Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 221240

sādhāraṇasyeti/ bhāvapradhānanirdeśatayā sādhāraṇyasyetyarthaḥ/
avyabhicārābhāvarūpatayā/ tadgrahasyeti śeṣaḥ/
vyāptijñānapratibandhakatvamityanenānvayaḥ/ evamagre 'pi/ hetau
sādhyābhāvavadvṛttitvasyeva sādhyatāvacchedake
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakatvasyāpi
vyabhicāratayā tadgrahasya
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakatvābhāvarūpo
yo 'vyabhicāraḥ tadgrahapratibandhakateti bhāvaḥ/ hetau
sādhyābhāvavadvṛttitvaprakārakagrahasya vyāptigrahapratibandhakatvaṃ tu
maṇimantrādinyāyena viśiṣṭavyāptyabhāvatayā -
hetuvyāpakatāvacchedakasādhyatāvacchedakāvacchinnasāmānādhikaraṇyābhāvarūpatayā/
vyāptisaṃśayādhāyakatveneti/
hetāvasādhāraṇyādijñānadaśāyāṃ hetusādhyayoḥ
sāmānādhikaraṇyaniścayāsaṃbhavena pakṣāntarbhāvena ca
sādhyasaṃśayasattvena vyāptisaṃśayasambhavāt na vyāptinirṇaya iti
prācīnamatamabhipretyedam/ pakṣadharmatājñānapratibandhakatvamiti/ pakṣe
pakṣatāvacchedakavirahasya hetuvirahasya ca niścayadaśāyāṃ hetau
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭapakṣavṛttitvagrahāsaṃbhavāditi bhāvaḥ/
nanu
pañcatvoktirasaṅgatā, hetau upādhigrahadaśāyāmapi
vyāptiniścayāsaṃbhavena upādhijñānasya vyāptiniścayapratibandhakatāyā
avaśyaṃ vaktavyatayā upādherapi hetvābhāsalakṣaṇākrāntatvādata āha -
upādhistviti/ vyabhicārajñānadvāreti/ tathā ca hetvābhāsalakṣaṇe
sākṣādanumititatkaraṇānyatarapratibandhakatvasyaiva niveśanīyatayā
paramukhanirīkṣakasyopādherna hetvābhāsatvamiti bhāvaḥ/ nanu tathāpi
siddhisattve 'numityanudayāt tadviṣayasya sādhyavatpakṣasyāpi
hetvābhāsatvamāvaśyakamityāśaṅkāṃ jarannaiyāyikānāṃ
matamavalambyeṣṭāpattyā pariharati - siddhasādhanaṃ tviti/
pakṣatāvighaṭakatayeti/ tanmate pakṣatāyāḥ sādhyasaṃśayarūpatayā
tadvighaṭakatvaṃ sādhyaniścayasyākṣatamiti bhāvaḥ/ antarbhavatīti/ tathā ca
na vibhogavyāghāta iti bhāvaḥ/ darśitamatamatiśithilamityālocyāha
- nigraheti/ na ca siddhānte 'numitiṃ prati siddheḥ pratibandhakatayā
tadviṣayasya kathaṃ hetvābhāsatā neti vācyam/ siṣādhayiṣāyāḥ
siddhiniṣṭhapratibandhakatāyāṃ uttejakatayā kevala
siṣādhayiṣāsahitasiddhau pratibandhakatvābhāvena tadviṣaye
uktahetvābhāsalakṣaṇāsaṃsparśāt/ adhikaṃ
asmadīyābhinavadīdhitivyākhyāyāṃ
tarkakarkaśavicāracāturīdhurīṇairanusandheyam//
iti
prakāśikāyāmanumānaparicchedaḥ

bālapriyā
grāhyābhāvaniścayatveneti/ anumityā grāhyaṃ yat sādhyaṃ
tadabhāvaprakārakaniścayatvenetyarthaḥ/ tadvattābuddhiṃ prati
tadabhāvavattāniścayavidhayeti yāvat/ satpratipakṣasya -
sādhyābhāvavyāpyapratihetumān pakṣa iti jñānasya/
virodhijñānasāmagrītvena - sādhyavattājñānavirodhi yat
sādhyābhāvavattājñānaṃ tajjanakatvena/ tathā ca satpratipakṣajñānaṃ
sādhyābhāvavattājñānaṃ janayati tat sādhyānumitiṃ pratibadhnāti
ityevamanumitipratibandhakajñānotpādakatayā
satpratipakṣasyānumitipratibandhakatvamiti/ prācīnāḥ/ navīnāstu
sādhyābhāvavyāpyapratihetumān pakṣa ityākārakaṃ satpratipakṣajñānaṃ
'tadvattājñānaṃ prati tadabhāvavyāpyavattājñānaṃ pratibandhakam' iti
rītyā anumitiṃ pratibadhnāti, na tu
anumitipratibandhakajñānotpādakatayā pratibadhnāti, sākṣādeva
pratibandhakatvasambhavena gauravādityāhuḥ/
itareṣāmityādi/
sādhyavyāpyahetumān pakṣa ityākārake parāmarśevyāptigrahāṃśe
sādhāraṇya-virodha-vyāpyatvāsiddhi-asādhāraṇya-anupasaṃhāritvajñānānāṃ
pratibandhakatvam/ 'hetumān pakṣa' iti pakṣadharmatājñanāṃśe
āśrayāsiddhisvarūpāsiddhijñānayoḥ pratibandhakatvam/ tathā hi -
sādhyābhāvavadavṛttitvaṃ hetorvyāpitariti pakṣe hetoḥ
sādhyābhāvavadvṛttitvaṃ vyabhicāraḥ/ tathā ca 'parvato dhūmavān vahneḥ'
ityatra 'dhūmābhāvavadvṛttirvahniḥ' ityākārakaṃ
sādhāraṇyarūpavyabhicārājñānam 'dhūmābhāvavadavṛttivahnimān parvataḥ'
ityākārakaparāmarśe dhūmābhāvavadavṛttirvahniriti vyāptibhānāṃśe
tadvattābuddhiṃ prati tadabhāvavattāniścayavidhayā pratibandhakam/
hetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitānavacchedakasādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ
vyāptiriti pakṣe
sādhyatāvacchedake
hetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitāvacchedakatvasyaiva
vyabhicāratayā 'vahnyadhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitāvacchedakaṃ
dhūmatvam' ityākārakaṃ vyabhicārajñānam
'vahnyadhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitāvacchedakadhūmatvāvacchinnadhūmasamānādhikaraṇavahnimān
parvataḥ'
ityākārakaparāmarśeṃ
'pratiyogitānavacchedakaṃ dhūmatvam' ityaṃśabhānaṃ prati
pratibandhakam/ etādṛśasiddhāntavyāptiviṣayakaparāmarśaṃ prati
'sādhyābhāvavadvṛttiḥ hetuḥ' ityākākavyabhicārajñānasya
grāhyābhāvānavagāhitayā nāsti pratibandhakatvam/
tādṛśavyabhicārajñānakāle 'pi yadi

siddhāntavyāptijñānānutpattiranubhavasiddhā tarhi tasya
maṇimantrādinyāyenaiva pratibandhakatā vaktavyā/ 'śabdo nityaḥ
kṛtakatvāt' ityatra 'nityatvāsamānādhikaraṇaṃ kṛtakatvam'
ityākārakasya sādhyāsāmānādhikaraṇyātmakavirodhajñānasya
'nityatvasamānādhikaraṇaṃ kṛtakatvam'
ityākārakavyāptighaṭakasādhyasāmānādhikaraṇyāvagāhibuddhiṃ prati
pratibandhakatvam/ 'sādhyavyāpyatvābhāvavān hetuḥ'
ityākārakavyāpyatvāsiddhijñānasya 'sādhyavyāpyahetumān pakṣaḥ'
iti parāmarśeṃ hetau sādhyavyāpyatvajñānāṃśe pratibandhakatvam/ 'ayaṃ
heturasādhāraṇaḥ iti vā anupasaṃhārī iti vā' jñānadaśāyāṃ
pakṣātirikte sādhyahetvoḥ sāmānādhikaraṇyagrahāsaṃbhavena vyāptigraho
na
saṃbhavati/ pakṣe ca
sādhyasaṃśayāt hetau sādhyasāmānādhikaraṇyasaṃśaya eva syāt na tu
niścaya iti rītyā
vyāptiniścayapratibandhakatvamasādhāraṇyānupasaṃhāritvajñānayoḥ/
'gaganāravindaṃ surabhi aravindatvāt' ityatra 'aravindaṃ
gaganīyatvābhāvavat' ityākārakāśrayāsiddhijñānasya
'surabhitvavyāpyāravindatvavat gaganīyāravindam'
ityākārakaparāmarśeṃ
pakṣatāvacchedakagaganīyatvaprakārakāravindaviśeṣyakajñānāṃśe
pratibandhakatvam/ evaṃ 'hrado vahnimān dhūmāt' ityatra
'dhūmābhāvavān hradaḥ' ityākārakasya svarūpāsiddhijñānasya
'vahnvyāpyadhmavān hradaḥ' iti parāmarśe 'dhūmavān hradaḥ' iti
pakṣadharmatābhānāṃśe pratibandhakatvamiti/ tadetatsarvamabhisandhāyāha -
prakāśikāyāṃ hetau sādhyābhāvavadvṛttitvasyetyādinā/
nanu pañcaiva
hetvābhāsā iti kathanamayuktam/ hetau upādhijñānadaśāyāṃ
vyabhicāraniścayena vyāptiniścayābhāvāt
anumitikaraṇavyāptiniścayapratibandhakajñānaviṣayatayā upādherapi
hetvābhāsalakṣaṇākrāntatvena hetvābhāsatvāt ṣaṭ hetvābhāsā iti
vaktavyatvādityāśaṅkate -- nanu pañcatvoktirayukteti/ anumitau vā
tatkaraṇaparāmarśeṃ vā sākṣāt yadviṣayakajñānasya pratibandhakatvaṃ tasyaiva
hetvābhāsatvam/ upādhijñānaṃ tu vyabhicārajñānotpādanadvāraiva
parāmarśaṃ pratibadhnāti na sākṣāditi na tasya hetvābhāsatvam/ ato na
pañcatvoktivirodhaḥ/
tadāha - tathā ca
hetvābhāsalakṣaṇa iti/ sākṣādityasya pratibandhakatve 'nvayaḥ/
paramukhanirīkṣakasyeti/ parāmarśapratibandhakaṃ vyabhicārājñānaṃ
nirīkṣamāṇasyetyarthaḥ/ anena upādhijñānasya sākṣātpratibandhakatvābhāvaḥ

sūcyate/ nanu yathā 'hrado vahnimāt dhūmāt' ityādau
vahnyabhāvavaddhradarūpabādhasya 'hrado vahnimān'
ityanumitipratibandhakaṃ yat 'hrado vahnyabhāvavān'
ityākārakajñānaṃ tadviṣayatayā hetvābhāsatvam, tathā 'parvato
vahnimān dhūmāt' ityādau 'parvato vahnimān'
ityākārakasādhyaniścayadaśāyāṃ parvato vahnimānnaveti
sādhyasaṃśayānudayāt sādhyasaṃśayarūpapakṣatāviraheṇa 'parvato
vahnimān' ityanumityanudayāt anumitipratibandhakasiddhiviṣayasya
vahnimatparvatasyāpi hetvābhāsatvaṃ syāt,
hetvābhāsalakṣaṇākrāntatvādityāśaṅkate - nanu tathāpīti/
tanmata ityāti/ tathā
ca pracīnamate pakṣatāyāḥ sādhyasaṃśayarūpatayā
anumitijanakapakṣatāpratibandhakajñānaviṣayatayā
hetvābhāsalakṣaṇākrāntatvena sādhyavatpakṣasya hetvābhāsatvamiṣṭameva/ na
ca pañcadhāvibhāgavyāghāta iti vācyam/ āśrayāsiddhe 'ntarbhāvāt/
kathamantarbhāva iti cet -- ittham/ āśrayāsiddhirdvividhā
dharmisvarūpāprasiddhiḥ pakṣatvāprasiddhiśceti/ tatra pakṣatvāprasiddhau
siddhasādhanasyāntarbhāva iti/ taduktaṃ kusumāñjalau --"madhyamāpi āśrayasvarūpāpratītyā tadviśeṣaṇapakṣatvāpratītyā ceti
dvayī/ tatra caramā siddhasādhanamiti vyapadiśyate/ vyāptisthitau
pakṣatvasyāhatya vighaṭanāt"iti/ darśitamatamatiśithilamiti/
pakṣatāyāḥ svarūpasatyāḥ pṛthak kāraṇatvāt
siddhestatpratibandhakatve 'pi siddhasādhanasthale
anumitikaraṇaparāmarśavighaṭanaṃ vā anumitividhaṭanaṃ vā nāstīti na
saddhisādhanasya hetvābhāsatvam/ pakṣatārūpahetvabhāvādanumitiḥ paraṃ
notpadyate/ ataḥ siddhasādhanasthale na hetvābhāsodbhāvanam, api tu
vādino nigrahamātramiti bhāvaḥ/
nanu navīnamate 'pi
sādhyaniścayadaśāyāmanumityanudayena maṇimantrādinyāyena
siddheranumitipratibandhakatvaṃ vācyam/ tathā
cānumitipratibandhakasiddhiviṣayasya sādhyavatpakṣasya kuto na
hetvābhāsatvamiti śaṅkate - na ca
siddhānta iti/
yatsattve niyamena yannotpadyate, yadabhāve ca yadutpadyate tasyaiva
pratibandhakatvam/ siddhisattve 'pi sā siddhiryadi siṣādhayiṣāsahitā
bhavati tadā anumityutpattyā siddhernānumitipratibandhakatvam/
ato 'numitipratibandhakajñānaviṣayatvarūpaṃ hetvābhāsalakṣaṇaṃ
sādhyavatpakṣe nāstīti samādhatte-siṣādhayiṣāyā ityādinā/
nanvevamapi siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭāyāḥ
siddheranumitipratibandhakatayā tadviṣayasyahetvābhāsatvaṃ
durvāramityata āha - adhikamiti/ ayaṃ bhāvaḥ - pratyakṣitaviṣaye 'pi

saṃnikarṣe sati dhārāvāhikapratyakṣasya, pratītārthakaśabdaśravaṇe 'pi
punarbodhasya ca saṃmatatvāt tadvadeva siddhiviṣayasya
parāmarśasattve 'numityutpattau na saṃmatatvāt tadvadeva siddhiviṣayasya
parāmarśasattve 'numityutpattau na kiñcidbādhakam/ ataḥ
siddhernānumitiṃ prati pratibandhakatvam/ evaṃ
sādhyasaṃśayavirahe 'pyanumityutpattyā na sādhyasaṃśayarūpapakṣatā
anumitihetuḥ/ tathā ca siddheḥ anumitiṃ prati vā anumitikāraṇaṃ
prati vā pratibandhakatvābhāvāt na siddhiviṣayasya sādhyavatpakṣasya
hetvābhāsalakṣaṇākrāntateti/
iti
tarkasaṅgrahadīpikāprakāśikāvyākhyāyāṃ bālapriyāyāṃ
anumānaparicchedaḥ
///dṛ///
upamānaparicchedaḥ
tarkasaṅgrahaḥ
AnTs_58 upamitikaraṇam upamānam / saṃjñāsaṃjñisaṃbandhajñānam upamitiḥ / tatkaraṇaṃ sādṛśyajñānam / atideśavākyārthasmaraṇam avāntaravyāpāraḥ / tathā hi kaś cid gavayaśabdārtham ajānan kutaś cid āraṇyakapuruṣād gosadṛśo gavaya iti śrutvā vanaṃ gato vākyārthaṃ smaran gosadṛṣaṃ piṇḍaṃ paśyati / tadanantaram asau gavayaśabdavācya ity upamitir utpadyte //
upamitikaraṇamupamānam/ saṃjñāsaṃjñisambandhajñānamupamitiḥ/
tatkaraṇaṃ sādṛśyajñānam/ tathā hi -kaścit gavayaśabdārthamajānan
kutaścit āraṇyakapuruṣāt gosadṛśo gavaya iti śrutvā vanaṃ
gataḥ vākyārthaṃ smaran gosadṛśaṃ piṇḍaṃ paśyati/ tadanantaraṃ ayaṃ
gavayapadavācyaḥ ityupamitirutpadyate/ vyākhyātamupamānam/
iti tarkasaṅgrahe
upamānaparicchedaḥ
dīpikā
upamānaṃ lakṣayati -
upamitikaraṇamiti/
iti dīpikāyāṃ
upamānaparicchedaḥ
prakāśikā
upamānaṃ
lakṣayatīti/ avasarasaṅgatyā upamānaṃ nirūpayatītyarthaḥ/
upamitisvarūpaṃ vyutpādayati - mūle saṃjñeti/ saṃjñā - gavayapadam/
saṃjñī - gavayaḥ, tayoḥ sambandhaḥ śaktiḥ, tajjñānamityarthaḥ/ lakṣaṇaṃ tu
upaminomi ityanuvyavasāyagamyopamititvameva/ vākyārthaṃ smaran
gosadṛśaṃ piṇḍaṃ paśyatīti/ etane smaraṇaṃ sādṛśyadarśanajanyam
udbodhakāntarajanyaṃ vā/ ubhayamapi sādṛśyadarśanasahakāni, na tu
sādṛśyadarśanajanyameva smaraṇaṃ sahakārīti sūcitam/
prāñcastu - 'vākyārthaṃ
smaran' ityatra vartamānasāmīpye pratyayaḥ/ vākyārthaṃ
smariṣyannityarthaḥ/ evaṃ ca vākyārthasmaraṇasya

sādṛśyadarśanajanyatālābhena vyāpāratālābhaḥ --- ityāhuḥ/
tadanantaramityādi/
sādṛśyadarśanānantaram 'gavayo gavayapadavācya' ityākārikā
gavayatvarūpalaghudharmadharmitāvacchedakakopamitirutpadyata ityarthaḥ/
idamupalakṣaṇam - vaidharmyadarśanenāpyupamitiriti dhyeyam/
vaiśeṣikāstu -
padavācyatvavyāpyasādṛśyādiparāmarśāt padavācyatvasyānumitireva,
ato nopamānaṃ pramāṇāntaram - ityāhuḥ/
taccintyam-vyāptijñānamantareṇāpi
padavācyatvapramiteranubhavaddhitvāt/ ityantra vistaraḥ/
iti
prakāśikāyām upamānaparicchedaḥ
bālapriyā
avasarasaṅgatyeti/
pratibandhakajijñāsānivṛttau avaśyavaktavyatvamavasaraḥ/ anumānasya
bahuvādisaṃmatatvena nirasanīyālpavādivipratipattikatayā
prathamamanumāna eva vyutpitsorjijñāsā jāyate, na tūpamāne,
tasyālpavādisaṃmatatvena
nirasanīyabahuvādivipratipattikatvāt/ tathā cānumāne
prathamamutpannāyāḥ 1pratibandhakībhūtaśiṣyajijñāsāyāḥ tannirūpaṇena
nivṛttau avaśyavaktavyatvarūpāvasarasaṃgatyā anumānānantaraṃ
upamānanirūpaṇamiti bhāvaḥ/ saṃjñā - vācakaḥ śabdaḥ, gavayādipadam/
saṃjñī - vācyor'thaḥ gavayādiḥ/ tayoḥ yaḥ sambandhaḥ śaktyākhyaḥ
tadviṣayakajñānamupamiti/ 'gavayo gavayapadavācyaḥ' ityādyākārakaṃ
śaktijñānamupamitiriti yāvat/ sādṛśyajñānakaraṇakaṃ
jñānamupamitiriti granthāntareṣu kathanāt sādṛśyajñānakaraṇakatvasya
upamitilakṣaṇatvasambhave 'pi tadapekṣayā lāghavāt upamititvajātimattvaṃ
lakṣaṇamucitamityabhipretyāha - lakṣaṇaṃ tviti/
1. pratibandhakībhūteti/
upamānanirūpaṇa iti śeṣaḥ/
nanu 'vākyārthaṃ smaran
gosadṛśaṃ piṇḍaṃ paśyati' iti mūlāt ādau
1atideśavākyārthasmaraṇaṃ tataḥ 2gosadṛśapiṇḍadarśanamiti kramo
labhyate, tadayuktam/ gosadṛśapiṇḍadarśanānantarameva
atideśavākyārthasmaraṇāt ityāśaṅkyāha - eteneti/
vartamānasāmīpya iti/ 'vartamānasāmīpye vartamānavadvā'
ityanuśāsanena bhaviṣyati laṭi śatṛpratyayena smaranniti rūpam/
smaran ityasya
smariṣyan ityarthaḥ/ evaṃ cādau sādṛśyaviśiṣṭagavayapiṇḍadarśanaṃ
tata atideśavākyārthasmaraṇaṃ tata upamitiriti kramasyaiva mūlato

lābhāt vākyārthasmaraṇavyāpārakasādṛśyadarśanasya upamitikaraṇatvaṃ
yujyata iti bhāvaḥ/
nanu 'gosadṛśo
gavayapadavācyaḥ' ityākārikaivopamitirastu/ na ceṣṭāpattiḥ,
gavayatvasya gavayapadaśakyatāvacchedakatvāsiddhyāpatteratyatrāha -
gavayo gavayapadavācya ityākāriketi/ upamiteḥ 'gosadṛśo
gavayapadavācyaḥ' ityākārakatve gosādṛśyaṃ dharmitāvacchedakaṃ
vācyam/ gosādṛśyaṃ gavayatvāpekṣayā guru iti jñānadaśāyāṃ
gosādṛśyāvacchedena gavayapadavācyatvajñānaṃ bhavituṃ nārhatīti
'gavayo gavayapadavācyaḥ' ityākārakataivopamiteryukteti bhāvaḥ/
idamupalakṣaṇam/ tatprakārakaśābdabodhe tadavacchedena śaktijñānasya
hetutvāt gavayapadāt gosādṛśyaprakāraka eva gavayabodhaḥ syāt, na
tu gavayatvaprakārakaḥ/ anubhūyate ca gavayapadāt gavayatvaprakāraka eva
śābdabodhaḥ/ ataḥ gavayatvāvacchedena gavayapadavācyatvāvagāhī 'gavayo
gavayapadavācya' iti jñānameva upamitirityapi bodhyam/
vaidharmyadarśanenāpyupamitiriti/ yatra kenacit govidharmā aśva
ityuktaṃ śrutavān kaścit kadācit kutracit govidhadharmāṇaṃ
aśvaṃ paśyati tatra vaidharmyaviśiṣṭapiṇḍadarśanaṃ karaṇam, govidharmā aśva
1. atideśavākyeti/
tadvadidamiti vākyamatideśavākyam/ prakṛte gosadṛśo gavaya iti
vākyam atideśavākyam/
2. gosadṛśapiṇḍeti/
piṇḍaśabdaḥ ākṛtiviśiṣṭavyaktiparaḥ/
gosadṛśākāragavayavyaktidarśanamityarthaḥ/
ityatideśavākyārthasmaraṇaṃ vyāpāraḥ aśvo 'śvapadavācya iti
jñānamupamitiriti bhāvaḥ/
vaiśeṣikāstvityādi/
'gavayo gavayapadavācyaḥ, gosādṛśyāt, yo gavayapadavācyo na
bhavati nāsau gosadṛśaḥ, gosadṛśaścāyam, tasmāt gavayapadavācyaḥ'
ityunamānaprayogo 'tra vivakṣitaḥ/ tathā ca
gavayapadavācyatvavyāpyagosādṛśyavānayamiti parāmarśāt jāyamānā
gavayo gavayapadavācya iti pramā anumitireva na tadvilakṣaṇā/ ato
nopamānaṃ pramāṇāntaramiti vaiśeṣikāśayaḥ/ tanmataṃ nirākaroti -
vyāptijñānamantareṇāpīti/ anyatreti/
kusumāñjalyādigrantheṣvityarthaḥ/
iti
tarkasaṅgrahadīpikāprakāśikāvyākhyāyāṃ bālapriyāyāṃ
upamānaparicchedaḥ
///dṛ///
śabdaparicchedaḥ

tarkasaṅgrahaḥ
śabdalakṣaṇam
AnTs_59 āptavākyaṃ śabdaḥ / āptas tu yathārthavaktā / vākyaṃ padasamūhaḥ / yathā gām ānayeti / śaktaṃ padam / asmāt padād ayam artho boddhavya itīśvarasaṃketaḥ śaktiḥ //
āptavākyaṃ śabdaḥ/
āptastu yathārthavaktā/
dīpikā
śabdaṃ lakṣayati -
āpteti/ āptaṃ lakṣayati - āptastviti/
prakāśikā
śabdaṃ lakṣayatīti/
upajīvyopajīvakatvasaṅgatyā śabdaṃ ni - payatītyarthaḥ/ atra
jñāyamānaśabdasya śabdapramāṇatayā śabde upamānopajīvakatvābhāvāt
upamitiśābdabodharūphalayoḥ saṅgatirbodhyā/ tathā hi -
śaktiparicchittirevopamitiḥ/ tasyāśca śābdabodhopajīvyatvena
phalayorupajīvyopajīvakatvasambhavaḥ/ tādṛśasaṅgateśca
phalaniṣṭhatve 'pi svāśrayakaraṇatvātmakaparamparāsambandhena
karaṇaniṣṭhatvāt karaṇayoranantarābhidhānaprayojakatvam/ śabdajñānasya
pramāṇatvāṅgīkartṛnavīnamate tu upamiteḥ śaktapadaviṣayakatvena
śabdapramāṇatayā tatra copamānajanyatvasyākṣatatayā svarūpayorapi
saṅgatiriti mantavyam/
mūle āptavākyaṃ śabda
iti/ śabda iti lakṣyanirdeśaḥ/ pramāṇaśabda iti tadarthaḥ/
āptavākyamiti lakṣaṇam/
bhavati hi payasā
siñcatītyādiśabdaḥ āptoktavākyam/ na tu vahninā
siñcatītyādiśabdaḥ, taduccāraṇakartuḥ
yathārthavaktṛtvarūpāptatvābhāvāt/
prakṛtavākyārthagocarayathārthajñānajanyavākyaṃ pramāṇaśabda iti tu
niṣkarṣaḥ/ vākyaprayoge vākyārthañjñānasya hetutvāt lakṣaṇasaṅgatiḥ/
sphuṭametat śabdamaṇau/
bālapriyā
upajīvyopajīvakatvasaṅgatyeti/ upamānam upajīvyaṃ
kāraṇam, śabdaḥ upajīvakaḥ kāryaḥ/ tathā ca śabdopamānayoḥ
kāryakāraṇabhāvasadbhāvāt kāryakāraṇabhāvarūpasaṅgatyā
upamānānantaraṃ śabdanirūpaṇamiti bhāvaḥ/
upajīvyopajīvakabhāvamevopapādayati - atretyādinā/
ayaṃ
bhāvaḥ-pramāṇayorūpajīvyojīvakabhāvo 'tra durvacaḥ/ śabdapramāṇaṃ hi
jñāyamānaḥ vākyātmakaḥ śabdaḥ/ upamānapramāṇaṃ tu sādṛśyadarśanam/
tatkāryatvaṃ tu śabde nāstīti/ śabdopamānātmakapramāṇayoḥ

kāryakāraṇabhāvo na sambhavati/
śabdopamānajanyapramityorevātrakāryakāraṇabhāvaḥ/ śabdajanyāpramitiḥ
śābdabodhaḥ/ upamānajanyā pramitiḥ ayamasau gavayapadavācya
ityādyākārakaḥ śaktigrāhaḥ/ śaktigrahajanyatvaṃ ca śābdabodhe vartata
iti/ na ca kāryakāraṇabhāvātmakasaṅgateḥ pramitidvayaniṣṭhatve 'pi
pramāṇadvayaniṣṭhatvābhāvāt upamānapramāṇanirūpaṇānantaraṃ
śabdapramāṇanirūpaṇe tādṛśasaṅgaternopayoga iti vācyam/
upamitiśābdabodharūpapramitidvayaniṣṭhasya kāryakāraṇabhāvasya
svāśrayajanakatvasambandhena pramāṇaniṣṭhatvāt/ svaṃ - kāryakāraṇabhāvaḥ,
svāśrayau upamitiśābdabodhau, tajjanakatvamupamānaśabdayoriti/ tathā
ca kāryakāraṇabhāvarūpasaṅgateḥ svāśrayajanakatvasambandheṃna
pramāṇaniṣṭhatvāt upamānānantaraṃ śabdanirūpaṇaṃ saṅgatamiti/ idaṃ
prācīnamatānusāreṇa/
navīnamate tu
śabdajñānameva śabdapramāṇam/ upamitirapi gavayo gavayapadavācya
ityākārikā gavayadharmikā gavayapadavācyatvaprakārikā gavayapadaṃ
gavayavācakamityākārikā gavayapadadharmikā gavayavācakatvaprakārikā vā
pakṣaviṣayakatvāt śabdajñānarūpaiva/ sā ca
sādṛśyajñānarūpopamānapramāṇajanyā/ evaṃ ca
śabdapramāṇarūpaśabdajñānātmakopamiteḥ
sādṛśyajñānātmakopamānapramāṇajanyatvāt pramāṇayorapi
kāryakāraṇabhāvarūpā saṅgatirastīti/
upamānopajīvakatvābhāvāditi/
upamānapramāṇajanyatvābhāvādityarthaḥ/ śaktiparicchittiriti/
śaktiviṣayakajñānamityarthaḥ/ tasyāśca - śaktiparicchitteśca/
śābdabodhopajīvyatvena - śābdabodhajanakatvena/
karaṇayoranantarābhidhānaprayojakatvamiti/ karaṇayoḥ pramāṇayoḥ yat
anantarābhidhānaṃ paurvāparyeṃṇābhidhānaṃ tatprayojakatvaṃ taddhetutvaṃ
saṃgaterityarthaḥ/ āptoktavākyamiti/ āptakartṛkoccāraṇaviṣayabhūtaṃ
vākyamityarthaḥ/ āptastu yathārthavakteti
mūlāt
abādhitārthaviṣayakajñānajanakaśabdaprayogakartetyartho labhyate/
yathābhūto 'bādhitār'tho yathārthaḥ/ tasya vaktā iti vigrahāt/ vaktā
tadviṣayakajñānajanakaśabdaprayogakartā/ āptavākyaṃ śabda iti mūlācca
abādhitārthaviṣayakajñānajanakaśabdaprayogakartṛkoccāraṇaviṣayaśabdatvaṃ
śabdapramāṇasya lakṣaṇamiti pratīyate/ tadapekṣayā
lāghavāt
abādhitārthaviṣayakajñānajanyavākyatvameva pramāṇaśabdasya lakṣaṇaṃ
bhavitumarhatītyāśayenāha - prakṛtavākyārtheti/
'artha buddhvā

śabdaracanā' iti nyāyāt vaktṛniṣṭhena
vākyārthaviṣayakayathārthajñānenaiva vākyarūpaḥ śabdo jāyata iti
lakṣaṇasamanvayaḥ/ tadāha - vākyaprayoga iti/ sphuṭametat
śabdamaṇāviti/ tattvacintāmaṇau śabdakhaṇḍe -
'prayogahetubhūtārthatattvajñānajanyaśabdaḥ pramāṇam' iti
gaṅgeśavākyamatrābhisaṃhitam/
///
tarkasaṅgrahaḥ
vākyaṃ tu
padasamūhaḥ/ śaktaṃ padam/ asmāt padāt ayamartho boddhavya iti
īśvarasaṅgetaḥ śaktiḥ/
dīpikā
vākyalakṣaṇamāha -
vākyamiti/ padalakṣaṇamāha - śaktamiti/
śaktinirūpaṇam
arthasmṛtyanukūlapadapadārthasambandhaḥ śaktiḥ/ sā ca
padārthāntaramiti mīmāṃsakāḥ/ tannirāsārthamāha - asmāditi/
ḍitthādīnāmiva ghaṭādīnāmapi saṅketa eva śaktiḥ, na tu
padārthāntaramityarthaḥ/
prakāśikā
mīmāṃsakamatanirāsakatvena
agrimamūlamavatārayituṃ tanmatasādhāraṇyena śaktipadārthamāha -
arthasmṛtyanukūleti/ śābdabodhajanaka-arthasmṛtyanukūlaḥ
ghaṭādipadaghaṭādirūpārthayoḥ sambandhaḥ śaktirityarthaḥ/ anukūlatvam/
iha prayojakatvam/ tacca
kāraṇatāvacchedakapadapadārthasambanadhe 'pyakṣatam/
ghaṭādipadatadarthayoranyasambandhavāraṇāya anukūlāntaṃ
vivakṣitārthakam/ anyasambandhajñānasyārthasmṛtijanakatve 'pi
śābdabodhajanakasmṛtijanakatvābhāvāt/ arthasmṛtyanukūlatvasya
adṛṣṭādisādhāraṇyāt viśeṣyamiti dhyeyam/ padārthāntaramiti/
tattatpadārthatāvacchedakābhāvakūṭavadityarthaḥ/ tenātiriktapadārthatvasya
anyamatāprasiddhatve 'pi na vyāghātaḥ/ asmāt padāt ayamartho boddhavya
iti mūlasya 'etatpadajanyabodhaviṣayo 'yamarthaḥ'
ityākārakeśvarecchā śaktirityarthaḥ/
na tu
padārthāntaramiti/ na ceśvarīyajñānasyecchāyāḥ kṛtervā
śaktirūpatvamiti vinigamanāvirahāt atiriktaiva śaktiriti vācyam/
ādhunikasaṅketasya icchārūpatayā śakterapi icchārūpatve
saṅketajñānasya anugatakāryakāraṇabhāvaḥ sambhavati nānyathā ityevaṃ
vinigamakasaṃbhavena, icchāyā eva śaktitvasvīkārāt/

na ca - bhagavadicchāyāḥ
sakalaviṣayiṇyāḥ śaktitvasvīkāre
ghaṭapadaboddhavyatvaprakārakatadicchāyāḥ paṭe 'pi sattvāt
ghaṭapadavācyatvasya atiprasaṅgaḥ/ evaṃ
gaṅgāpadajanyabodhaviṣayatvaprakārakecchāyāḥ tīre 'pi sattvena
śaktyaiva tadbodhasambhave lakṣaṇocchedāpattiriti - vācyam/ yataḥ
tattatpadavācyatvaṃ
tattatpadajanyabodhaviṣayatvaprakāratānirūpiteśvarecchīyaviśeṣyatāvattvam/
tādṛśaprakāratānirūpitaviśeṣyatāsambandhena tadicchāvattvaṃ vā/ tathā ca
tādṛśasya ghaṭapadavācyatvasya paṭe 'sattvāt nātiprasaṅgaḥ/
gaṅgādipadajanyatvasya bodhāṃśe, bodhaviṣayatvasya ca tīrāṃśe,
svātantryeṇa bhānamīśvarecchāyāṃ upeyate/ itthaṃ ca
viśakalitabhānasthale nirūpyanirūpakabhāvāpannaviṣayatāyā abhāvena
gaṅgāpadajanyatvaprakāratānirūpitabodhaviṣayatvaprakāratānirūpitav iśeṣyatāsambandhena
icchāvattvasya tīre 'sattvena na kṣatiriti saṅkṣepaḥ/
bālapriyā
śābdabodhajanaketi/ anekapadārthasaṃsargāvagāhijñānaṃ
śābdabodhaḥ/ tasya janakaṃ padārthānāṃ smaraṇam, tadanukūlaḥ
padapadārthasambandhaḥ śaktiḥ/ tadanukūlatvaṃ ca tajjanakajñānaviṣayatvam/
tathā ca yasya padapadārthayoḥ sambandhajñānamasti tasyaiva
vākyaghaṭakapadajñānāt tattatpadārthasmaraṇaṃ bhavati/ padajñānaṃ hi
ekasambandhijñānamaparasambandhismārakamiti rītyā padārthasmṛtiṃ
janayati/ yathā pūrvaṃ sambaddhatayā dṛṣṭayoḥ hastihastapakayordhadhye
paścāt kadācit ekasya hastipakarūpasambandhino darśanena aparasya
hastirūpasya sambandhinaḥ smaraṇaṃ bhavati tadvat pūrvaṃ padapadārthayoḥ
sambandhaṃ yaḥ jānāti sa eva ekasya padarūpasya sambandhinaḥ jñāne sati
aparamartharūpaṃ sambandhinaṃ smartuṃ śaknoti/ tathā ca
sambandhajñānasahakṛtāt padajñānāt padārthasmṛtiḥ tataḥ śābdabodha
iti kramo 'tra
vivakṣitaḥ/
nanu
'athasmṛtyanukūlapadapadārthasambandhaḥ śaktiḥ' iti dīpikāvākye
anukūlaśabdasya yadi kāraṇamityarthaḥ tadā
padapadārthasambandhajñānasyārthasmṛtijanakatve 'pi
padapadārthasambandhasyārthasmṛtijanakatvābhāvādasambhavaḥ/ ata āha -
anukūlatvāmiha prayojakatvamiti prayojakatvaṃ ca
kāraṇakāraṇatāvacchedakobhayasādhārāṇam/
padapadārthasambandhajñānamityasya viṣayitāsambandheta
sambandhaviśiṣṭajñānaṃ ityarthaḥ/ tathā ca arthasmṛtikāraṇam
sambandhaviśiṣṭajñānam/ tatra viṣayitāsambandhena vidyamānatayā

padapadārthasambandhasya kāraṇatāvacchedakatvamakṣatam/ kāraṇe
vidyamānasyaiva kāraṇatāvacchedakatvāt/ tathā ca padapadārthasambandhasya
arthasmṛtiprayojakatvāt tadanukūlatvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ/ tathā ca
śābdabodhajanakārthasmṛtiprayojakatve sati padapadārthasambandhatvaṃ
śakterlakṣaṇamiti paryavasannam/ tatra viśeṣyānupādāne
adṛṣṭādiṣvativyāptiḥ/ teṣāṃ kāryasāmānyaṃ prati kāraṇatayā
arthasmṛtiṃ pratyapi kāraṇatvāt/ tadvāraṇāya viśeṣyopādānam/
adṛṣṭādeḥ padapadārthasambandhatvābhāvāt nātivyāptiḥ/
viśeṣaṇānupādāne ghaṭapadasya kambugrīvādimadrūpatadarthasya ca yaḥ
kālikādisambandhaḥ tatrātivyāptiḥ/ tadvāraṇāya viśeṣaṇam/
ghaṭapadatadarthayoḥ kālikasambandhasya kathañcit arthasmṛtyanukūlatve 'pi
tasyāḥ smṛteḥ śābdabodhajanakatvaṃ nāsti/ ataḥ
śābdabodhajanakārthasmṛtyanukūlatvasya kālikasambandhe 'bhāvāt
nātivyāptiḥ/ tadāha ghaṭādipadetyādinā/ vivakṣitārthakamiti/
śābdabodhajanakasmṛtyanukūlatvārthakamityarthaḥ/
'sā ca padārthāntaram'
iti dīpikātaḥ śaktiḥ kḷptasaptapadārthātiriktaḥ padārthaḥ ityartho
labhyate/ tathā sati naiyāyikamate 'prasaddhiḥ/ kḷptapadārthātiriktatvasya
aprasiddhatvāt/ tathā ca mīmāṃsakena naiyāyikaṃ prati tatsādhane
naiyāyikenāprasiddhaviśeṣaṇatvaṃ udbhāvyatetyālocya
vyācaṣṭe-tattatpadārthatāvacchedakābhāvakūṭavadityartha iti/ pratyekaṃ
dravyādau prasiddhāḥ ye dravyatvādīnāmabhāvāḥ tadghaṭita samudāyavatī
śaktirityarthaḥ/ anyamatāprasiddhatve 'pīti/ naiyāyikamate 'prasiddhatve 'pi
ityarthaḥ/ na vyāghātaḥ - nānupapattiḥ/ asmāt padādityatra pañcamyāḥ
janyatvamarthaḥ/ tasya budhadhātvarthabodhe 'nvayaḥ/ ṇyatpratyayasya
vaṣiyatvamarthaḥ/ tathā ca etatpadajanyabodhaviṣayo 'yamartha iti
labhyate/ tadāha-iti mūlasyeti/ ādhunikasaṅketasyetyādi/
ḍitthādipadādayamartho boddhavya
ityākārakādhunikecchārūpasaṅketagrahāt ḍitthādipadāt
vyaktiviśeṣabodho bhavatīti svīkāraṇīyam/ 'ghaṭadipadāt ayamartho
bodhya' ityākārakeśvarecchārūpasaṅketagrahāt ghaṭādipadāt
ghaṭādibodha iti vaktavyam/ saṅketatvaṃ ca
tattatpadaboddhavyatvaprakārakādhunikecchā - īśvarecchayoḥsādhāraṇo
dharmaḥ/ tathā ceśvarecchāyāḥ śaktitve
ubhayasādhāraṇasṅketatvāvacchinnaviṣayakajñānatvena śābdabodhaṃ prati
ekavidhameva kāraṇatvam/ tattatpadajanyabodhaviṣayatvaprakārakasya
īśvarajñānasya īśvaraprayatnasya vā śaktitve tu ḍitthādipadasthale
icchārūpasaṅketajñānāt śābdabodhaḥ ghaṭādipadasthale tu
īśvarajñānarūpā īśvarapratnarūpa vā yā śaktiḥ tajjñānādapi
śābdabodha ityevaṃ aneke kāryakāraṇabhāvāḥ kalpanīyā iti

gauravam/ ataḥ īśvarecchaiva śaktirityarthaḥ/ vinigamakaṃ vinigamanā
iti padayoḥ anyatarapakṣasādhakayuktirityarthaḥ/
na ca bhagavadicchāyā
ityādi/ īśvarecchāyāḥ sarvaviṣayakatvamekatvaṃ cāṅgīkriyate/
sā cet śaktiḥ tarhi paṭāderapi 'ghaṭādipadavācyatvaṃ prasajyeta/ tathā
hi - viśeṣyatāsambandhena
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaprakārakabhagavadicchāvatvaṃ ghaṭapadaśakyatvamiti
vaktavyam/ 'ghaṭapadajanyabodhaviṣayo ghaṭo bhavatu' ityākārikāyāṃ
bhagavadicchāyāṃ ghaṭo viśeṣyaḥ ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaṃ prakāraḥ/
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaprakārakeśvarecchāyāḥ
svanirūpitaviśeṣyatāsambandhena ghaṭe sattvāt ghaṭasya
ghaṭapadaśakyatvam/ īśvarecchāyāśca ekatvāt tasyāḥ
'paṭapadajanyabodhaviṣayaḥ paṭo bhavatu', 'kuḍyapadajanyabodhaviṣayaḥ
kuḍyaṃ bhavatu' ityādyākārakatvamapyaṅgīkaraṇīyam/ tathā
ceśvarecchāyāṃ paṭāderapi viśeṣyatvāt
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaprakārakeśvarecchāyāḥ viśeṣyatāsambandhena
paṭādāvapi sattvāt paṭāderapi ghaṭapadavācyatvaprasaṅgaḥ/ evaṃ
'gaṅgāpadajanyabondhaviṣayaḥ pravāho bhavatu',
'tīrapadajanyabodhaviṣayaḥ tīraṃ bhavatu' ityākārakatāyā
apīśvarecchāyāḥ vaktavyatayā tatra gaṅgāpadajanyabodhaviṣayatvaṃ
prakāraḥtīraṃ viśeṣyamiti
gaṅgāpadajanyabodhaviṣayatvaprakārakeśvarecchāyāḥ viśeṣyatāsambandhena
tīre 'pi sattvāt tīrasyāpi gaṅgāpadavācyatvāt
śaktyaiva gaṅgāpadāt
tīrasya bodhasambhavena tīre gaṅgāpadasya lakṣaṇā anāvaśyikīti
lakṣaṇāyāḥ bhaṅgaśca prasajyeteti śaṅkāyāḥ āśayaḥ/
ghaṭapadaboddhavyatvaprakārakatadicchāyā iti/
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaprakārakeśvarecchāyā ityarthaṃḥ/
yatastatpadavācyatvamityādi/ viśeṣyatāsambandhena
tatpadajanyabodhaviṣayatvaprakārakeśvarecchāvattvaṃ na tatpadavācyatvam,
yena pūrvoktadoṣau syātām/ api tu
tatpadajanyabodhaviṣayatvaniṣṭhaprakāratānirūpitā yā
īśvarecchānirūpitā viśeṣyatā tadvattvam
tatpadajanyabodhaviṣayatvaniṣṭhaprakāratānirūpitaviśeṣyatāsambandhenaneśvarecchāvattvaṃvā
tatpadavācyatvam/ īśvarecchāyā ekatvena tasyāṃ sarvasya viśeṣyatve
prakāratve 'pi ca īśvarecchīyā tattatpadārthaniṣṭhā viśeṣyatā
prakārabhedena bhinnabhinnā bhavati/ evaṃ ca 'ghaṭapadajanyabodhaviṣayo
ghaṭo bhavatu,' 'paṭapadajanyabodhaviṣayaḥ paṭo bhavatu'
ityadyākārakeśvarecchānirūpitā ghaṭaniṣṭhā viśeṣyataiva
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaniṣṭhaprakāratānirūpitā, na paṭaniṣṭhā

viśeṣyatā, paṭāṃśe ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvasyeśvarecchāyā
anavagāhanāt/ ataḥ
ghaṭapadajanyabodhaviṣayatvaniṣṭhaprakāratānirūpitaviśeṣyatāsambandhena
īśvarecchāyāḥ ghaṭe eva sattvāt ghaṭasyaiva ghaṭapadavācyatvaṃ na
paṭādeḥ/ evaṃ lakṣaṇāsthale 'gaṅgāpadajanyo bodho bhavatu'
'bodhaviṣayaḥ tīraṃ bhavatu' ityākārakatvameva
īśvarecchāyāmaṅgīkriyate/
gaṅgāpadajanyatvaniṣṭhaprakāratānirūpita -
bodhaniṣṭhaprakāratānirūpita -
viṣayatva-niṣṭhaprakāratānirūpita-viśeṣyatāsambandhena
īśvarecchāvattvameva gaṅgāpadavācyatvam/
pūrvapradarśitaviśakalitabhānātmikāyāmīśvarecchāyāṃ
bodhaniṣṭhaprakāratāyāṃ
gaṅgāpadajanyatvāniṣṭhaprakāratānirūpitatvaṃnāstīti
uktasambandheneśvarecchāvattvasya tīre 'bhāvāt gaṅgāpadavācyatvaṃ
tīrasya nāstīti tīre gaṅgāpadalakṣaṇāyāḥ svīkāryatayā/ na
lakṣaṇocchedāpattiśceti bhāvaḥ/ tadṛśasya ghaṭapadavācyatvasyeti/
ghaṭapadajanyabodhaviṣaśyatvaniṣṭhaprakāratānirūpitaviśeṣyatāsambandheneśvarecchāvattvarūpasya
ghaṭapadavācyatvasyetyarthaḥ/ nātiprasaṅgaḥ - na paṭasya
ghaṭapadavācyatvaprasaṅgaḥ/
nanu śaktyā yatra
padārthabodho bhavati tatraiveśvarecchāyāṃ āvaśyakatā/ lakṣaṇatā yatra
bodhaḥ, tatra neśvarecchāyā āvaśyakatvam/
śakyasambandhamātrasyaivāpekṣitatvāt/ tathā ca 'gaṅgāpadajanyo bodho
bhavatu, bodhaviṣayastīraṃ bhavatu', ityadyākārakecchākalpanaṃ mudhā/
tīrasya gaṅgāpadavācyatvaṃ tu prāguktaprakāreṇaiva vāryate/
vācyārthaṃpravāhasambandhamātreṇa tīrasya gaṅgāpadalakṣyatvopapatterityata
āha - saṅkṣepa iti/ kāryasāmānyaṃ prati īśvarecchāyāḥ
kāraṇatvāt gaṅgāpadāt tīraviṣayakabodhaṃ pratyapi īśvarecchā
kāraṇamiti vaktavyam/ tatra kimākārā īśvarecchā kāraṇamiti
jijñāsāyāṃ tīrādau gaṅgāpadavācyatvavyavahārābhāvāt
uktaviśakalitabhānavatī īśvarecchaiva kāraṇamityavaśyavaktavyatvāt
iti bhāvaḥ/
dīpikā
viśiṣṭaśaktisthāpanam
nanu
gavādipadānāṃ jātāveva śaktiḥ, viśeṣaṇatayā jāteḥ
prathamamupasthitatvāt/ vyaktilābhastu ākṣepāditi kecit/ tanna -
'gāmānaya' ityādau vṛddhavyavahāreṇa sarvatrānayanādeḥ vyaktāveva
sambhavena, jātiviśiṣṭavyaktāveva śaktikalpanāt/

pramāśikā
viśiṣṭe śaktiṃ
vyavasthāpayituṃ mīmāṃsakamataṃ upanyasya dūṣayatigavādīti/
viśeṣaṇībhūtajātigrahamantarā viśiṣṭagrahāsambhavena viśiṣṭe
śaktikalpanaṃ na sambhavati/ ataḥ jātigrahasya prathamamapekṣitatvena
jātāveva śaktikalpanaṃ ucitam lāghavāt ityāha - viśeṣaṇatayeti/
prathamamupasthitatvāditi/ viśiṣṭagrahāt pūrvamavagatatvādityarthaḥ/
kathaṃ tarhi vyaktilābha ityata āha - vyaktīti/ ākṣepāditi/
arthāpattipramāṇādityarthaḥ/ vyaktāveva sambhaveneti/
anupapattipratisandhānaśūnyatādaśāyāmapi vyaktibhānasya
anubhavasiddhatvena cetyapi bodhyam/ viśiṣṭavyaktāveveti/ evakāreṇa
kevalajātikalpanavyavacchedaḥ/
atredaṃ
bodhyam-jāti-tadvaiśiṣṭya-tadāśrayeṣu triṣu śaktiḥ kalpanīyā/
padārthadvayasambandhasyaiva padadvayasamabhivyāhāralabhyatvenānyasyāśakyasya
śābdabodhe bhānāsambhavāditi/
navyāstu -
lakṣyatāvacchedakatvagrahamātreṇa lakṣyatāvacchedakasya yathā śābdabodhe
bhānaṃ tathā śakyatāvacchedakatvagrahamātreṇa śakyatāvacchedakasyāpi
śābdabodhe bhānaṃ sambhavatīti śakyatāvacchedake ca śaktiḥ na
kalpanīyeti vadanti/
bālapriyā
viśiṣṭe śaktiṃ
vyavasthāpayitumiti/ gavādipadānāṃ gotvādijātiviśiṣṭavyaktau
śaktiṃ nirdhārayitumityarthaḥ/ viśiṣṭagrahāsambhaveneti/
viśiṣṭaviṣayakabuddhau viśeṣaṇaviṣayakajñānasya kāraṇatvena
gotvaviśiṣṭavyaktijñānāt pūrvaṃ gotvarūpaviśeṣaṇajñānaṃ āvaśyakam/
tathā ca prathamopasthitatvāt lāghavācca jātāveva
śaktikalpanamucitam, na tu tadviśiṣṭavyaktāviti bhāvaḥ/ jātāveveti/
evakāreṇa vyaktiṣu śaktivyavacchedaḥ/ lāghavāditi/ vyaktīnāmānantyāt
jāteścaikatvāditi bhāvaḥ/ nanu jātau śaktisvīkāre gavādipadāt
gotvādijātereva bodhaḥ syāt na tu vyakteḥ/ gopadaśakyatvāt/
gopadāśakyasyāpi gopadāt bodhāṅgīkāre gopadāt
ghaṭāderapi bodhaḥ syādityaśayena śaṅkate - kathaṃ tarhīti/
arthāpattipramāṇādityartha iti/ jātiviṣayakajñānasya
vyaktiviṣayakatāniyamāt vyaktibhānaṃ vinā
jātibhānamanupapannamityanupapattipratisandhānarūpārthāpattipramāṇajanyavyaktyupasthityā
gopadajanyaśābdabodhe vyakterbhānamiti bhāvaḥ/ idamupalakṣaṇam/
gopadasya govyaktau śaktyabhāve 'pi lakṣaṇā aṅgīkriyate/ ato
lakṣaṇayā śābdabodhe vyaktibhānamityapi draṣṭavyam/ etena

govyaktivācakapadābhāve 'pi arthāpattipramāṇopasthitagovyakteḥ
śābdabodhe bhānāṅgīkāre padādanupasthitasya
pratyakṣādinopasthitasyāpi ghaṭādeḥ śābdabodhe
bhānāpattirityapāstam/ anupapattipratisandhāneti/ vyaktibhānaṃ vinā
jātibhānamanupapannamityākārakānupapattipratisandhānaśūnyakāle 'pi
vyaktibhānasyānubhavasiddhatayā nārthāpattipramāṇāt vyaktibhānam/
anvayānupapattipratisandhānaśūnyakāle 'pi vyaktibhānasyānubhavasiddhatayā
na lakṣaṇayā vyaktibhānamityarthaḥ/ kevalajātikalpanavyaccheda iti/
kevalajātau śaktikalpanasya vyavaccheda ityarthaḥ/
nanu
jātiviśiṣṭavyakttau śaktikalpane jātau, jātivyaktyoḥ yaḥ
samavāyarūpaḥ sambandhaḥ tatra ca śaktyabhāvāt kathaṃ gopadajanyabodhe
gotvajāteḥ gotvasamavāyasya ca bhānopapattiḥ/ śakyatāvacchedakatvāt
kathañcit gotvabhānopapattāvapi
śakyatānavacchedakasya
samavāyasya kathaṃ bhānam/ na cākāṅkṣayā bhānamiti vācyam/ dvābhyāṃ
padābhyāṃ upasthitayorarthayoḥ yaḥ sambandhaḥ tasya dvābhyāṃ śaktibhyāṃ
upasthitayorarthayoryaḥ sambandhaḥ tasya vā
samabhivyāhārarūpākāṅkṣābhāsyatvāt padārthatadavacchedakayoḥ
sambandhasyākāṅkṣābhāsyatvānupapatteḥ ityāśaṅkyāha - atredaṃ
bodhyamityādinā/ tathā ca ghaṭatva-samavāya-ghaṭeṣu triṣu ghaṭapadasyaikā
śaktiḥ, tathā ca śakyatvāt trayāṇāmapi ghaṭapadajanyabodhe bhānaṃ
sambhavatīti bhāvaḥ/ padārthadvayasambandhasyaiveti/
padadvayopasthapyārthadvayasambandho vā bhinnābhyāṃ
vṛttibhyāmekapadopasthāpyārthadvayasambandho vā padārthadvayasambandha
ityanena vivakṣitaḥ/ evakāreṇa śakya-śakyatāvacchedakayoḥ sambandho
vyavacchidyate/ padadvayasamabhivyāhāralabhyatveneti/
āvakāṅkṣābhāsyatvenetyarthaḥ/ anyasyāśakyasyeti/ akāṅkṣayā alabhyasya
saṃsargasya śakyatvarahitasya śakyatāvacchedakasya
ghaṭatvādijāteścetyarthaḥ/
navyāstviti/ yathā
gaṅgāyāṃ ghoṣa ityādau tīre gaṅgāpadasya lakṣaṇāsvīkāre 'pi
tīratve lakṣaṇāvirahe 'pi tīratvasya lakṣyatāvacchedakatvāt tīratvaṃ
lakṣyatāvacchedakamityākārakalakṣyatāvacchedakatvaprakārakajñānamātreṇa
alakṣyasyāpi tīratvasya śābdabodhe bhānam, tathā ghaṭatve
śaktivirahe 'pi ghaṭatvaṃ
śakyatāvacchedakamityākārakaśakyatāvacchedakatvaprakārakajñānamātreṇa
ghaṭapadāt ghaṭatvasya bhānaṃ sambhavatīti śakyatāvacchedake ghaṭādau
śaktiḥ na kalpanīyeti bhāvaḥ/
atra kecit -

śakyatāvacchedake śaktyasvīkāre pṛthivīpadāt kadācit
aṣṭadravyātiriktadravyatvena kadācidgandhavattvena kadācitpṛthivītvena
ca śābdabodhāpattiḥ/ pṛthivī pṛthivīpadaśakyā itivat
aṣṭadravyātiriktadravyaṃ
gandhavān vā
pṛthivīpadaśakyamityākārasya śaktigrahasya sambhavāt/ tīratvāvacchinne
gaṅgāpadaśakyasambandharūpalakṣaṇājñānāt tīratvena tīrabodhaḥ,
gaṅgātīratvāvacchinne gaṅgāpadalakṣaṇājñānāt gaṅgātīratvena
tīrabodha itivat/ tathā ca lakṣaṇayā
yatkiñcidekadharmāvacchinnaviṣayaka eva śābdabodha iti yathā na
niyamaḥ tathā
śakyārthabodhe 'pi niyamo na syāt/ śakyatāvacchedake śaktisvīkāre
tu pṛthivīpadāt pṛthivītvenaiva śābdabodha iti niyama upapadyate/
ataḥ śakyatāvacchedake 'pi śaktiḥ svīkaraṇīyetyāhuḥ/
taccintyam/
yaddharmaprakārakaśābdabodha iṣyate
taddharmadharmikaśakyatāvacchedakatvaprakārakaśaktijñānameva
tādṛśaśābdabodhahetuḥ/ śakyatāvacchedakaśca sarvatra
śakyatvānyūnānatiprasaktaḥ laghureva dharmaḥ, sambhavati
laghudharmasyāvacchedakatve gurudharmasya
svarūpasambandharūpāvacchedakatvānaṅgīkārāt/ tathā ca
pṛthivītvāpekṣayā aṣṭadravyātiriktadravyatvādergurutvāt na
śakyatāvacchedakatvam/ atastatra śakyatāvacchedakatvajñānaṃ pramātmakaṃ na
sambhavatīti na tasya pramātmakaśābdabodhahetutvam/ lakṣaṇāsthale tu
'tīraṃ pravāhasambandhavat' ityākārakasyeva 'gaṅgātīraṃ
pravāhasambandhavat' ityākārakasyāpi lakṣaṇājñānasyānubhavasiddhatayā
gurāvapi svarūpasambandharūpalakṣyatāvacchedakatvajñānaṃ
śābdabodhaheturupeyate/ tathā ca śaktisthale pṛthivītvenaiva śaktyā
pṛthivīpadāt pṛthivībodhaḥ, na tu aṣṭadravyātiriktadravyatvādineti
niyamaḥ, lakṣaṇāsthale kadācit tīratvena kadācit gaṅgātīratvena
bodha ityaniyamaścopapadyata iti lakṣyatāvacchedake yathā na lakṣaṇā
tathā śakyatāvacchedake 'pi na śaktiriti navīnānāmāśayaḥ/ tadetatsarvaṃ
lakṣyatāvacchedakatvagrahamātreṇa śakyatāvacchedakatvagrahamātreṇa iti
padābhyāṃ sūcitamiti dhyeyam/
dīpikā
śaktigrahopāyapratipādanam
śaktigrahaśca
vṛddhavyavahāreṇa/ vyutpitsurbālaḥ 'gāmānaya' iti
uttamavṛddhavākyaśravaṇānantaraṃ madhyamavṛddhasya pravṛttimupalabhya gavānayanaṃ
ca dṛṣṭvā madhyamavṛddhapravṛttijanakajñānasya anvayavyatirekābhyāṃ

vākyajanyatvaṃ niścitya 'aśvamānaya, gāṃ badhāna' iti vākyāntare
āvāpodvāpābhyāṃ gopadasya gotvaviśiṣṭe śaktiḥ, aśvapadasya
aśvatvaviśiṣṭe śaktiriti vyutpadyate/
prakāśikā
śaktigrahaśca
vṛddhavyavahāreṇeti/ śaktigrahastu vṛddhavyavahārādinā sambhavatītyarthaḥ/
ādinā vyākaraṇādiparigrahaḥ/ ata eva
"śaktigrahaṃ
vyākaraṇopamānakośāptavākyādvyavahārataśca/
vākyasya
śeṣādvivṛtervadanti sānnidhyataḥ siddhapadasya vṛddhāḥ//
ityabhiyuktoktiḥ
saṅgacchate/ vyākaraṇāt prakṛtipratyayādīnāṃ śaktigrahaḥ/ upamānāt
śaktigrahastu adhastāddarśitaḥ/
'apyekadantaherambalambodaragajānanāḥ' iti
kośādekadantādiśabdāḥ gaṇeśatvaviśiṣṭe śaktā ityarthakāt
gaṇeśatvaviśiṣṭe śaktigrahaḥ/ tatraikadantādiśabdānāmeva padārthatayā
teṣāṃ vibhinnatvena dvandvopapattiḥ/ 'kokilaḥ pikaśabdavācyaḥ'
ityāptavākyāt pikapadasya kokile śaktigrahaḥ/
vyavahārataḥ śaktigrahaṃ
upapādayati - vyutpitsuriti/ śaktigrahecchāvānityarthaḥ/ uttamavṛdveti/
prayojakavṛddhetyarthaḥ/ madhyamavṛddhasyeti/ prayojyavṛddhasyetyarthaḥ/
gavānayanaṃ dṛṣṭvā pravṛttimupalabhya cetyanvayaḥ/
upalabhyetyasyānumāyetyarthaḥ/ 'iyaṃ kriyā prayatnapūrvikā
vilakṣaṇakriyātvāt svīyakriyāvat' ityanumānaprayogo bodhyaḥ/
pravṛttijanakajñānasya - gavānayanagocaraprayatnajanakagavānayanajñānasya/
vākyasya viśiṣṭer'the śaktirna kalpanīyā, tādṛśārthasya
samabhivyāhāralabhyatvāt/ 'ananyalabhyo hi śabdārtha' iti
nyāyādityabhisandhimāha - aśvamānayetyādi/ āvāpodvāpābhyāmiti/
āvāpaḥ - saṅgrahaḥ/ udvāpaḥ - tyāgaḥ/ vyutpadyata iti/ vyutpattyāśrayo
bhavatītyarthaḥ/
vākyaśeṣāt yathā -
'yavamayaścarurbhavati' ityatra yavaśabdaḥ āryavyavahārāt
dīrghaśūkaviśiṣṭasya vācakaḥ, mlecchavyavahārāt priyaṅgorvācako
veti saṃndehe -
'vasante sarvasasyānāṃ
jāyate patraśātanam/
modamānāśca tiṣṭhanti
yavāḥ kaṇiśaśālinaḥ//'
iti vākyaśeṣāt

dīrghaśūkaviśiṣṭe śaktinirṇayaḥ/ priyaṅgau tu śaktibhramāt prayogaḥ/
vivaraṇāt yathā-
'payati pākaṃ karoti' ityatra yatnārthakakarotinā
sarvākhyātavyākhyānāt ākhyātasya
yatnatvaviśiṣṭe
śaktigrahaḥ/ prasiddhapadasānnidhyāt śaktigrahastu 'vikasitapadme
madhukaraḥ' ityādyagrimagranthena sphuṭībhaviṣyati ityalaṃ pallavitena/
bālapriyā
vṛddhavyavahāreṇeti/ vaddhayoḥ jñānavatoḥ vyavahāraḥ pravṛttiḥ
śabdaprayogaśca vṛddhavyavahāraḥ/ prakṛtipratyapādīnāmiti/ 'bhū
sattāyām' ityādivyākaraṇāt bhūprabhṛtīnāṃ prakṛtīnāṃ
sattādirūpārthe śaktigrahaḥ/ 'laḥ karmaṇi ca bhāve cākarmakebhyaḥ'
ityādivyākaraṇāt pratyayasyārthaṃviśeṣe śaktigrahaḥ/ adhastāddarśita
iti/ pūrvamupamānapariccheda darśitaḥ/ nanu 'apyekadantaheramba'
ityādikośe ekadantaherambādiśabdānāṃ paryāyatvena
ekārthavācakatayā kathaṃ dvandvasamāsaḥ/ padārthabheda eva
dvandvasamāsāṅgīkārādityatrāha - tatraikadantādīti/ ete śabdāḥ
etādṛśārthabodhakā iti jñāpanārthaṃ hi kośaḥ/ tatraikadantādayaḥ
śabdāḥ tattadānupūrvīkaśabdarthakā eveti bhāvaḥ/
dīpikāyām
vyutpitsurbāla ityādi/ kaścit bālakaḥ gavādipadānāṃ kasminnarthe
śaktiriti jijñāsate/ sa kadācit kenacit prerakeṇa ācāryādināṃ
śiṣyaṃ prati uktaṃ 'gāmānaya' iti vākyaṃ śṛṇvataḥ śiṣyasya gavānayanaṃ
paśyati/ tataḥ gavānayanarūpakriyāṃ prati kāraṇabhūtaṃ
prayatnamanuminoti/ tataḥ kiñcitkriyāviṣayakaprayatnaṃ prati
tatkriyāviṣayakajñānasya kāraṇatvāt tādṛśajñānaṃ prati
prayojakavṛddhaprayuktaṃ vākyameva kāraṇamityanvayavyatirekābhyāṃ
niścinoti/ tataśca prayojyavṛddhasya gokarmakānayanaviṣayakaṃ jñānaṃ
'gāmānaya' iti vākyajanyamiti niścinoti/ tatra
gopadasya
gotvaviśiṣṭe śaktiṃ vinā gopadārthasya karmatve 'nvayāsambhavāt
gopadasya gotvaviśiṣṭe śaktirityapi niścinoti ityanayā rītyā
vyavahārasya śaktigrāhakatvamiti bhāvaḥ/ pravṛttiśabdaḥ prayatnaparaḥ/
nanu pravṛttijanakasya
gavānayanaviṣayakajñānasya vākyajanyatvāt vākyasyaiva gokarmakānayane
śaktiḥ kalpyatāmityatrāha - prakāśikāyām vākyasyeti/ viśiṣṭer'the
iti/ gokarmakatvaviśiṣṭānayanarūpe vākyārthe ityarthaḥ/ tathā ca
padaśaktyā upasthitānāmarthānāṃ anvayarūpasya vākyārthasya
samabhivyāhārarūpākāṅkṣayaiva bhānopapattyā vākyārthe na śaktiriti
bhāvaḥ/ api ca gopadasyānayanānvitagavi śaktisvīkāre 'gāṃ badhāna'

ityatrāpi tādṛśagobodhopapattiḥ/ evamānayapadasya gokarmakānayane
śaktisvīkāre 'aśvamānaya' ityatrāpi tadbodhāpattiḥ/ ataḥ gopadasya
gotvaviśiṣṭe ānayapadasya ānayanatvaviśiṣṭe ca śaktirniścīyate/
kriyākārakayoranvitatvaṃ tu samabhivyāhāralabhyamityāvāpodvāpābhyāṃ
suniścayam/ etadabhiprāyeṇaiva āvāpodvāpopanyāsa iti bhāvaḥ/
vyutpatyāśrayo bhavatīti/ śaktiniścayavān bhavatītyarthaḥ/
vivaraṇādyatheti/
tatsamānārthakapadāntareṇa tadarthakathanaṃ vivaraṇam/ 'śaktigrahaṃ
vyākaraṇopamāna' ityādiślokānuktānāṃ
aṅgulinirdeśapūrvakaśabdaprayogādīnāmapi śaktigrāhakatvaṃ
manasikṛtyoktam - alaṃ pallaviteneti/
dīpikā
śabdānāṃ
siddhaparatvamapīti nirūpaṇam
nanu sarvatra
kāryaparatvāt vyavahārasya kāryaparavākya eva vyutpattiḥ na siddhapara
iti cet - na/ 'kāśyāṃ tribhuvanatilako bhūpatirāste' ityādau
siddhe 'pi vyavahārāt 'vikasitapadme madhukaraḥ tiṣṭhati' ityādau
prasiddhapadasamabhivyāhārāt siddhe 'pi madhukarādivyutpattidarśanāt
ca/
prakāśikā
vyavahārasya/
kāryaparatvāditi yojanā/ kāryaparatvaṃ ca
kṛtisādhyānayanādirūpakriyātātparyakatvam/ vyutpattiḥ - śaktigrahaḥ/
vyavacchedyaṃ sphuṭayati - na siddheti/ siddhe 'pi vyavahārāditi/ tathā ca
siddhe 'pi śaktigrahastvāvaśyakaḥ/ anyathā tatrānubhavasiddhasya śabdabodhasya
apalāpāpatteriti bhāvaḥ/
bālapriyā
siddhe 'pi śaktigraha
ityatra siddhaśabdaḥ kriyāvyatiriktaparaḥ/
dīpikā
lakṣaṇānirūpaṇam
lakṣaṇāpi
śabdavṛttiḥ/ śakyasambandho lakṣaṇā/ gaṅgāyāṃ ghoṣa ityatra
gaṅgāpadavācyapravāhasambandhādeva tīropasthitau tīre 'pi śaktirna
kalpyate/ saindhavādau lavaṇāśvayoḥ parasparasambandhābhāvāt
nānāśaktikalpanam/
lakṣaṇā trividhā -
jahallakṣaṇā, ajahallakṣaṇā, jahadajahallakṣaṇā ceti/ yatra
vācyārthasyānvayābhāvaḥ tatra jahallakṣaṇā/ yathā mañcāḥ krośantīti/ yatra

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc