તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 221240

સાધારણસ્યેતિ। ભાવપ્રધાનનિર્દેશતયા સાધારણ્યસ્યેત્યર્થઃ।
અવ્યભિચારાભાવરૂપતયા। તદ્ગ્રહસ્યેતિ શેષઃ।
વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમિત્યનેનાન્વયઃ। એવમગ્રે ઽપિ। હેતૌ
સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વસ્યેવ સાધ્યતાવચ્છેદકે
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્યાપિ
વ્યભિચારતયા તદ્ગ્રહસ્ય
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાભાવરૂપો
યો ઽવ્યભિચારઃ તદ્ગ્રહપ્રતિબન્ધકતેતિ ભાવઃ। હેતૌ
સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વપ્રકારકગ્રહસ્ય વ્યાપ્તિગ્રહપ્રતિબન્ધકત્વં તુ
મણિમન્ત્રાદિન્યાયેન વિશિષ્ટવ્યાપ્ત્યભાવતયા -
હેતુવ્યાપકતાવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યાભાવરૂપતયા।
વ્યાપ્તિસંશયાધાયકત્વેનેતિ।
હેતાવસાધારણ્યાદિજ્ઞાનદશાયાં હેતુસાધ્યયોઃ
સામાનાધિકરણ્યનિશ્ચયાસંભવેન પક્ષાન્તર્ભાવેન ચ
સાધ્યસંશયસત્ત્વેન વ્યાપ્તિસંશયસમ્ભવાત્ ન વ્યાપ્તિનિર્ણય ઇતિ
પ્રાચીનમતમભિપ્રેત્યેદમ્। પક્ષધર્મતાજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ। પક્ષે
પક્ષતાવચ્છેદકવિરહસ્ય હેતુવિરહસ્ય ચ નિશ્ચયદશાયાં હેતૌ
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટપક્ષવૃત્તિત્વગ્રહાસંભવાદિતિ ભાવઃ।
નનુ
પઞ્ચત્વોક્તિરસઙ્ગતા, હેતૌ ઉપાધિગ્રહદશાયામપિ
વ્યાપ્તિનિશ્ચયાસંભવેન ઉપાધિજ્ઞાનસ્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકતાયા
અવશ્યં વક્તવ્યતયા ઉપાધેરપિ હેત્વાભાસલક્ષણાક્રાન્તત્વાદત આહ -
ઉપાધિસ્ત્વિતિ। વ્યભિચારજ્ઞાનદ્વારેતિ। તથા ચ હેત્વાભાસલક્ષણે
સાક્ષાદનુમિતિતત્કરણાન્યતરપ્રતિબન્ધકત્વસ્યૈવ નિવેશનીયતયા
પરમુખનિરીક્ષકસ્યોપાધેર્ન હેત્વાભાસત્વમિતિ ભાવઃ। નનુ તથાપિ
સિદ્ધિસત્ત્વે ઽનુમિત્યનુદયાત્ તદ્વિષયસ્ય સાધ્યવત્પક્ષસ્યાપિ
હેત્વાભાસત્વમાવશ્યકમિત્યાશઙ્કાં જરન્નૈયાયિકાનાં
મતમવલમ્બ્યેષ્ટાપત્ત્યા પરિહરતિ - સિદ્ધસાધનં ત્વિતિ।
પક્ષતાવિઘટકતયેતિ। તન્મતે પક્ષતાયાઃ સાધ્યસંશયરૂપતયા
તદ્વિઘટકત્વં સાધ્યનિશ્ચયસ્યાક્ષતમિતિ ભાવઃ। અન્તર્ભવતીતિ। તથા ચ
ન વિભોગવ્યાઘાત ઇતિ ભાવઃ। દર્શિતમતમતિશિથિલમિત્યાલોચ્યાહ
- નિગ્રહેતિ। ન ચ સિદ્ધાન્તે ઽનુમિતિં પ્રતિ સિદ્ધેઃ પ્રતિબન્ધકતયા
તદ્વિષયસ્ય કથં હેત્વાભાસતા નેતિ વાચ્યમ્। સિષાધયિષાયાઃ
સિદ્ધિનિષ્ઠપ્રતિબન્ધકતાયાં ઉત્તેજકતયા કેવલ
સિષાધયિષાસહિતસિદ્ધૌ પ્રતિબન્ધકત્વાભાવેન તદ્વિષયે
ઉક્તહેત્વાભાસલક્ષણાસંસ્પર્શાત્। અધિકં
અસ્મદીયાભિનવદીધિતિવ્યાખ્યાયાં
તર્કકર્કશવિચારચાતુરીધુરીણૈરનુસન્ધેયમ્॥
ઇતિ
પ્રકાશિકાયામનુમાનપરિચ્છેદઃ

બાલપ્રિયા
ગ્રાહ્યાભાવનિશ્ચયત્વેનેતિ। અનુમિત્યા ગ્રાહ્યં યત્ સાધ્યં
તદભાવપ્રકારકનિશ્ચયત્વેનેત્યર્થઃ। તદ્વત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ
તદભાવવત્તાનિશ્ચયવિધયેતિ યાવત્। સત્પ્રતિપક્ષસ્ય -
સાધ્યાભાવવ્યાપ્યપ્રતિહેતુમાન્ પક્ષ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય।
વિરોધિજ્ઞાનસામગ્રીત્વેન - સાધ્યવત્તાજ્ઞાનવિરોધિ યત્
સાધ્યાભાવવત્તાજ્ઞાનં તજ્જનકત્વેન। તથા ચ સત્પ્રતિપક્ષજ્ઞાનં
સાધ્યાભાવવત્તાજ્ઞાનં જનયતિ તત્ સાધ્યાનુમિતિં પ્રતિબધ્નાતિ
ઇત્યેવમનુમિતિપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનોત્પાદકતયા
સત્પ્રતિપક્ષસ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ। પ્રાચીનાઃ। નવીનાસ્તુ
સાધ્યાભાવવ્યાપ્યપ્રતિહેતુમાન્ પક્ષ ઇત્યાકારકં સત્પ્રતિપક્ષજ્ઞાનં
ઽતદ્વત્તાજ્ઞાનં પ્રતિ તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનં પ્રતિબન્ધકમ્ઽ ઇતિ
રીત્યા અનુમિતિં પ્રતિબધ્નાતિ, ન તુ
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનોત્પાદકતયા પ્રતિબધ્નાતિ, સાક્ષાદેવ
પ્રતિબન્ધકત્વસમ્ભવેન ગૌરવાદિત્યાહુઃ।
ઇતરેષામિત્યાદિ।
સાધ્યવ્યાપ્યહેતુમાન્ પક્ષ ઇત્યાકારકે પરામર્શેવ્યાપ્તિગ્રહાંશે
સાધારણ્ય-વિરોધ-વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિ-અસાધારણ્ય-અનુપસંહારિત્વજ્ઞાનાનાં
પ્રતિબન્ધકત્વમ્। ઽહેતુમાન્ પક્ષઽ ઇતિ પક્ષધર્મતાજ્ઞનાંશે
આશ્રયાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધિજ્ઞાનયોઃ પ્રતિબન્ધકત્વમ્। તથા હિ -
સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વં હેતોર્વ્યાપિતરિતિ પક્ષે હેતોઃ
સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વં વ્યભિચારઃ। તથા ચ ઽપર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નેઃઽ
ઇત્યત્ર ઽધૂમાભાવવદ્વૃત્તિર્વહ્નિઃઽ ઇત્યાકારકં
સાધારણ્યરૂપવ્યભિચારાજ્ઞાનમ્ ઽધૂમાભાવવદવૃત્તિવહ્નિમાન્ પર્વતઃઽ
ઇત્યાકારકપરામર્શે ધૂમાભાવવદવૃત્તિર્વહ્નિરિતિ વ્યાપ્તિભાનાંશે
તદ્વત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ તદભાવવત્તાનિશ્ચયવિધયા પ્રતિબન્ધકમ્।
હેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં
વ્યાપ્તિરિતિ પક્ષે
સાધ્યતાવચ્છેદકે
હેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વસ્યૈવ
વ્યભિચારતયા ઽવહ્ન્યધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં
ધૂમત્વમ્ઽ ઇત્યાકારકં વ્યભિચારજ્ઞાનમ્
ઽવહ્ન્યધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધૂમત્વાવચ્છિન્નધૂમસમાનાધિકરણવહ્નિમાન્
પર્વતઃઽ
ઇત્યાકારકપરામર્શેં
ઽપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકં ધૂમત્વમ્ઽ ઇત્યંશભાનં પ્રતિ
પ્રતિબન્ધકમ્। એતાદૃશસિદ્ધાન્તવ્યાપ્તિવિષયકપરામર્શં પ્રતિ
ઽસાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિઃ હેતુઃઽ ઇત્યાકાકવ્યભિચારજ્ઞાનસ્ય
ગ્રાહ્યાભાવાનવગાહિતયા નાસ્તિ પ્રતિબન્ધકત્વમ્।
તાદૃશવ્યભિચારજ્ઞાનકાલે ઽપિ યદિ

સિદ્ધાન્તવ્યાપ્તિજ્ઞાનાનુત્પત્તિરનુભવસિદ્ધા તર્હિ તસ્ય
મણિમન્ત્રાદિન્યાયેનૈવ પ્રતિબન્ધકતા વક્તવ્યા। ઽશબ્દો નિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽનિત્યત્વાસમાનાધિકરણં કૃતકત્વમ્ઽ
ઇત્યાકારકસ્ય સાધ્યાસામાનાધિકરણ્યાત્મકવિરોધજ્ઞાનસ્ય
ઽનિત્યત્વસમાનાધિકરણં કૃતકત્વમ્ઽ
ઇત્યાકારકવ્યાપ્તિઘટકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યાવગાહિબુદ્ધિં પ્રતિ
પ્રતિબન્ધકત્વમ્। ઽસાધ્યવ્યાપ્યત્વાભાવવાન્ હેતુઃઽ
ઇત્યાકારકવ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિજ્ઞાનસ્ય ઽસાધ્યવ્યાપ્યહેતુમાન્ પક્ષઃઽ
ઇતિ પરામર્શેં હેતૌ સાધ્યવ્યાપ્યત્વજ્ઞાનાંશે પ્રતિબન્ધકત્વમ્। ઽઅયં
હેતુરસાધારણઃ ઇતિ વા અનુપસંહારી ઇતિ વાઽ જ્ઞાનદશાયાં
પક્ષાતિરિક્તે સાધ્યહેત્વોઃ સામાનાધિકરણ્યગ્રહાસંભવેન વ્યાપ્તિગ્રહો
ન
સંભવતિ। પક્ષે ચ
સાધ્યસંશયાત્ હેતૌ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યસંશય એવ સ્યાત્ ન તુ
નિશ્ચય ઇતિ રીત્યા
વ્યાપ્તિનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકત્વમસાધારણ્યાનુપસંહારિત્વજ્ઞાનયોઃ।
ઽગગનારવિન્દં સુરભિ અરવિન્દત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽઅરવિન્દં
ગગનીયત્વાભાવવત્ઽ ઇત્યાકારકાશ્રયાસિદ્ધિજ્ઞાનસ્ય
ઽસુરભિત્વવ્યાપ્યારવિન્દત્વવત્ ગગનીયારવિન્દમ્ઽ
ઇત્યાકારકપરામર્શેં
પક્ષતાવચ્છેદકગગનીયત્વપ્રકારકારવિન્દવિશેષ્યકજ્ઞાનાંશે
પ્રતિબન્ધકત્વમ્। એવં ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર
ઽધૂમાભાવવાન્ હ્રદઃઽ ઇત્યાકારકસ્ય સ્વરૂપાસિદ્ધિજ્ઞાનસ્ય
ઽવહ્ન્વ્યાપ્યધ્મવાન્ હ્રદઃઽ ઇતિ પરામર્શે ઽધૂમવાન્ હ્રદઃઽ ઇતિ
પક્ષધર્મતાભાનાંશે પ્રતિબન્ધકત્વમિતિ। તદેતત્સર્વમભિસન્ધાયાહ -
પ્રકાશિકાયાં હેતૌ સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિત્વસ્યેત્યાદિના।
નનુ પઞ્ચૈવ
હેત્વાભાસા ઇતિ કથનમયુક્તમ્। હેતૌ ઉપાધિજ્ઞાનદશાયાં
વ્યભિચારનિશ્ચયેન વ્યાપ્તિનિશ્ચયાભાવાત્
અનુમિતિકરણવ્યાપ્તિનિશ્ચયપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયતયા ઉપાધેરપિ
હેત્વાભાસલક્ષણાક્રાન્તત્વેન હેત્વાભાસત્વાત્ ષટ્ હેત્વાભાસા ઇતિ
વક્તવ્યત્વાદિત્યાશઙ્કતે -- નનુ પઞ્ચત્વોક્તિરયુક્તેતિ। અનુમિતૌ વા
તત્કરણપરામર્શેં વા સાક્ષાત્ યદ્વિષયકજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વં તસ્યૈવ
હેત્વાભાસત્વમ્। ઉપાધિજ્ઞાનં તુ વ્યભિચારજ્ઞાનોત્પાદનદ્વારૈવ
પરામર્શં પ્રતિબધ્નાતિ ન સાક્ષાદિતિ ન તસ્ય હેત્વાભાસત્વમ્। અતો ન
પઞ્ચત્વોક્તિવિરોધઃ।
તદાહ - તથા ચ
હેત્વાભાસલક્ષણ ઇતિ। સાક્ષાદિત્યસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વે ઽન્વયઃ।
પરમુખનિરીક્ષકસ્યેતિ। પરામર્શપ્રતિબન્ધકં વ્યભિચારાજ્ઞાનં
નિરીક્ષમાણસ્યેત્યર્થઃ। અનેન ઉપાધિજ્ઞાનસ્ય સાક્ષાત્પ્રતિબન્ધકત્વાભાવઃ

સૂચ્યતે। નનુ યથા ઽહ્રદો વહ્નિમાત્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ
વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદરૂપબાધસ્ય ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકં યત્ ઽહ્રદો વહ્ન્યભાવવાન્ઽ
ઇત્યાકારકજ્ઞાનં તદ્વિષયતયા હેત્વાભાસત્વમ્, તથા ઽપર્વતો
વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યાકારકસાધ્યનિશ્ચયદશાયાં પર્વતો વહ્નિમાન્નવેતિ
સાધ્યસંશયાનુદયાત્ સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાવિરહેણ ઽપર્વતો
વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યનુમિત્યનુદયાત્ અનુમિતિપ્રતિબન્ધકસિદ્ધિવિષયસ્ય
વહ્નિમત્પર્વતસ્યાપિ હેત્વાભાસત્વં સ્યાત્,
હેત્વાભાસલક્ષણાક્રાન્તત્વાદિત્યાશઙ્કતે - નનુ તથાપીતિ।
તન્મત ઇત્યાતિ। તથા
ચ પ્રચીનમતે પક્ષતાયાઃ સાધ્યસંશયરૂપતયા
અનુમિતિજનકપક્ષતાપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયતયા
હેત્વાભાસલક્ષણાક્રાન્તત્વેન સાધ્યવત્પક્ષસ્ય હેત્વાભાસત્વમિષ્ટમેવ। ન
ચ પઞ્ચધાવિભાગવ્યાઘાત ઇતિ વાચ્યમ્। આશ્રયાસિદ્ધે ઽન્તર્ભાવાત્।
કથમન્તર્ભાવ ઇતિ ચેત્ -- ઇત્થમ્। આશ્રયાસિદ્ધિર્દ્વિવિધા
ધર્મિસ્વરૂપાપ્રસિદ્ધિઃ પક્ષત્વાપ્રસિદ્ધિશ્ચેતિ। તત્ર પક્ષત્વાપ્રસિદ્ધૌ
સિદ્ધસાધનસ્યાન્તર્ભાવ ઇતિ। તદુક્તં કુસુમાઞ્જલૌ --"મધ્યમાપિ આશ્રયસ્વરૂપાપ્રતીત્યા તદ્વિશેષણપક્ષત્વાપ્રતીત્યા ચેતિ
દ્વયી। તત્ર ચરમા સિદ્ધસાધનમિતિ વ્યપદિશ્યતે। વ્યાપ્તિસ્થિતૌ
પક્ષત્વસ્યાહત્ય વિઘટનાત્"ઇતિ। દર્શિતમતમતિશિથિલમિતિ।
પક્ષતાયાઃ સ્વરૂપસત્યાઃ પૃથક્ કારણત્વાત્
સિદ્ધેસ્તત્પ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ સિદ્ધસાધનસ્થલે
અનુમિતિકરણપરામર્શવિઘટનં વા અનુમિતિવિધટનં વા નાસ્તીતિ ન
સદ્ધિસાધનસ્ય હેત્વાભાસત્વમ્। પક્ષતારૂપહેત્વભાવાદનુમિતિઃ પરં
નોત્પદ્યતે। અતઃ સિદ્ધસાધનસ્થલે ન હેત્વાભાસોદ્ભાવનમ્, અપિ તુ
વાદિનો નિગ્રહમાત્રમિતિ ભાવઃ।
નનુ નવીનમતે ઽપિ
સાધ્યનિશ્ચયદશાયામનુમિત્યનુદયેન મણિમન્ત્રાદિન્યાયેન
સિદ્ધેરનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં વાચ્યમ્। તથા
ચાનુમિતિપ્રતિબન્ધકસિદ્ધિવિષયસ્ય સાધ્યવત્પક્ષસ્ય કુતો ન
હેત્વાભાસત્વમિતિ શઙ્કતે - ન ચ
સિદ્ધાન્ત ઇતિ।
યત્સત્ત્વે નિયમેન યન્નોત્પદ્યતે, યદભાવે ચ યદુત્પદ્યતે તસ્યૈવ
પ્રતિબન્ધકત્વમ્। સિદ્ધિસત્ત્વે ઽપિ સા સિદ્ધિર્યદિ સિષાધયિષાસહિતા
ભવતિ તદા અનુમિત્યુત્પત્ત્યા સિદ્ધેર્નાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
અતો ઽનુમિતિપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયત્વરૂપં હેત્વાભાસલક્ષણં
સાધ્યવત્પક્ષે નાસ્તીતિ સમાધત્તે-સિષાધયિષાયા ઇત્યાદિના।
નન્વેવમપિ સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટાયાઃ
સિદ્ધેરનુમિતિપ્રતિબન્ધકતયા તદ્વિષયસ્યહેત્વાભાસત્વં
દુર્વારમિત્યત આહ - અધિકમિતિ। અયં ભાવઃ - પ્રત્યક્ષિતવિષયે ઽપિ

સંનિકર્ષે સતિ ધારાવાહિકપ્રત્યક્ષસ્ય, પ્રતીતાર્થકશબ્દશ્રવણે ઽપિ
પુનર્બોધસ્ય ચ સંમતત્વાત્ તદ્વદેવ સિદ્ધિવિષયસ્ય
પરામર્શસત્ત્વે ઽનુમિત્યુત્પત્તૌ ન સંમતત્વાત્ તદ્વદેવ સિદ્ધિવિષયસ્ય
પરામર્શસત્ત્વે ઽનુમિત્યુત્પત્તૌ ન કિઞ્ચિદ્બાધકમ્। અતઃ
સિદ્ધેર્નાનુમિતિં પ્રતિ પ્રતિબન્ધકત્વમ્। એવં
સાધ્યસંશયવિરહે ઽપ્યનુમિત્યુત્પત્ત્યા ન સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતા
અનુમિતિહેતુઃ। તથા ચ સિદ્ધેઃ અનુમિતિં પ્રતિ વા અનુમિતિકારણં
પ્રતિ વા પ્રતિબન્ધકત્વાભાવાત્ ન સિદ્ધિવિષયસ્ય સાધ્યવત્પક્ષસ્ય
હેત્વાભાસલક્ષણાક્રાન્તતેતિ।
ઇતિ
તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકાપ્રકાશિકાવ્યાખ્યાયાં બાલપ્રિયાયાં
અનુમાનપરિચ્છેદઃ
॥।દૃ॥।
ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અન્ત્સ્_58 ઉપમિતિકરણમ્ ઉપમાનમ્ । સંજ્ઞાસંજ્ઞિસંબન્ધજ્ઞાનમ્ ઉપમિતિઃ । તત્કરણં સાદૃશ્યજ્ઞાનમ્ । અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણમ્ અવાન્તરવ્યાપારઃ । તથા હિ કશ્ ચિદ્ ગવયશબ્દાર્થમ્ અજાનન્ કુતશ્ ચિદ્ આરણ્યકપુરુષાદ્ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ શ્રુત્વા વનં ગતો વાક્યાર્થં સ્મરન્ ગોસદૃષં પિણ્ડં પશ્યતિ । તદનન્તરમ્ અસૌ ગવયશબ્દવાચ્ય ઇત્ય્ ઉપમિતિર્ ઉત્પદ્ય્તે ॥
ઉપમિતિકરણમુપમાનમ્। સંજ્ઞાસંજ્ઞિસમ્બન્ધજ્ઞાનમુપમિતિઃ।
તત્કરણં સાદૃશ્યજ્ઞાનમ્। તથા હિ -કશ્ચિત્ ગવયશબ્દાર્થમજાનન્
કુતશ્ચિત્ આરણ્યકપુરુષાત્ ગોસદૃશો ગવય ઇતિ શ્રુત્વા વનં
ગતઃ વાક્યાર્થં સ્મરન્ ગોસદૃશં પિણ્ડં પશ્યતિ। તદનન્તરં અયં
ગવયપદવાચ્યઃ ઇત્યુપમિતિરુત્પદ્યતે। વ્યાખ્યાતમુપમાનમ્।
ઇતિ તર્કસઙ્ગ્રહે
ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
દીપિકા
ઉપમાનં લક્ષયતિ -
ઉપમિતિકરણમિતિ।
ઇતિ દીપિકાયાં
ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
પ્રકાશિકા
ઉપમાનં
લક્ષયતીતિ। અવસરસઙ્ગત્યા ઉપમાનં નિરૂપયતીત્યર્થઃ।
ઉપમિતિસ્વરૂપં વ્યુત્પાદયતિ - મૂલે સંજ્ઞેતિ। સંજ્ઞા - ગવયપદમ્।
સંજ્ઞી - ગવયઃ, તયોઃ સમ્બન્ધઃ શક્તિઃ, તજ્જ્ઞાનમિત્યર્થઃ। લક્ષણં તુ
ઉપમિનોમિ ઇત્યનુવ્યવસાયગમ્યોપમિતિત્વમેવ। વાક્યાર્થં સ્મરન્
ગોસદૃશં પિણ્ડં પશ્યતીતિ। એતને સ્મરણં સાદૃશ્યદર્શનજન્યમ્
ઉદ્બોધકાન્તરજન્યં વા। ઉભયમપિ સાદૃશ્યદર્શનસહકાનિ, ન તુ
સાદૃશ્યદર્શનજન્યમેવ સ્મરણં સહકારીતિ સૂચિતમ્।
પ્રાઞ્ચસ્તુ - ઽવાક્યાર્થં
સ્મરન્ઽ ઇત્યત્ર વર્તમાનસામીપ્યે પ્રત્યયઃ। વાક્યાર્થં
સ્મરિષ્યન્નિત્યર્થઃ। એવં ચ વાક્યાર્થસ્મરણસ્ય

સાદૃશ્યદર્શનજન્યતાલાભેન વ્યાપારતાલાભઃ --- ઇત્યાહુઃ।
તદનન્તરમિત્યાદિ।
સાદૃશ્યદર્શનાનન્તરમ્ ઽગવયો ગવયપદવાચ્યઽ ઇત્યાકારિકા
ગવયત્વરૂપલઘુધર્મધર્મિતાવચ્છેદકકોપમિતિરુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ - વૈધર્મ્યદર્શનેનાપ્યુપમિતિરિતિ ધ્યેયમ્।
વૈશેષિકાસ્તુ -
પદવાચ્યત્વવ્યાપ્યસાદૃશ્યાદિપરામર્શાત્ પદવાચ્યત્વસ્યાનુમિતિરેવ,
અતો નોપમાનં પ્રમાણાન્તરમ્ - ઇત્યાહુઃ।
તચ્ચિન્ત્યમ્-વ્યાપ્તિજ્ઞાનમન્તરેણાપિ
પદવાચ્યત્વપ્રમિતેરનુભવદ્ધિત્વાત્। ઇત્યન્ત્ર વિસ્તરઃ।
ઇતિ
પ્રકાશિકાયામ્ ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
બાલપ્રિયા
અવસરસઙ્ગત્યેતિ।
પ્રતિબન્ધકજિજ્ઞાસાનિવૃત્તૌ અવશ્યવક્તવ્યત્વમવસરઃ। અનુમાનસ્ય
બહુવાદિસંમતત્વેન નિરસનીયાલ્પવાદિવિપ્રતિપત્તિકતયા
પ્રથમમનુમાન એવ વ્યુત્પિત્સોર્જિજ્ઞાસા જાયતે, ન તૂપમાને,
તસ્યાલ્પવાદિસંમતત્વેન
નિરસનીયબહુવાદિવિપ્રતિપત્તિકત્વાત્। તથા ચાનુમાને
પ્રથમમુત્પન્નાયાઃ 1પ્રતિબન્ધકીભૂતશિષ્યજિજ્ઞાસાયાઃ તન્નિરૂપણેન
નિવૃત્તૌ અવશ્યવક્તવ્યત્વરૂપાવસરસંગત્યા અનુમાનાનન્તરં
ઉપમાનનિરૂપણમિતિ ભાવઃ। સંજ્ઞા - વાચકઃ શબ્દઃ, ગવયાદિપદમ્।
સંજ્ઞી - વાચ્યોર્ઽથઃ ગવયાદિઃ। તયોઃ યઃ સમ્બન્ધઃ શક્ત્યાખ્યઃ
તદ્વિષયકજ્ઞાનમુપમિતિ। ઽગવયો ગવયપદવાચ્યઃઽ ઇત્યાદ્યાકારકં
શક્તિજ્ઞાનમુપમિતિરિતિ યાવત્। સાદૃશ્યજ્ઞાનકરણકં
જ્ઞાનમુપમિતિરિતિ ગ્રન્થાન્તરેષુ કથનાત્ સાદૃશ્યજ્ઞાનકરણકત્વસ્ય
ઉપમિતિલક્ષણત્વસમ્ભવે ઽપિ તદપેક્ષયા લાઘવાત્ ઉપમિતિત્વજાતિમત્ત્વં
લક્ષણમુચિતમિત્યભિપ્રેત્યાહ - લક્ષણં ત્વિતિ।
1. પ્રતિબન્ધકીભૂતેતિ।
ઉપમાનનિરૂપણ ઇતિ શેષઃ।
નનુ ઽવાક્યાર્થં સ્મરન્
ગોસદૃશં પિણ્ડં પશ્યતિઽ ઇતિ મૂલાત્ આદૌ
1અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણં તતઃ 2ગોસદૃશપિણ્ડદર્શનમિતિ ક્રમો
લભ્યતે, તદયુક્તમ્। ગોસદૃશપિણ્ડદર્શનાનન્તરમેવ
અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણાત્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - એતેનેતિ।
વર્તમાનસામીપ્ય ઇતિ। ઽવર્તમાનસામીપ્યે વર્તમાનવદ્વાઽ
ઇત્યનુશાસનેન ભવિષ્યતિ લટિ શતૃપ્રત્યયેન સ્મરન્નિતિ રૂપમ્।
સ્મરન્ ઇત્યસ્ય
સ્મરિષ્યન્ ઇત્યર્થઃ। એવં ચાદૌ સાદૃશ્યવિશિષ્ટગવયપિણ્ડદર્શનં
તત અતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણં તત ઉપમિતિરિતિ ક્રમસ્યૈવ મૂલતો

લાભાત્ વાક્યાર્થસ્મરણવ્યાપારકસાદૃશ્યદર્શનસ્ય ઉપમિતિકરણત્વં
યુજ્યત ઇતિ ભાવઃ।
નનુ ઽગોસદૃશો
ગવયપદવાચ્યઃઽ ઇત્યાકારિકૈવોપમિતિરસ્તુ। ન ચેષ્ટાપત્તિઃ,
ગવયત્વસ્ય ગવયપદશક્યતાવચ્છેદકત્વાસિદ્ધ્યાપત્તેરત્યત્રાહ -
ગવયો ગવયપદવાચ્ય ઇત્યાકારિકેતિ। ઉપમિતેઃ ઽગોસદૃશો
ગવયપદવાચ્યઃઽ ઇત્યાકારકત્વે ગોસાદૃશ્યં ધર્મિતાવચ્છેદકં
વાચ્યમ્। ગોસાદૃશ્યં ગવયત્વાપેક્ષયા ગુરુ ઇતિ જ્ઞાનદશાયાં
ગોસાદૃશ્યાવચ્છેદેન ગવયપદવાચ્યત્વજ્ઞાનં ભવિતું નાર્હતીતિ
ઽગવયો ગવયપદવાચ્યઃઽ ઇત્યાકારકતૈવોપમિતેર્યુક્તેતિ ભાવઃ।
ઇદમુપલક્ષણમ્। તત્પ્રકારકશાબ્દબોધે તદવચ્છેદેન શક્તિજ્ઞાનસ્ય
હેતુત્વાત્ ગવયપદાત્ ગોસાદૃશ્યપ્રકારક એવ ગવયબોધઃ સ્યાત્, ન
તુ ગવયત્વપ્રકારકઃ। અનુભૂયતે ચ ગવયપદાત્ ગવયત્વપ્રકારક એવ
શાબ્દબોધઃ। અતઃ ગવયત્વાવચ્છેદેન ગવયપદવાચ્યત્વાવગાહી ઽગવયો
ગવયપદવાચ્યઽ ઇતિ જ્ઞાનમેવ ઉપમિતિરિત્યપિ બોધ્યમ્।
વૈધર્મ્યદર્શનેનાપ્યુપમિતિરિતિ। યત્ર કેનચિત્ ગોવિધર્મા અશ્વ
ઇત્યુક્તં શ્રુતવાન્ કશ્ચિત્ કદાચિત્ કુત્રચિત્ ગોવિધધર્માણં
અશ્વં પશ્યતિ તત્ર વૈધર્મ્યવિશિષ્ટપિણ્ડદર્શનં કરણમ્, ગોવિધર્મા અશ્વ
1. અતિદેશવાક્યેતિ।
તદ્વદિદમિતિ વાક્યમતિદેશવાક્યમ્। પ્રકૃતે ગોસદૃશો ગવય ઇતિ
વાક્યમ્ અતિદેશવાક્યમ્।
2. ગોસદૃશપિણ્ડેતિ।
પિણ્ડશબ્દઃ આકૃતિવિશિષ્ટવ્યક્તિપરઃ।
ગોસદૃશાકારગવયવ્યક્તિદર્શનમિત્યર્થઃ।
ઇત્યતિદેશવાક્યાર્થસ્મરણં વ્યાપારઃ અશ્વો ઽશ્વપદવાચ્ય ઇતિ
જ્ઞાનમુપમિતિરિતિ ભાવઃ।
વૈશેષિકાસ્ત્વિત્યાદિ।
ઽગવયો ગવયપદવાચ્યઃ, ગોસાદૃશ્યાત્, યો ગવયપદવાચ્યો ન
ભવતિ નાસૌ ગોસદૃશઃ, ગોસદૃશશ્ચાયમ્, તસ્માત્ ગવયપદવાચ્યઃઽ
ઇત્યુનમાનપ્રયોગો ઽત્ર વિવક્ષિતઃ। તથા ચ
ગવયપદવાચ્યત્વવ્યાપ્યગોસાદૃશ્યવાનયમિતિ પરામર્શાત્ જાયમાના
ગવયો ગવયપદવાચ્ય ઇતિ પ્રમા અનુમિતિરેવ ન તદ્વિલક્ષણા। અતો
નોપમાનં પ્રમાણાન્તરમિતિ વૈશેષિકાશયઃ। તન્મતં નિરાકરોતિ -
વ્યાપ્તિજ્ઞાનમન્તરેણાપીતિ। અન્યત્રેતિ।
કુસુમાઞ્જલ્યાદિગ્રન્થેષ્વિત્યર્થઃ।
ઇતિ
તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકાપ્રકાશિકાવ્યાખ્યાયાં બાલપ્રિયાયાં
ઉપમાનપરિચ્છેદઃ
॥।દૃ॥।
શબ્દપરિચ્છેદઃ

તર્કસઙ્ગ્રહઃ
શબ્દલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_59 આપ્તવાક્યં શબ્દઃ । આપ્તસ્ તુ યથાર્થવક્તા । વાક્યં પદસમૂહઃ । યથા ગામ્ આનયેતિ । શક્તં પદમ્ । અસ્માત્ પદાદ્ અયમ્ અર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતીશ્વરસંકેતઃ શક્તિઃ ॥
આપ્તવાક્યં શબ્દઃ।
આપ્તસ્તુ યથાર્થવક્તા।
દીપિકા
શબ્દં લક્ષયતિ -
આપ્તેતિ। આપ્તં લક્ષયતિ - આપ્તસ્ત્વિતિ।
પ્રકાશિકા
શબ્દં લક્ષયતીતિ।
ઉપજીવ્યોપજીવકત્વસઙ્ગત્યા શબ્દં નિ - પયતીત્યર્થઃ। અત્ર
જ્ઞાયમાનશબ્દસ્ય શબ્દપ્રમાણતયા શબ્દે ઉપમાનોપજીવકત્વાભાવાત્
ઉપમિતિશાબ્દબોધરૂફલયોઃ સઙ્ગતિર્બોધ્યા। તથા હિ -
શક્તિપરિચ્છિત્તિરેવોપમિતિઃ। તસ્યાશ્ચ શાબ્દબોધોપજીવ્યત્વેન
ફલયોરુપજીવ્યોપજીવકત્વસમ્ભવઃ। તાદૃશસઙ્ગતેશ્ચ
ફલનિષ્ઠત્વે ઽપિ સ્વાશ્રયકરણત્વાત્મકપરમ્પરાસમ્બન્ધેન
કરણનિષ્ઠત્વાત્ કરણયોરનન્તરાભિધાનપ્રયોજકત્વમ્। શબ્દજ્ઞાનસ્ય
પ્રમાણત્વાઙ્ગીકર્તૃનવીનમતે તુ ઉપમિતેઃ શક્તપદવિષયકત્વેન
શબ્દપ્રમાણતયા તત્ર ચોપમાનજન્યત્વસ્યાક્ષતતયા સ્વરૂપયોરપિ
સઙ્ગતિરિતિ મન્તવ્યમ્।
મૂલે આપ્તવાક્યં શબ્દ
ઇતિ। શબ્દ ઇતિ લક્ષ્યનિર્દેશઃ। પ્રમાણશબ્દ ઇતિ તદર્થઃ।
આપ્તવાક્યમિતિ લક્ષણમ્।
ભવતિ હિ પયસા
સિઞ્ચતીત્યાદિશબ્દઃ આપ્તોક્તવાક્યમ્। ન તુ વહ્નિના
સિઞ્ચતીત્યાદિશબ્દઃ, તદુચ્ચારણકર્તુઃ
યથાર્થવક્તૃત્વરૂપાપ્તત્વાભાવાત્।
પ્રકૃતવાક્યાર્થગોચરયથાર્થજ્ઞાનજન્યવાક્યં પ્રમાણશબ્દ ઇતિ તુ
નિષ્કર્ષઃ। વાક્યપ્રયોગે વાક્યાર્થઞ્જ્ઞાનસ્ય હેતુત્વાત્ લક્ષણસઙ્ગતિઃ।
સ્ફુટમેતત્ શબ્દમણૌ।
બાલપ્રિયા
ઉપજીવ્યોપજીવકત્વસઙ્ગત્યેતિ। ઉપમાનમ્ ઉપજીવ્યં
કારણમ્, શબ્દઃ ઉપજીવકઃ કાર્યઃ। તથા ચ શબ્દોપમાનયોઃ
કાર્યકારણભાવસદ્ભાવાત્ કાર્યકારણભાવરૂપસઙ્ગત્યા
ઉપમાનાનન્તરં શબ્દનિરૂપણમિતિ ભાવઃ।
ઉપજીવ્યોપજીવકભાવમેવોપપાદયતિ - અત્રેત્યાદિના।
અયં
ભાવઃ-પ્રમાણયોરૂપજીવ્યોજીવકભાવો ઽત્ર દુર્વચઃ। શબ્દપ્રમાણં હિ
જ્ઞાયમાનઃ વાક્યાત્મકઃ શબ્દઃ। ઉપમાનપ્રમાણં તુ સાદૃશ્યદર્શનમ્।
તત્કાર્યત્વં તુ શબ્દે નાસ્તીતિ। શબ્દોપમાનાત્મકપ્રમાણયોઃ

કાર્યકારણભાવો ન સમ્ભવતિ।
શબ્દોપમાનજન્યપ્રમિત્યોરેવાત્રકાર્યકારણભાવઃ। શબ્દજન્યાપ્રમિતિઃ
શાબ્દબોધઃ। ઉપમાનજન્યા પ્રમિતિઃ અયમસૌ ગવયપદવાચ્ય
ઇત્યાદ્યાકારકઃ શક્તિગ્રાહઃ। શક્તિગ્રહજન્યત્વં ચ શાબ્દબોધે વર્તત
ઇતિ। ન ચ કાર્યકારણભાવાત્મકસઙ્ગતેઃ પ્રમિતિદ્વયનિષ્ઠત્વે ઽપિ
પ્રમાણદ્વયનિષ્ઠત્વાભાવાત્ ઉપમાનપ્રમાણનિરૂપણાનન્તરં
શબ્દપ્રમાણનિરૂપણે તાદૃશસઙ્ગતેર્નોપયોગ ઇતિ વાચ્યમ્।
ઉપમિતિશાબ્દબોધરૂપપ્રમિતિદ્વયનિષ્ઠસ્ય કાર્યકારણભાવસ્ય
સ્વાશ્રયજનકત્વસમ્બન્ધેન પ્રમાણનિષ્ઠત્વાત્। સ્વં - કાર્યકારણભાવઃ,
સ્વાશ્રયૌ ઉપમિતિશાબ્દબોધૌ, તજ્જનકત્વમુપમાનશબ્દયોરિતિ। તથા
ચ કાર્યકારણભાવરૂપસઙ્ગતેઃ સ્વાશ્રયજનકત્વસમ્બન્ધેંન
પ્રમાણનિષ્ઠત્વાત્ ઉપમાનાનન્તરં શબ્દનિરૂપણં સઙ્ગતમિતિ। ઇદં
પ્રાચીનમતાનુસારેણ।
નવીનમતે તુ
શબ્દજ્ઞાનમેવ શબ્દપ્રમાણમ્। ઉપમિતિરપિ ગવયો ગવયપદવાચ્ય
ઇત્યાકારિકા ગવયધર્મિકા ગવયપદવાચ્યત્વપ્રકારિકા ગવયપદં
ગવયવાચકમિત્યાકારિકા ગવયપદધર્મિકા ગવયવાચકત્વપ્રકારિકા વા
પક્ષવિષયકત્વાત્ શબ્દજ્ઞાનરૂપૈવ। સા ચ
સાદૃશ્યજ્ઞાનરૂપોપમાનપ્રમાણજન્યા। એવં ચ
શબ્દપ્રમાણરૂપશબ્દજ્ઞાનાત્મકોપમિતેઃ
સાદૃશ્યજ્ઞાનાત્મકોપમાનપ્રમાણજન્યત્વાત્ પ્રમાણયોરપિ
કાર્યકારણભાવરૂપા સઙ્ગતિરસ્તીતિ।
ઉપમાનોપજીવકત્વાભાવાદિતિ।
ઉપમાનપ્રમાણજન્યત્વાભાવાદિત્યર્થઃ। શક્તિપરિચ્છિત્તિરિતિ।
શક્તિવિષયકજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। તસ્યાશ્ચ - શક્તિપરિચ્છિત્તેશ્ચ।
શાબ્દબોધોપજીવ્યત્વેન - શાબ્દબોધજનકત્વેન।
કરણયોરનન્તરાભિધાનપ્રયોજકત્વમિતિ। કરણયોઃ પ્રમાણયોઃ યત્
અનન્તરાભિધાનં પૌર્વાપર્યેંણાભિધાનં તત્પ્રયોજકત્વં તદ્ધેતુત્વં
સંગતેરિત્યર્થઃ। આપ્તોક્તવાક્યમિતિ। આપ્તકર્તૃકોચ્ચારણવિષયભૂતં
વાક્યમિત્યર્થઃ। આપ્તસ્તુ યથાર્થવક્તેતિ
મૂલાત્
અબાધિતાર્થવિષયકજ્ઞાનજનકશબ્દપ્રયોગકર્તેત્યર્થો લભ્યતે।
યથાભૂતો ઽબાધિતાર્ઽથો યથાર્થઃ। તસ્ય વક્તા ઇતિ વિગ્રહાત્। વક્તા
તદ્વિષયકજ્ઞાનજનકશબ્દપ્રયોગકર્તા। આપ્તવાક્યં શબ્દ ઇતિ મૂલાચ્ચ
અબાધિતાર્થવિષયકજ્ઞાનજનકશબ્દપ્રયોગકર્તૃકોચ્ચારણવિષયશબ્દત્વં
શબ્દપ્રમાણસ્ય લક્ષણમિતિ પ્રતીયતે। તદપેક્ષયા
લાઘવાત્
અબાધિતાર્થવિષયકજ્ઞાનજન્યવાક્યત્વમેવ પ્રમાણશબ્દસ્ય લક્ષણં
ભવિતુમર્હતીત્યાશયેનાહ - પ્રકૃતવાક્યાર્થેતિ।
ઽઅર્થ બુદ્ધ્વા

શબ્દરચનાઽ ઇતિ ન્યાયાત્ વક્તૃનિષ્ઠેન
વાક્યાર્થવિષયકયથાર્થજ્ઞાનેનૈવ વાક્યરૂપઃ શબ્દો જાયત ઇતિ
લક્ષણસમન્વયઃ। તદાહ - વાક્યપ્રયોગ ઇતિ। સ્ફુટમેતત્
શબ્દમણાવિતિ। તત્ત્વચિન્તામણૌ શબ્દખણ્ડે -
ઽપ્રયોગહેતુભૂતાર્થતત્ત્વજ્ઞાનજન્યશબ્દઃ પ્રમાણમ્ઽ ઇતિ
ગઙ્ગેશવાક્યમત્રાભિસંહિતમ્।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વાક્યં તુ
પદસમૂહઃ। શક્તં પદમ્। અસ્માત્ પદાત્ અયમર્થો બોદ્ધવ્ય ઇતિ
ઈશ્વરસઙ્ગેતઃ શક્તિઃ।
દીપિકા
વાક્યલક્ષણમાહ -
વાક્યમિતિ। પદલક્ષણમાહ - શક્તમિતિ।
શક્તિનિરૂપણમ્
અર્થસ્મૃત્યનુકૂલપદપદાર્થસમ્બન્ધઃ શક્તિઃ। સા ચ
પદાર્થાન્તરમિતિ મીમાંસકાઃ। તન્નિરાસાર્થમાહ - અસ્માદિતિ।
ડિત્થાદીનામિવ ઘટાદીનામપિ સઙ્કેત એવ શક્તિઃ, ન તુ
પદાર્થાન્તરમિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
મીમાંસકમતનિરાસકત્વેન
અગ્રિમમૂલમવતારયિતું તન્મતસાધારણ્યેન શક્તિપદાર્થમાહ -
અર્થસ્મૃત્યનુકૂલેતિ। શાબ્દબોધજનક-અર્થસ્મૃત્યનુકૂલઃ
ઘટાદિપદઘટાદિરૂપાર્થયોઃ સમ્બન્ધઃ શક્તિરિત્યર્થઃ। અનુકૂલત્વમ્।
ઇહ પ્રયોજકત્વમ્। તચ્ચ
કારણતાવચ્છેદકપદપદાર્થસમ્બનધે ઽપ્યક્ષતમ્।
ઘટાદિપદતદર્થયોરન્યસમ્બન્ધવારણાય અનુકૂલાન્તં
વિવક્ષિતાર્થકમ્। અન્યસમ્બન્ધજ્ઞાનસ્યાર્થસ્મૃતિજનકત્વે ઽપિ
શાબ્દબોધજનકસ્મૃતિજનકત્વાભાવાત્। અર્થસ્મૃત્યનુકૂલત્વસ્ય
અદૃષ્ટાદિસાધારણ્યાત્ વિશેષ્યમિતિ ધ્યેયમ્। પદાર્થાન્તરમિતિ।
તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકાભાવકૂટવદિત્યર્થઃ। તેનાતિરિક્તપદાર્થત્વસ્ય
અન્યમતાપ્રસિદ્ધત્વે ઽપિ ન વ્યાઘાતઃ। અસ્માત્ પદાત્ અયમર્થો બોદ્ધવ્ય
ઇતિ મૂલસ્ય ઽએતત્પદજન્યબોધવિષયો ઽયમર્થઃઽ
ઇત્યાકારકેશ્વરેચ્છા શક્તિરિત્યર્થઃ।
ન તુ
પદાર્થાન્તરમિતિ। ન ચેશ્વરીયજ્ઞાનસ્યેચ્છાયાઃ કૃતેર્વા
શક્તિરૂપત્વમિતિ વિનિગમનાવિરહાત્ અતિરિક્તૈવ શક્તિરિતિ વાચ્યમ્।
આધુનિકસઙ્કેતસ્ય ઇચ્છારૂપતયા શક્તેરપિ ઇચ્છારૂપત્વે
સઙ્કેતજ્ઞાનસ્ય અનુગતકાર્યકારણભાવઃ સમ્ભવતિ નાન્યથા ઇત્યેવં
વિનિગમકસંભવેન, ઇચ્છાયા એવ શક્તિત્વસ્વીકારાત્।

ન ચ - ભગવદિચ્છાયાઃ
સકલવિષયિણ્યાઃ શક્તિત્વસ્વીકારે
ઘટપદબોદ્ધવ્યત્વપ્રકારકતદિચ્છાયાઃ પટે ઽપિ સત્ત્વાત્
ઘટપદવાચ્યત્વસ્ય અતિપ્રસઙ્ગઃ। એવં
ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેચ્છાયાઃ તીરે ઽપિ સત્ત્વેન
શક્ત્યૈવ તદ્બોધસમ્ભવે લક્ષણોચ્છેદાપત્તિરિતિ - વાચ્યમ્। યતઃ
તત્તત્પદવાચ્યત્વં
તત્તત્પદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતેશ્વરેચ્છીયવિશેષ્યતાવત્ત્વમ્।
તાદૃશપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન તદિચ્છાવત્ત્વં વા। તથા ચ
તાદૃશસ્ય ઘટપદવાચ્યત્વસ્ય પટે ઽસત્ત્વાત્ નાતિપ્રસઙ્ગઃ।
ગઙ્ગાદિપદજન્યત્વસ્ય બોધાંશે, બોધવિષયત્વસ્ય ચ તીરાંશે,
સ્વાતન્ત્ર્યેણ ભાનમીશ્વરેચ્છાયાં ઉપેયતે। ઇત્થં ચ
વિશકલિતભાનસ્થલે નિરૂપ્યનિરૂપકભાવાપન્નવિષયતાયા અભાવેન
ગઙ્ગાપદજન્યત્વપ્રકારતાનિરૂપિતબોધવિષયત્વપ્રકારતાનિરૂપિતવ્ ઇશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
ઇચ્છાવત્ત્વસ્ય તીરે ઽસત્ત્વેન ન ક્ષતિરિતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
બાલપ્રિયા
શાબ્દબોધજનકેતિ। અનેકપદાર્થસંસર્ગાવગાહિજ્ઞાનં
શાબ્દબોધઃ। તસ્ય જનકં પદાર્થાનાં સ્મરણમ્, તદનુકૂલઃ
પદપદાર્થસમ્બન્ધઃ શક્તિઃ। તદનુકૂલત્વં ચ તજ્જનકજ્ઞાનવિષયત્વમ્।
તથા ચ યસ્ય પદપદાર્થયોઃ સમ્બન્ધજ્ઞાનમસ્તિ તસ્યૈવ
વાક્યઘટકપદજ્ઞાનાત્ તત્તત્પદાર્થસ્મરણં ભવતિ। પદજ્ઞાનં હિ
એકસમ્બન્ધિજ્ઞાનમપરસમ્બન્ધિસ્મારકમિતિ રીત્યા પદાર્થસ્મૃતિં
જનયતિ। યથા પૂર્વં સમ્બદ્ધતયા દૃષ્ટયોઃ હસ્તિહસ્તપકયોર્ધધ્યે
પશ્ચાત્ કદાચિત્ એકસ્ય હસ્તિપકરૂપસમ્બન્ધિનો દર્શનેન અપરસ્ય
હસ્તિરૂપસ્ય સમ્બન્ધિનઃ સ્મરણં ભવતિ તદ્વત્ પૂર્વં પદપદાર્થયોઃ
સમ્બન્ધં યઃ જાનાતિ સ એવ એકસ્ય પદરૂપસ્ય સમ્બન્ધિનઃ જ્ઞાને સતિ
અપરમર્થરૂપં સમ્બન્ધિનં સ્મર્તું શક્નોતિ। તથા ચ
સમ્બન્ધજ્ઞાનસહકૃતાત્ પદજ્ઞાનાત્ પદાર્થસ્મૃતિઃ તતઃ શાબ્દબોધ
ઇતિ ક્રમો ઽત્ર
વિવક્ષિતઃ।
નનુ
ઽઅથસ્મૃત્યનુકૂલપદપદાર્થસમ્બન્ધઃ શક્તિઃઽ ઇતિ દીપિકાવાક્યે
અનુકૂલશબ્દસ્ય યદિ કારણમિત્યર્થઃ તદા
પદપદાર્થસમ્બન્ધજ્ઞાનસ્યાર્થસ્મૃતિજનકત્વે ઽપિ
પદપદાર્થસમ્બન્ધસ્યાર્થસ્મૃતિજનકત્વાભાવાદસમ્ભવઃ। અત આહ -
અનુકૂલત્વામિહ પ્રયોજકત્વમિતિ પ્રયોજકત્વં ચ
કારણકારણતાવચ્છેદકોભયસાધારાણમ્।
પદપદાર્થસમ્બન્ધજ્ઞાનમિત્યસ્ય વિષયિતાસમ્બન્ધેત
સમ્બન્ધવિશિષ્ટજ્ઞાનં ઇત્યર્થઃ। તથા ચ અર્થસ્મૃતિકારણમ્
સમ્બન્ધવિશિષ્ટજ્ઞાનમ્। તત્ર વિષયિતાસમ્બન્ધેન વિદ્યમાનતયા

પદપદાર્થસમ્બન્ધસ્ય કારણતાવચ્છેદકત્વમક્ષતમ્। કારણે
વિદ્યમાનસ્યૈવ કારણતાવચ્છેદકત્વાત્। તથા ચ પદપદાર્થસમ્બન્ધસ્ય
અર્થસ્મૃતિપ્રયોજકત્વાત્ તદનુકૂલત્વં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। તથા ચ
શાબ્દબોધજનકાર્થસ્મૃતિપ્રયોજકત્વે સતિ પદપદાર્થસમ્બન્ધત્વં
શક્તેર્લક્ષણમિતિ પર્યવસન્નમ્। તત્ર વિશેષ્યાનુપાદાને
અદૃષ્ટાદિષ્વતિવ્યાપ્તિઃ। તેષાં કાર્યસામાન્યં પ્રતિ કારણતયા
અર્થસ્મૃતિં પ્રત્યપિ કારણત્વાત્। તદ્વારણાય વિશેષ્યોપાદાનમ્।
અદૃષ્ટાદેઃ પદપદાર્થસમ્બન્ધત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
વિશેષણાનુપાદાને ઘટપદસ્ય કમ્બુગ્રીવાદિમદ્રૂપતદર્થસ્ય ચ યઃ
કાલિકાદિસમ્બન્ધઃ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય વિશેષણમ્।
ઘટપદતદર્થયોઃ કાલિકસમ્બન્ધસ્ય કથઞ્ચિત્ અર્થસ્મૃત્યનુકૂલત્વે ઽપિ
તસ્યાઃ સ્મૃતેઃ શાબ્દબોધજનકત્વં નાસ્તિ। અતઃ
શાબ્દબોધજનકાર્થસ્મૃત્યનુકૂલત્વસ્ય કાલિકસમ્બન્ધે ઽભાવાત્
નાતિવ્યાપ્તિઃ। તદાહ ઘટાદિપદેત્યાદિના। વિવક્ષિતાર્થકમિતિ।
શાબ્દબોધજનકસ્મૃત્યનુકૂલત્વાર્થકમિત્યર્થઃ।
ઽસા ચ પદાર્થાન્તરમ્ઽ
ઇતિ દીપિકાતઃ શક્તિઃ કૢપ્તસપ્તપદાર્થાતિરિક્તઃ પદાર્થઃ ઇત્યર્થો
લભ્યતે। તથા સતિ નૈયાયિકમતે ઽપ્રસદ્ધિઃ। કૢપ્તપદાર્થાતિરિક્તત્વસ્ય
અપ્રસિદ્ધત્વાત્। તથા ચ મીમાંસકેન નૈયાયિકં પ્રતિ તત્સાધને
નૈયાયિકેનાપ્રસિદ્ધવિશેષણત્વં ઉદ્ભાવ્યતેત્યાલોચ્ય
વ્યાચષ્ટે-તત્તત્પદાર્થતાવચ્છેદકાભાવકૂટવદિત્યર્થ ઇતિ। પ્રત્યેકં
દ્રવ્યાદૌ પ્રસિદ્ધાઃ યે દ્રવ્યત્વાદીનામભાવાઃ તદ્ઘટિત સમુદાયવતી
શક્તિરિત્યર્થઃ। અન્યમતાપ્રસિદ્ધત્વે ઽપીતિ। નૈયાયિકમતે ઽપ્રસિદ્ધત્વે ઽપિ
ઇત્યર્થઃ। ન વ્યાઘાતઃ - નાનુપપત્તિઃ। અસ્માત્ પદાદિત્યત્ર પઞ્ચમ્યાઃ
જન્યત્વમર્થઃ। તસ્ય બુધધાત્વર્થબોધે ઽન્વયઃ। ણ્યત્પ્રત્યયસ્ય
વષિયત્વમર્થઃ। તથા ચ એતત્પદજન્યબોધવિષયો ઽયમર્થ ઇતિ
લભ્યતે। તદાહ-ઇતિ મૂલસ્યેતિ। આધુનિકસઙ્કેતસ્યેત્યાદિ।
ડિત્થાદિપદાદયમર્થો બોદ્ધવ્ય
ઇત્યાકારકાધુનિકેચ્છારૂપસઙ્કેતગ્રહાત્ ડિત્થાદિપદાત્
વ્યક્તિવિશેષબોધો ભવતીતિ સ્વીકારણીયમ્। ઽઘટદિપદાત્ અયમર્થો
બોધ્યઽ ઇત્યાકારકેશ્વરેચ્છારૂપસઙ્કેતગ્રહાત્ ઘટાદિપદાત્
ઘટાદિબોધ ઇતિ વક્તવ્યમ્। સઙ્કેતત્વં ચ
તત્તત્પદબોદ્ધવ્યત્વપ્રકારકાધુનિકેચ્છા - ઈશ્વરેચ્છયોઃસાધારણો
ધર્મઃ। તથા ચેશ્વરેચ્છાયાઃ શક્તિત્વે
ઉભયસાધારણસ્ઙ્કેતત્વાવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનત્વેન શાબ્દબોધં પ્રતિ
એકવિધમેવ કારણત્વમ્। તત્તત્પદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકસ્ય
ઈશ્વરજ્ઞાનસ્ય ઈશ્વરપ્રયત્નસ્ય વા શક્તિત્વે તુ ડિત્થાદિપદસ્થલે
ઇચ્છારૂપસઙ્કેતજ્ઞાનાત્ શાબ્દબોધઃ ઘટાદિપદસ્થલે તુ
ઈશ્વરજ્ઞાનરૂપા ઈશ્વરપ્રત્નરૂપ વા યા શક્તિઃ તજ્જ્ઞાનાદપિ
શાબ્દબોધ ઇત્યેવં અનેકે કાર્યકારણભાવાઃ કલ્પનીયા ઇતિ

ગૌરવમ્। અતઃ ઈશ્વરેચ્છૈવ શક્તિરિત્યર્થઃ। વિનિગમકં વિનિગમના
ઇતિ પદયોઃ અન્યતરપક્ષસાધકયુક્તિરિત્યર્થઃ।
ન ચ ભગવદિચ્છાયા
ઇત્યાદિ। ઈશ્વરેચ્છાયાઃ સર્વવિષયકત્વમેકત્વં ચાઙ્ગીક્રિયતે।
સા ચેત્ શક્તિઃ તર્હિ પટાદેરપિ ઽઘટાદિપદવાચ્યત્વં પ્રસજ્યેત। તથા
હિ - વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકભગવદિચ્છાવત્વં ઘટપદશક્યત્વમિતિ
વક્તવ્યમ્। ઽઘટપદજન્યબોધવિષયો ઘટો ભવતુઽ ઇત્યાકારિકાયાં
ભગવદિચ્છાયાં ઘટો વિશેષ્યઃ ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વં પ્રકારઃ।
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેશ્વરેચ્છાયાઃ
સ્વનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન ઘટે સત્ત્વાત્ ઘટસ્ય
ઘટપદશક્યત્વમ્। ઈશ્વરેચ્છાયાશ્ચ એકત્વાત્ તસ્યાઃ
ઽપટપદજન્યબોધવિષયઃ પટો ભવતુઽ, ઽકુડ્યપદજન્યબોધવિષયઃ
કુડ્યં ભવતુઽ ઇત્યાદ્યાકારકત્વમપ્યઙ્ગીકરણીયમ્। તથા
ચેશ્વરેચ્છાયાં પટાદેરપિ વિશેષ્યત્વાત્
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેશ્વરેચ્છાયાઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
પટાદાવપિ સત્ત્વાત્ પટાદેરપિ ઘટપદવાચ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ। એવં
ઽગઙ્ગાપદજન્યબોન્ધવિષયઃ પ્રવાહો ભવતુઽ,
ઽતીરપદજન્યબોધવિષયઃ તીરં ભવતુઽ ઇત્યાકારકતાયા
અપીશ્વરેચ્છાયાઃ વક્તવ્યતયા તત્ર ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયત્વં
પ્રકારઃતીરં વિશેષ્યમિતિ
ગઙ્ગાપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેશ્વરેચ્છાયાઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
તીરે ઽપિ સત્ત્વાત્ તીરસ્યાપિ ગઙ્ગાપદવાચ્યત્વાત્
શક્ત્યૈવ ગઙ્ગાપદાત્
તીરસ્ય બોધસમ્ભવેન તીરે ગઙ્ગાપદસ્ય લક્ષણા અનાવશ્યિકીતિ
લક્ષણાયાઃ ભઙ્ગશ્ચ પ્રસજ્યેતેતિ શઙ્કાયાઃ આશયઃ।
ઘટપદબોદ્ધવ્યત્વપ્રકારકતદિચ્છાયા ઇતિ।
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેશ્વરેચ્છાયા ઇત્યર્થંઃ।
યતસ્તત્પદવાચ્યત્વમિત્યાદિ। વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
તત્પદજન્યબોધવિષયત્વપ્રકારકેશ્વરેચ્છાવત્ત્વં ન તત્પદવાચ્યત્વમ્,
યેન પૂર્વોક્તદોષૌ સ્યાતામ્। અપિ તુ
તત્પદજન્યબોધવિષયત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતા યા
ઈશ્વરેચ્છાનિરૂપિતા વિશેષ્યતા તદ્વત્ત્વમ્
તત્પદજન્યબોધવિષયત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનનેશ્વરેચ્છાવત્ત્વંવા
તત્પદવાચ્યત્વમ્। ઈશ્વરેચ્છાયા એકત્વેન તસ્યાં સર્વસ્ય વિશેષ્યત્વે
પ્રકારત્વે ઽપિ ચ ઈશ્વરેચ્છીયા તત્તત્પદાર્થનિષ્ઠા વિશેષ્યતા
પ્રકારભેદેન ભિન્નભિન્ના ભવતિ। એવં ચ ઽઘટપદજન્યબોધવિષયો
ઘટો ભવતુ,ઽ ઽપટપદજન્યબોધવિષયઃ પટો ભવતુઽ
ઇત્યદ્યાકારકેશ્વરેચ્છાનિરૂપિતા ઘટનિષ્ઠા વિશેષ્યતૈવ
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતા, ન પટનિષ્ઠા

વિશેષ્યતા, પટાંશે ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વસ્યેશ્વરેચ્છાયા
અનવગાહનાત્। અતઃ
ઘટપદજન્યબોધવિષયત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
ઈશ્વરેચ્છાયાઃ ઘટે એવ સત્ત્વાત્ ઘટસ્યૈવ ઘટપદવાચ્યત્વં ન
પટાદેઃ। એવં લક્ષણાસ્થલે ઽગઙ્ગાપદજન્યો બોધો ભવતુઽ
ઽબોધવિષયઃ તીરં ભવતુઽ ઇત્યાકારકત્વમેવ
ઈશ્વરેચ્છાયામઙ્ગીક્રિયતે।
ગઙ્ગાપદજન્યત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિત -
બોધનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિત -
વિષયત્વ-નિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિત-વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
ઈશ્વરેચ્છાવત્ત્વમેવ ગઙ્ગાપદવાચ્યત્વમ્।
પૂર્વપ્રદર્શિતવિશકલિતભાનાત્મિકાયામીશ્વરેચ્છાયાં
બોધનિષ્ઠપ્રકારતાયાં
ગઙ્ગાપદજન્યત્વાનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતત્વંનાસ્તીતિ
ઉક્તસમ્બન્ધેનેશ્વરેચ્છાવત્ત્વસ્ય તીરે ઽભાવાત્ ગઙ્ગાપદવાચ્યત્વં
તીરસ્ય નાસ્તીતિ તીરે ગઙ્ગાપદલક્ષણાયાઃ સ્વીકાર્યતયા। ન
લક્ષણોચ્છેદાપત્તિશ્ચેતિ ભાવઃ। તદૃશસ્ય ઘટપદવાચ્યત્વસ્યેતિ।
ઘટપદજન્યબોધવિષશ્યત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનેશ્વરેચ્છાવત્ત્વરૂપસ્ય
ઘટપદવાચ્યત્વસ્યેત્યર્થઃ। નાતિપ્રસઙ્ગઃ - ન પટસ્ય
ઘટપદવાચ્યત્વપ્રસઙ્ગઃ।
નનુ શક્ત્યા યત્ર
પદાર્થબોધો ભવતિ તત્રૈવેશ્વરેચ્છાયાં આવશ્યકતા। લક્ષણતા યત્ર
બોધઃ, તત્ર નેશ્વરેચ્છાયા આવશ્યકત્વમ્।
શક્યસમ્બન્ધમાત્રસ્યૈવાપેક્ષિતત્વાત્। તથા ચ ઽગઙ્ગાપદજન્યો બોધો
ભવતુ, બોધવિષયસ્તીરં ભવતુઽ, ઇત્યદ્યાકારકેચ્છાકલ્પનં મુધા।
તીરસ્ય ગઙ્ગાપદવાચ્યત્વં તુ પ્રાગુક્તપ્રકારેણૈવ વાર્યતે।
વાચ્યાર્થંપ્રવાહસમ્બન્ધમાત્રેણ તીરસ્ય ગઙ્ગાપદલક્ષ્યત્વોપપત્તેરિત્યત
આહ - સઙ્ક્ષેપ ઇતિ। કાર્યસામાન્યં પ્રતિ ઈશ્વરેચ્છાયાઃ
કારણત્વાત્ ગઙ્ગાપદાત્ તીરવિષયકબોધં પ્રત્યપિ ઈશ્વરેચ્છા
કારણમિતિ વક્તવ્યમ્। તત્ર કિમાકારા ઈશ્વરેચ્છા કારણમિતિ
જિજ્ઞાસાયાં તીરાદૌ ગઙ્ગાપદવાચ્યત્વવ્યવહારાભાવાત્
ઉક્તવિશકલિતભાનવતી ઈશ્વરેચ્છૈવ કારણમિત્યવશ્યવક્તવ્યત્વાત્
ઇતિ ભાવઃ।
દીપિકા
વિશિષ્ટશક્તિસ્થાપનમ્
નનુ
ગવાદિપદાનાં જાતાવેવ શક્તિઃ, વિશેષણતયા જાતેઃ
પ્રથમમુપસ્થિતત્વાત્। વ્યક્તિલાભસ્તુ આક્ષેપાદિતિ કેચિત્। તન્ન -
ઽગામાનયઽ ઇત્યાદૌ વૃદ્ધવ્યવહારેણ સર્વત્રાનયનાદેઃ વ્યક્તાવેવ
સમ્ભવેન, જાતિવિશિષ્ટવ્યક્તાવેવ શક્તિકલ્પનાત્।

પ્રમાશિકા
વિશિષ્ટે શક્તિં
વ્યવસ્થાપયિતું મીમાંસકમતં ઉપન્યસ્ય દૂષયતિગવાદીતિ।
વિશેષણીભૂતજાતિગ્રહમન્તરા વિશિષ્ટગ્રહાસમ્ભવેન વિશિષ્ટે
શક્તિકલ્પનં ન સમ્ભવતિ। અતઃ જાતિગ્રહસ્ય પ્રથમમપેક્ષિતત્વેન
જાતાવેવ શક્તિકલ્પનં ઉચિતમ્ લાઘવાત્ ઇત્યાહ - વિશેષણતયેતિ।
પ્રથમમુપસ્થિતત્વાદિતિ। વિશિષ્ટગ્રહાત્ પૂર્વમવગતત્વાદિત્યર્થઃ।
કથં તર્હિ વ્યક્તિલાભ ઇત્યત આહ - વ્યક્તીતિ। આક્ષેપાદિતિ।
અર્થાપત્તિપ્રમાણાદિત્યર્થઃ। વ્યક્તાવેવ સમ્ભવેનેતિ।
અનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનશૂન્યતાદશાયામપિ વ્યક્તિભાનસ્ય
અનુભવસિદ્ધત્વેન ચેત્યપિ બોધ્યમ્। વિશિષ્ટવ્યક્તાવેવેતિ। એવકારેણ
કેવલજાતિકલ્પનવ્યવચ્છેદઃ।
અત્રેદં
બોધ્યમ્-જાતિ-તદ્વૈશિષ્ટ્ય-તદાશ્રયેષુ ત્રિષુ શક્તિઃ કલ્પનીયા।
પદાર્થદ્વયસમ્બન્ધસ્યૈવ પદદ્વયસમભિવ્યાહારલભ્યત્વેનાન્યસ્યાશક્યસ્ય
શાબ્દબોધે ભાનાસમ્ભવાદિતિ।
નવ્યાસ્તુ -
લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વગ્રહમાત્રેણ લક્ષ્યતાવચ્છેદકસ્ય યથા શાબ્દબોધે
ભાનં તથા શક્યતાવચ્છેદકત્વગ્રહમાત્રેણ શક્યતાવચ્છેદકસ્યાપિ
શાબ્દબોધે ભાનં સમ્ભવતીતિ શક્યતાવચ્છેદકે ચ શક્તિઃ ન
કલ્પનીયેતિ વદન્તિ।
બાલપ્રિયા
વિશિષ્ટે શક્તિં
વ્યવસ્થાપયિતુમિતિ। ગવાદિપદાનાં ગોત્વાદિજાતિવિશિષ્ટવ્યક્તૌ
શક્તિં નિર્ધારયિતુમિત્યર્થઃ। વિશિષ્ટગ્રહાસમ્ભવેનેતિ।
વિશિષ્ટવિષયકબુદ્ધૌ વિશેષણવિષયકજ્ઞાનસ્ય કારણત્વેન
ગોત્વવિશિષ્ટવ્યક્તિજ્ઞાનાત્ પૂર્વં ગોત્વરૂપવિશેષણજ્ઞાનં આવશ્યકમ્।
તથા ચ પ્રથમોપસ્થિતત્વાત્ લાઘવાચ્ચ જાતાવેવ
શક્તિકલ્પનમુચિતમ્, ન તુ તદ્વિશિષ્ટવ્યક્તાવિતિ ભાવઃ। જાતાવેવેતિ।
એવકારેણ વ્યક્તિષુ શક્તિવ્યવચ્છેદઃ। લાઘવાદિતિ। વ્યક્તીનામાનન્ત્યાત્
જાતેશ્ચૈકત્વાદિતિ ભાવઃ। નનુ જાતૌ શક્તિસ્વીકારે ગવાદિપદાત્
ગોત્વાદિજાતેરેવ બોધઃ સ્યાત્ ન તુ વ્યક્તેઃ। ગોપદશક્યત્વાત્।
ગોપદાશક્યસ્યાપિ ગોપદાત્ બોધાઙ્ગીકારે ગોપદાત્
ઘટાદેરપિ બોધઃ સ્યાદિત્યશયેન શઙ્કતે - કથં તર્હીતિ।
અર્થાપત્તિપ્રમાણાદિત્યર્થ ઇતિ। જાતિવિષયકજ્ઞાનસ્ય
વ્યક્તિવિષયકતાનિયમાત્ વ્યક્તિભાનં વિના
જાતિભાનમનુપપન્નમિત્યનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનરૂપાર્થાપત્તિપ્રમાણજન્યવ્યક્ત્યુપસ્થિત્યા
ગોપદજન્યશાબ્દબોધે વ્યક્તેર્ભાનમિતિ ભાવઃ। ઇદમુપલક્ષણમ્।
ગોપદસ્ય ગોવ્યક્તૌ શક્ત્યભાવે ઽપિ લક્ષણા અઙ્ગીક્રિયતે। અતો
લક્ષણયા શાબ્દબોધે વ્યક્તિભાનમિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્। એતેન

ગોવ્યક્તિવાચકપદાભાવે ઽપિ અર્થાપત્તિપ્રમાણોપસ્થિતગોવ્યક્તેઃ
શાબ્દબોધે ભાનાઙ્ગીકારે પદાદનુપસ્થિતસ્ય
પ્રત્યક્ષાદિનોપસ્થિતસ્યાપિ ઘટાદેઃ શાબ્દબોધે
ભાનાપત્તિરિત્યપાસ્તમ્। અનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનેતિ। વ્યક્તિભાનં વિના
જાતિભાનમનુપપન્નમિત્યાકારકાનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનશૂન્યકાલે ઽપિ
વ્યક્તિભાનસ્યાનુભવસિદ્ધતયા નાર્થાપત્તિપ્રમાણાત્ વ્યક્તિભાનમ્।
અન્વયાનુપપત્તિપ્રતિસન્ધાનશૂન્યકાલે ઽપિ વ્યક્તિભાનસ્યાનુભવસિદ્ધતયા
ન લક્ષણયા વ્યક્તિભાનમિત્યર્થઃ। કેવલજાતિકલ્પનવ્યચ્છેદ ઇતિ।
કેવલજાતૌ શક્તિકલ્પનસ્ય વ્યવચ્છેદ ઇત્યર્થઃ।
નનુ
જાતિવિશિષ્ટવ્યક્ત્તૌ શક્તિકલ્પને જાતૌ, જાતિવ્યક્ત્યોઃ યઃ
સમવાયરૂપઃ સમ્બન્ધઃ તત્ર ચ શક્ત્યભાવાત્ કથં ગોપદજન્યબોધે
ગોત્વજાતેઃ ગોત્વસમવાયસ્ય ચ ભાનોપપત્તિઃ। શક્યતાવચ્છેદકત્વાત્
કથઞ્ચિત્ ગોત્વભાનોપપત્તાવપિ
શક્યતાનવચ્છેદકસ્ય
સમવાયસ્ય કથં ભાનમ્। ન ચાકાઙ્ક્ષયા ભાનમિતિ વાચ્યમ્। દ્વાભ્યાં
પદાભ્યાં ઉપસ્થિતયોરર્થયોઃ યઃ સમ્બન્ધઃ તસ્ય દ્વાભ્યાં શક્તિભ્યાં
ઉપસ્થિતયોરર્થયોર્યઃ સમ્બન્ધઃ તસ્ય વા
સમભિવ્યાહારરૂપાકાઙ્ક્ષાભાસ્યત્વાત્ પદાર્થતદવચ્છેદકયોઃ
સમ્બન્ધસ્યાકાઙ્ક્ષાભાસ્યત્વાનુપપત્તેઃ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - અત્રેદં
બોધ્યમિત્યાદિના। તથા ચ ઘટત્વ-સમવાય-ઘટેષુ ત્રિષુ ઘટપદસ્યૈકા
શક્તિઃ, તથા ચ શક્યત્વાત્ ત્રયાણામપિ ઘટપદજન્યબોધે ભાનં
સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। પદાર્થદ્વયસમ્બન્ધસ્યૈવેતિ।
પદદ્વયોપસ્થપ્યાર્થદ્વયસમ્બન્ધો વા ભિન્નાભ્યાં
વૃત્તિભ્યામેકપદોપસ્થાપ્યાર્થદ્વયસમ્બન્ધો વા પદાર્થદ્વયસમ્બન્ધ
ઇત્યનેન વિવક્ષિતઃ। એવકારેણ શક્ય-શક્યતાવચ્છેદકયોઃ સમ્બન્ધો
વ્યવચ્છિદ્યતે। પદદ્વયસમભિવ્યાહારલભ્યત્વેનેતિ।
આવકાઙ્ક્ષાભાસ્યત્વેનેત્યર્થઃ। અન્યસ્યાશક્યસ્યેતિ। અકાઙ્ક્ષયા અલભ્યસ્ય
સંસર્ગસ્ય શક્યત્વરહિતસ્ય શક્યતાવચ્છેદકસ્ય
ઘટત્વાદિજાતેશ્ચેત્યર્થઃ।
નવ્યાસ્ત્વિતિ। યથા
ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યાદૌ તીરે ગઙ્ગાપદસ્ય લક્ષણાસ્વીકારે ઽપિ
તીરત્વે લક્ષણાવિરહે ઽપિ તીરત્વસ્ય લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વાત્ તીરત્વં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકમિત્યાકારકલક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વપ્રકારકજ્ઞાનમાત્રેણ
અલક્ષ્યસ્યાપિ તીરત્વસ્ય શાબ્દબોધે ભાનમ્, તથા ઘટત્વે
શક્તિવિરહે ઽપિ ઘટત્વં
શક્યતાવચ્છેદકમિત્યાકારકશક્યતાવચ્છેદકત્વપ્રકારકજ્ઞાનમાત્રેણ
ઘટપદાત્ ઘટત્વસ્ય ભાનં સમ્ભવતીતિ શક્યતાવચ્છેદકે ઘટાદૌ
શક્તિઃ ન કલ્પનીયેતિ ભાવઃ।
અત્ર કેચિત્ -

શક્યતાવચ્છેદકે શક્ત્યસ્વીકારે પૃથિવીપદાત્ કદાચિત્
અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યત્વેન કદાચિદ્ગન્ધવત્ત્વેન કદાચિત્પૃથિવીત્વેન
ચ શાબ્દબોધાપત્તિઃ। પૃથિવી પૃથિવીપદશક્યા ઇતિવત્
અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યં
ગન્ધવાન્ વા
પૃથિવીપદશક્યમિત્યાકારસ્ય શક્તિગ્રહસ્ય સમ્ભવાત્। તીરત્વાવચ્છિન્ને
ગઙ્ગાપદશક્યસમ્બન્ધરૂપલક્ષણાજ્ઞાનાત્ તીરત્વેન તીરબોધઃ,
ગઙ્ગાતીરત્વાવચ્છિન્ને ગઙ્ગાપદલક્ષણાજ્ઞાનાત્ ગઙ્ગાતીરત્વેન
તીરબોધ ઇતિવત્। તથા ચ લક્ષણયા
યત્કિઞ્ચિદેકધર્માવચ્છિન્નવિષયક એવ શાબ્દબોધ ઇતિ યથા ન
નિયમઃ તથા
શક્યાર્થબોધે ઽપિ નિયમો ન સ્યાત્। શક્યતાવચ્છેદકે શક્તિસ્વીકારે
તુ પૃથિવીપદાત્ પૃથિવીત્વેનૈવ શાબ્દબોધ ઇતિ નિયમ ઉપપદ્યતે।
અતઃ શક્યતાવચ્છેદકે ઽપિ શક્તિઃ સ્વીકરણીયેત્યાહુઃ।
તચ્ચિન્ત્યમ્।
યદ્ધર્મપ્રકારકશાબ્દબોધ ઇષ્યતે
તદ્ધર્મધર્મિકશક્યતાવચ્છેદકત્વપ્રકારકશક્તિજ્ઞાનમેવ
તાદૃશશાબ્દબોધહેતુઃ। શક્યતાવચ્છેદકશ્ચ સર્વત્ર
શક્યત્વાન્યૂનાનતિપ્રસક્તઃ લઘુરેવ ધર્મઃ, સમ્ભવતિ
લઘુધર્મસ્યાવચ્છેદકત્વે ગુરુધર્મસ્ય
સ્વરૂપસમ્બન્ધરૂપાવચ્છેદકત્વાનઙ્ગીકારાત્। તથા ચ
પૃથિવીત્વાપેક્ષયા અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યત્વાદેર્ગુરુત્વાત્ ન
શક્યતાવચ્છેદકત્વમ્। અતસ્તત્ર શક્યતાવચ્છેદકત્વજ્ઞાનં પ્રમાત્મકં ન
સમ્ભવતીતિ ન તસ્ય પ્રમાત્મકશાબ્દબોધહેતુત્વમ્। લક્ષણાસ્થલે તુ
ઽતીરં પ્રવાહસમ્બન્ધવત્ઽ ઇત્યાકારકસ્યેવ ઽગઙ્ગાતીરં
પ્રવાહસમ્બન્ધવત્ઽ ઇત્યાકારકસ્યાપિ લક્ષણાજ્ઞાનસ્યાનુભવસિદ્ધતયા
ગુરાવપિ સ્વરૂપસમ્બન્ધરૂપલક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વજ્ઞાનં
શાબ્દબોધહેતુરુપેયતે। તથા ચ શક્તિસ્થલે પૃથિવીત્વેનૈવ શક્ત્યા
પૃથિવીપદાત્ પૃથિવીબોધઃ, ન તુ અષ્ટદ્રવ્યાતિરિક્તદ્રવ્યત્વાદિનેતિ
નિયમઃ, લક્ષણાસ્થલે કદાચિત્ તીરત્વેન કદાચિત્ ગઙ્ગાતીરત્વેન
બોધ ઇત્યનિયમશ્ચોપપદ્યત ઇતિ લક્ષ્યતાવચ્છેદકે યથા ન લક્ષણા
તથા શક્યતાવચ્છેદકે ઽપિ ન શક્તિરિતિ નવીનાનામાશયઃ। તદેતત્સર્વં
લક્ષ્યતાવચ્છેદકત્વગ્રહમાત્રેણ શક્યતાવચ્છેદકત્વગ્રહમાત્રેણ ઇતિ
પદાભ્યાં સૂચિતમિતિ ધ્યેયમ્।
દીપિકા
શક્તિગ્રહોપાયપ્રતિપાદનમ્
શક્તિગ્રહશ્ચ
વૃદ્ધવ્યવહારેણ। વ્યુત્પિત્સુર્બાલઃ ઽગામાનયઽ ઇતિ
ઉત્તમવૃદ્ધવાક્યશ્રવણાનન્તરં મધ્યમવૃદ્ધસ્ય પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય ગવાનયનં
ચ દૃષ્ટ્વા મધ્યમવૃદ્ધપ્રવૃત્તિજનકજ્ઞાનસ્ય અન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં

વાક્યજન્યત્વં નિશ્ચિત્ય ઽઅશ્વમાનય, ગાં બધાનઽ ઇતિ વાક્યાન્તરે
આવાપોદ્વાપાભ્યાં ગોપદસ્ય ગોત્વવિશિષ્ટે શક્તિઃ, અશ્વપદસ્ય
અશ્વત્વવિશિષ્ટે શક્તિરિતિ વ્યુત્પદ્યતે।
પ્રકાશિકા
શક્તિગ્રહશ્ચ
વૃદ્ધવ્યવહારેણેતિ। શક્તિગ્રહસ્તુ વૃદ્ધવ્યવહારાદિના સમ્ભવતીત્યર્થઃ।
આદિના વ્યાકરણાદિપરિગ્રહઃ। અત એવ
"શક્તિગ્રહં
વ્યાકરણોપમાનકોશાપ્તવાક્યાદ્વ્યવહારતશ્ચ।
વાક્યસ્ય
શેષાદ્વિવૃતેર્વદન્તિ સાન્નિધ્યતઃ સિદ્ધપદસ્ય વૃદ્ધાઃ॥
ઇત્યભિયુક્તોક્તિઃ
સઙ્ગચ્છતે। વ્યાકરણાત્ પ્રકૃતિપ્રત્યયાદીનાં શક્તિગ્રહઃ। ઉપમાનાત્
શક્તિગ્રહસ્તુ અધસ્તાદ્દર્શિતઃ।
ઽઅપ્યેકદન્તહેરમ્બલમ્બોદરગજાનનાઃઽ ઇતિ
કોશાદેકદન્તાદિશબ્દાઃ ગણેશત્વવિશિષ્ટે શક્તા ઇત્યર્થકાત્
ગણેશત્વવિશિષ્ટે શક્તિગ્રહઃ। તત્રૈકદન્તાદિશબ્દાનામેવ પદાર્થતયા
તેષાં વિભિન્નત્વેન દ્વન્દ્વોપપત્તિઃ। ઽકોકિલઃ પિકશબ્દવાચ્યઃઽ
ઇત્યાપ્તવાક્યાત્ પિકપદસ્ય કોકિલે શક્તિગ્રહઃ।
વ્યવહારતઃ શક્તિગ્રહં
ઉપપાદયતિ - વ્યુત્પિત્સુરિતિ। શક્તિગ્રહેચ્છાવાનિત્યર્થઃ। ઉત્તમવૃદ્વેતિ।
પ્રયોજકવૃદ્ધેત્યર્થઃ। મધ્યમવૃદ્ધસ્યેતિ। પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્યેત્યર્થઃ।
ગવાનયનં દૃષ્ટ્વા પ્રવૃત્તિમુપલભ્ય ચેત્યન્વયઃ।
ઉપલભ્યેત્યસ્યાનુમાયેત્યર્થઃ। ઽઇયં ક્રિયા પ્રયત્નપૂર્વિકા
વિલક્ષણક્રિયાત્વાત્ સ્વીયક્રિયાવત્ઽ ઇત્યનુમાનપ્રયોગો બોધ્યઃ।
પ્રવૃત્તિજનકજ્ઞાનસ્ય - ગવાનયનગોચરપ્રયત્નજનકગવાનયનજ્ઞાનસ્ય।
વાક્યસ્ય વિશિષ્ટેર્ઽથે શક્તિર્ન કલ્પનીયા, તાદૃશાર્થસ્ય
સમભિવ્યાહારલભ્યત્વાત્। ઽઅનન્યલભ્યો હિ શબ્દાર્થઽ ઇતિ
ન્યાયાદિત્યભિસન્ધિમાહ - અશ્વમાનયેત્યાદિ। આવાપોદ્વાપાભ્યામિતિ।
આવાપઃ - સઙ્ગ્રહઃ। ઉદ્વાપઃ - ત્યાગઃ। વ્યુત્પદ્યત ઇતિ। વ્યુત્પત્ત્યાશ્રયો
ભવતીત્યર્થઃ।
વાક્યશેષાત્ યથા -
ઽયવમયશ્ચરુર્ભવતિઽ ઇત્યત્ર યવશબ્દઃ આર્યવ્યવહારાત્
દીર્ઘશૂકવિશિષ્ટસ્ય વાચકઃ, મ્લેચ્છવ્યવહારાત્ પ્રિયઙ્ગોર્વાચકો
વેતિ સંન્દેહે -
ઽવસન્તે સર્વસસ્યાનાં
જાયતે પત્રશાતનમ્।
મોદમાનાશ્ચ તિષ્ઠન્તિ
યવાઃ કણિશશાલિનઃ॥ઽ
ઇતિ વાક્યશેષાત્

દીર્ઘશૂકવિશિષ્ટે શક્તિનિર્ણયઃ। પ્રિયઙ્ગૌ તુ શક્તિભ્રમાત્ પ્રયોગઃ।
વિવરણાત્ યથા-
ઽપયતિ પાકં કરોતિઽ ઇત્યત્ર યત્નાર્થકકરોતિના
સર્વાખ્યાતવ્યાખ્યાનાત્ આખ્યાતસ્ય
યત્નત્વવિશિષ્ટે
શક્તિગ્રહઃ। પ્રસિદ્ધપદસાન્નિધ્યાત્ શક્તિગ્રહસ્તુ ઽવિકસિતપદ્મે
મધુકરઃઽ ઇત્યાદ્યગ્રિમગ્રન્થેન સ્ફુટીભવિષ્યતિ ઇત્યલં પલ્લવિતેન।
બાલપ્રિયા
વૃદ્ધવ્યવહારેણેતિ। વદ્ધયોઃ જ્ઞાનવતોઃ વ્યવહારઃ પ્રવૃત્તિઃ
શબ્દપ્રયોગશ્ચ વૃદ્ધવ્યવહારઃ। પ્રકૃતિપ્રત્યપાદીનામિતિ। ઽભૂ
સત્તાયામ્ઽ ઇત્યાદિવ્યાકરણાત્ ભૂપ્રભૃતીનાં પ્રકૃતીનાં
સત્તાદિરૂપાર્થે શક્તિગ્રહઃ। ઽલઃ કર્મણિ ચ ભાવે ચાકર્મકેભ્યઃઽ
ઇત્યાદિવ્યાકરણાત્ પ્રત્યયસ્યાર્થંવિશેષે શક્તિગ્રહઃ। અધસ્તાદ્દર્શિત
ઇતિ। પૂર્વમુપમાનપરિચ્છેદ દર્શિતઃ। નનુ ઽઅપ્યેકદન્તહેરમ્બઽ
ઇત્યાદિકોશે એકદન્તહેરમ્બાદિશબ્દાનાં પર્યાયત્વેન
એકાર્થવાચકતયા કથં દ્વન્દ્વસમાસઃ। પદાર્થભેદ એવ
દ્વન્દ્વસમાસાઙ્ગીકારાદિત્યત્રાહ - તત્રૈકદન્તાદીતિ। એતે શબ્દાઃ
એતાદૃશાર્થબોધકા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં હિ કોશઃ। તત્રૈકદન્તાદયઃ
શબ્દાઃ તત્તદાનુપૂર્વીકશબ્દર્થકા એવેતિ ભાવઃ।
દીપિકાયામ્
વ્યુત્પિત્સુર્બાલ ઇત્યાદિ। કશ્ચિત્ બાલકઃ ગવાદિપદાનાં કસ્મિન્નર્થે
શક્તિરિતિ જિજ્ઞાસતે। સ કદાચિત્ કેનચિત્ પ્રેરકેણ આચાર્યાદિનાં
શિષ્યં પ્રતિ ઉક્તં ઽગામાનયઽ ઇતિ વાક્યં શૃણ્વતઃ શિષ્યસ્ય ગવાનયનં
પશ્યતિ। તતઃ ગવાનયનરૂપક્રિયાં પ્રતિ કારણભૂતં
પ્રયત્નમનુમિનોતિ। તતઃ કિઞ્ચિત્ક્રિયાવિષયકપ્રયત્નં પ્રતિ
તત્ક્રિયાવિષયકજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્ તાદૃશજ્ઞાનં પ્રતિ
પ્રયોજકવૃદ્ધપ્રયુક્તં વાક્યમેવ કારણમિત્યન્વયવ્યતિરેકાભ્યાં
નિશ્ચિનોતિ। તતશ્ચ પ્રયોજ્યવૃદ્ધસ્ય ગોકર્મકાનયનવિષયકં જ્ઞાનં
ઽગામાનયઽ ઇતિ વાક્યજન્યમિતિ નિશ્ચિનોતિ। તત્ર
ગોપદસ્ય
ગોત્વવિશિષ્ટે શક્તિં વિના ગોપદાર્થસ્ય કર્મત્વે ઽન્વયાસમ્ભવાત્
ગોપદસ્ય ગોત્વવિશિષ્ટે શક્તિરિત્યપિ નિશ્ચિનોતિ ઇત્યનયા રીત્યા
વ્યવહારસ્ય શક્તિગ્રાહકત્વમિતિ ભાવઃ। પ્રવૃત્તિશબ્દઃ પ્રયત્નપરઃ।
નનુ પ્રવૃત્તિજનકસ્ય
ગવાનયનવિષયકજ્ઞાનસ્ય વાક્યજન્યત્વાત્ વાક્યસ્યૈવ ગોકર્મકાનયને
શક્તિઃ કલ્પ્યતામિત્યત્રાહ - પ્રકાશિકાયામ્ વાક્યસ્યેતિ। વિશિષ્ટેર્ઽથે
ઇતિ। ગોકર્મકત્વવિશિષ્ટાનયનરૂપે વાક્યાર્થે ઇત્યર્થઃ। તથા ચ
પદશક્ત્યા ઉપસ્થિતાનામર્થાનાં અન્વયરૂપસ્ય વાક્યાર્થસ્ય
સમભિવ્યાહારરૂપાકાઙ્ક્ષયૈવ ભાનોપપત્ત્યા વાક્યાર્થે ન શક્તિરિતિ
ભાવઃ। અપિ ચ ગોપદસ્યાનયનાન્વિતગવિ શક્તિસ્વીકારે ઽગાં બધાનઽ

ઇત્યત્રાપિ તાદૃશગોબોધોપપત્તિઃ। એવમાનયપદસ્ય ગોકર્મકાનયને
શક્તિસ્વીકારે ઽઅશ્વમાનયઽ ઇત્યત્રાપિ તદ્બોધાપત્તિઃ। અતઃ ગોપદસ્ય
ગોત્વવિશિષ્ટે આનયપદસ્ય આનયનત્વવિશિષ્ટે ચ શક્તિર્નિશ્ચીયતે।
ક્રિયાકારકયોરન્વિતત્વં તુ સમભિવ્યાહારલભ્યમિત્યાવાપોદ્વાપાભ્યાં
સુનિશ્ચયમ્। એતદભિપ્રાયેણૈવ આવાપોદ્વાપોપન્યાસ ઇતિ ભાવઃ।
વ્યુત્પત્યાશ્રયો ભવતીતિ। શક્તિનિશ્ચયવાન્ ભવતીત્યર્થઃ।
વિવરણાદ્યથેતિ।
તત્સમાનાર્થકપદાન્તરેણ તદર્થકથનં વિવરણમ્। ઽશક્તિગ્રહં
વ્યાકરણોપમાનઽ ઇત્યાદિશ્લોકાનુક્તાનાં
અઙ્ગુલિનિર્દેશપૂર્વકશબ્દપ્રયોગાદીનામપિ શક્તિગ્રાહકત્વં
મનસિકૃત્યોક્તમ્ - અલં પલ્લવિતેનેતિ।
દીપિકા
શબ્દાનાં
સિદ્ધપરત્વમપીતિ નિરૂપણમ્
નનુ સર્વત્ર
કાર્યપરત્વાત્ વ્યવહારસ્ય કાર્યપરવાક્ય એવ વ્યુત્પત્તિઃ ન સિદ્ધપર
ઇતિ ચેત્ - ન। ઽકાશ્યાં ત્રિભુવનતિલકો ભૂપતિરાસ્તેઽ ઇત્યાદૌ
સિદ્ધે ઽપિ વ્યવહારાત્ ઽવિકસિતપદ્મે મધુકરઃ તિષ્ઠતિઽ ઇત્યાદૌ
પ્રસિદ્ધપદસમભિવ્યાહારાત્ સિદ્ધે ઽપિ મધુકરાદિવ્યુત્પત્તિદર્શનાત્
ચ।
પ્રકાશિકા
વ્યવહારસ્ય।
કાર્યપરત્વાદિતિ યોજના। કાર્યપરત્વં ચ
કૃતિસાધ્યાનયનાદિરૂપક્રિયાતાત્પર્યકત્વમ્। વ્યુત્પત્તિઃ - શક્તિગ્રહઃ।
વ્યવચ્છેદ્યં સ્ફુટયતિ - ન સિદ્ધેતિ। સિદ્ધે ઽપિ વ્યવહારાદિતિ। તથા ચ
સિદ્ધે ઽપિ શક્તિગ્રહસ્ત્વાવશ્યકઃ। અન્યથા તત્રાનુભવસિદ્ધસ્ય શબ્દબોધસ્ય
અપલાપાપત્તેરિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
સિદ્ધે ઽપિ શક્તિગ્રહ
ઇત્યત્ર સિદ્ધશબ્દઃ ક્રિયાવ્યતિરિક્તપરઃ।
દીપિકા
લક્ષણાનિરૂપણમ્
લક્ષણાપિ
શબ્દવૃત્તિઃ। શક્યસમ્બન્ધો લક્ષણા। ગઙ્ગાયાં ઘોષ ઇત્યત્ર
ગઙ્ગાપદવાચ્યપ્રવાહસમ્બન્ધાદેવ તીરોપસ્થિતૌ તીરે ઽપિ શક્તિર્ન
કલ્પ્યતે। સૈન્ધવાદૌ લવણાશ્વયોઃ પરસ્પરસમ્બન્ધાભાવાત્
નાનાશક્તિકલ્પનમ્।
લક્ષણા ત્રિવિધા -
જહલ્લક્ષણા, અજહલ્લક્ષણા, જહદજહલ્લક્ષણા ચેતિ। યત્ર
વાચ્યાર્થસ્યાન્વયાભાવઃ તત્ર જહલ્લક્ષણા। યથા મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિ। યત્ર