તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 241260

વાચ્યાર્થસ્યાપ્યન્વયઃ તત્ર અજહદિતિ। યથા છત્રિણો ગચ્છન્તીતિ। યત્ર
વાચ્યૈકદેશત્યાગેન
એકદેશાન્વયઃ તત્ર જહદજહદિતિ। યથા તત્ત્વમસીતિ।
પ્રકાશિકા
તીરે ઽપિ શક્તિર્ન
કલ્પ્યત ઇતિ। ગઙ્ગાપદસ્યેતિ શેષઃ। નનુ એવં સૈન્ધવાદિપદાનાં
નાનાર્થકત્વાનુપપત્તિઃ, એકત્ર શક્તિઃ અન્યત્ર લક્ષણેત્યેવ નિર્વાહાદત
આહ - સૈન્ધવાદાવિતિ। આદિના હર્યાદિપરિગ્રહઃ। સમ્બન્ધાભાવાદિતિ।
સંયોગાદિરૂપસમ્બન્ધાભાવાદિત્યર્થઃ।
ઇદમુપલક્ષણમ્-પ્રસિદ્ધયોરર્થયોઃ કુત્ર લક્ષણેત્યત્ર
વિનિગમકાભાવેન ઉભયત્ર શક્તિકલ્પનસ્યાવશ્યકતેતિ।
મઞ્ચા ઇતિ। મઞ્ચપદં
મઞ્ચસ્થપુરુષે લાક્ષણિકમ્। વાચ્યાર્યસ્ય
ક્રોશનકર્તૃત્વાન્વયાભાવાદિત્યર્થઃ। વાચ્યાર્થસ્યાપીતિ। અપિના
લક્ષ્યસમુચ્ચયઃ। છત્રિણ ઇતિ। એકસાર્થવાહિત્વેન છત્ર્યચ્છત્રિષુ
ગમનકર્તૃત્વાન્વયઃ। તાત્પર્યાનુપપત્તિરેવ લક્ષણાબીજમ્। ન ચ
છત્રીત્યસ્ય મતુબર્થકેનિપ્રત્યયાન્તસ્ય પદસમૂહરૂપત્વેન
તચ્છક્યાપ્રસિદ્ધ્યા તત્સમ્બન્ધરૂપલક્ષણાયા અભાવેન
કથમિદમુદાહરણમિતિ વાચ્યમ્। ઽપ્રતિપાદ્યસમ્બન્ધ એવ લક્ષણાઽ
ઇત્યેતદભિપ્રાયેણ તદુદાહરણદાનાત્। અન્યથા ઽકાકેભ્યો દધિ
રક્ષ્યતામ્ઽ ઇત્યાદ્યુદાહર્તવ્યમ્। તત્ર કાકપદસ્ય
કાકતદિતરસાધારણદધ્યુપવાતકત્વાવચ્છિન્નપરત્વાત્।
કેચિત્તુ - છત્રપદસ્ય
એકસાર્થે લક્ષણા। તદ્ધિતાર્થઃ સમ્બન્ધી। તથા ચૈકસાર્થંસમ્બન્ધિનો
ગચ્છન્તીત્યન્વયબોધઃ ઇત્યાહુઃ।
તત્ત્વમસીતિ।
તત્પદવાચ્યે સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટે
ત્વંપદવાચ્યસ્યાન્તઃ-કરણાદિવિશિષ્ટસ્યાભેદાન્વયાનુપપત્ત્યા ઉભયત્ર
વિશેષણાંશપરિત્યાગઃ। તથા ચ તત્પદલક્ષ્યસ્ય શુદ્ધસ્ય ત્વંપદલક્ષ્યેણ
સહ અભેદાન્વયોપપત્તિરિત્યભિપ્રાયઃ। ઇદમુદાહરણં તુ
જીવબ્રહ્મણોરૈક્યં બ્રુવતાં બ્રહ્મવાદિનાં મતાભિપ્રાયેણ। નૈયાયિકમતે
તસ્યાસંમતત્વાત્। નૈયાયિકમતરીત્યા તુ ઽસાયમ્ દેવદત્તઽ
ઇત્યાદૌ તત્તાંશસ્ય ઇદાનીમસમ્ભવાદ્ધાનમ્, ઇદન્ત્વાંશસ્ય
સમ્ભવાદહાનમિતિ જહદજહલ્લક્ષણામાચક્ષતે।
પરે તુ - ઽઘટો
નિત્યઃઽ ઇત્યાદૌ ઘટત્વસ્યેવ ઽસો ઽયમ્ દેવદત્તઽ ઇત્યાદૌ
તત્તાંશસ્યોપલક્ષણતયા ભાને ન કિઞ્ચિત્ બાધકમિતિ કિં
જહદજહલ્લક્ષણયેતિ વદન્તિ।
બાલપ્રિયા
સંયોગાદિરૂપસમ્બન્ધાભાવાદિતિ। તથા ચ

શક્યસમ્બન્ધરૂપલક્ષણાયા અસમ્ભવાત્ લવણાશ્વયોરૂભયોરેવ
સૈન્ધવપદસ્ય શક્તિરિત્યર્થઃ।
મઞ્ચસ્થપુરુષ ઇતિ।
મઞ્ચસ્થશિશાવિતિ યુક્તમ્, રોદનાદિરૂપક્રોશનકર્તૃત્વસ્ય તત્રૈવ
સ્વારસિકત્વાદિત્યાહુઃ। વાચ્યાર્થસ્યેતિ। મઞ્ચપદશક્યાર્થસ્ય મઞ્ચસ્ય
સમભિવ્યાહૃતક્રોશતિપદાર્થક્રોશનકર્તૃત્વાન્વયવિરહાત્
અન્વયાનુપપત્તિરૂપલક્ષણાબીજસત્ત્વાત્ - મઞ્ચપદસ્ય મઞ્ચસ્થે પુરુષે
લક્ષણેતિ ભાવઃ। તથા ચ યાદૃશપદે
વાચ્યાર્થવિશેષ્યકેતરપદાર્થાન્વયવિષયકશાબ્દબોધજનકત્વં ન
સમ્ભવતિ તત્ર પદે જહલ્લક્ષણા, યા લક્ષણા વાચ્યાર્થં ત્યજતિ સા
જહલ્લક્ષણા, જહતી ચ સા લક્ષણા ચેતિ કર્મધારયાત્। અથવા શક્યાર્થં
જહતઃ ત્યજતઃ પદસ્ય લક્ષણા જહલ્લક્ષણેતિ ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ। યત્ર
શક્યાર્થો ન પરિત્યજ્યતે શક્યાર્થાપરિત્યાગેન લક્ષ્યાર્થબોધઃ તત્ર
અજહલ્લક્ષણા। ઽયથા છત્રિણો ગચ્છન્તિઽ ઇતિ। અત્ર છત્રિપદસ્ય
છત્ર્યચ્છત્રિઘટિતસમુદાયે લક્ષણા। એકસાર્થવાહિત્વેનેતિ।
એકસમુદાયઘટકત્વેનેત્યર્થઃ। તૃતીયાયાઃ વૈશિષ્ટ્યમર્થઃ। તસ્ય
છત્ર્યચ્છત્રિષ્વન્વયઃ। છત્રિપદલક્ષ્યેષુ એકસમુદાયઘટકત્વવિશિષ્ટેષુ
છત્ર્યચ્છત્રિષુ ગમનકર્તૃત્વાન્વય ઇતિ ભાવઃ।
નન્વન્વયાનુપપત્તિર્ન
લક્ષણાયા બીજમ્। ઽયષ્ટીઃ પ્રવેશયઽ ઇત્યાદૌ યષ્ટિપદવાચ્યાનાં
યષ્ટીનામપિ
પ્રવેશનકર્મત્વાન્વયસમ્ભવેનાન્વયાનુપપત્તિરૂપબીજાભાવાત્
યષ્ટિપદસ્ય યષ્ટિધરે લક્ષણાયા અયોગાદિત્યત આહ -
તાત્પર્યાનુપપત્તિરેવ લક્ષણાબીજમિતિ। યષ્ટિધરતાત્પર્યેણૈવ ઽયષ્ટીઃ
પ્રવેશયઽ ઇતિ વાક્યપ્રયોગાત્ લક્ષણાનઙ્ગીકારે
તાદૃશતાત્પર્યં
નોપપદ્યેતેતિ લક્ષણાબીજં તત્રાપ્યસ્તીતિ ભાવઃ।
એકકારેણાન્વયાનુપપત્તિવ્યવચ્છેદઃ।
નનુ તાર્કિકમતે શક્તં
પદમિતિ પદલક્ષણાત્ છત્રિન્ ઇતિ વાક્યમેવ। છત્રપદસ્ય છત્રે
શક્તત્વાત્ ઇનિપ્રત્યયસ્ય સમ્બન્ધે શક્તત્વાત્
પ્રકૃતિપ્રત્યયરૂપપદદ્વયસમૂહરૂપત્વાત્ છત્રિપદસ્ય। વાક્યે ચ
શક્ત્યભાવાત્ વાક્યશક્યાર્થાપ્રસિદ્ધ્યા શક્યસમ્બન્ધરૂપા લક્ષણા ન
સમ્ભવતિ। તથા ચ છત્રિન્નિત્યસ્ય અજહલ્લક્ષણોદાહરણત્વં ન સમ્ભવતીતિ
શઙ્કતે-ન ચ છત્રીત્યસ્યેતિ। મતુબર્થકેતિ। સમ્બન્ધાર્થકેત્યર્થઃ।
પ્રતિપાદ્યસમ્બન્ધ ઇતિ। બોધ્યાર્થસમ્બન્ધ
ઇત્યર્થઃ। તથા ચ
છત્રિન્નિતિ વાક્યશક્યાર્થાપ્રસિદ્ધાવપિ તાદૃશવાક્યજન્યબોધવિષયો
યોર્ઽથઃ છત્રવાનિતિ તત્સમ્બન્ધસ્ય સમુદાયે સત્ત્વાત્ વાક્યે ઽપિ
લક્ષણોપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ। અન્યથેતિ। શક્યસમ્બન્ધ એવ લક્ષણેતિ

સ્વીકાર ઇત્યર્થઃ। કાકતદિતરેતિ। કાકતદિતરબિડાલાદિસાધારણં
યત્ દધિનાશકત્વં તદવચ્છિન્ને કાકપદસ્ય લક્ષણેત્યર્થઃ।
દધિનાશકત્વેન રૂપેણ કાકસ્યાપિ બોધાત્ અજહલ્લક્ષણાત્વમ્।
પદલક્ષણયૈવ નિર્વાહં
વદતાં મતમાહ - કેચિત્ત્વિતિ। એકસાર્થ ઇતિ। એકસમુદાયત્વ
ઇત્યર્થઃ। છત્રિણો ગચ્છન્તીત્યસ્ય એકસમુદાયત્વવવન્તો
ગચ્છન્તીત્યર્થઃ। સમુદાયત્વં ચાપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વમ્। અથ વા
છત્રપદસ્ય એકસમુદાયોર્ઽથઃ, ઇનિ પ્રત્યયસ્ય
ઘટકત્વરૂપસમ્બન્ધવિશિષ્ટોર્ઽથઃ। આહુઃ ઇત્યસ્વરસોદ્ભાવનમ્।
તદ્બીજં તુ છત્રપદસ્ય છત્રિઘટિતસમુદાયત્વાર્થકત્વે
છત્રપદજન્યશાબ્દબોધે છત્રપદમુખ્યાર્થસ્શ્ય છત્રસ્ય મુખ્યવિશેષ્યતયા
ભાનાભાવાત્ અત્રત્યલક્ષણાયા અજહત્સ્વાર્થત્વાનુપપત્તિરિતિ।
અત્ર તત્પદવાચ્ય
ઇત્યાદિ। તત્ત્વમસીત્યત્ર તત્પદસ્ય સર્વજ્ઞત્વાદિવિશિષ્ટચૈતન્યં
વાચ્યોર્ઽથઃ। ત્વંપદસ્ય અન્તઃકરણવિશિષ્ટચૈતન્યં વાચ્યોર્ઽથઃ।
સમાનવિભક્તેરભેદોર્ઽથઃ। સ ચ વિશિષ્ટયોર્બાધિતઃ। અતઃ
વાચ્યાર્થૈકદેશયોઃ સર્વજ્ઞત્વ-અન્તઃકરણરૂપવિશેષણયોઃ ત્યાગેન
ચૈતન્યમાત્રં દ્વાભ્યાં પદાભ્યાં લક્ષ્યતે। સો ઽયં દેવદત્ત
ઇત્યાદાવિતિ। તત્પદસ્ય તદ્દેશતત્કાલવૃત્તિત્વવિશિષ્ટોર્ઽથઃ।
ઇદંપદસ્ય એતદ્દેશૈતત્કાલવિશિષ્ટોર્ઽથંઃ। વિશિષ્ટયોરૈક્યં ચ
બાધિતમ્। અતઃ તત્પદશક્યાર્થવિશિષ્ટૈકદેશસ્ય
તત્તદ્દેશતત્તત્કાલવૃત્તિત્વરૂપવિશેષણસ્ય ત્યાગેન વિશેષ્યે દેવદત્તે
તત્પદસ્ય લક્ષણા। એવં ચ યત્ર વિશેષણસ્ય શક્યૈકદેશસ્ય ત્યાગેન
વિશેષ્યસ્ય શક્યૈકદેશસ્ય બોધસ્તત્ર જહદજહલ્લક્ષણેત્યુક્તં ભવતિ।
પરે ત્વિતિ। યથા
ઘટો ઽનિત્ય ઇત્યત્ર ઘટત્વવિશિષ્ટે અનિત્યત્વવિશિષ્ટાભેદો ન
સમ્ભવતિ, ઘટત્વે ઽનિત્યત્વાભાવાદિતિ
ઘટત્વોપલક્ષિતે ઽનિત્યત્વાન્વયસ્વીકારેણોપપત્તિઃ, તથા સો ઽયં
દેવદત્ત ઇત્યાદાવપિ તત્તોપલક્ષિતે ઇદન્ત્વાન્વયેનોપપત્ત્યા
જહદજહલ્લક્ષણા માસ્ત્વિતિ ભાવઃ।
દીપિકા
ગૌણીવ્યઞ્જનયોર્વૃત્યન્તરત્વખણ્ડનમ્
ગૌણ્યપિ લક્ષણૈવ
લક્ષ્યમાણગુણસમ્બન્ધસ્વરૂપા। યથા અગ્નિર્માણવક ઇતિ। વ્યઞ્જનાપિ
શક્તિલક્ષણાન્તર્ભૂતા, શબ્દશક્તિમૂલા, અર્થશક્તિમૂલા ચ અનુમાનાદિના
અન્યથાસિદ્ધા।
પ્રકાશિકા
ગૌણ્યા
વૃત્ત્યન્તરત્વં નિરાચષ્ટે - ગૌણ્યપીતિ। નનુ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઽ
ઇત્યત્ર તીરે શક્યસ્ય પ્રવાહસ્યેવ ઽઅગ્નિર્માણવકઽ ઇત્યાદૌ

માણવકે શક્યસ્ય અગ્નેઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધો ન સંભવતિ ઇતિ કથં
લક્ષણયા નિર્વાહ ઇત્યત આહ - લક્ષ્યમાણેતિ। લક્ષ્યમાણો યો ગુણઃ
શુચિત્વાદિઃ તત્સમ્બન્ધરૂપાં ઇત્યર્થઃ। અયમભિપ્રાયઃ - શક્યસમ્બન્ધો
હિ લક્ષણા। સ ચ ક્વચિત્સાક્ષાત્સમ્બન્ધઃ, ક્વચિત્પરમ્પરાસમ્બન્ધઃ। એવં ચ
શક્યસ્યાગ્નેઃ સ્વનિષ્ઠશુચિત્વવત્ત્વસમ્બન્ધ એવ લક્ષણેતિ।
આલઙ્કારિકાઃ
પુનરેવમાહુઃ - ઽતીરે ઘોષઽ ઇતિ શબ્દપ્રયોગે સ્વાયત્તે
ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઃઽ ઇત્યનન્વિતાભિધાનં
શૈત્યપાવનત્વાદિપ્રતીત્યર્થમ્। ન ચ સા પ્રતીતિર્લક્ષણયા ઉપપદ્યતે
કેવલતીરલક્ષણયૈવ અન્વયાનુપપત્તિપરિહારે
શૈત્યપાવનત્વાદિવિશિષ્ટલક્ષણાયાં માનાભાવાત્। તસ્માત્
વ્યઞ્જનાવૃત્તિરઙ્ગીકર્તવ્યેતિ। તન્મતં નિરસ્યતિ -
વ્યઞ્જનાપીતિ।
શક્તિલક્ષણાન્તર્ભૂતેતિ। અયમ્ભાવઃ - નાનાર્થકસ્થલે ઽદૂરસ્થા ભૂધરા
રમ્યાઃઽ ઇત્યાદૌ ભૂધરશબ્દેન પર્વતાનામિવ રાજ્ઞામપિ શક્ત્યૈવ
પ્રતીતિઃ સમ્ભવતિ। ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઽ ઇત્યાદૌ તુ
શૈત્યપાવનત્વાદિવિશિષ્ટતીરપ્રતીતિરપિ લક્ષણાસામ્રાજ્યાદેવ। તત્ર
લક્ષણાકલ્પિકાયાઃ તાત્પર્યાનુપપત્તેરેવ સદ્ભાવાત્
કિં વ્યઞ્જનયેતિ।
નનુ શબ્દશક્તિમૂલાયા
વ્યઞ્જનાયા અન્યથાસિદ્ધત્વે ઽપિ અર્થશક્તિમૂલાયાસ્તસ્યા નાન્યથાસિદ્ધિઃ।
તથા હિ -
"ગચ્છ ગચ્છસિ ચેત્કાન્ત પન્થાનઃ સન્તુ તે
શિવાઃ।
મમાપિ જન્મ તત્રૈવ
ભૂયાત્ યત્ર ગતો ભવાન્॥"
ઇત્યાદૌ ઽહે પ્રિય
તવ ગમનોત્તરં મમ પ્રાણનાશો ભવિષ્યતિ। અતો ન ગન્તવ્યમ્ઽ
ઇત્યાદ્યર્થો વ્યજ્યતે। ન હ્યત્ર શક્તિલક્ષણાભ્યાં નિર્વાહઃ। ઇત્થં ચ
વ્યઞ્જનાયા આવશ્યકતેત્યત આહ - અર્થશક્તિમૂલા ચેતિ। ચસ્ત્વર્થઃ।
અનુમાનાદિનેતિ। અનુમાનપ્રયોગસ્તુ - ઽઇયં
મદીયગમનોત્તરકાલિકપ્રાણવિયોગવતી વિલક્ષણશબ્દપ્રયોક્તૃત્વાત્ઽ
ઇત્યાદિરૂપઃ। આદિના સંભાવનાદિ પરિગ્રહઃ।
ઉત્કટૈકતરકોટિકસંશયસ્સમ્ભાવના। ઔત્કટ્યં ચ વિષયતાવિશેષઃ।
યદિ પુનરાનુભવિકો લોકાનાં સ્વરસવાહી ઽશબ્દાત્ અમુમર્થં
પ્રત્યેમિઽ ઇત્યનુભવઃ તદા વૈયઞ્જનિકી પ્રતીતિઃ
ગીર્વાણગુરુણાપ્યશક્યવારણેતિ વ્યઞ્જનાસિદ્ધિ નિષ્પ્રત્યૂહૈવેતિ
મન્તવ્યમ્।
બાલપ્રિયા
લક્ષ્યમાણો યો

ગુણ ઇત્યાદિ। લક્ષ્યમાણઃ શક્યાર્થવૃત્તિર્યો ગુણઃ
તત્સજાતીયગુણવત્ત્વં ગૌણીવૃત્તિરિત્યર્થઃ। અગ્નિર્માણવક ઇત્યત્ર
અગ્નિપદશક્યાર્થવહ્નિવૃત્તિર્યો ગુણઃ શુચિત્વં
તત્સજાતીયશુચિત્વવાન્ માણવક ઇતિ બોધઃ। નન્વેતાદૃશ્યાઃ
ગૌણ્યા વૃત્તેઃ કથં શક્યસમ્બન્ધરૂપલક્ષણાયામન્તર્ભાવ ઇત્યત્રાહ -
અયમભિપ્રાય ઇતિ। શક્યાર્થપ્રતિયોગિકઃ સમ્બન્ધો લક્ષણા। સમ્બન્ધશ્ચ
સાક્ષાત્પરમ્પરાસાધારણઃ। ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ
ગઙ્ગાપદશક્યાર્થસ્ય સંયોગરૂપઃ સાક્ષાત્સમ્બન્ધસ્તીરે ઽસ્તિ।
અગ્નિર્માણવક ઇત્યત્ર તુ શક્યાર્થસ્યાગ્નેઃ
સ્વવૃત્તિગુણસજાતીયગુણવત્ત્વરૂપઃ પરમ્પરાસમ્બન્ધઃ માણવકે ઽસ્તિ।
ઉભયોરપિ સમ્બન્ધયોર્લક્ષણાત્વમેવેતિ ભાવઃ।
વ્યઞ્જનાખ્યામતિરિક્તાં
વૃત્તિં વદતામાલઙ્કારિકાણાં મતમનુવદતિ - આલઙ્કારિકાઃ
પુનરિતિ। યદિ ઽગઙ્ગાયાં ઘોષઽ ઇત્યાદૌ તીરવૃત્તિર્ઘોષ
ઇત્યાકારકબોધો વિવક્ષિતઃ, તર્હિ તીરવાચકં શબ્દમેવ પ્રયુઞ્જીત
તીરે ઘોષ ઇતિ। ઘોષાનન્વિતાર્થવાચકં ગઙ્ગાપદં ચ પ્રયુઞ્જીત।
અતો ઽત્ર શક્યાર્થવૃત્તિશૈત્યપાવનત્વાદિરૂપોર્ઽથો ઽપિ ઘોષે વિવક્ષિતઃ।
સ ચ ઽતીરે ઘોષઽ ઇત્યતો ન બુધ્યેત। ગઙ્ગાપદપ્રયોગે તુ
તત્સામર્થ્યાત્ ગઙ્ગાપ્રવાહગતશૈત્યપાવનત્વાદિર્વ્યજ્યત ઇતિ વક્તું
શક્યતે। ન ચ ગઙ્ગાપદસ્યૈવ શૈત્યપાવનત્વાદિવિશિષ્ટતીરે
લક્ષણાસ્તુ, તથા ચ લક્ષણયૈવ શૈત્યપાવનત્વાદિપ્રતીત્યુપપત્તેઃ
વ્યઞ્જનયા ન પ્રયોજનમિતિ વાચ્યમ્। અન્વયાનુપપત્તિર્હિ લક્ષણાબીજમ્।
સા ચ તીરલક્ષણયૈવ પરિહર્તું શક્યેતિ શૈત્યપાવનત્વાદિલક્ષણાયાં
પ્રમાણાભાવાત્। તસ્માત્ વ્યઞ્જનાખ્યા અતિરિક્તા વૃત્તિઃ સ્વીકરણીયા,
યા શક્તિલક્ષણાભ્યામનવગમ્યમર્થં પ્રત્યાયયતીત્યાલઙ્કારિકાણાં
ભાવઃ।
અયં ભાવ ઇત્યાદિ।
ઽદૂરસ્થો ભૂધરો રમ્યઽ ઇત્યત્ર ભૂધરશબ્દવાચ્યસ્ય પર્વતસ્ય
દૂરસ્થિતસ્ય રમ્યત્વં પ્રકૃતોર્ઽથઃ। અસ્થિરચિત્તત્વાત્ રાજાનો ઽપિ
દૂરસ્થા એવ રમ્યા ઇત્યપ્રકૃતોર્ઽથો ઽપ્યત્ર પ્રતીયતે। સા ચ પ્રતીતિઃ
ભૂધરશબ્દશક્તિમૂલા। તથા ચ નાનાર્થસ્થલે અર્થપ્રકરણાદિના
નિવારિતસ્યાપ્રકૃતાર્થસ્ય પ્રતીતિઃ યદ્બલાત્ ભવતિ સા
શબ્દશક્તિમૂલાવ્યઞ્જના ઇત્યાલઙ્કારિકાઃ। તત્ર ભૂધરશબ્દેન
પર્વતાનામિવ રાજ્ઞામપિ શબ્દશક્ત્યૈવ પ્રતીતિસમ્ભવાત્ નાસ્તિ
વ્યઞ્જનાયાઃ
આવશ્યકતેતિ
નૈયાયિકાઃ। એવં ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ ગઙ્ગાપદસ્ય
શૈત્યપાવનત્વાદિવિશિષ્ટતીરે લક્ષણાઙ્ગીકારેણૈવ
શૈત્યાદિપ્રતીતિરુપપદ્યતે। યદ્યપ્યત્રાન્વયાનુપપત્તિર્નાસ્તિ, તથાપિ
તાત્પર્યાનુપપત્તિરસ્તિ, શૈત્યપાવનત્વાદિબોધતાત્પર્યેણૈવ તીરપદં

પરિત્યજ્ય ગઙ્ગાપદપ્રયોગાત્ તસ્ય તાત્પર્યસ્ય લક્ષણાં
વિનાનુપપત્તેઃ। તાત્પર્યાનુપપત્તિરેવ લક્ષણાબીજમ્
નાન્વયાનુપપત્તિરિતિ પૂર્વમેવોક્તં વક્ષ્યતિ ચ દીપિકાયામ્। તથા ચ
કૃતં વ્યઞ્જનયેતિ ભાવઃ।
શઙ્કતે - નન્વિતિ।
અન્યથાસિદ્ધત્વે ઽપિ - શક્ત્યા લક્ષણયા વા ગતાર્થત્વે ઽપિ। અર્થસામર્થ્યાત્
યત્રાર્થાન્તરં પ્રતીયતે તત્રાર્થશક્તિમૂલા વ્યઞ્જના। યથા ઽગચ્છ ગચ્છસિ
ચેત્ઽ ઇત્યત્ર ભર્તા યત્ર ગચ્છતિ તત્ર દેશે નાયિકાયાઃ જન્મકથનેન
જન્મનશ્ચ મરણાનન્તરકાલિકત્વેન જન્મરૂપપદાર્થસામર્થ્યાત્
પ્રવાસોત્તરકાલિકમરણરૂપોર્ઽથો ઽભિવ્યજ્યતે। તેન ચ ગમનાભાવો
વ્યજ્યતે। અસ્યાર્થસ્ય પદવૃત્ત્યા શક્ત્યા લક્ષણયા વા પ્રતીત્યસમ્ભવાત્
વ્યઞ્જનાખ્યા વૃત્તિઃ સ્વીકાર્યેત્યાશયઃ શઙ્કિતુઃ। શિષ્ટં સ્પષ્ટમ્।
દીપિકા
લક્ષણાબીજનિરૂપણમ્
તાત્પર્યાનુપપત્તિઃ
લક્ષણાબીજમ્। તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વં તાત્પર્યમ્। તાત્પર્યજ્ઞાનં ચ
વાક્યાર્થજ્ઞાને હેતુઃ નાનાર્થાનુ રોધાત્। પ્રકરણાદિકં
તાત્પર્યગ્રાહકમ્।
પ્રકાશિકા
અન્વયાનુપપત્તેઃ
લક્ષણાબીજત્વે યષ્ટીઃ પ્રવેશય ઇત્યાદૌ લક્ષણાનુપપત્તિઃ।
તાત્પર્યાનુપપત્તેઃ તથાત્વે તુ તસ્યાસ્તત્રાપિ સત્ત્વેન યષ્ટિપદસ્ય
યષ્ટિધરે લક્ષણા સમ્ભવતીત્યાશયેનાહ - તાત્પર્યાનુપપત્તિરિતિ।
તત્પ્રતીતીતિ। તીરાદિરૂપાર્થપ્રતીતીત્યર્થઃ। નાનાર્થેતિ।
ઽસૈન્ધવમાનયઽ ઇત્યાદિનાનાર્થકસ્થલે સૈન્ધવપદસ્ય અશ્વે લવણે ચ
શક્તેઃ તુલ્યતયા શાબ્દબોધે તાત્પર્યગ્રહસ્ય કારણત્વમન્તરા
નિયતકાલે તત્તદ્બોધોપપત્તિઃ નાસ્તીતિ તત્ર
તત્કારણત્વસ્યાવશ્યકત્વે તદનુરોધેન સર્વત્ર તદાવશ્યકતેતિ ભાવઃ।
ન ચં મૌનિશ્લોકાદૌ શાબ્દબોધાનુપપત્તિઃ। તત્ર નિરુક્તતાત્પર્યસ્ય
અસત્ત્વાદિતિ વાચ્યમ્, તાત્પર્યસ્ય તત્પ્રતીતીચ્છારૂપત્વપર્યવસાનેન તત્ર
તાદૃશતાત્પર્યસ્ય સત્ત્વેનાદોષાત્। ન ચ તથાપિ
તત્પ્રતીતીચ્છારહિતશુકાદ્યુચ્ચરિતવાક્યાદપિ
શાબ્દબોધસ્યાનુભવિકતયા તત્રાનુપપત્તેઃ પરિહારાસમ્ભવ ઇતિ
શઙ્ક્યમ્। તત્રેશ્વરેચ્છામાદાયૈવાનુપપત્તેઃ પરિહારસમ્ભવાત્ ઇતિ
શઙ્ક્યમ્। તત્રેશ્વરેચ્છામાદાયૈવાનુપપત્તેઃ પરિહારસમ્ભવાત્
પરિહારસમ્ભવાત્ ઇત્યલમધિકજલ્પનેન। પ્રકરણાદિકમિતિ। આદિના
ઽસશઙ્ખચક્રો હરિઃ પૂજ્યઃઽ ઇત્યાદૌ હરિશબ્દસ્ય ભગવતિ
તાત્પર્યનિર્ણાયકસ્ય ઽસશઙ્ખચક્રઽ ઇતિ વિશેષણાદેઃ પરિગ્રહઃ।
કથં પ્રકરણાદેઃ તાત્પર્યગ્રાહકત્વમિતિ ચેત્ - ઇત્થમ્। ઽઇદં
સૈન્ધવપદં લવણબોધેચ્છયા ઉચ્ચરિતમ્ ભોજનપ્રકરણે ઉક્તત્વાત્ઽ

ઇતિ રીત્યા ગૃહાણ।
બાલપ્રિયા
નિયતકાલ ઇતિ।
કદાચિત્ લવણવિષયકઃ કદાચિત્ અશ્વવિષયક ઇત્યેવં
કાલવ્યવસ્થેત્યર્થઃ। તદનુરોધેનેતિ। નાનાર્થકસ્થલે શાબ્દબોધે
તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાનુસારેણેત્યર્થઃ। તદાવશ્યકતેતિ।
તાત્પર્યજ્ઞાનસ્યાવશ્વકતેત્યર્થઃ। નનુ
તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય
શાબ્દબોધહેતુત્વસ્વીકારે મૌનિકર્તૃકેણ વાક્યબોધકલિપ્યાદિના
યત્ર શાબ્દબોધસ્તત્ર તત્પ્રતીતીચ્છયોચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્યાભાવાત્
તાત્પર્યજ્ઞાનમસમ્ભવીતિ શઙ્કતે - ન ચ મૌનિશ્લોકાદાવિતિ।
મૌનિકર્તૃકવાક્યબોધકલિપ્યાદાવિત્યર્થઃ। નિરૂક્તતાત્પર્યસ્ય -
તત્પ્રતીતીચ્છયા ઉચ્ચરિતત્વરૂપતાત્પર્યસ્ય। તાત્પર્યં
તત્પ્રતીતીચ્છામાત્રમ્। તત્તુ મૌનિનામપ્યસ્તિ। તજ્જ્ઞાનાચ્ચ લિપ્યાદિતઃ
શાબ્દબોધ ઉપપદ્યત ઇત્યાશયેન સમાધત્તે - તાત્પર્યસ્યેતિ। નનુ
તત્પ્રતીતીચ્છાપિ ન તાત્પર્યમ્। શુકાદેઃ તાદૃશેચ્છાવિરહે ઽપિ
શુકાદ્યુચ્ચારિતવાક્યાત્ શાબ્દબોધસ્યાનુભવસિદ્ધત્વાદિત્યાશઙ્કતે -
ન ચ તથાપીતિ। ઈશ્વરેચ્છામિતિ। શુકોચ્ચારિતાદસ્માદ્વાક્યાત્
એતાદૃશાર્થબોધો ભવતુ ઇત્યાકારકેશ્વરેચ્છૈવ તત્ર તાત્પર્યમ્।
તજ્જ્ઞાનાચ્ચ શાબ્દબોધ ઇતિ ભાવઃ।
નનુ
પ્રમાજનકશુકવાક્યાદૌ ઈશ્વરેચ્છાયાસ્તાત્પર્યત્વે ઽપિ ભ્રમજનકે
ઽવહ્નિના સિઞ્ચતિઽ ઇત્યાદિશુકવાક્યે ઈશ્વરેચ્છાયાસ્તાત્પર્યત્વં ન
સમ્ભવતિ, તથા સજીશ્વરેચ્છાયાઃ વિસંવાદિત્વાપત્તેરિત્યત્રાહ -
અલમધિકજલ્પનેનેતિ। વિસંવાદિશુકવાક્યે શિક્ષકસ્યેચ્છૈવ
તાત્પર્યમ્, અતો ન દોષ ઇતિ ભાવઃ।
એકાર્થવાચકશબ્દઘટિતવાક્યાત્ શાબ્દબોધો યત્ર, તત્ર
તાત્પર્યજ્ઞાનસ્યાનુપયોગે ઽપિ નાનાર્થકસૈન્ધવાદિપદઘટિતાત્
ઽસૈન્ધવમાનયઽ ઇત્યાદિવાક્યાત્ કદાચિદશ્વાનયનબોધઃ
કદાચિલ્લવણાનયનબોધઃ ઇતિ વ્યવસ્થાયાઃ તાત્પર્યજ્ઞાનેનૈવ
નિર્વાહાત્ તાત્પર્યજ્ઞાનસ્ય શાબ્દબોધહેતુત્વમાવશ્યકમ્।
સૈન્ધવપદસ્ય અસ્મિન્નર્થે તાત્પર્યમિતિ જ્ઞાનં ચ પ્રકરણાદિના ભવતીતિ
દીપિકાયામ્
ઉક્તમ્।
તત્રાદિપદગ્રાહ્યમાહ - આદિનેતિ। પ્રકરણં નામ
ભોજનગમનાદિપ્રસ્તાવઃ। વિશેષણાદૈઃ ઇત્યાદિપદને
આભિમુખ્યાદિપરિગ્રહઃ। ભોજનપ્રકરણે ઉક્તત્વાદિતિ। યન્નૈવં તન્નૈવં
યથા પ્રમાણપ્રકરણે પ્રયુક્તં સૈન્ધવપદમિતિ શેષઃ પૂરણીયઃ। ઇતિ
રીત્યેતિ। ઇત્યનુમાનવિધયેત્યર્થઃ।
દીપિકા

અર્થાધ્યાહારખણ્ડનમ્
ઽદ્વારમ્ઽ
ઇત્યાદૌ ઽપિધેહિઽ ઇતિ શબ્દાધ્યાહારઃ। નનુ અર્થજ્ઞાનાર્થત્વાત્
શબ્દસ્યાર્થમવિજ્ઞાય
શબ્દાધ્યાહારાસમ્ભવાત્ અર્થાધ્યાહાર એવ યુક્ત ઇતિ ચેત્-ન।
પદવિશેષજન્યપદાર્થોપસ્થિતેઃ શાબ્દજ્ઞાને હેતુત્વાત્। અન્યથા ઽઘટઃ
કર્મત્વમાનયનં કૃતિઃઽ ઇત્યત્રાપિ શાબ્દજ્ઞાનપ્રસઙ્ગાત્।
પ્રકાશિકા
પ્રાભાકરમતં
નિરાકરિષ્યમાણઃ સ્વસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ - દ્વારમિતિ।
અર્થજ્ઞાનાર્થત્વાચ્છબ્દસ્યેતિ। શબ્દજ્ઞાનસ્ય અર્થજ્ઞાનફલકત્વાદિત્યર્થઃ।
એતાવતા પ્રથમત એવાર્થાનુસન્ધાને લાઘવમિતિ સૂચિતમ્। કિં ચ ઽઅર્થં
બુદ્ધ્વા શબ્દરચનાઽ ઇતિ ન્યાયેનાર્થજ્ઞાનમન્તરા
આકાઙ્ક્ષાદિમચ્છબ્દાનુસન્ધાનરૂપશબ્દાધ્યાહારસ્યૈવાસમ્ભવેન પ્રથમતઃ
અર્થાન્ધ્યાહારસ્યૈવાવશ્યકતેત્યાહ-અર્થમવિજ્ઞાયેતિ।
યથાકથઞ્ચિદુપસ્થિતપદાર્થાનાં શાબ્દબોધાનુદયેન
પદજન્યતત્વસ્યોપસ્થિતિવિશેષણતાયા આવશ્યકતયા
તાદૃશોપસ્થિતિસમ્પત્તયે શબ્દાધ્યાહાર એવ અનાયત્ત્યા અનુસર્તવ્ય
ઇત્યાહ - પદવિશેષેતિ। વિશેષપદસ્યાપિ પ્રયોજનં દર્શયિતું
ઽઘટઃ કર્મત્વમ્ઽ ઇત્યાદ્યનુધાવનમ્। તત્ર
કર્મત્વાદિપદજન્યકર્મત્વાદ્યુપસ્થિતેઃ સત્ત્વે ઽપિ
ઘટપદોત્તરામ્પદજન્યકર્મત્વાદ્યુપસ્થિતેરસત્ત્વેન ન સિદ્ધાન્તિમતે
શાબ્દબોધપ્રસઙ્ગ ઇતિ ભાવઃ। પદવિશેષજન્યેત્યત્ર વૃત્ત્યા
પદવિશેષજન્યેત્યપિ બોધ્યમ્। તેન ઽઘટમાનયઽ ઇત્યાદૌ
ઘટાદિપદાદાકાશાદેરુપસ્થિતાવપિ ન શાબ્દબોધ ઇતિ દિક્।
બાલપ્રિયા
અર્થજ્ઞાનફલકત્વાદિતિ।
શાબ્દબોધાત્મકાર્થજ્ઞાનહેતુત્વાદિત્યર્થઃ। ઇતિ ન્યાયેનેતિ। યથા
શબ્દપ્રયોગાત્મકશબ્દરચનાં પ્રતિ અર્થજ્ઞાનં કારણમ્, તથા
શબ્દાનુસન્ધાનરૂપશબ્દાધ્યાહારં પ્રત્યપિ અર્થજ્ઞાનં કારણમ્। તતશ્ચ
શબ્દાધ્યાહારાત્ પૂર્વભાવિના અર્થજ્ઞાનાત્મકેન અર્થાધ્યહારેણૈવ
શાબ્દબોધનિર્વોહે કિં શબ્દાધ્યાહારેણેતિ ભાવઃ। યથાકથઞ્ચિદિતિ।
શાબ્દબોધં પ્રતિ પદાર્થસ્મરણં કારણમ્। પદાર્થસ્મરણે
પદજ્ઞાનજન્યત્વં વિશેષણં દેયમ્। અન્યથા યત્ર પદાત્ ન
પદાર્થસ્મરણમ્, અપિ તૂદ્બોધકાદિના,
તત્રોદ્બોધકાદિજન્યપદાર્થસ્મરણસ્ય શાબ્દબોધહેતુત્વાપત્તેઃ। એવં
ચ દ્વારમિત્યાદૌ પદજ્ઞાનજન્યપિધાનોપસ્થિતિસમ્પત્તયે
પદજ્ઞાનરૂપશબ્દાધ્યાહાર એવાવશ્યક ઇતિ ભાવઃ। યથાકથઞ્ચિદિત્યસ્ય
પદજ્ઞાનાતિરિક્તેનોદ્બોધકાદિરૂપોપાયેનેત્યર્થઃ।
તાદૃશોપસ્થિતિસમ્પત્તય ઇતિ। પદજન્યપદાર્થોપસ્થિતિનિષ્પત્તય

ઇત્યર્થઃ। અનાયત્યા - અગત્યા। ઘટાદિપદાદિતિ। ઘટાદિપદસ્ય
શબ્દરૂપસ્યાકાશે સમવાયસમ્બન્ધેન વિદ્યમાનતયા સમવાયસ્ય
ઘટાદિશબ્દઃ આકાશશ્ચેતિ દ્વૌ સમ્બન્ધિનૌ। તત્રૈકસ્ય ઘટાદિપદસ્ય
જ્ઞાનાત્ અપરસ્ય આકાશસ્ય સ્મરણં ભવતિ,
એકસમ્બન્ધિજ્ઞાનમપરસમ્બન્ધિસ્મારકમિતિ ન્યાયાત્। તથા ચ
તાદૃશસ્મરણવિષયસ્યાકાશસ્ય શાબ્દબોધવારણાય વૃત્ત્યા
પદજ્ઞાનજન્યપદાર્થસ્મરણં શાબ્દબોધહેતુરિતિ વાચ્યમ્। વૃત્તિશ્ચ
શક્તિલક્ષણાન્યતરરૂપઃ સમ્બન્ધઃ। ઘટપદાદાકાશસ્મરણસ્ય
ઘટપદવૃત્તિપ્રયોજ્યત્વાભાવાત્ ન તસ્ય શાબ્દબોધહેતુત્વમિતિ
ભાવઃ। વૃત્ત્યા પદજ્ઞાનજન્યત્વં ચ વૃત્તિજ્ઞાનસહકૃતપદજ્ઞાનજન્યત્વમ્।
દીપિકા
પદવિભાગઃ
પઙ્કજાદિપદેષુ
યોગરૂઢિઃ। અવયવશક્તિર્યોગઃ। સમુદાયશક્તી રૂઢિઃ।
નિયતપદ્મત્વાદિજ્ઞાનાર્થં સમુદાયશક્તિઃ। અન્યથા કુકુદે ઽપિ
પ્રયોગપ્રસઙ્ગાત્।
પ્રકાશિકા
યદ્યપિ, પદમ્
તાવત્ ચતુર્વિધમ્ - યૌગિકમ્, રૂઢમ્, યોગરૂઢમ્, યૌગિકરૂઢમ્
ચેતિ। યોગો ઽવયવશક્તિઃ। તન્માત્રેણાર્થપ્રતિપાદકમાદ્યમ્। યથા
પાચકાદિપદમ્। રૂઢિઃ સમુદાયશક્તિઃ। તન્માત્રેણાર્થપ્રતિપાદકં
દ્વિતીયમ્। યથા ગવાદિપદમ્। યોગરૂઢિભ્યાં
પરસ્પરસહકારેણાર્થપ્રતિપાદકં તૃતીયમ્। યથા પઙ્કજાદિપદમ્।
યોગશક્ત્યા સમુદાયશક્ત્યા ચ પરસ્પરસહાયેન વિભિન્નાર્થપ્રતિપાદકં
ચતુર્થમ્। યથા ઉદ્ભિત્પદમ્ યોગેન તરુગુલ્માદેઃ રૂઢ્યા તુ
યાગવિશેષસ્ય ચ વાચકમ્। તથાપિ યોગરૂઢં
પ્રદર્શ્ય તત્ર
યોગરૂઢ્યોઃ સ્વરૂપપ્રદર્શનેન તદ્રીત્યા અન્યત્રાપિ બોદ્ધું
શક્યમિત્યભિપ્રાયેણ પઙ્કજાદિપદે યોગરૂઢિં પ્રદર્શંયતિ -
પઙ્કજાદીતિ। યોગરૂઢિરિતિ।
યોગસહિતા
રૂઢિરિત્યર્થઃ। નનુ પઙ્કજાદિશબ્દેષ્વપિ યોગ એવાસ્તુ તાવતૈવ
નિર્વાહાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય પઙ્કજશબ્દસ્ય પદ્મત્વાવચ્છિન્ને
વૃત્તિમન્તરા નિયમેન પદ્મત્વાવચ્છિન્નભાનમનુભવસિદ્ધં ન
નિર્વહતીતિ
પદ્મત્વાવચ્છિન્ને
રૂઢિરાવશ્યિકીત્યાહ - નિયતેતિ। નિયતપદ્મત્વાવચ્છિન્નભાનાનુભવે
વિપ્રતિપન્નંન પ્રત્યાહ - અન્યથેતિ।
નિયતપદ્મત્વાવચ્છિન્નભાનોપયોગિસમુદાયશક્ત્યનઙ્કીકાર
ઇત્યર્થઃ। પ્રયોગેતિ। પઙ્કજપદપ્રયોગેત્યર્થઃ।

બાલપ્રિયા
યોગો ઽવયવશક્તિરિત્યાદિ। અવયવશક્તિમાત્રેણાર્થબોધકં પદં
યૌગિકમ્। પાચકપદે પચ્ અક ઇત્યવયદ્વયમસ્તિ। તત્ર પચ્ધાતોઃ
પાકોર્ઽથઃ, અકપ્રત્યયસ્ય કર્તા અર્થઃ। પાચકપદેન પાકકર્તા બુધ્યતે।
અવયવાર્થમાત્રસ્યૈવ બોધાત્ પાચકપદં યૌગિકમ્। માત્રપદેન
યોગરૂઢપદવ્યવચ્છેદઃ। સમુદાયશક્તિમાત્રેણાર્થબોધકં રૂઢમ્,
માત્રપદેનાવયવશક્તિવ્યવચ્છેદદ્વારા યોગરૂઢપદવ્યાવૃત્તિઃ। યથા
ગવાદિપદે સમુદાયગતા શક્તિરેવ વર્તતે। શક્તપદઘટિતત્વે સતિ
સમાસભિન્નત્વે સતિ શક્તિનિરૂપકત્વં યૌગિકત્વમ્। યથા પાચકપદે
પાકશક્તપચધાતુકર્તૃશક્ત-અકપદઘટિતત્વે સતિ
પાકકર્તૃત્વરૂપૈકધર્માવચ્છિન્નશક્તિકત્વમસ્તીતિ સમન્વયઃ।
રૂઢે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય શક્તપદઘટિતત્વે સતીતિ।
1સમાસે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સમાસભિન્નત્વે સતીતિ। યદ્યપ્યેવમપિ
યોગરૂઢે પઙ્કજાદિપદે ઽતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસજતિ, તથાપિ
અવયવાર્થઘટિતધર્માવચ્છિન્નશક્તિકત્વં
1.
સમાસે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાયેતિ। ન ચ સમાસે શક્ત્યનઙ્ગીકારાત્
શક્તિનિરૂપકત્વાભાવાત્ કથમતિવ્યાપ્તિપ્રસક્તિરિતિ વાચ્યમ્।
પાચકપદસ્ય યથા પાકકર્તૃત્વરૂપૈકધર્માવચ્છિન્નશક્તત્વં તથા
રાજપુરુષાદિસમાસસ્યાપિ
રાજવિશિષ્ટપુરુષત્વરૂપૈકધર્માવચ્છિન્નશક્તિકત્વમસ્તીત્યાશયાત્।
શક્તિનિરૂપકત્વમિત્યનેન વિવક્ષિતમ્।
પાકકર્તૃત્વરૂપતાદૃશધર્માવચ્છિન્નશક્તિકત્વાત્ પાચકપદે સમન્વયઃ।
પઙ્કજપદં તુ અવયવાર્થાઘટિતપદ્મત્વાવચ્છિન્નશક્તિકમિતિ ન
તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। રૂઢત્વં તુ પદાઘટિતત્વે સતિ શક્તિનિરૂપકત્વમ્।
ગવાદિપદે ન શક્તં પદં ઘટકમિતિ પદાઘટિતત્વમસ્તિ,
ગોત્વાવચ્છિન્નશક્તત્વાચ્ચ શક્તિનિરૂપકત્વમસ્તીતિ સમન્વયઃ।
યૌગિકે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સત્યન્તમ્। અપભ્રંશે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
વિશેષ્યમ્। શક્તપદઘટિતત્વે સતિ
અવયવાર્થાઘટિતધર્માવચ્છિન્નશક્તિકત્વ્ર યોગરૂઢત્વમ્। પઙ્કજપદે
ઽપઙ્કઽ ઽજઽ ઇતિ શક્તપદદ્વયઘટિતત્વમસ્તિ,
અવયવાર્થાઘટિતપદ્મત્વાવચ્છિન્નશક્તિકત્વં ચાસ્તીતિ સમન્વયઃ।
1રૂઢિનિરૂપકતાવચ્છેદકરૂઢ્યર્થતાવચ્છેદકાસમાનાધિકરણધર્માવચ્છ્ ઇન્નશક્તપદઘટિતસમુદાયત્વવત્ત્વં
યૌગિકરૂઢત્વમ્। ઉદ્ભિદાદિપદે
રૂઢ્યર્થતાવચ્છેદકયાગત્વાસમાનાધિકરણોર્ધ્વભેદનત્વાવચ્છિન્નશક્ત -
ભિદ્ - ધાતુ - ઘટિતં યાગનિરૂપિતરૂઢિનિરૂપકતાવચ્છેદકં યત્
ઉદ્ - ભિદ્ - સમુદાયત્વં તદ્વત્ત્વસત્ત્વાત્ સમન્વયઃ। યૌગિકે
પાચકાદિપદે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય સમુદાયત્વે
રૂઢિનિરૂપકતાચછેદકત્વં વિશેષણમ્। રૂઢે
ગવાદિપદે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય શક્તપદઘટિતત્વનિવેશઃ। યોગરૂઢે

પઙ્કજાદિપદે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
રૂઢ્યર્થતાવચ્છેદકાસમાનાધિકરણધર્માંવિચ્છન્નશક્તત્વં
પદવિશેષણમિતિ નૃસિંહશાસ્ત્રિપ્રદર્શિતઃ પન્થાઃ। યોગરૂઢિભ્યાં
પરસ્પરસહકારેણેતિ। યોગશક્ત્યા પઙ્કજનિકર્તૃ ઉચ્યતે, રૂઢ્યા
પદ્મમુચ્યતે। તાભ્યાં પરસ્પરસહકારેણ પઙ્કાજ્જાયમાનં
પદ્મમુચ્યતે।
દીપિકા
અન્વિતશક્તિખણ્ડનમ્
ઽઇતરાન્વિતે
શક્તિઃઽ ઇતિ પ્રાભાકરાઃ। અન્વયસ્ય વાક્યાર્થતયા ભાનસમ્ભવાત્
અન્વયાંશે ઽપિ શક્તિર્ન કલ્પનીયેતિ ગૌતમીયાઃ।
1.
રૂઢિનિરૂપકતાવચ્છેદકં ઇતિ સમુદાયત્વે ઽન્વેતિ।
રૂઢ્યર્થતાવચ્છેદકાસમાનાધિકરણેતિ ધર્મવિશેષણમ્।
પ્રકાશિકા
યદ્યપિ ઽકાર્યાન્વિતે
શક્તિઃઽ ઇતિ પ્રાભાકરમતમ્, તથાપિ સિદ્ધાર્થપરવાક્યે
વ્યુત્પત્તેર્વ્યવસ્થાપિતત્વેન તત્સાધારણ્યાય તન્મતં પરિષ્કૃત્ય
દર્શયતિ - ઇતરાન્વિત ઇતિ। અન્વિતે શક્તિઃ ઇતિ તુ નિષ્કર્ષઃ।
અયમભિપ્રાયઃ -
કથઞ્ચિદુપસ્થિતાનાં
પદાર્થાનાં શાબ્દબોધવારણાય તદ્વિષયકશાબ્દબોધં પ્રતિ
વૃત્તિજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિતિત્વેન હેતુતાયાઃ કલ્પનીયતયા
અન્વયાંશે ઽપિ શક્તિરપેક્ષિતા। અન્યથા
તાદૃશસામાન્યકાર્યકારણભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ
સંસર્ગવિષયતાભિન્નતત્તદ્વિષયતાશાલિશાબ્દબોધં પ્રતિ
વૃત્તિજ્ઞાનાધીનતત્તદુપસ્થિતિત્વેન હેતુત્વમાસ્તામ્, તથા ચાન્વયાંશે
શક્ત્યનઙ્ગીકારે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ વાચ્યમ્। તથા સતિ
કાર્યતાવચ્છેદકગૌરવાપત્તેઃ। એવં ચ ઽઅન્વિતો ઘટો ઘટપદવાચ્યઃઽ
ઇત્યાકારકશક્તિજ્ઞાનમેવ શાબ્દબોધપ્રયોજકમિતિ।
કેચિત્તુ-ઇતરાન્વિતે શક્તિરિત્યસ્ય કાર્યાન્વિતે શક્તિરિત્યર્થં આહુઃ।
સયુક્તિકં
નૈયાયિકમતં દર્શયતિ - અન્વયસ્યેતિ। પદાર્થસંસર્ગસ્ય
પદસમભિવ્યાહારબલાદેવ શાબ્દબોધે ભાનસમ્ભવાત્
તાદૃશસંસર્ગાંશે ઽપિ શક્તિર્ન કલ્પનીયેતિ સમુદિતાર્થનિષ્કર્ષઃ।
અયમાશયઃતત્તદ્વિષયકશાબ્દબુદ્ધિં પ્રતિ
વૃત્તિજ્ઞાનાધીનતત્તદુપસ્થિતિત્વેન અનુગતકાર્યકારણભાવો ન
સમ્ભવતિ, શક્તિલક્ષણોભયસાધારણસ્ય વૃત્તિત્વસ્ય દુર્વચત્વાત્। અપિ
તુ તચ્છક્તપદજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિતિત્વેનૈકા કારણતા।
તલ્લાક્ષણિકપદજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિતિત્વેન ચ અપરા કારણતા

સ્વીકર્તવ્યા। પરસ્પરતત્તદુપસ્થિતિજન્યશાબ્દબોધે વ્યભિચારવારણાય
ચ તત્તત્કારણાવ્યવહિતોત્તરત્વં તત્તત્કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ
નિવેશનીયમ્। એવં ચ વૃત્ત્યનુપસ્થિતસ્યાપિ પદાર્થદ્વયસંસર્ગસ્ય
શાબ્દબોધોપગમે
વ્યભિચારપ્રસક્ત્યા દર્શિતદ્વિવિધકાર્યકારણભાવસ્ય નિષ્પ્રત્યૂહતેતિ
કિમન્વયાંશે શક્તિકલ્પનેન।
બાલપ્રિયા
નનુ
ઽઇતરાન્વિતે શક્તિઃ ઇતિ પ્રાભાકરાઃઽ ઇત્યયુક્તમ્। ઽકાર્યાન્વિતે
શક્તિઃઽ ઇત્યેવ તત્સિદ્ધાન્તાત્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - યદ્યપિ કાર્યાન્વિત
ઇતિ। તથાપીતિ। ઽકાશ્યાં ત્રિભુવનતિકલો ભૂપતિરાસ્તેઽ
ઇત્યાદૌ સિદ્ધે ઽપ્યર્થે શબ્દપ્રયોગાત્ સિદ્ધે ઽપ્યર્થે પદાનાં શક્તિગ્રહ
ઇતિ પૂર્વંમેવ નિરૂપિતત્વાત્ કૃતિસાધ્યક્રિયાન્વિતે શક્તિરિતિ ન
યુક્તમિત્યાલોચ્ય ઽઇતરાન્વિતે શક્તિઃઽ ઇતિ પ્રાભાકરૈકદેશિનઃ
પરિષ્કૃતવન્ત ઇતિ તન્મતમનૂદ્યત ઇતિ ભાવઃ। સિદ્ધપરવાક્યે ઽપિ
પદાર્થસ્ય ઇતરાન્વિતત્વમસ્તીતિ ઇતરાન્વિતે શક્તિરિત્યુક્તૌ
સર્વત્રોપપત્તિરિતિ। ઇતરઃ સ્વસમભિવ્યાહૃતપદાર્થઃ તદન્વિતે શક્તિઃ
સમભિવ્યાહૃતપદાર્થશ્ચ કાર્યરૂપો વા સિદ્ધરૂપો વા। ઇતરાંશસ્યાપિ
પદાન્તરેણ લાભાત્ અન્વિતે શક્તિરિત્યેવ પરિષ્કરણીયમિત્યાશયેનાહ
- અન્વિતે શક્તિરિતિ। નનુ અન્વયાંશસ્ય
સમભિવ્યાહારરૂપાકાઙ્ક્ષાલભ્યત્વાત્ તદંશે શક્તિકલ્પનમયુક્તમિત્યતઃ
અન્વયાંશે શક્તિં વદતાં પ્રાભાકરાણામાશયમુદ્ઘાટયતિ - અયમભિપ્રય
ઇતિ। કથઞ્ચિદુપસ્થિતાનામિતિ।
પદવૃત્તિજ્ઞાનાતિરિક્તકારણજન્યોપસ્થિતિવિષયાણામિત્યર્થઃ।
પદાર્થાનામન્વયઃ શાબ્દબોધે ભાષતે। અન્વયાંશે શક્ત્યસ્વીકારે
અન્વયવિષયકપદશક્તિજ્ઞાનરૂપકારણાભાવાત્ અન્વયવિષયકઃ
શાબ્દબોધઃ ન સ્યાદિતિ ભાવઃ। ન ચેતિ। ઘટમાનય ઇત્યત્ર
સંસર્ગતાખ્યવિષયતાભિન્ના યા ઘટનિષ્ઠવિષયતા તચ્છાલિશાબ્દબોધં
પ્રતિ ઽઘટઃ ઘટપદશક્યઃઽ ઇત્યાકારકવૃત્તિજ્ઞાનજન્યઘટોપસ્થિતિઃ
કારણમ્। અન્વયનિષ્ઠા યા સંસર્ગતા તચ્છાલિશાબ્દબોધં પ્રતિ તુ
શક્તિજ્ઞાનજન્યા અન્વયોપસ્થિતિર્નાપેક્ષિતા। અન્વયવિષયકશાબ્દબોધસ્ય
સંસર્ગતાભિન્નવિષયતાશાલિશાબ્દબોધત્વરૂપકાર્યતાવચ્છેદકાનાક્રાન્તત્વાદિતિ
ભાવઃ। કાર્યતાવચ્છેદકગૌરવાપત્તેરિતિ।
તદ્વિષયકશાબ્દબોધત્વાપેક્ષયા
સંસર્ગતાભિન્નતદ્વિષયતાશાલિશાબ્દબોધત્વસ્ય ગુરુત્વાદિતિ ભાવઃ।
એતન્મતે શક્તિગ્રહસ્યાકારમાહ - એવઞ્ચેતિ। તથા ચ ઘટમાનયેત્યત્ર
ઘટકર્મત્વયોઃ કર્મત્વાનયનયોઃ આનયનલોડર્થયોશ્ચાન્વયઃ
શાબ્દબોધે ભાસતે। ઘટનિષ્ઠકર્મતાનિરૂપકમાનયનં કાર્યમિતિ
શાબ્દબોધાત્। તત્ર ઘટપદસ્ય ઘટરૂપાર્થમાત્રે શક્તિસ્વીકારે
ઘટકર્મત્વયોર્યઃ આધેયત્વરૂપઃ સંસર્ગઃ તદ્વાચકપદાભાવાત્ તસ્ય

શાબ્દબોધે ભાનં ન સ્યાત્। અતઃ ઘટપદસ્ય
સ્વસમભિવ્યાહૃતામ્પદાર્થકર્મત્વાનુયોગિકાધેયત્વરૂપસંસર્ગવિશિષ્ટઘટે
શક્તિઃ। સંસર્ગંવિશિષ્ટત્વં ચ ઘટસ્ય સંસર્ગપ્રતિયોગિત્વરૂપમ્। તત્ર ચ
કર્મત્વરૂપસ્યેતરપદાર્થસ્ય અમ્પદેનૈવ લાભાત્ અનન્યલભ્યસ્યૈવ
શબ્દાર્થત્વાત્ કર્મત્વાંશે ન
ઘટપદસ્ય શક્તિઃ। એવં
અમ્પદસ્યાપિ ઘટપ્રતિયોગિકત્વોપલક્ષિતાન્વયવિશિષ્ટે કર્મત્વે શક્તિઃ।
એવં ચ ઘટકર્મત્વયોઃ સંસર્ગઃ ઘટપદ-અમ્પદશક્તિભ્યાં લભ્ય ઇતિ
અન્વયાંશઃ પદશક્ત્યૈવ ભાસતે। એવં અમ્પદાર્થકર્મત્વધાત્વર્થાનયનયોઃ
સંસર્ગો ઽપિ પદદ્વયશક્તિલભ્ય ઇતિ પ્રાભાકરાશયઃ।
નૈયાયિકાશયમાવિષ્કરોતિ - પદાર્થસંસર્ગસ્યેત્યાદિના।
પ્રાભાકરમતે ઽપિ અમ્ ઘટ ઇત્યતઃ શાબ્દબોધવારણાય
ઘટપદાવ્યવહિતોત્તરવર્ત્યમ્પદત્વજ્ઞાનં શાબ્દબોધકારણમિત્યવશ્યં
વાચ્યમ્। તથા ચ તાદૃશકારણબલાદેવ સંસર્ગાંશસ્ય શાબ્દબાધે
ભાનસમ્ભવે સંસર્ગેં શક્તિકલ્પનં નોચિતમ્। અનન્યલભ્યસ્યૈવ
શબ્દાર્થત્વાદિતિ ભાવઃ। પદસમભિવ્યાહારેતિ। પદસમભિવ્યાહારો
નામ અવ્યવહિતોત્તરત્વસમ્બન્ધેન પદવિશિષ્ટપદ - ત્વમ્। નનુ
તદ્વિષયકશાબ્દબોધં પ્રતિ વૃત્તિજ્ઞાનજન્યતદ્વિષયકોપસ્થિતિઃ
કારણમિતિ કાર્યકારણભાવસ્ય યથાકથઞ્ચિદુપસ્થિતપદાર્થાંનાં
શાબ્દબોધે ભાનવારણાય સ્વીકાર્યતયા વૃત્ત્યાનુપસ્થિતસ્ય સંસર્ગસ્ય
શાબ્દબોધે કથં ભાનમ્। તથા સતિ ઉક્તકાર્યકારણભાવે
વ્યતિરેકવ્યભિચારપ્રસઙ્ગાત્ ઇત્યતો નૈયાયિકાનાં ભાવં
સ્પષ્ટીકરોતિ - અયમાશય ઇત્યાદિના। તથા ચ પૂર્વોક્તઃ
સામાન્યકાર્યકારણભાવઃ ન સમ્ભવતિ, શક્તિલક્ષણોભયસાધારણસ્ય
વૃત્તિત્વસ્ય દુર્વચત્વાત્।
અતસ્તદર્થવિષયકશક્તિજ્ઞાનજન્યતદર્થોપસ્થિતિઃ
તદર્થવિષયકશાબ્દબોધે કારણમ્।
તદર્થિવિષયકલક્ષણાજ્ઞાનજન્યતદર્થોપસ્થિતિઃ
તદર્થવિષયકશાબ્દબોધે કારણમિતિ કાર્યકારણભાવદ્વયં
કલ્પનીયમ્। એવમપિ યત્ર ઘટવિષયકશક્તિજ્ઞાનજન્યઘટોપસ્થિત્યા
ઘટવિષયકશાબ્દબોધઃ તત્ર
ઘટવિષયકલક્ષણાજ્ઞાનજન્યઘટોપસ્થિતિરૂપકારણાભાવાત્ યત્ર
લક્ષણાજ્ઞાનજન્યઘટોપસ્થિત્યા શાબ્દબોધઃ તત્ર
શક્તિજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિતિરૂપકારણાભાવાચ્ચ કારણાભાવે ઽપિ
કાર્યોત્પત્તિરૂપઃ વ્યતિરેકવ્યભિચારો ભવતીતિ તદ્વારણાય
કાર્યતાવચ્છેદકકોટાવવ્યવહિતોત્તરત્વં નિવેશ્ય
તદ્વિષયકશક્તિજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિત્યવ્યવહિતોત્તરશાબ્દબોધં
પ્રતિ
તદ્વિષયકલક્ષણાજ્ઞાનજન્યતદુપસ્થિતિઃ કારણમિતિ કાર્યકારણભાવો
વક્તવ્યઃ। લક્ષણાજ્ઞાનાધીનશાબ્દબોધસ્ય

શક્તિજ્ઞાનજન્યોપસ્થિત્યવ્યવહિતોત્તરત્વરૂપકાર્યતાવચ્છેદકાનાક્રાન્તતયા
તત્ર શક્તિજ્ઞાનજન્યોપસ્થિત્યભાવે ઽપિ ન વ્યતિરેકવ્યભિવારઃ।
કારણાભાવે ઽપિ તત્કાર્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસ્યોત્પત્તાવેવ
વ્યતિરેકવ્યભિચારદોષાત્। તથા ચ અન્વયવિષયકશાબ્દબોધસ્ય
શક્તિલક્ષણાજ્ઞાનજન્યોપસ્થિત્યુત્તરત્વાભાવેન
દ્વિવિધકાર્યતાવચ્છેદકાનાક્રાન્તતયા તત્ર દ્વિવિધકારણાભાવે ઽપિ ન
વ્યતિરેકવ્યભિચારપ્રસઙ્ગઃ। અતઃ કાર્યકારણભાવે વ્યભિચારભિયા
નાન્વયાંશે શક્તિ કલ્પનીયેતિ ભાવઃ।
વૃત્તિત્વસ્ય
દુવચત્વાદિતિ। ન ચ શક્તિલક્ષણાન્યતરત્વમેવ વૃત્તિત્વં સુવચમિતિ
વાચ્યમ્। તદ્ભિન્નભિન્નત્વં હ્યન્યતરત્વમ્। તથા ચ
ભેદદ્વયાવચ્છિન્નભેદવત્વં તત્। ભેદદ્વયત્વં ચ
એકભેદવિશિષ્ટાપરભેદત્વમ્। તથા ચ ભેદયોર્વિશેષ્યવિશેષણભાવે
વિનિગમનાવિરહાત્
શક્તિભેદવિશિષ્ટલક્ષણાભેદાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિકભેદવત્ત્વં વા
લક્ષણાભેદવિશિષ્ટશક્તિભેદાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વં વા
લક્ષણાભેદવિશિષ્ટશક્તિભેદાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદવત્ત્વં વા
અન્યતરત્વમિત્યત્ર વિનિગમનાવિરહેણ તદુભયાવચ્છિન્નવૃત્તિજ્ઞાનસ્ય
કારણતાદ્વયં કલ્પનીયમિતિ એકકાર્યકારણભાવો ન સમ્ભવતિ
ઇત્યાશયાત્। તથા ચ અન્વયાંશઃ આકાઙ્ક્ષાલભ્ય એવેતિ સ્થિતમ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
આકાઙ્ક્ષાદિનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_60 આકાઙ્ક્ષા યોગ્યતા સંનિધિશ્ ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનહેતુઃ । પદસ્ય પદાન્તરવ્યતિરેકપ્રયુક્તાન્વયાનનુભાવકત્વમ્ આકાઙ્ક્ષા । અર્થાબાધો યોગ્યતા । પદાનામવિલમ્બેનોચ્ચારણં સંનિધિઃ ॥
અન્ત્સ્_61 આકાઙ્ક્ષાદિરહિતં વાક્યમ્ અપ્રમાણમ્ । યથા ગૌર્ અશ્વઃ પુરુષો હસ્તીતિ ન પ્રમાણમ્ આકાઙ્ક્ષાવિરહાત્ । અગ્નિના સિઞ્ચેદ્ ઇતિ ન પ્રમાણં યોગ્યતાવિરહાત્ । પ્રહરે પ્રેહરેઽસહોચ્ચારિતાનિ ગામ્ આનયેત્યાદિપદાનિ ન પ્રમાણં સંનિધ્યભાવાત્ ॥
આકાઙ્ક્ષા યોગ્યતા
સન્નિધિશ્ચ વાક્યાર્થજ્ઞાનહેતુઃ। પદસ્ય
પદાન્તરવ્યતિરેકપ્રયુક્તાન્વયાનનુભાવકત્વમાકાઙ્ક્ષા। અર્થાબાધો
યોગ્યતા। પદાનામવિલમ્બેનોચ્છારણં સન્નિધિઃ। આકાઙ્ક્ષાદિરહિતં
વાક્યં ન પ્રમાણમ્। યથા ગૌરશ્વઃ પુરુષો હસ્તી ઇતિ વાક્યં ન
પ્રમાણમ્। આકાઙ્ક્ષાવિરહાત્। અગ્નિના સિઞ્ચતીતિ વાક્યં ન પ્રમાણમ્।
યોગ્યતાવિરહાત્। પ્રહરે પ્રહરે ઽસહોચ્ચરિતાનિ ગામાનય
ઇત્યાદિપદાનિ ન પ્રમાણં સાન્નિધ્યાભાવાત્।
દીપિકા
આકાઙ્ક્ષેતિ।
આકાઙ્ક્ષાદિજ્ઞાનમિત્યર્થંઃ। અન્યથા આકાઙ્ક્ષાદિભ્રમાત્ શાબ્દભ્રમો ન
સ્યાત્। આકાઙ્ક્ષાં લક્ષયતિ - પદસ્યેતિ। યોગ્યતાલક્ષણમાહ - અર્થેતિ।
સન્નિધિલક્ષણમાહ - પદાનામિતિ। અવિલમ્બેન પદાર્થોપસ્થિતિઃ
સન્નિધિઃ। ઉચ્ચારણં તુ તદુપયોગિતયોક્તમ્। ગૌરશ્વ ઇતિ। ઘટઃ
કર્મત્વમિત્યપિ અનાકાઙ્ક્ષોદાહરણં દ્રષ્ટવ્યમ્।
પ્રકાશિકા

આકાઙ્ક્ષાદિરહિતપદસમુદાયાત્ શાબ્દબોધવારણાય
આકાઙ્ક્ષાદેઃ શાબ્દબોધહેતુત્વં અભિહિતં મૂલકૃતા। તચ્ચ
નવીનમતે ન સમ્ભવતીતિ તજ્જ્ઞાનસ્ય હેતુતામાહ -
આકાઙ્ક્ષાદિજ્ઞાનમિતિ। આદિના યોગ્યતાપરિગ્રહઃ। અન્યથા
- આકાઙ્ક્ષાદે
શાબ્દબોધહેતુત્વે। મૂલે મદસ્યેત્યાદિ। યત્પદસ્ય
યત્પદાભાવપપ્રયુક્તમન્વયબોધાજનકત્વં તત્પદસમભિવ્યાહૃતતત્પદત્વં
આકાઙ્ક્ષેત્યર્થઃ। પ્રયુક્તત્વં ચ ઽકારણાભાવાત્કાર્યાભાવઃઽ ઇતિ
પ્રતીતિસાક્ષિકઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધવિશેષઃ। અજનકત્વાન્તં પરિચારકમ્।
એકપદાર્થે ઽપરપદાર્થવત્ત્વં યોગ્યતેતિ મતે
સંશયનિશ્ચયસાધારણતત્તજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નં શાબ્દધીહેતુઃ।
બાધનિશ્ચયાભાબો યોગ્યતેતિ નવીનમતે તુ સ્વરૂપસત્યેવ યોગ્યતા
તદ્ધેતુરિતિ દિક્।
બાલપ્રિયા
તચ્ચ નવીનમતે ન સમ્ભવતીતિ।
આકાઙ્ક્ષાયાઃ શાબ્દબોધહેતુત્વે યત્ર આકાઙ્ક્ષા નાસ્તિ, પરં તુ
આકાઙ્ક્ષા અસ્તીતિ ભ્રમો ઽસ્તિ તત્ર શાબ્દબોધ ઇષ્યમાણો ન સ્યાત્।
આકાઙ્ક્ષાજ્ઞાનસ્ય હેતુત્વે તુ આકાઙ્ક્ષાવિરહે ઽપિ
તદ્વિષયકભ્રમાત્મકજ્ઞાનાત્ શાબ્દબોધ ઉપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ। એવં
યોગ્યતાયાઃ શાબ્દબોધહેતુત્વે યોગ્યતાવિરહે ઽપિ
યોગ્યતાભ્રમાચ્છાબ્દબોધો ન સ્યાત્। અતો યૌગયતાજ્ઞાનસ્ય
શાબ્દબોધહેતુત્વુ વક્તવ્યમિતિ ભાવઃ। યત્પદસ્યેતિ। યત્પદસ્ય
ઘટપદસ્ય અમ્પદાભાવપ્રયુક્તં ઘટનિષ્ઠં કર્મત્વં
ઇત્યાકારકશાબ્દબોધાજનકત્વમિતિ ઘટપદસ્ય
અમ્પદસમભિવ્યાહૃતત્વં આકાઙ્ક્ષા। કારણાભાવાત્ કાર્યાભાવ ઇતિ।
અમ્પદરૂપકારણાભાવાત્ શાબ્દબોધરૂપકાર્યાભાવ ઇત્યર્થઃ।
અજનકત્વાન્ત પરિચાયકમિતિ। તથા ચ
તત્પદસમભિવ્યાહૃતતત્પદત્વમેવાકાઙ્ક્ષા।
કીદૃશપદસમભિવ્યાહૃતકીદૃશપદત્વમિતિ જિજ્ઞાસાયાં યત્પદે ઽસતિ
યત્પદં ન બોધજનકં તત્સમભિવ્યાહૃતત્વમિતિ
જ્ઞાપનાય
અજનકાન્તમુક્તમ્ ન તુ તદપિ લક્ષણઘટકમ્, પ્રયોજનાભાવાદિતિ
ભાવઃ। પરિચાયકત્વં ચ લક્ષણાઘટકત્વે સતિ
લક્ષણઘટકપદાર્થજ્ઞાપકત્વમ્। એકપદાર્થ ઇત્યાદિ।
સ્વઘટકૈકપદપ્રતિપાદ્યર્થવિશિષ્ટાપરપદાર્થપ્રતિપાદકત્વં યોગ્યતા।
સ્વં પયસા સિઞ્ચતીતિ વાક્યમ્ તદ્ઘટકમેકપદં પયસેતિ પદં
તત્પ્રતિપાદ્યોર્ઽથઃ પયઃ કરણકત્વં તદ્વિશિષ્ટે ઽપરપદાર્થઃ સેકઃ
તત્પ્રતિપાદકત્વં પયસા સિઞ્ચતીતિ વાક્યે ઽસ્તીતિ તાદૃશવાક્યસ્ય
યોગ્યતા। એતાદૃશયોગ્યતાવિષયકં સંશયાત્મકં નિશ્ચયાત્મકં વા
જ્ઞાનં શાબ્દબોધહેતુઃ। એકપદાર્થે

અપરપદાર્થવત્ત્વાભાવરૂપબાધવિષયકનિશ્ચયાભાવો યોગ્યતેતિ
નવ્યમતે તુ બાધિનિશ્ચયાભાવરૂપયોગ્યતા પ્રતિબન્ધકાભાવવિધયા
સ્વરૂપતઃ સતી હેતુઃ ન તુ તાદૃશયોગ્યતાજ્ઞાનં કારણમિતિ ભાવઃ।
નન્વેકપદાર્થે ઽપરપદાર્થવત્ત્વં યોગ્યતેતિ પક્ષે યત્ર
વાક્યાર્થો ઽપૂર્વઃ તત્ર પૂર્વં તાદૃશયોગ્યતાજ્ઞાનસ્યાસંભવઃ।
બાધનિશ્ચયાભાવો યોગ્યતેતિ મતે તસ્ય શાબ્દબુદ્ધિં પ્રતિ
કારણત્વકલ્પનમનાવશ્યકમ્। તદ્વત્તબુદ્ધિં પ્રતિ તદભાવવત્તાનિશ્ચયઃ
પ્રતિબન્ધક ઇતિ સામાન્યપ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવેનૈવ નિર્વાહાત્
ઇત્યત આહ - દિગિતિ। તતદ્વાક્યઘટકતત્તત્પદાર્થસ્મરણે સતિ
ક્વચિન્નિશ્ચયરૂપં ક્વચિત્સંશયરૂપં વા યોગ્યતાજ્ઞાનં સમ્ભવતિ।
ભૂતલે ઘટ ઇતિ પ્રાત્યક્ષિકનિશ્ચયોત્તરં જાયમાને શાબ્દબોધે
તાદૃશપ્રાત્યક્ષિકનિશ્ચયાત્મકં યોગ્યતાજ્ઞાનં કારણમ્। યત્ર તુ
વાક્યાર્થો ઽપૂર્વઃ ઽનદ્યાસ્તીરે પઞ્ચ ફલાનિ સન્તિઽ ઇતયાદૌ તત્ર
સંશયાત્મકં યોગ્યતાજ્ઞાનં કારણમ્। અતઃપ્રથમપક્ષે ન દોષઃ।
તદ્વત્તાજ્ઞાનસામાન્યે તદભાવનિશ્ચયત્વેન સામાન્યપ્રતિબન્ધકતા ન
સમ્ભવતિ। ઘટાભાવવત્ ભૂતલમિતિ નિશ્ચયોત્તરમપિ
ઽઘટપ્રકારકભૂતલવિશેષ્યકચાક્ષુષં મે જાયતામ્ઽ ઇતિ
ઇચ્છાબલાત્ ઘટવદ્ભૂતલમિતિ ચાક્ષુષજ્ઞાનોત્પત્ત્યા
વ્યભિચારપ્રસઙ્ગાત્। અપિ તુ
તદ્વિષયકચાક્ષુષેચ્છાવિરહવિશિષ્ટતદભાવનિશ્ચયત્વેન વિશિષ્યૈવ
પ્રતિબધ્યપ્રતિબન્ધકભાવો વક્તવ્યઃ। આહાર્યાનુમિતેરનઙ્ગીકારાત્
અનુમિતિં પ્રતિ તદભાવનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકતાયાં ઇચ્છાવિરહો ન
નિવેશ્યત ઇતિ તત્પ્રકારકાનુમિતિં પ્રતિ
તદભાવનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકતાયાં ઇચ્છાવિરહો ન નિવેશ્યત ઇતિ
તત્પ્રકારકાનુમિતિં પ્રતિ તદભાવપ્રકારકનિશ્ચત્વેન પૃથગેવ
પ્રતિબન્ધકતા। એવમેવ શાબ્દબોધે ઽપિ પૃથગેવ પ્રતિબન્ધકત્વં
કલ્પનીયમિતિ બાધનિશ્ચયાભાવરૂપયોગ્યતાયાઃ
શાબ્દબોધકારણત્વમવશ્યકલ્પનીયમિતિ। દ્વિતીયપક્ષે ઽપિ ન દોષ
ઇતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અન્ત્સ્_62 વાક્યં દ્વિવિધમ્ । વૈદિકં લૌકિકં ચ । વૈદિકમ્ ઈશ્વરોક્તત્વાત્ સર્વમ્ એવ પ્રમાણમ્ । લૌકિકં ત્વ્ આપ્તોક્તં પ્રમાણમ્ । અન્યદ્ અપ્રમાણમ્ ॥
અન્ત્સ્_63 વાક્યાર્થજ્ઞાનં શબ્દજ્ઞાનમ્ । તત્કરણં શબ્દઃ ॥
વાક્યં દ્વિવિધમ્ -
વૈદિકં લૌકિકં ચેતિ। વૈદિકં ઈશ્વરોક્તત્વાત્ સર્વમપિ
પ્રમાણમ્। લૌકિકં તુ આપ્તવાક્યં પ્રમાણમ્। અન્યદપ્રમાણમ્।
વાક્યાર્થજ્ઞાનં શાબ્દજ્ઞાનમ્। તત્કરણં શબ્દઃ। એવં યથાર્થાનુભવો
નિરૂપિતઃ।
ઇતિ તર્કસઙ્ગ્રહે
શબ્દપરિચ્છેદઃ
દીપિકા

વાક્યં વિભજતે -
વાક્યમિતિ। વૈદિકસ્ય વિશેષમાહ - વૈદિકમીશ્વરોક્તત્વાતદિતિ।
વેદપૌરુષેયત્વમ્
નનુ વેદસ્ય
અનાદિત્વાત્ કથમીશ્વરોક્તત્વમિતિ ચેત્ - ન। ઽવેદઃ પૌરુષેયઃ
વાક્યસમ્હત્વાત્ ભારતાદિવત્ઽ ઇત્યનુમાનેન પૌરુષેયત્વસિદ્ધેઃ।
ન ચ સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વમુપાધિઃ, ગૌતમાદિભિઃ શિષ્યપરમ્પરયા
વેદે ઽપિ સકર્તૃકત્વસ્મરણેન સાધનવ્યાપકત્વાત્।
ઽતસ્માત્તેપાનાત્ત્રયો વેદા અજાયન્તઽ ઇતિ શ્રુતેશ્ચ।
નનુ વર્ણાઃ નિત્યાઃ, સ
એવાયં ગકાર ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાબલાત્। તથા ચ કથ વેદસ્ય
અનિત્યત્વમ્ ઇતિ ચેત્ - ન। ઽઉત્પન્નો ગકારઃ, વિનષ્ટો ગકારઃઽ
ઇત્યાદિપ્રતીત્યા વર્ણાનામનિત્યત્વાત્, ઽસો ઽયં ગકારઃઽ ઇતિ
પ્રત્યભિજ્ઞાયાઃ ઽસેયં દીપજ્વાલાઽ ઇતિવત્ સાજાત્યાવલમ્બનત્વાત્।
વર્ણાનાં નિત્યત્વે ઽપ્યાનુપૂર્વીવિશિષ્ટવાક્યસ્ય અતિત્યત્વાચ્ચ। તસ્માત્
ઈશ્વરોક્તાઃ વેદાઃ।
પ્રકાશિકા
મીમાંસકઃ શઙ્કતે - નન્વિતિ। વેદસ્ય
ઈશ્વરોક્તત્વં અનુમાનેન વ્યવસ્થાપયતિ - વેદ ઇતિ। નનુ
ઽઅષ્ટાદશપુરાણાનાં કર્તા સત્યવતીસુતઃઽ ઇત્યાદિ પ્રમાણબલેન
ભારતાદૌ કર્તા ઉપલભ્યતે। ન હિ તથા વેદે। તથા ચ
સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વસ્ય ભારતાદૌ સાધ્યવ્યાપકત્વેન પક્ષે
સાધનાવ્યપકત્વેન ચ ઉપાધિત્વાત્ કથમિદમનુમાનં
સાધકં
ભેવદિત્યાશઙ્કતે - ન ચેતિ। ગૌતમાદિભિઃશિષ્યપરમ્પરયા વેદે
કર્તુંરૂપદેશે વિવદન્તં પ્રત્યાહ - તસ્માદિતિ।
સ એવાય ગકાર ઇતિ।
અત્ર એતત્કાલિકગકારે પૂર્વકાલિકગકારાભેદો ભાસતે। સ ચ
વર્ણાનામનિત્યત્વે ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। અનિત્યત્વાદિતિ। તર્હિ
પ્રત્યભિજ્ઞાવિરોધ ઇત્યત આહ - સો ઽયમિતિ।
ઉત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયયોરન્યાર્થકત્વકલ્પનાપેક્ષયા તત્પ્રત્યયસ્ય
તથાત્વકલ્પને લાઘવમિતિ હદયમ્। ઽઅગ્નિમીલેઽ ઇત્યાદૌ આનુપૂર્વીં
- આકારોત્તરગકારોત્તરનત્વાદિરૂપા।
તત્રોત્તરત્વમવ્યવહિતોત્તરક્ષણવૃત્તિત્વં વાચ્યમ્। ઇત્થં ચ વર્ણનાં
અતિત્યત્વાનઙ્ગીકારે ઽપ્યનિત્યક્ષણઘટિતાયા આનુપૂર્વ્યા અનિત્યત્વાત્
તદ્વિશિષ્ટવાક્યસમુદાયત્મકવેદસ્ય ત્વદભિમતમનિત્યત્વં ન
સિધ્યતીતિ વર્ણાનામનિત્યત્વમેવોચિતમિત્યાહ-વર્ણાનામિતિ।
બાલપ્રિયા
મીમાંસક ઇતિ।
વેદાપૌરુષેયત્વવાદીતિ શેષઃ। વ્યવસ્થાપયતીતિ। સાધયતીત્યર્થઃ।

દીપિકાયામ્ પૌરુષેયત્વસિદ્ધેરિતિ। તથા ચોક્તાનુમાનેન વેદાનાં
પુરુષનિર્મિતત્વસિદ્ધ્યા અનાદિત્વમસિદ્ધમ્। અતો ઽનાદિત્વાત્
કથમીશ્વરોક્તત્વમિતિ શઙ્કાયા નાવસર ઇતિ ભાવઃ।
ઉપાધિત્વાદિતિ। યત્રયત્ર પૌરુષેયત્વં ભારતાદૌ તત્ર
સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વમસ્તીતિ સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વસ્ય
પૌરુષેયત્વરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વમ્ - યત્ર સાધનં વાક્યસમૂહત્વમસ્તિ
પક્ષે વેદે તત્ર સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વં નાસ્તીતિ તસ્ય
સાધનાવ્યાપકત્વમ્। અતઃ સ્મર્યભાણકર્તૃકત્વમુપાધિરિતિ ઉક્તાનુમાનં
સોપાધિકત્વાત્ દુષ્ટમિતિ કથં પૌરુષેયત્વસાધકમિત્યર્થઃ।
ગોતમાદિભિરિતિ। ગોતમઃ સ્વશિષ્યાય વેદાઃ સકર્તૃકા
ઇત્યુપદિદેશ, સો ઽપિ સ્વશિષ્યાય તથોપદિદેશેત્યેવં
શિષ્યપરમ્પરયા ગૌતમીયાઃ વેદાનાં સકર્તૃકત્વં સ્મરન્તિ। તથા ચ
સ્મર્યમાણકર્તૃકત્વસ્ય પક્ષવૃત્તિતયા સાધનાવ્યાપકત્વાભાવાત્
નોપાધિત્વમિતિ દીપિકોક્તં ન સઙ્ગચ્છતે। ગોતમાદયઃ
તથોપદિદિશુરિત્યત્ર પ્રમાણાભાવાત્ ઇતિ શઙ્કાયા અર્થઃ।
તસ્માદિતીતિ। તેપાનાત્ તપઃ કુર્વત ઈશ્વરાત્ ત્રયો વેદા
અજાયન્તેતિ શ્રુત્યર્થઃ। તથા ચ અનયા શ્રુત્યૈવ
વેદાનામીશ્વરસૃષ્ટત્વરૂપં પૌરુષૈયત્વં પ્રમિતમિતિ અનુમાનસ્ય
નાપેક્ષેતિ ભાવઃ।
અનિત્યત્વે ન
સમ્ભવતીતિ। યદિ વર્ણાઃ ઉત્પત્તિવિનાશવન્તઃ તર્હિ
પૂર્વકાલિકગકારસ્ય નષ્ટત્વાત્ એતત્કાલિકગકારે તદભેદાવગાહિની
પ્રત્યભિજ્ઞા ન સઙ્ગચ્છેતેતિ ભાવઃ। નનુ
વર્ણાનામુત્પત્તિવિનાશાવગાહિપ્રતીતિબલાત્ ઉત્પત્તિવિનાશવત્ત્વે સિદ્ધે
પૂર્વોત્તરકાલિકગકારયોરભેદાસમ્ભવાત્ ઽસો ઽયં ગકારઃઽ ઇતિ
પ્રત્યભિજ્ઞા નાભેદમવગાહતે। અપિ તુ તજ્જાતીયત્વમ્।
પૂર્વકાલિકગકારવૃત્તિગત્વજાતિમાન્ એતત્કાલિકગકાર ઇતિ
પ્રતિજ્ઞાયા અર્થઃ ઇતિ દીપિકોક્તં ન યુજ્યતે। ઽસો ઽયં ગકારઽ ઇતિ
પ્રત્યભિજ્ઞયા ગકારયોરભેદે સિદ્ધે તદ્વિરોધાત્ ઽઉત્પન્નો ગકારઃ,
વિનષ્ટો ગકારઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ ન ગકારે ઉત્પત્તિં વિનાશં વા
અવગાહતે, અપિ તુ વર્ણવ્યઞ્જકવાયુવિશેષસંયોગાદિગતસ્ય
ઉત્પત્તેર્વિનાશસ્ય ચ વર્ણે આરોપમાત્રમિત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્। અથ વા
ઉત્પન્ન ઇત્યસ્ય અભિવ્યક્ત ઇતિ વિનષ્ટ ઇત્યસ્ય નાભિવ્યક્ત ઇતિ
ચાર્થ ઇત્યપિ વક્તું શક્યત્વાત્। તથા ચ વર્ણનિત્યત્વં
નિર્બાધમિત્યાશઙ્ક્યાહ - ઉત્પત્તિવિનાશપ્રત્યયયોરિતિ। ઉત્પન્નો
ગકારઃ વિનષ્ટો ગકારઃ ઇતિ પ્રતીત્યોરિત્યર્થઃ।
અન્યાર્થકત્વકલ્પનેતિ। અભિવ્યક્ત્યાદ્યર્થકત્વકલ્પનમપેક્ષ્યેત્યર્થઃ।
દીપિકા
સ્મૃત્યાચારયોઃ
પ્રામાણ્યમ્

મન્વાદિસ્મૃતીનાં
આચારાણાં ચ વેદમૂલકતયા પ્રામાણ્યમ્। સ્મૃતિમૂલવાક્યાનાં
ઇદાનીમનધ્યયનાત્ તન્મૂલભૂતા કાચિત્ શાખા ઉત્સન્નેતિ કલ્પ્યતે।
નનુ પઠ્યમાનવેદવાક્યોત્સાદનસ્ય કલ્પયિતુમશક્યતયા
વિપ્રકીર્ણવાદસ્યાયુક્તત્વાત્ નિત્યાનુમેયો વેદો મૂલમિતિ ચેત્ -
ન। તથા સતિ કદાપિ વર્ણાનુપૂર્વીજ્ઞાનાભાવેન બોધકત્વાસમ્ભવાત્।
પ્રકાશિકા
યદ્યપિ સ્મૃત્યાદીનાં
આપ્તોક્તત્વાદેવ પ્રમાણત્વં સિધ્યતિ તત્કર્તૃમન્વાદીનામાપ્તત્વાત્,
તથાપિ તેષામાપ્તત્વે વિપ્રતિપન્નં પ્રત્યાહ - મન્વાદીતિ।
આચારાણામિતિ। આચારપ્રતિપાદકશિષ્ટવાક્યાનામિત્યર્થઃ। એતેન
પ્રમાણવિભાગવ્યાઘાતશઙ્કા નિરસ્તા। વેદાર્થં જ્ઞાત્વૈવ મન્વાદિભિઃ
તદર્થકસ્મૃત્યાદીનિ વિરચિતાનિ। અતસ્તેષાં પ્રામાણ્યમિતિ મન સિ
કૃત્વાહ - વેદમૂલકતયેતિ। નનુ તર્હિ સ વેદઃ કુતો નોપલભ્યત
ઇત્યત આહ - સ્મૃતિમૂલેતિ।
તન્મૂલેત્યાદિ।
સ્મૃત્યાદિમૂલભૂતા કાચિત્ શાખા પાઠતઃ પરિભ્રષ્ટેત્યનુમીયત
ઇત્યર્થઃ। વાક્યોત્સાદનસ્ય - વાક્યોચ્છેદસ્ય। નનુ
સમાનાનુપૂર્વીકવેદપાઠસ્ય સંપ્રદાયસિદ્ધત્વાત્ તાદૃશવેદે
કતિપયવાક્યોચ્છેદસ્ય કલ્પયિતુમશક્યત્વે ઽપિ પઠ્યમાનવેદ એવ
વિશકલિતતયા વિદ્યમાનવાક્યાનાં સ્મૃતિમૂલત્વમસ્તીત્યતાહ -
વિપ્રકીર્ણેતિ। અયુક્તત્વાદિતિ। સ્મૃત્યાદિસમાનાર્થકવાક્યાનાં
પઠ્યમાનવેદે ઽનુપલમ્ભાદિતિ ભાવઃ। નિત્યાનુમેય ઇતિ।
નિત્યો ઽનુમેયરૂપ ઇત્યર્થઃ। વર્ણાનુપૂર્વીજ્ઞાનાભાવેનેતિ।
તાદૃશજ્ઞાનસ્યાપિશાબ્દબોધહેતુત્વાત્। અન્યથા નદીદીનાદિશબ્દૈઃ
અર્થવિશેષબોધાનાપત્તિરિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ આચારસ્ય
વેદમૂલકતયા પ્રમાણત્વાઙ્ગીકારં કૃતિરૂપસ્યાચારસ્ય વિભક્તેષુ
પ્રત્યક્ષાદિષુ ચતુર્ષુ પ્રમાણેષ્વનન્તર્ગતતયા અતિરિક્તપ્રમાણત્વાપત્તૌ
ચતુર્ધા પ્રમાણવિભજનમસઙ્ગતમિત્યતો વ્યાચષ્ટૈ -
આચારપ્રતિપાદકેતિ। આચારસ્ય અનુષ્ઠાનસ્ય બોધકાનિ યાનિ
શિષ્ટાનાં વાક્યાનિ તેષામિત્યર્થઃ। એતેનેતિ।
આચારપદસ્યોક્તવાક્યપરતયાવ્યાખ્યાનેનેત્યર્થઃ। વેદાર્થં જ્ઞાત્વૈવેતિ।
તથા ચ વેદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકં વિરચિતત્વં વેદાર્થજ્ઞાનજન્યત્વં વા
વેદમૂલકત્વમિત્યુક્તં ભવતિ।
દીપિકા
શબ્દસ્યાનુમાનાન્તર્ભાવરવણ્ડનમ્।
નનુ ઽએતાનિ
પદાનિ સ્મારિતાર્થસંસર્ગવન્તિ આકાઙ્ક્ષાદિમત્પદકદમ્બકત્વાત્

ગામાનય દણ્ડેનેતિ મદ્વાક્યવત્ઽ ઇત્યનુમાનાદેવ
સંસર્ગજ્ઞાનસમ્ભવાત્ શબ્દો ન પ્રમાણાન્તરમિતિ ચેત્ - ન।
અનુમિત્યપેક્ષયા વિલક્ષણસ્ય શાબ્દજ્ઞાનસ્ય ઽશબ્દાત્પ્રત્યેમિઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયસાક્ષિકસ્ય સર્વસંમતત્વાત્।
પ્રકાશિકા
શબ્દસ્ય પૃથક્
પ્રમાણત્વમનઙ્ગીકુર્વતાં વૈશેષિકાણાં મતં દૂષયિતુમુપન્યસ્યતિ
- નન્વેતાનીત્યાદિના। એતાનિ પદાનિ - ઘટમાનય ઇત્યાદિપદાનિ।
સ્મારિતાર્થસંસર્ગવન્તીતિ। સ્મારિતાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકાણીત્યર્થઃ।
સંસર્ગે તાત્પર્યવિષયત્વં નિવેશનીયમ્। તેન સંસર્ગાન્તરમાદાય
નાર્થાન્તરતા। આકાઙ્ક્ષાદીત્યાદિના યોગ્યતાસત્યોઃ પરિગ્રહઃ।
આકાઙ્ક્ષાદિરહિતે પદકદમ્બકે વ્યભિચારવારણાય આકાઙ્ક્ષાદીતિ।
સર્વસંમતત્વાદિતિ। તથા ચ કાર્યવૈલક્ષણ્યાનુરોધેન શબ્દઃ
પ્રમાણાન્તરં ઇતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
સ્મારિતાર્થસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકાણીત્યર્થ ઇતિ।
ઘટમાનયેત્યાદિવાક્યઘટકઘટાદિપદૈઃ સ્મારિતાઃ
તાદૃશપદજન્યસ્મૃતિવિષયભૂતાઃ યે પદાર્થાઃ તેષાં યઃ સંસર્ગઃ
તદ્બિષયકજ્ઞાનપૂર્વકાણીત્યર્થઃ। તથા ચ સ્મારિતાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વં
સાધ્યમ્। સાધ્યઘટકં યત્ જ્ઞાનં તત્ ઽઅર્થં બુદ્ધ્વા શબ્દરચનાઽ
ઇતિ ન્યાયસિદ્ધં શબ્દરચનાહેતુભૂતં વક્તૃગતં જ્ઞાનં,
તજ્જન્યત્વાત્મકં તત્પૂર્વકત્વં ઘટમાનયેત્યાદિવાક્યઘટકપદેષુ
વર્તતે। ન ચૈવમપિ વાક્યાર્થજ્ઞાનપૂર્વકત્વસ્ય વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય વા
સાધ્યત્વે ઽપિ સંસર્ગરૂપસ્ય વાક્યાર્થસ્યાસાધ્યત્વાત્ વાક્યાર્થજ્ઞાનસ્ય
કથમનુમિતિરૂપત્વમ્, તદભાવે કથં તજ્જનકવાક્યસ્યાનુમાનવિધયા
પ્રમાણત્વમિતિ વાચ્યમ્। સંસર્ગવિષયકત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનસ્ય સાધ્યત્વેન
વિધેયકોટિપ્રવિષ્ટસ્ય સંસર્ગસ્યાપિ સાધ્યત્વાત્।
સંસર્ગાન્તરમાદાયેતિ। ઘટમાનયેત્યાદૌ ઘટકર્મત્વયોઃ
કર્મત્વાનયનયોશ્ચ
તાત્પર્યાવિષયકાલીકસંસર્ગજ્ઞાનપૂર્વકત્વસિદ્ધિપ્રયુક્તસ્યાર્થાન્તરસ્ય
વારણાય સંસર્ગે તાત્પર્યવિષયત્વં વિશેષણમિતિ ભાવઃ। પદાર્થે
સ્મારિતત્વવિશેષણસ્ય
પ્રયોજનમિત્થમુક્તમ્ મુક્તાવલીપ્રભાયામ્-"નૈયાયિકમતે
ઘટમિત્યાદિવાક્યજન્યે આધેયતાસમ્બન્ધેન
ઘટપ્રકારકકર્મત્વવિશિષ્યકશાબ્દબોધે ઽઘટમિતિ વાક્યમ્
ઘટપદાર્થંપ્રકારકાધેયત્વસંસર્ગકામ્પદાર્થવિશેષ્યકપ્રતીતીચ્છયા
ઉચ્ચરિતમ્ઽ ઇત્યાકારકં પદાર્થત્વેન
પદાર્થાવગાહિતાત્પર્યજ્ઞાનમેવ કારણમ્। તથા
ચામ્પદાર્થવિશેષ્યકાધેયતાસંસર્ગકઘટપદાર્થપ્રકારકજ્ઞાનસ્યાપિ
તાત્પર્યવિષયપદાર્થસંસર્ગજ્ઞાનરૂપતયા