદિસામગ્રી તજ્જન્યગ્રહત્વં યત્ર
યત્ર અનુવ્યવસાયાદૌ તત્ર
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપપ્રમાત્વનિરૂપિતવિષય્ ઇતાસ્તિ,
તાદૃશવિષયિતાનિરૂપકત્વં ચ પ્રમાત્વે ઽસ્તીતિ સમન્વયઃ।
નનુ નૈયાયિકમતે ઽપિ
પ્રામાણ્યનિરૂપિતવિષયિતાયાઃ
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વનિરૂપિતપ્રકારિતાત્વેન
તાદૃશગ્રહત્વવ્યાપકત્વાભાવે ઽપિ ઘટત્વનિરૂપિતપ્રાકારિતાત્વેન

અનુવ્યવસાયાદિસામગ્રીજન્યગ્રહત્વવ્યાપકત્વાત્ સિદ્ધસાધનમ્।
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વનિરૂપિતપ્રકારિતાત્વેન
પ્રામાણ્યવિષયિતાયાઃ વ્યાપકત્વં તુ ન વિવક્ષિતું શક્યમ્।
નૈયાયિકમતે સાધ્યાપ્રસિદ્ધેઃ। ઽઘટત્વેન ઇમં જાનામિઽ
ઇત્યાકારકાનુવ્યવસાયે ઘટત્વનિરૂપિતપ્રકારિતાત્વેનૈવ
તાદૃશપ્રકારિતાયાઃ ભાનાત્ ન તુ
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારિતાત્વેનેત્ય શઙ્ક્યાહ -
સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
અત્ર ઘટત્વવતિ
ઘટત્વપ્રકારકત્વં
ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહનિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવદ્વિષયિતાનિરૂપકમિતિ
પ્રતિજ્ઞા ન વિવક્ષિતા, યેનોક્તદોષઃ સ્યાત્। અપિતુ
ઘટત્વપ્રકારકજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજન્યગ્રહનિષ્ઠાભાવપ્રતિયોગિતા,
ઘટત્વવદ્બિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપપ્રામાણ્યવિષયકત્વત્વાનવચ્છિન્ના
ઇતિ પ્રતિજ્ઞા વિવક્ષિતા। અતો ન સાધ્યાપ્રસિદ્ધ્યાદિકમિતિ ભાવઃ।
અધિકં પ્રામાણ્યવાદગાદાધર્યાં દ્રષ્ટવ્યમ્।
દીપિકાયામ્ ઇદં
જ્ઞાનમપ્રમેતિ જ્ઞાનેનેતિ। તથા ચ અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ
સામગ્રીવિશેષણાનુપાદાને
જ્ઞાનગ્રાહકસામગ્રીજનયયાવદ્ગ્રહવિષયત્વં સ્વતસ્ત્વમિતિ સ્યાત્। તથા
સતિ રજતે ઇદં રજતમિતિ વ્યવસાયાનન્તરં યત્ ઇદં
જ્ઞાનમપ્રમેતિ ભ્રમાત્મકં જ્ઞાનં તસ્ય જ્ઞાનગ્રહરૂપતયા
તજ્જનકસામગ્રીજન્યયાવદ્ગ્રહાન્તર્ગતતાદૃશજ્ઞાનવિષયત્વમપ્રમાત્વ
એવાસ્તિ ન તુ પ્રમાત્વરૂપપક્ષ ઇતિ બાધઃ સ્યાત્। તદ્વારણાય
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિવિશેષણમ્। અપ્રમાત્વગ્રાહાજનકેતિ તદર્થઃ।
નિરુક્તજ્ઞાનગ્રહસ્ય અપ્રમાત્વવિષયકત્વેન અપ્રમાત્વગ્રહરૂપતયા
નિરુક્તજ્ઞાનગ્રહજનકસામગ્ર્યાઃ અપ્રમાત્વગ્રહજનકત્વાત્ તદજનકત્વં
નાસ્તીતિ જ્ઞાનગ્રહપદેન ઽઇદં જ્ઞાનમપ્રમાઽ ઇત્યાકારકો જ્ઞાનગ્રહો
ન ગ્રાહ્યઃ, અપિ તુ ઽરજતત્વેન ઇમં જાનામિઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયાદિરેવ ગ્રાહ્યઃ તજ્જનકસામગ્ર્યાઃ અપ્રામાણ્યગ્રાહકત્વાત્
તજ્જન્યાનુવ્યવસાયાદ્યાત્મકગ્રહવિષયત્વં પ્રમાત્વે ઽસ્તીતિ ન બાધ ઇતિ
ભાવઃ।
પ્રકાશિકાયામ્
વ્યવસાયનિષ્ઠેત્યાદિરિતિ। ઇદં રજતમ્ ઇત્યાકારકવ્યસાયનિષ્ઠં
યત્ પ્રમાત્વં રજતત્વવતિ રજતત્વપ્રકારકત્વરૂપં
તદવિષયકત્વાદિત્યર્થંઃ। તથા ચ પ્રમાત્વે
યાવદન્તર્ગતતાદૃશજ્ઞાનાવિષયત્વાત્ બાધ ઇતિ ભાવઃ।
તાદૃશજ્ઞાનસામગ્ર્યા ઇતિ। ઇદં જ્ઞાનં અપ્રમા
ઇત્યાકારકજ્ઞાનજનકસામગ્ર્યા ઇત્યર્થઃ।
સાધ્યકોટ્યપ્રવિષ્ટત્વાદિતિ। અપ્રમાત્વગ્રાહકત્વેન

અપ્રામાણ્યાગ્રાહકત્વરૂપવિશેષણાનાક્રાન્તત્વાદિતિ ભાવઃ।
તદપ્રામાણ્યગ્રાહકેત્યત્ર
તત્પદસ્ય દીપિકોક્તં પ્રયોજનમેવમ્ - ઇદં
રજતમિતિભ્રમાત્મકવ્યવસાયોત્તર-ઇદં
જ્ઞાનમ્ અપ્રમા
ઇત્યાવકારકજ્ઞાનનિષ્ઠસ્ય અપ્રમાત્વવતિ અપ્રમાત્વપ્રકારકજ્ઞાનત્વરૂપસ્ય
પ્રમાત્વસ્ય અપ્રમાત્વગ્રાહકસામગ્ર્યૈવ ગ્રહણાત્
અપ્રામાણ્યાગ્રાહકસામગ્રીગ્રાહ્યત્વાત્મકસ્વતસ્ત્વબાધઃ તાદૃશપ્રમાત્વે
સ્યાદિતિ તદ્વારણાય તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકેતિ તત્પદમ્।
તસ્મિન્
અપ્રામાણ્યગ્રાહકેતિ તદર્થઃ। યાદૃશપ્રમાત્વે સ્વતસ્ત્વમિષ્યતે
તાદૃશપ્રમાત્વાશ્રયવિશેષ્યકાપ્રમાત્વપ્રકારકજ્ઞાનાજનકેતિ
તદપ્રામાણ્યાગ્રાહકેત્યસ્યાર્થઃ। ઇદં જ્ઞાનં અપ્રમા
ઇત્યાકારકજ્ઞાનનિષ્ઠપ્રમાત્વગ્રાહકસામગ્ર્યાઃ ઇદઞ્જ્ઞાનપદેન
વિવક્ષિતં યત્ ઇદં રજતમ્ ઇત્યાકારકજ્ઞાનં
તદ્વિશેષ્યકાપ્રમાત્વગ્રાહકત્વે ઽપિ પ્રકૃતસ્યાપ્રમાત્વવતિ
અપ્રમાત્વપ્રકારકત્વરૂપપ્રમાત્વસ્ય આશ્રયભૂતં યત્ ઇદં જ્ઞાનં
અપ્રમેત્યાકારકજ્ઞાનં તદ્વિશેષ્યકાપ્રમાત્વપ્રકારકજ્ઞાનજનકત્વાત્
નોક્તદોષ ઇતિ। ઇદં જ્ઞાનં અપ્રમેત્યનુવ્યવસાયનિષ્ઠેતિ।
જ્ઞાનવિષયકત્વાદસ્ય જ્ઞાનસ્યાનુવ્યવસાયશબ્દેન વ્યપદેશઃ। અતઃ
જાનામીત્યાદ્યાકારકતાવિરહાત્ કથમસ્યાનુવ્યવસાયત્વમિતિ
નાશઙ્કનીયમ્।
નનુ
વિશેષ્યભૂતસામગ્રીપદાનુસારેણ પ્રામાણ્યગ્રાહિકાયા અપીતિ વક્તવ્યે
કથં પ્રામાણ્યગ્રાહકસ્યાપીત્યુક્તં દીપિકાયામ્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
સામાન્યે નંપુસકમિતિ। (ગ્રાહકત્વરૂપ) સામાન્યધર્માશ્રયવિવક્ષયા
તદાશ્રયવિશેષાવિવક્ષાયાં નપુંસકમિત્યનુશાસનાત્ અત્ર
નપુંસકત્વમિતિ ભાવઃ। નિરુક્તપ્રામાણ્યસ્યેતિ।
અપ્રામાણ્યવદ્વિશેષ્યકત્વવિશિષ્ટાપ્રામાણ્યપ્રકારકત્વરૂપપ્રામાણ્યસ્યેત્યર્થઃ।
તસ્યેતિ। નિરુક્તપ્રામાણ્યસ્યેત્યર્થઃ। ન સિધ્યેદિતિ। તથા ચ બાધ ઇતિ
ભાવઃ। સ્વતોગ્રાહ્યત્વસિદ્ધિરિતિ। તાદૃશપ્રામાણ્યાશ્રયભૂતઃ યઃ ઇદં
જ્ઞાનં અપ્રમેત્યાકારકાનુવ્યવસાયઃ તદ્વિષયકજ્ઞાનજનકસામગ્ર્યાઃ
સ્વાશ્રયતાદૃશાનુવ્યવસાયવિશેષ્યકપ્રામાણ્યપ્રકારકજ્ઞાનાજનકતયા
તાદૃશસામગ્ર્યાઃ પ્રસિદ્ધત્વાત્
તજ્જન્યાનુવ્યવસાયવિષયકજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય અનુવ્યવસાયનિષ્ઠપ્રમાત્વે
સત્વાત્ ન બાધ ઇતિ ભાવઃ॥
દીપિકા
પ્રામાણ્યજ્ઞપ્તિવાદપૂર્વપક્ષઃ
નનુ સ્વત એવ
પ્રામાણ્યં ગૃહ્યતે, ઽઘટમહં જાનામિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયેન

ઘટઘટત્વયોરિવ તત્સમ્બનધસ્યાપિ વિષયીકરણાત્
વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્તેસ્તુલ્યત્વાત્। પુરોવર્તિનિ પ્રકારસમ્બન્ધસ્યૈવ
પ્રમાત્વપદાર્થત્વાદિતિ ચેત્---
પ્રકાશિકા
ઇત્થં
વિપ્રતિપત્તિમુપન્યસ્ય મીમાંસકમતમુપન્યસ્યતિ - નન્વિતિ। સ્વત
એવેત્યાદિ। ઘટત્વાદિઘટિતપ્રામાણ્યં નિરુક્તસામગ્રીત એવ ગૃહ્યત
ઇત્યર્થઃ। અપ્યર્થકેનૈવકારેણ અનુમાનાદિપરિગ્રહઃ।
અનુવ્યવસાયેનેતિ। ઇદં ચ મિશ્રમતાભિપ્રાયેણ। મતત્રયસાધારણ્યેન
તુ પ્રાથમિકજ્ઞાનગ્રહેણેતિ ધ્યેયમ્। તત્સમ્બન્ધસ્યાપીતિ।
ઘટઘટત્વયોઃ યઃ સમ્બન્ધઃ તસ્યાપીત્યર્થઃ। નનુ અનુવ્યવસાયે કથં
સમ્બન્ધસ્ય ભાનમિત્યાશઙ્ક્ય યથા ઘટઘટત્વયોઃ
વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્ત્યા ભાનમ્ તથા તત્સમ્બન્ધસ્યાપિ,
વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્તેરવિશેષાદિત્યાહ - વ્યવસાયેતિ। તાવતા કથં
પ્રામાણ્યસ્ય ભાનમત આહ - પુરોવર્તિનિ પ્રકારસમ્બન્ધસ્યૈવેતિ।
પુરોવર્તિનિ યઃ પ્રકારસમ્બન્ધઃ તદ્ઘટિતસ્યૈવેત્યર્થઃ।
અયમાશયઃ - નૈયાયિકા
અપિ અનુવ્યવસાયે વિશેષ્યત્વપ્રકારત્વયોર્ભાનમઙ્ગીકુર્વન્તિ,
પુરોવર્તિનં ઘટત્વેન જાનામીત્યાકારકસ્યૈવ અનુવ્યવસાયસ્ય
તૈરઙ્ગીકારાત્। પરન્તુ પુરોવર્તિનિ ઘટાદૌ
ઘટત્વાદિરૂપપ્રકારસમ્બન્ધભાનંનાઙ્ગીકુર્વન્તિ। અતસ્તત્ર
પ્રકારસમ્બન્ધભાનસ્ય વ્યવસ્થાપને કિમપિ નાવશિષ્ટમિતિ પ્રામાણ્યસ્ય
ભાનં સિધ્યતિ, અનુપસ્થિતયોરપિ વિશેષ્યત્વપ્રકારત્વયોર્ભાનસ્ય
સર્વસંમતત્વાદિતિ।
બાલપ્રિયા
ઘટત્વાદિઘટિતપ્રામાણ્યમિતિ।
ઘટત્વવદ્વિશેશ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટત્વપ્રકારકત્વરૂપં પ્રામાણ્યં
તદાશ્રયજ્ઞાનગ્રાહકસામગ્ર્યૈવ ગૃહ્યત ઇત્યર્થઃ। અયં ઘટ
ઇત્યાકારકવ્યવસાયવિષયકં યત્ જ્ઞાનં ઘટમહં જાનામીત્યાકારકં
તસ્મિન્ અહમર્થઃ આત્મા જ્ઞાનં ચ આત્મમનસ્સંયોગેન
મનસ્સંયુક્તસમવાયેન ચ ભાસેતે ઇતિ તદંશે લૌકિકત્વમ્।
ઘટઘટત્વયોસ્તુ જ્ઞાનલક્ષણયા પ્રત્યાસત્ત્યા ભાનમ્।
તાદૃશાનુવ્યવસાયાત્ પૂર્વં અયં ઘટ ઇત્યાકારકવ્યવસાયસ્ય
સત્ત્વાત્ વ્યવસાયસ્ય ઘટઘટત્વોભયવિષયકત્વાત્। તથા ચ
ઘટઘટત્વવિષયકવ્યવસાયાત્મકજ્ઞાનલક્ષણસન્નિકર્ષેંણ યથા વા ઽઘટમહં
જાનામિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયે ઘટઘટત્વયોર્ભાનમ્,
તથૈવ ઘટઘટત્વયોઃ
યઃ સમ્બન્ધઃ સમવાયરૂપઃ તસ્યાપિ ભાનમાવશ્યકમ્। વ્યવસાયે તસ્યાપિ
ભાનેન વ્યવસાયાત્મકસન્નિકર્ષાત્ તત્સમ્બન્ધભાનસ્યાવશ્યમ્ભાવાત્। ન
ચ ઘટઘટત્વસમ્બન્ધો ભાસતામ્, તાવતા પ્રમાત્વાભાનાત્

પ્રમાત્વસ્ય
જ્ઞાનવિષયકગ્રહવિષયત્વારવ્યં સ્વતસ્ત્વં કથં સિધ્યેદિતિ વાચ્યમ્।
પુરોવર્તિનિ પ્રકારસમ્બન્ધસ્યૈવ પ્રમાત્વપદાર્થત્વાત્
સમ્બન્ધભાનસ્યૈવ પ્રમાત્વભાનરૂપત્વાત્। એતદેવ કથમિતિ ચેત્ -
શ્રૂયતામ્ - જ્ઞાનસ્ય પ્રામાણ્યે વિશોધ્યમાને વિષયતથાત્વ એવ
તત્પર્યવસ્યતિ। વિષયો યાદૃશધર્મવત્તયા વ્યવસાયે ભાસતે
તાદૃશધર્મસમ્બન્ધ એવ વિષયસ્ય તથાત્વમ્, તદેવ ચ પ્રમાત્વમિતિ
તસ્યાનુવ્યવસાયેન વિષયીકરણાત્ પ્રમાત્વસ્ય સ્વતોગ્રાહ્યત્વમિતિ
મીમાંસકાશયઃ। સ એવ દીપિકાયાં પ્રકાશિકાયાં ચાનૂદિત
ઇતિ। યદ્યપિ
અર્થન્તથાત્વસ્ય વિષયનિષ્ઠસ્ય જ્ઞાનગતપ્રમાત્વરૂપત્વં ન સમ્ભવતીતિ
તદ્વન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વે સતિ તન્નિષ્ઠપ્રકારતાશાલિજ્ઞાનત્વમેવ
પ્રમાત્વં વાચ્યમિતિ શઙ્કા અવતરતિ, તથાપિ નૈયાયિકૈઃ
પુરોવર્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વે સતિ
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વમનુવ્યવસાયે ભાસત ઇતિ
સ્વીક્રિયતે। તત્ર વિંશેષ્યતાપ્રકારતયોરનુપસ્થિતયો ઽપિ ભાનમ્।
પુરોવર્તિરજતત્વયોઃ વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્યા ભાનમ્, પુરોવર્તિનિ
રજતત્વવત્વં ન ભાસતે ઇત્યઙ્ગીક્રિયતે। મીમાંસકાસ્તુ
વ્યવસાયરૂપપ્રત્યાસત્તિસામ્યાત્ રજતત્વવત્વમપિ ભાસત ઇતિ નિરૂપ્ય
તદ્ઘટિતપ્રમાત્વં અનુવ્યવસાયેન વિષયીક્રિયત ઇતિ નિરૂપયન્તીતિ
વિશેષઃ। પુરોવર્તિનં ઘટત્વેન જાનામીત્યાકારકસ્યેતિ।
પુરોવર્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકઘટત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકજ્ઞાનવાનહમિત્યર્થઃ।
દીપિકા
પ્રામાણ્યજ્ઞપ્તિવાદસિદ્ધાન્તઃ
સ્વતઃપ્રામાણ્યગ્રહે
ઽજલજ્ઞાનં પ્રમા ન વાઽ ઇત્યનભ્યાસદશાયાં પ્રમાત્વસંશયો ન સ્યાત્।
અનુવ્યવસાયેન પ્રામાણ્યસ્ય નિશ્ચિતત્વાત્। તસ્માત્
સ્વતોગ્રાહ્યત્વાભાવાત્ પરતો ગ્રાહ્યત્વમેવ। તથાહિ - પ્રથમં
જલજ્ઞાનાનન્તરં પ્રવૃત્તૌ સત્યાં જલલાભે સતિ પૂર્વોત્પન્નં જલજ્ઞાનં
પ્રમા સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ યન્નૈવં તન્નૈવં, યથા અપ્રમા ઇતિ
વ્યતિરેકિણા પ્રમાત્વં નિશ્ચીયતે। દ્વિતીયાદિજ્ઞાનેષુ
પૂર્વજ્ઞાનદૃષ્ટાન્તેન તત્સજાતીયત્વલિઙ્ગેન અન્વયવ્યતિરેકિણાપિ
ગૃહ્યતે॥
પ્રકાશિકા
જલજ્ઞાનમિત્યાદિ।
જલજ્ઞાનં પ્રમા ન વા ઇત્યાકારકઃ। અનભ્યાસદશાયામ્ -
પ્રાથમિકજલજ્ઞાનગ્રહોત્તરદશાયામ્। અનુભવસિદ્ધઃ પ્રમાત્વસંશયો ન
સ્યાદિત્યર્થઃ। નિશ્ચિતત્વાદિતિ। તદ્વત્તાનિશ્ચયસ્ય તદભાવવત્તાજ્ઞાનં
પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ ભાવઃ। અત્ર ઽજ્ઞાતો ઘટઽ ઇતિ પ્રતીતેઃ
જ્ઞાનવિષયતાવિષયકત્વકલ્પનેનૈવ નિર્વાહે અતિરિક્તજ્ઞાતતા ન

કલ્પનીયા ગૌરવાત્ માનાભાવાચ્ચ ઇતિ તન્નિરસનપ્રકારો
બોધ્યઃ। તસ્માદિતિ।
અનભ્યાસદશાયાં સંશયાનુભવાદિત્યર્થઃ। એતસ્ય
સ્વતોગ્રાહ્યત્વાભાવે ઽન્વયઃ। પરતીગ્રાહ્યત્વમિતિ। પ્રામાણ્યસ્યાનુમાનાદિતિ
એવ ગ્રાહ્યત્વમિત્યર્થઃ। પ્રવૃત્તૌ સત્યામિતિ।
એતેન
મીમાંસકૈરભ્યુપગતાયાં પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુતાયાં
વ્યભિચારો દર્શિતઃ। ન ચ નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તાવેવ પ્રામણ્યનિશ્ચસ્ય
હેતુતા, સકમ્પપ્રવૃત્તૌ તુ પ્રમાણ્યસંશયસ્ય, નિષ્કમ્પત્વં સકમ્પત્વં ચ
વિષયિતાવિશેષઃ એવં ચ તત્ર સકમ્પપ્રવૃત્ત્યઙ્ગીકારે ઽપિ
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય હેતુતાયાં કથં વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્, તથાપિ
યત્ર પ્રામાણ્યસ્યાપ્રામાણ્યસ્ય વા જ્ઞાનં નાસીત્, આસીચ્ચ
કેવલજલાદિજ્ઞાનં તત્ર પ્રવૃત્તિપ્રદર્શનેન પ્રામાણ્યસંશયહેતુતાયાં
વ્યભિચારસ્ય દુર્વારત્વાત્। ન ચૈવં જલાદિજ્ઞાને અપ્રામાણ્યનિશ્ચકાલે
પ્રવૃત્તિઃસ્યાદિતિ શઙ્કનીયમ્। અગૃહીતાપ્રામાણ્યકજલાદિજ્ઞાનત્વેન,
તદ્ધેતુતાસ્વીકારેણ અદોષાદિતિ સઙ્ક્ષેપઃ। જલલાભે સતીતિ।
એતાવતા વક્ષ્યમાણસ્ય પ્રામાણ્યવ્યવસ્થાપકહેતોઃ સ્વરૂપાસિદ્ધિશઙ્કા
નિરાકૃતા। ઇદાનીં પક્ષસ્યાસત્ત્વાદાહ - પૂર્વોત્પન્નમિતિ। સમર્થેતિ।
તદ્વદ્વિશેષ્યકતત્પ્રકારકેત્યર્થઃ। અન્વય્યુદાહરણાસમ્ભવાત્
વ્યતિરેક્યુદાહરણં સદૃષ્ટાન્તમાહ - યન્નૈવં તન્નૈવમિતિ। યદપ્રમા
તત્સમર્થપ્રવૃત્યજનકમિત્યર્થઃ। વ્યતિરેકિણા - વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમતા।
નિશ્ચીયતે - અનુમીયતે। દ્વિતીયાદિજ્ઞાનેષુ - દ્વિતીયાદિજલજ્ઞાનેષુ।
તત્સજાતીયત્વલિઙ્ગેન - પૂર્વજ્ઞાનસજાતીયત્વરૂપલિઙ્ગેન।
સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વેનેતિ યાવત્। ગૃહ્યત ઇતિ। પ્રામાણ્યમનુમીયત
ઇત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
પ્રાથમિકજલજ્ઞાનગ્રહોત્તરદશાયામિતિ। પ્રાથમિકં યત્
જલજ્ઞાનં તદ્વિષયકો યો ગ્રહઃ જલમહં
જાનામીત્યાકારકઃ
તદુત્તરકાલે ઇત્યર્થઃ। તથા ચ પ્રાથમિકજલજ્ઞાનગ્રહે યદિ
જલજ્ઞાનનિષ્ઠં પ્રમાત્વમપિ ગૃહીતં તર્હિ
જલજ્ઞાનં પ્રમા ન વેતિ
જલજ્ઞાનધર્મિકપ્રમાત્વસંશયો ન સ્યાત્,
જલજ્ઞાનધર્મિકપ્રમાત્વનિશ્ચયાત્મકપ્રતિબનધકસત્વાદિતિ ભાવઃ। જાતુ
જલાશયે જલમાલોક્ય તત્ર વિહિતસ્નાનપાનાદેઃ પુંસઃ પરદિને
મધ્યાહ્ને દૂરાત્ તત્ર યજ્જલદર્શનં તત્ દ્વિતીયં જલજ્ઞાનં
અભ્યાસદશાપન્નમિત્યુચ્યતે। તસ્ય
ગૃહીતપ્રામાણ્યકપૂર્વજ્ઞાનસજાતીયત્વાનુસન્ધાનેન ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા
ન વા ઇતિ સંશયસ્ય ન પ્રસક્તિરિતિ પર્યાલોચ્ય
પ્રાથમિકજલજ્ઞાનગ્રહોત્તરમિત્યુક્તમ્। તદભાવવત્તાજ્ઞાનં।

પ્રમાત્વસંશયે પ્રમાત્વાભાવકોટેરપિ ભાનેન તદંશજ્ઞાનં પ્રતિ
પ્રમાત્વનિશ્ચયસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાદિત્યર્થઃ। તન્નિરસનપ્રકાર ઇતિ।
જ્ઞાતતાનિરાસપ્રકાર ઇત્યર્થઃ।
એતેનેતિ।
પ્રાથમિકજલજ્ઞાનાનન્તરમેવ પ્રવૃત્તિરિતિ કથનેનેત્યર્થઃ।
મીમાંસકૈરભ્યુપગતાયામિતિ। કસ્મિંશ્ચિત્ વિષયે જ્ઞાતે સતિ જાતે
જ્ઞાને પ્રામાણ્યનિશ્ચયં વિના વિષયે પ્રવૃત્તિઃ ન ભવતીતિ
તદ્વિષયકપ્રવૃત્તિં પ્રતિ
તદ્વિષયકજ્ઞાનધર્મિકપ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ કારણમિતિ મીમાંસકાઃ
વદન્તિ। તન્ન યુક્તમ્। જલજ્ઞાનાનન્તરં ઇદં જ્ઞાનં પ્રમા
ઇત્યાકારકજલજ્ઞાનધર્મિકપ્રામાણ્યનિશ્ચયં વિનાપિ પ્રવૃત્તેરૂત્પત્ત્યા
વ્યતિરેકવ્યભિચારાદિતિ। ભાવઃ। ન ચ નિષ્કમ્પેતિ। પ્રવૃત્તિર્દ્વિવિધા -
નિષ્કમ્પા સકમ્પા ચેતિ। ઉત્કટા પ્રવૃત્તિઃ નિષ્કમ્પા, અનુત્કટા પ્રવૃત્તિઃ
સકમ્પા। ઉત્કટત્વાનુત્કટત્વે પ્રવૃત્તિગતૌ વિષયિતાવિશેષૌ। તત્ર
તદ્વિષયિણીં ઉત્કટપ્રવૃત્તિ પ્રતિ તદ્વિષયકજ્ઞાને પ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ
કારણમ્, તદ્વિષયકાનુત્કટપ્રવૃત્તિં પ્રતિ તુ પ્રામાણ્યસંશયઃ કારણમ્।
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમ્,
પ્રામાણ્યસંશયસ્ય સકમ્પપ્રવૃત્તિત્વં કાર્યતાવચ્છેદકમ્। યત્ર
જલજ્ઞાનાનન્તરં તત્ર પ્રામાણ્યનિશ્ચયં વિનાપિ પ્રવૃત્તિઃ જાયતે તત્ર સા
પ્રવૃત્તિઃ સકમ્પેત્યઙ્ગીક્રિયતે। તસ્યાં ચ
નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિત્વરૂપકાર્યતાવચ્છેદકવિરહાત્ પ્રામાણ્યનિશ્ચયં વિના
નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિત્વાવચ્છિન્નસ્યાનુપત્ત્યા ન વ્યતિરેકવ્યભિચાર ઇતિ
પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વં નિર્બાધમિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ।
તથાપીતિ। યત્ર પ્રામાણ્યસ્ય અપ્રામાણ્યસ્ય વા સંશયો વા નિશ્ચયો વા
નાભૂત્ જલજ્ઞાનં પરમભૂત્ તત્રાપિ પ્રવૃત્તેર્દર્શનેનસકમ્પાયાઃ
તાદૃશપ્રવૃત્તેઃ પ્રામાણ્યસંશયં વિનાપ્યુત્પત્યા વ્યતિરેકવ્યભિચારાત્
પ્રામાણ્યસંશયસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુતા ન ભવતીતિ સમાધાતુરાશયઃ। ન
ચૈવમિતિ। પ્રામાણ્યનિશ્ચયસ્ય વા પ્રામાણ્યસંશયસ્ય વા પ્રવૃત્તિં પ્રતિ
હેતુત્વાનઙ્ગીકારે યત્ર જલજ્ઞાને અપ્રામાણ્યનિશ્ચયઃ તત્કાલે।પિ
પ્રવૃત્તિઃ સ્યાત્, પ્રવૃત્તિહેતોઃ જલજ્ઞાનસ્ય સત્વાદિત્યર્થઃ।
અગૃહીતેતિ। અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવવિશિષ્ટજલાદિજ્ઞાનમેવ
જલાદિવિષયકપ્રવૃત્તિહેતુરિત્યઙ્ગીકારાત્ જલાદિજ્ઞાને
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનકાલે અપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિશિષ્ટજલાદિજ્ઞાનમેવાસ્તીતિ ન
પ્રવૃત્યાપત્તિઃ, અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવવિશિષ્ટજલજ્ઞાનરૂપસ્ય
પ્રવૃત્તિહેતોરભાવાદિતિ ભાવઃ।
નનુ
બહુવિત્તવ્યયાયાસસાધ્યેષુ વૈદિકેષુ વ્યવહારેષુ પ્રામાણ્યનિશ્ચયં
વિના નિષ્કમ્પપ્રવૃત્તિર્ન દૃશ્યત ઇતિ
પ્રામાણ્યગ્રહવિશિષ્ટાર્થનિશ્ચયસ્યૈવ પ્રવૃત્તિહેતુત્વમ્। યુક્તં
ચૈતત્-અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવવિશિષ્ટાર્થનિશ્ચયસ્ય પ્રવૃત્તિહેતુત્વે

તચ્છરીરે તદભાવવતિ તત્પ્રકારકત્વરૂપસ્ય તદ્વતિ
તત્પ્રકારત્વાભાવરૂપસ્ય ચાપ્રામાણ્યસ્ય નિવેશાપેક્ષયા
પ્રામાણ્યગ્રહવિશિષ્ટત્વનિવેશે લાઘવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - સઙ્ક્ષેપ
ઇતિ। પ્રામાણ્યગ્રહસ્ય કથઞ્ચિત્ પ્રવૃત્ત્યુપયોગિત્વે ઽપિ પરતઃ
પ્રામાણ્યગ્રહસંભવાત્ સ્વત એવ પ્રામાણ્યગ્રહ ઇતિ
નાભિનિવેષ્ટવ્યમિતિ ભાવઃ।
એતાવતેતિ। જલલાભે
સતીતિ કથનેનેત્યર્થઃ। વક્ષ્યમાણસ્ય પ્રામાણ્યવ્યવસ્થાપકહેતોરિતિ।
પ્રામાણ્યસાધકસ્ય
સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વરૂપહેતોરિત્યર્થઃ। સ્વરૂપાસિદ્ધિશઙ્કા -
પક્ષાવૃત્તિત્વશઙ્કા। પ્રવૃત્તેઃ સામર્થ્યં હિ જલલાભેનૈવ। તથા ચ
જલલાભકથનેન જલજ્ઞાને સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વરૂપહેતુરસ્તીતિ
સૂચિતમિતિ ભાવઃ। ઇદાનીમિતિ। પ્રામાણ્યાનુમિતિસમય ઇત્યર્થઃ।
પૂર્વજ્ઞાનસજાતીયત્વેતિ।
ગૃહીતપ્રામાણ્યકપૂર્વજ્ઞાનસજાતીયત્વલિઙ્ગેનેત્યર્થઃ।
દ્વિતીયાદિજ્ઞાનસ્ય પૂર્વજ્ઞાનસજાતીયત્વં ચ
સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વરૂપેણ। તથા ચ સફલપ્રવૃત્તિજનકત્વમેવ હેતુઃ,
પૂર્વજ્ઞાનમન્વયદૃષ્ટાન્ત ઇતિ સૂચનાય પૂર્વજ્ઞાનસજાતીયેત્યુક્તમ્।
અનુમાનપ્રયોગસ્તુ - દ્વિતીયાદિજલજ્ઞાનં પ્રમા
સમર્થપ્રવૃત્તિજનકત્વાત્ યત્ સમર્થપ્રવૃત્તિજનકમ્ તત્પ્રમા યથા
પ્રાથમિકજલજ્ઞાનમિતિ।
અત્રેદં તત્ત્વમ્-અયં ઘટ
ઇતિ જ્ઞાનાનન્તરં ઇમં ઘટં જાનામિ, ઇમં ઘટત્વેન જાનામિ
ઇત્યનવ્યવસાયો ભવતિ, ન તુ ઘટં ઘટત્વેન જાનામીતિ। પ્રમાત્વં
તુ ન કેવલં ધર્મિવિશેષ્યકત્વવિશિષ્ટઘટત્વપ્રકારકત્વમ્, તસ્ય
પ્રમાભ્રમોભયનિષ્ઠત્વાત્। કિં તુ
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વવિશિષ્ટઘટત્વપ્રકારકત્વમ્। ઇદં ચ
નાનુવ્યવસાયે ભાસતે। તત્ર ઘટત્વવિશિષ્ટનિષ્ઠતયા વિશેષ્યતાયા
અગ્રહણાત્। વ્યવસાયે ઇદન્ત્વેનૈવ ઘટસ્ય વિશેષ્યત્વાત્
ઘટત્વવિશિષ્ટત્વેન ઘટસ્ય વિશેષ્યત્વાભાવાત્
ઘટત્વવિશિષ્ટનિષ્ઠતયા વિશેષ્યતાયાઃ અનુવ્યવસાયને
ગ્રહણાસંભવાત્। અતઃ પ્રામાણ્યં ન સ્વતોગ્રાહ્યમિતિ નૈયાયિકાનામાશયઃ
ઇતિ કેચિત્।"તથાપ્યનુવ્યવસાયાનન્તરં વ્યવસાયસ્ય
પ્રામાણ્યે અર્થસ્ય તદ્વત્ત્વે ચ સંશયસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાત્ નાર્થતદ્વત્ત્વં
તદ્બિષયઃ"ઇતિ મણિગ્રન્થઃ તેષરમનુકૂલઃ।
દીધિતિકારા અપિ-"પ્રામાણ્યસ્ય સંશયાન્યથાનુપપત્ત્યા તદ્ધર્મવિશિષ્ટે
તત્પ્રકારકત્વસ્ય ગ્રાહકત્વે ઽનુવ્યવસાયસ્યાસામથર્યં કલ્પ્યતે। તેન
પુરોવર્ત્તિનિ રજતત્વપ્રકારકમિતિ ગ્રહે ઽપિ પુરોવર્તિનિ રજતે
રજતત્વપ્રકારકમિતિ ન ગ્રહઃ"ઇતિ પ્રાહુઃ।
ગદાધરભટ્ટાચાર્યાસ્તુ -"તદ્વદ્વિશેશ્યકત્વતત્પ્રકારકત્વયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવગ્રહેણ

પ્રામાણ્યસંશયસ્ય તદધીનસ્યાર્થતદ્વત્ત્વસંશયસ્ય ચોપપત્તેઃ
અર્થતદ્વત્ત્વાવિષયકત્વે નિર્ભરો નોચિત"ઇત્યાહુઃ1।
દીપિકા
પ્રામાણ્યોત્પત્તિપરતસ્ત્ત્વનિરૂપણમ્
પ્રમાયા
ગુણજન્યત્વમુત્પતૌ પરતસ્ત્વમ્। પ્રમાસાધારણકારણ ગુણઃ,
અપ્રમાસાધારણકારણં દોષઃ। તત્ર પ્રત્યક્ષે વિશેષણવદ્વિશેષ્યસન્નિકર્ષો
ગુણઃ। અનુમિતૌ વ્યાપકવતિ વ્યાપ્યજ્ઞાનમ્। ઉપમિતૌ
યથાર્થસાદૃશ્યજ્ઞાનમ્। શાબ્દજ્ઞાને યથાર્થયોગ્યતાજ્ઞાનમ્
ઇત્યાદ્યૂહનીયમ્।
1. ઇત્યાહુરિતિ।
જ્ઞાને ગૃહીતે ઽપિ જ્ઞાને પ્રામાણ્યસ્ય સંશયો ભવતીતિ તદનુરોધેન
પ્રામાણ્યઘટકઃ કશ્ચિદંશઃ જ્ઞાનજ્ઞાને ન ભાસત ઇતિ વક્તવ્યમ્। સ
ચાંશઃ પુરોવર્તિનિ ઘટત્વવત્ત્વરૂપ ઇતિ દીધિતિકારાદયઃ।
ઘટત્વવદ્વિશેષ્યકત્વઘટત્વપ્રકારકત્વયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવરૂપઃ સ
ઇતિ ગદાધરભટ્ટાચાર્થ ઇતિ વિવેકઃ।
પ્રકાશિકા
એવં જ્ઞપ્તૌ
પરતસ્ત્વં વ્યવસ્થાપ્ય ઉત્પત્તૌ પરતસ્ત્વં નિરૂપયતિ પ્રમાયા ઇતિ।
પ્રમાસાધારણકારણમિતિ।
પ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નપ્રમાનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાશાલીત્યર્થઃ।
તેન જ્ઞાનમાત્રહેતુભૂતાત્મમનસ્સંયોગાદેઃ
ભ્રમજનકપિત્તાદિદોષાણાં ચ વ્યુદાસઃ।
અપ્રમાસાધારણકારણત્વમપ્યેવં પરિષ્કર્તવ્યમ્। ચતુર્વિધપ્રમાયાં
હેતુભૂતં ગુણં ક્રમેણોપપાદયતિ તત્રેતિ। ચતુર્વિધપ્રમામધ્ય
ઇત્યર્થઃ। ઇત્યાદ્યૂહનીયમિતિ। ઽપીતઃ શઙ્ખઃઽ ઇત્યાદિભ્રમે
પિત્તાદિદોષઃ, ઇદં રજતમિત્યાદિભ્રમે ચ ચાકચક્યાદિઃ ઇતિ
ઊહનીયમિત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
પ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તીતિ। પ્રમાત્વવ્યાપકધર્માનવચ્છિન્ના યા
પ્રમાનિષ્ઠા કાર્યતા તન્નિરૂપિતકારણત્વં પ્રમાત્વપ્રયોજકસ્ય ગુણસ્ય
લક્ષણમિત્યર્થઃ। પ્રમાનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વમાત્રોક્તૌ
જ્ઞાનસામાન્યં પ્રતિ હેતુભૂતે આત્મમનસ્સંયોગાદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય કાર્યતાયાં
પ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તિધર્માનવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। આત્મમનસ્સંયોગાદૌ
તુ પ્રમાત્વાધિકદેશવૃત્તિઃ યો ધર્મઃ જ્ઞાનત્વં
તદવચ્છિન્નકાર્યન્તાનિરૂપિતકારણત્વમેવાસ્તિ, ન
તદનવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
ભ્રમાસાધારણકારણેષુ પિત્તાદિદોષેષુ
પ્રમાત્વવ્યાપકજ્ઞાનત્વાદ્યનવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વસત્ત્વાત્