Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 201220
bālapriyā
viśeṣyatāsambandheneti/ 'parvato vahnimān na vā'
ityākārake saṃśaye vahniḥ prakāraḥ parvato viśeṣya iti
1. ata eva
prasiddhasādhyakasthale pakṣaviśeṣyikaivānumitiranubhūyate' iti
pakṣatāyāṃ dīdhitigranthaḥ/ atra prasiddhasādhyakasthale
pakṣaviśeṣyakānumitiriti kathanāt aprasiddhasādhyakasthale
sādhyaviśeṣyakānumitiriti sūcyate/ tatra gadādharīyavyākhyānaṃ 'kiṃ
tu aprasiddhasādhyakasthale viśeṣaṇajñānādiviraheṇa
sādhyaviśeṣaṇakānumiteranupapattyā sādhyaviśeṣyakānumitirūpeyate'
ityādyuktaṃ draṣṭavyam/
sādhyaprakārakatādṛśasaṃśayasya viśeṣyatāsambandhena parvate
sattvāt parvatasya pakṣatā/ prakāratāsambandhena tādṛśasaṃśayasya vahnau
sattvāt vahneḥ pakṣatvavāraṇāya viśeṣyatāsambandhenetyuktam/
sapakṣalakṣaṇādikamapyevaṃ pariṣkartavyamiti/ viśeṣyatāsambandhena
sādhyaprakārakanirṇayaviśiṣṭaḥ sapakṣaḥ, viśeṣyatāsambandhena
sādhyābhāvaprakārakanirṇayaviśiṣṭaḥ
vipakṣaḥ iti rītyā
pariṣkartavyamityarthaḥ/ saṃśayavighaṭaketi/ ātmā
dehendriyādivilakṣaṇo na veti sandehasya pratibandhakaḥ yaḥ
vedavākyajanyaḥ śābdabodhaḥ ātmā dehendriyādivilakṣaṇaḥ
ityākārakaḥ tatra tādṛśaśābdabodhātmakaśravaṇānantaraṃ ātmā
dehendriyādivilakṣaṇa ityākārakānumitirūpaṃ mananaṃ na syāt/
ātmanaḥ viśeṣyatāsambandhena
sādadhyaprakārakasandehavattvarūpapakṣatvābhāvāditi bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
sapakṣalakṣaṇam
AnTs_50 niścitasādhyavān sapakṣaḥ / yathā tatraiva mahānasaḥ //
niścitasādhyavān
sapakṣaḥ/ yathā tatraiva mahānasaḥ/
vipakṣalakṣaṇam
AnTs_51 niścitasādhyābhāvavān vipakṣaḥ / yathā tatraiva mahāhradaḥ //
niścitasādhyābhāvavāna vipakṣaḥ/ yathā tatraiva mahāhradaḥ/
hetvābhāsanirūpaṇam
AnTs_52 savyabhicāraviruddhasatpakṣāsiddhabādhitāḥ pañca hetvābhāsāḥ //
savyabhicāra-viruddha-satpratipakṣa-asiddha-bādhitāḥ pañca
hetvābhāsāḥ/
dīpikā
sapakṣalakṣaṇamāha -
niściteti/
vipakṣalakṣaṇamāha -
niściteti/
evaṃ saddhetūnnirūpya
asaddhetūnnirūpayituṃ vibhajate - savyabhicāreti/
anumitipratibandhakayathārthajñānaviṣayatvaṃ hetvābhāsatvam/
prakāśikā
saddhetūnnirūpya -
vyāptyādiviśiṣṭahetūnnirūpyetyarthaḥ/ saddhetunirūpaṇe
asaddhetusmaraṇāta prasaṅgasaṅgatyā tannirūpaṇamiti bhāvaḥ/ mūle
hetvābhāsā iti/ hetuvadābhāsanta iti hetvābhāsāḥ/
duṣṭahetavo nirūpyanta ityarthaḥ/ nanu
sāmānyadharmaprakārakajñānamantarā viśeṣajijñāsānudayena
savyabhicāretyādinā vibhāgo 'nucita ityāśaṅkāṃ parijihīrṣuḥ
doṣalakṣaṇe 'bhihite doṣavattvarūpaduṣṭalakṣaṇasyātisphaṭatvāt lābho
bhavatītyāśayena doṣasāmānyalakṣaṇamāha - anumitīti/
hetvābhāsatvamiti/ hetorābhāsāḥ hetvābhāsāḥ hetuniṣṭhāḥ doṣāḥ,
teṣāṃ bhāvaḥ tattvamityarthaḥ/ 'hrado vahnimān' ityādyanumitiṃ prati
'vahnyabhāvavān hrada' ityādibādhaniścayaḥ pratibandhakaḥ/
pramātmakatādṛśaniścayaviṣayatvaṃ vahnyabhāvavaddhradādau akṣatamiti
lakṣaṇasamanvayaḥ/ atrānumitipadaṃ ajahallakṣaṇayā
anumititatkaraṇānyataraparam/ tena vyabhicārādijñānasya
parāmarśapratibandhakatayaiva nirvāhāt anumityapratibandhakatve 'pi
vyabhicārādiṣu nāvyāptiḥ/ 'parvato nirvahniḥ' iti bādhabhramasya
'parvato vahnimān' ityanumitipratibandhakatvāt
tadviṣayavahnyabhāvādau ativyāptiḥ ataḥ yathārtheti/ bhramābhinnetyarthaḥ/
athaivamapi
vahnyabhāvavaddhradātmakabādhaikadeśe vahnyabhāvādau ativyāptiḥ/
'vahnyabhāvavān hradaḥ' ityākārakayarthārthajñānaviṣayatvasya tatra
sattvāditi cet-na/ yadrūpāvacchinnaviṣayakajñānasāmānyaṃ
anumitipratibandhakaṃ tadrūpāvacchinnatvaṃ
doṣatvamityarthaparyavasānenādoṣāt/
vahnyabhāvatvāvacchinnaviṣayakasya 'vahnyabhāvavān hradaḥ' iti
jñānasyānumitipratibandhakatve 'pi tādṛśajñānasāmānyāntargatasya
'vahnyabhāva' ityākārakajñānasya apratibandhakatvena vahnyabhāvatvādeḥ
yadrūpapadenopādānāsambhavāt/ na ca tarhi yathārthapadaṃ vyartham/
'parvato nirvahniḥ' iti bhramaviṣaye 'pi vahnyabhāvādāvativyāpteḥ
uktarītyaiva vāraṇāditi vācyam/ jñānapadasya
jñānaviśeṣatātparyagrāhakatayā yathārthapadasārthakyāt/ evaṃ ca
yadrūpāvacchinnaviṣayakānāhāryāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayasāmānyaṃ
prakṛtānumitipratibandhakaṃ tadrūpāvacchinnatvaṃ doṣatvamityarthaḥ
paryavasitaḥ/ tena vahnyabhāvavaddhradaviṣayakasya āhāryasya
aprāmāṇyajñānaviśiṣṭasya saṃśayasya ca anumityapratibandhakatve 'pi
nāsambhava ityalaṃ pallavitena/
pare tu - idaṃ
duṣṭānāmeva lakṣaṇam/ parantu jñāyamānavyabhicārādeḥ
pratibandhakatvamabhyupetya/ tadarthastu anumitipratibandhakā ye
vyabhicārādayaḥ ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakavattvasambandhena
tatprakārakayathārthajñānaviśeṣyatvam/ 'dhūmavān vahneḥ' ityādau
dhūmābhāvavadvṛttitvaviśiṣṭavahniḥ vyabhicāraḥ,
uktasambandhena 'tadvān
vahniḥ' ityākārakayathārthañjñānaviśeṣyatvamastīti lakṣaṇasamanvayaḥ/
anumitipadasya prakṛtānumitiparatayā saddhetau
anumitipratibandhakībhūtavyabhicārādīnāmaprasiddhatvāt nātivyāptiḥ/
yathārthapadānupādāne darśitasambandhena
vyabhicāraprakārakabhramaviśeṣyatvasya saddhetāvapi sattvenātivyāptiḥ
syāditi tanniveśa ityāhuḥ/
bālapriyā
vyāptyādiviśiṣṭahetūniti/ ādipadena pakṣadharmatā gṛhyate/
tathā ca vyāpti-pakṣadharmatāviśiṣṭahetutvaṃ saddhetorlakṣaṇamiti bhāvaḥ/
hetuvadābhāsanta iti/ hetutvaprakārakabhramaviṣayāḥ ityarthaḥ/
hetutvaṃ ca vyāptipakṣadharmatāviśiṣṭatvam/ tathā ca
vyāptipakṣadharmatāviśiṣṭatvaprakārakabhramaviṣayatvaṃ hetvābhāsatvam/
tattu duṣṭahetūnāmeva bhavati, saddhetūnāṃ tatpramāviṣayatvāditi
hetvābhāsaśabdaḥ duṣṭahetupara iti bhāvaḥ/ lakṣaṇasamanvaya iti/
tathā ca 'hrado vahnimān dhūmāt' ityatra vahnyabhāvavaddhradātmakaḥ
bādhaḥ doṣaḥ/ tādṛśadoṣavattvaṃ ca hetoḥ dhūmasya
ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakavattvasambandhenāstīti duṣṭatvam/
'vahnyabhāvavaddhradaḥ dhūmatvaṃ ca' ityekajñāne bādhasya dhūmatvasya ca
viṣayatvādityādikamūhanīyam/
nanvanumitipratibandhakayathārthajñānaviṣayatvaṃ yadi doṣalakṣaṇaṃ
tadā bādhasatpratipakṣayorevedaṃ lakṣaṇaṃ samanviyāt/ bādhaniścayasya
satpratipakṣaniścayasya ca 'hrado vahnyabhāvavān' ityākārakasya 'hrado
vahnyabhāvavyāpyaśaivālavān' ityākārakasya ca tadvattābuddhiṃ prati
tadabhāvavattāniścayavidhayā tadabhāvavyāpyavattāniścayavidhayā ca
pratibandhakatvāt, tadviṣayatvarūpalakṣaṇasattvāt/
vyabhicāravirodhasvarūpāsiddhiprabhṛtiṣu lakṣaṇamidaṃ na samanveti/
tajjñānānāmanumitipratibandhakatvābhāvāt,
anumitikaraṇaparāmarśapratibandhakatvasyaiva vyabhicārādijñāneṣu
sattvādityata āha - atrānumitipadamiti/ tathā ca
anumititatkaraṇānyatarapratibandhakayathārthajñānaviṣayatvaṃ
hetvābhāsalakṣaṇam/ parāmarśapratibandhakatayaiveti/ vyabhicārajñānaṃ
parāmarśe vyāptibhānāṃśe pratibandhakam/ virodhajñānaṃ
sādhyasāmānādhikaraṇyāṃśabhāne pratibandhakam/ svarūpāsiddhijñānaṃ
pakṣadharmatvabhāne pratibandhakamiti sarveṣāṃ
anumitikaraṇaparāmarśapratibandhakasattvāt nāvyāptiriti bhāvaḥ/
nirvāhāditi/ lakṣaṇopapatterityarthaḥ/ yathārthapadaprayojanamāha -
parvato nirvahniriti/ tathā ca yathārthapadānupādāne parvate
vahnyabhāvavānityākārakabhramasya 'parvato vahnimān'
ityanumitipratibandhakatvāt tādṛśabhramaviṣayasya vahnyabhāvasya
doṣatvaṃ syāt/ tadvāraṇāya yathārthapadam/ uktabhramasya
yathārthatvābhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/ nanu
yathārthapadopādāne 'pi 'parvato vahnyabhāvavān' iti
bhramavāraṇamaśakyam/ tasyāpi parvatatvavati parvatatvaprakārakatvena
vahnyabhāvatvavati vahnabhāvatvaprakārakatvena ca tadvati
tatprakārakatvarūpayathārthalakṣaṇākrāntatvena yathārthatvādityata āha -
bhramabhinnetyartha iti/ tathā caprakṛtalakṣaṇaghaṭakaṃ yathārthapadaṃ
tadabhāvavati tatprakārakabhinnārthakam/ 'parvato vahnyabhāvavān' iti
jñānaṃ tu vahnyabhāvābhāvavati vahnyabhāvaprakārakatayā bhramātmakam,
tadbhinnaṃ na bhavatīti na doṣa iti bhāvaḥ/ bhramabhinnatvameva sarvāṃśe
pramātvamityucyate/ tacca 1svavyadhikaraṇaprakārāvacchinna yā yā
viśeṣyatā tattadanirūpakatvam/
1. svavyadhikaraṇeti/
svavyadhikaraṇetyasya svādhikaraṇāvṛttītyarthaḥ/ śuktau idaṃ rajatamiti
bhramīyaśuktiniṣṭhaviśaṣyatāyā svapadena upādāne svādhikaraṇaṃ śuktiḥ
tadavṛttiḥ yaḥ prakāraḥ rajatatvaṃ tadavacchinnā yā viśeṣyatā
śuktiniṣṭhaviśeṣyatā tannirūpakatvam idaṃ rajatamiti bhrame
tadanirūpakatvaṃ idaṃ rajatamiti pramāyāmiti lakṣaṇasamanvayaḥ/
1svānirūpitatvasvāśrayābhāvavadvṛttitvobhayasambandhena
prakāratāviśiṣṭā yā viśeṣyatā tadanirūpakatvamiti yāvat/
adhikamudgrantheṣu/
śaṅkate -
athaivamapīti/ bhramabhinnārthakayathārthapadaniveśe 'pītyarthaḥ/ 'hrado
vahnimān dhūmāt' ityatra 'hrado vahnyabhāvavān' iti niścayasya
pratibandhakatayā tadviṣayatvaṃ vahnyabhāvavaddhra iva vahnyabhāve 'pyasti/
tathā ca anumitipratibandhakayathārthajñānaviṣayatvarūpasya
hetvābhāsalakṣaṇasya bādhānātmake vahnyabhāve 'tivyāptirityarthaḥ/
samādhatte --- yadrūpāvacchinneti/ tathā ca yadrūpapadena
vahnyabhāvatvasyopādāne tadavacchinnaviṣayakasya 'vahnyabhāvavān
hradaḥ' iti
jñānasyānumitipratibandhakatve 'pi
vahnyabhāvatvāvacchinnaviṣayakajñānasāmānyāntargatasya 'vahnyabhāvaḥ'
ityākārakajñānasya 'hrado vahnimān'
ityākārakānumitipratibandhakatvaṃ nāsti/ ataḥ
vahnyabhāvavaddhradatvameva yadrūpapadena dhartavyam/
tadavacchinnaviṣayakajñānasāmānyasyānumitipratibandhakatvāt/
tadrūpāvacchinnatvaṃ ca vahnyabhāvavaddhrada evāsti na vanhyabhāva iti
nātivyāptiriti bhāvaḥ/ na ca tarhīti/ 'parvato vanhyabhāvavān' iti
bhramaviṣaye vanhyabhāve 'tivyāptivāraṇāya hi yathārthapadamupāttam/
niruktapariṣkāre tu yadrūpapadena na vanhyabhāvatvamupādātuṃ
śakyate/
tadavacchinnaviṣayakajñānasāmānyāntargatasya vanhyabhāvaḥ iti jñānasya
'parvato vanhimān' ityanumitipratibandhakatvābhāvāt/ tathā ca
vanhyabhāve 'tivyāptyaprasaktyā yathārthapadaṃ vyarthamiti bhāvaḥ/
jñānaviśeṣatātparyagrāhakatayeti/dya jñānapadena
anāhāryamapramāṇyajñānānāskanditaṃ niścayātmakaṃ ca jñānamatra
1. svanirūpitatveti/
svaṃ idaṃ rajatamitibhramīyā rajatatvaniṣṭhā prakāratā tannirūpitatvaṃ
śuktiniṣṭhaviśeṣyatāyāmasti/
evaṃ svaṃ
rajatatvaniṣṭhaprakāratā tadāśrayaḥ rajatatvaṃ tadabhāvavacchaktivṛttitvaṃ ca
viśeṣyatāyāmasti/ tādṛśaviśeṣyatānirūpakatvaṃ bhrame anirūpakatvaṃ
pramāyāmiti samanvayo bodhyaḥ/
vivakṣitamiti
sūcanāya yathārthapadamiti bhāvaḥ/ anāhāryatvaṃ
bādhakālīnecchājanyatvābhāvavattvam/ tadanupādāne 'hrado vanhimān'
iti bādhakajñānakāle 'hrade vanhyabhāvajñānaṃ bhavatu' itīcchayā
jāyamānasya 'hrado vanhyabhāvavān' iti jñānasyāpi
vanhyabhāvavaddhradatvāvacchinnaviṣayakajñānasāmānyāntargatatayā tasya
cānumitipratibandhakatvābhāvādavyāptisyāt bādhe/ tadvāraṇāya
pratibanadhakajñāne 'nāhāryatvaṃ niveśanīyam/ evaṃ
aprāmāṇyajñānānāskanditatvaṃ sāmānādhikaraṇyasambandhena
aprāmāṇyajñānābhāvaviśiṣṭatvam/ tadaniveśe 'yatra hrado vanhyabhāvavān'
iti jñānānantaraṃ 'idaṃ jñānaṃ apramā' iti jñānaṃ tatra
bādhajñānasyānumityapratibandhakatayā bādhe 'vyāptiḥ/ ataḥ tanniveśaḥ/
evaṃ niścayātmakatvāniveśe 'hrado vanhimān na vā' iti
saṃśayātmakajñānasya jñānasāmānyāntargatasya apratibandhakatayā avyāptiḥ
syāt/ ataḥ tanniveśaḥ/ tathā ca
yaddharmāvacchinnaviṣayakānāhāryāprāmāṇyajñānānāskanditaniścayasāmānyaṃ
prakṛtānumitipratibandhakaṃ taddharmāvacchinnatvaṃ hetudoṣasya lakṣaṇamiti
paryavasannam/
pare tvityādi/
pūrvasmin kalpe anumitipratibandhakaṃ yathārthaḥ jñānamiti
karmadhārayaḥ/ asmin kalpe anumitipratibandhakānāṃ yathārthajñānamiti
ṣaṣṭhītatpuruṣaḥ/ 'hrado vahnimān dhūmāt' ityatra 'hrado vanhimān'
ityanumitipratibandhakaḥ vanhyabhāvavaddhradātmako bādhaḥ
tatprakārakayathārthajñānaṃ
ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakavattvasambandhena
'vanhyabhāvavaddhradavān dhūmaḥ' ityākārakaṃ tadviśeṣyatvaṃ
dhūme 'stīti dhūmasya duṣṭatvam/ 'parvato dhūmavān vanheḥ' ityatra
vyabhicāriṇi anumitipratibandhakaḥ
dhūmābhāvavadvṛttitvaviśiṣṭavanhirūpo vyabhicāraḥ
tatprakārakayathārthajñānaṃ uktasambandhena tādṛśavyabhicāravān vanhiḥ
ityākārakaṃ, tadviśeṣyatvaṃ vanhāvastīti lakṣaṇasamanvayaḥ/ nanu
'parvato vanhimān dhūmāt' ityatrātivyāptiḥ/ anumitipadena
'parvato dhūmavān' ityanumitimupādāya tatpratibandhako yo
vyabhicāraḥ dhūmābhāvavadvṛttivaviśiṣṭavanhirūpa
ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakavattvasambandhena tatprakārakaṃ yat
yathārthajñānaṃ tādṛśavanhimān dhūma ityākārakaṃ tadviśeṣyatvasya
dhūme sattvāt ityata āha - anumitipadasya
prakṛtānumitiparatayeti/
prakṛtapakṣatāvacchedakāvacchinnoddeśyaka-prakṛtasādhyatāvacchedakāvacch innavidheyakānumitiparatayetyarthaḥ/
tathā ca 'parvato vanhimān' ityanumitirevopādeyatayā
tatpratibandhakadoṣāprasiddhyā nātivyāptiriti bhāvaḥ/
darśitasambandheneti/
ekajñānaviṣayaprakṛtahetutāvacchedakavattvasambanadhenetyarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
savyabhicāranirūpaṇam
AnTs_53 savyabhicāro'naikāntikaḥ / sa trividhaḥ / sādhāraṇāsādhāraṇānupasaṃhāribhedāt / tatra sādhyābhāvavadvṛttiḥ sādhāraṇo anaikāntikaḥ / yathā parvato vahnimān prameyatvād iti prameyatvasya vahnyabhāvavati hrade vidyamānatvāt / sarvasapakṣavipakṣavyāvṛtto'sādhāraṇaḥ / yathā śabdo nityaḥ śabdatvād iti / śabdatvaṃ sarvebhyo nityebhyo'ntyebhyaś ca vyāvṛttaṃ śabdamātravṛtti / anvayavyatirekadṛṣṭāntarahito'nupasaṃhārī / yathā sarvam anityaṃ prameyatvād iti / atra sarvasyāpi pakṣatvād dṛṣṭānto nāsti //
savyabhicāro 'naikāntikaḥ/ saḥ
trividhaḥ-sādhāraṇa-asādhāraṇa-anupasaṃhāribhedāt/
tatra sādhyābhāvavadvṛttiḥ
sādhāraṇaḥ/ yathā parvato vanhimān prameyatvāt/ atra prameyatvasya
vanhyabhāvavati (sādhyābhāvavati) hrade vidyamānatvāt/
sarvasapakṣavipakṣavyāvṛtto 'sādhāraṇaḥ/ yathā śabdo nityaḥ
śabdatvāt/ atra śabdatvaṃ sarvebhyaḥ nityebhyaḥ anityebhyo vyāvṛttam
śabdamātravṛtti/
anvayavyatirekadṛṣṭāntarahito 'nupasaṃhārī/ yathā sarvamanityaṃ
prameyatvāt/ atra sarvasyāpi pakṣatvāt dṛṣṭānto nāsti/
dīpikā
savyabhicāraṃ
vibhajate---sa trividha iti/
sādhāraṇaṃ
lakṣayati---tatreti/ udāharati - yatheti/
asādhāraṇaṃ
lakṣayati---sarveti/
anupasaṃhāriṇo
lakṣaṇamāha---anvayeti/
prakāśikā
sa trividha
itīti/ sāmānyalakṣaṇantu sādhāraṇādyanyatamatvaṃ sphaṭam/
mūle tatreti/
sādhāraṇādimadhya ityarthaḥ/ sādhyābhāvavadvṛttiriti/
sādhyatāvacchedakadharmasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvavannirūpitahetutāvacchedakasambandhāvacchinnādheyatāvānityarthaḥ/
tena 'vanhimān dhūmāt' ityādau hetumati parvatādau
tattatsādhyābhāvasya sambandhāntarāvacchinnasādhyasāmānyābhāvasya ca
sattve 'pi sādhyābhāvavati dhūmāvayavādau samavāyādinā
dhūmādervṛttitve 'pi ca nātivyāptiḥ/ atra ca sādhyābhāvavattāyāṃ
sambandhaviśeṣāvacchinnatvāniveśe 'vanhimān dhūmāt' ityādau
vanhyādyabhāvasya kālikasambandhena parvatādau vṛtterativyāptiḥ/
daiśikaviśeṣaṇatāviśeṣāvacchinnatvaniveśe
ghaṭatvābhāvādisādhyakavyabhicāriṇi sādhyābhāvasya ghaṭatvādeḥ
viśeṣaṇatāviśeṣaṇādhikaraṇāprasiddhyāvyāptiḥ/ ataḥ
sādhyatāvacchedakasaṃbandhena sādhyavattāgrahaṃ pratiyeya sambandhena
sādhyābhāvavattāniścayaḥ pratibandhakaḥ tena sambandhena sādhyābhāvavattvaṃ
vivakṣaṇīyam/ vanhyādau sādhye tādṛśasambandho daiśikāviśeṣaṇatā,
ghaṭatvābhāvādau ca sādhye samavāyastatheti na doṣaḥ/ 'kapisaṃyogī
etadvṛkṣatvāt' ityādau tādṛśasambandho
niravacchinnadaiśikaviśeṣaṇateti dik/
na ca
viruddhe 'tivyāptiriti bhramitavyam/
upadheyasaṅkare 'pyupādherasaṅkara iti nyāyāt, tasya
viruddhasādhāraṇye 'pi kṣativirahāt/ mūle sarvasapakṣavyāvṛtta iti/
sapakṣavattitvasāmānyābhāvavānityarthaḥ/ sarvapadaṃ
sapakṣavṛttitvasāmānyābhāvaniveśasphorakam/ sapakṣapadaṃ
niścitasādhyavadarthavadarthakam/
śabde 'nityatvasādhakaśabdatvādisaddhetāvapi pakṣe
sādhyasandehadaśāyāmasādhāraṇyasyeṣṭatvāt iti saṃpradāyavidaḥ/
navīnāstu ---
saddhetāvapi pakṣe sādhyasandehadaśāyāmasādhāraṇyasya
prakṛtaparāmarśakālikaviruddhaparāmarśadaśāyāṃ satpratipakṣasya ca
svīkāre bādhabhramadaśāyāṃ bādhasyāpyaṅgīkārāpatteḥ/ na hi vaiṣamye
yuktiṃ paśyāmaḥ/ evaṃ cātra sapakṣapadaṃ kevalasādhyavatparam/ 'śabdo
nityaḥ śabdatvāt' ityādisādhyavadavṛttihetoreva lakṣyateti na
ko 'pi doṣa iti prāhuḥ/
anvayeti/
anvayavyatirekadṛṣṭāntarahitatvaṃ ca
kiñcidviśeṣyakaniścayāviṣayasādhyakatve sati
kiñcidviśeṣyakaniścāviṣayasādhyābhāvakatvam/ navīnamate tu -
atyantābhāvāpratiyogitvaviśiṣṭasādhyādikatvamevānupasaṃhāratvim/
tajjñānasya vyatirekavyāptijñānapratibandhakatā/
bālapriyā
sāmānyalakṣaṇaṃ
tviti/ savyabhicārasāmānyalakṣaṇaṃ tvityarthaḥ/
sādhyatāvacchedakasambandhetyādi/ sādhyaniṣṭhapratiyogitāyāṃ
sādhyatāvacchedakadharmāṃvacchinnatvāniveśe 'parvato vanhimān,
dhūmāt' ityatra dhūmasyāpi sādhāraṇahetvābhāsatvāpattiḥ/ tathā hi -
sādhyo vanhiḥ tanniṣṭhapratiyogitānirūpako 'bhāvaḥ
mahānasīyavanhyabhāvo 'pi tadvān parvataḥ tannirūpitavṛttitvasya dhūme
sattvāditi/ sādhyatāvacchedakadharmāvacchinnatvasya pratiyogitāyāṃ
niveśe tu mahānasīyavanhyabhāvo grahītuṃ na śakyate, tasya
mahānasīyatvasahitavanhitvāvacchinnapratiyogitākatve 'pi
kevalavanhitvāvacchinnapratiyogitākatvābhāvāt/ api tu
vanhirnāstīti pratītisiddhaḥ vanhisāmānyābhāva eva
vanhitvāvacchinnapratiyogitākaḥ tadvān hradādiḥ tannirūpitādheyatvaṃ
dhūme nāstīti nātivyāptiḥ/ evaṃ sādhyaniṣṭhapratiyogitāyāṃ
sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvāniveśe 'parvato vanhimān
dhūmāt' ityatraiva samavāyena vanhirnāstīti pratītisiddhasya
samavāyasambandhāvacchinnavanhitvāvacchinnapratiyogitākābhāvasyāpi
lakṣaṇaghaṭakatayā tadvān parvato 'pi tatra saṃyogena vanheḥ satve 'pi
samavāyena vanherabhāvāt, parvatanirūpitavṛttitvasya ca dhūme
sattvādativyāptiḥ/ sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaniveśe tu
saṃyogasambandhāvacchinnavanhyabhāvasyaiva grāhyatayā tadvān hradādireva
tanniyapitādheyatvaṃ dhūme nāstīti nātivyāptiḥ/ ādheyatāyāṃ
hetutāvacchedakasambandhāvacchinnatvāniveśe
saṃyogasambandhāvacchinnavanhyabhāvavān dhūmāvayavo 'pi'
tannirūpitādheyatvaṃ dhūme 'stītyativyāptiḥ syāt/ tanniveśe tu
dhūmāvayavanirūpitasamavāyasambandhāvacchinnādheyatvasya dhūme sattve 'pi
saṃyogasambandhāvacchinnādheyatvaṃ nāstīti nātivyāptiḥ/ hetumati
parvatādāviti/ etacca hetoḥ
sādhyābhāvavannirūpitādheyatvamevāstīti sūcanārthamuktam/
tattatsādhyābhāvasyeti/ mahānasīyavanhyādyabhāvasyetyarthaḥ/
sambandhāntarāvacchinnāsādhyasāmānyābhāvasyeti/
sādhyatāvacchedakasaṃyogasambandhātiriktasamavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākavanhitvāvacchinnābhāvasyetyarthaḥ/
tatra ca
sādhyābhāvavattāyāmityādi/ sādhyābhāvavattāyāṃ yadi
sambandhaviśeṣāvacchinnatvaṃ na niveśyate tarhi
saṃyogasambandhāvacchinnavanhitvāvacchinnapratiyogitākābhāvasya
kālikasaṃbandhenādhikaraṇaṃ parvato 'pi bhavatīti tannirūpitādheyatvasya
dhūme sattvāt saddhetāvativyāptiḥ/
sādhyābhāvaniṣṭhasvarūpasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatvaṃ
sādhyābhāvavattvamiti vivakṣaṇe ca yadyapi vahnyabhāvasya
svarūpasambandhenādhikaraṇaṃ na parvataḥ, api tu hradādireva
tannirūpitādheyatvaṃ dhūme nāstīti ativyāptirvārayituṃ śakyate,
tathāpi 'paṭaḥ ghaṭatvābhāvavān dravyatvāt' ityatra
vyabhicāriṇyativyāptiḥ/ tathā hi- sādhyābhāvavati
ghaṭatvābhāvābhāvavati ghaṭatvavati ghaṭe dravyatvasattvāt ayaṃ
sādhāraṇavyabhicārī hetuḥ/ atra sādhyābhāvaḥ ghaṭatvābhāvābhāvaḥ
ghaṭatvarūpaḥ tasya svarūpasambandhenādhikaraṇamaprasiddham/ bhāvānāṃ
svarūpasambandhena kvāpyavṛtterityavyāptiḥ/ ataḥ
sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmakasambandhena sādhyābhāvavattvaṃ
vivakṣaṇīyam/
1sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinna-sādhyatāvacchedaka-dharmāvicchinna-sādhyaniṣṭhaprakāratānirūpita-
pakṣatāvacchedakāvacchinna-pakṣaniṣṭhaviśeṣyatāśālibuddhitvāvacchinnaṃ prati
yatsambandhāvacchisādadhyābhāvaniṣṭhaprakāratāśāliniścayaḥ pratibandhakaḥ sa
sambandhaḥ sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmaka iti kathyate/ 'parvanto
dhūmavān vanheḥ' ityatra 'parvataḥ saṃyogena dhūmavān' iti
buddhiṃ prati 'parvataḥ svarūpasambandhena dhūmābhāvavān' iti niścayaḥ
pratibandhakaḥ iti svarūpasambandha eva
sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmakaḥ tena sambandhena dhūmābhāvavān
ayogolakaḥ tannirūpitādheyatvaṃ vanhāvastīti lakṣaṇasamanvayaḥ/
'parvato vanhimān dhūmāt' ityatra 'parvataḥ saṃyogasambandhena
vanhimān' iti buddhiṃ prati vanhyabhāvasya svarūpasaṃbandhenādhikaraṇaṃ
parvata iti niścaya eva pratibandhakaḥ, na tu kālikasambandhena
vahnyabhāvādhikaraṇaṃ parvata iti niścayo 'pi tādṛśaniścayasattve 'pi
'parvataḥ saṃyogena vahnimān' iti buddherutpatteḥ/ tathā ca
svarūpasambandhasyaiva
sādhyavattāgrahavirodhatāniyāmakatayā tena sambandhena
vahnyabhāvādhikaraṇaṃ hradādireva tannirūpitādheyatvaṃ dhūme nāstīti
nātivyāptiḥ/ 'ghaṭatvābhāvavān dravyatvāt'
ityatra 'paṭo
ghaṭatvābhāvavān' iti sādhyavattābuddhiṃ prati paṭaḥ
ghaṭatvābhāvābhāvavān (samavāyena ghaṭatvavān) ityākārakaḥ
niścayaḥ pratibandhaka iti samavāyaḥ
sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmakasambandhaḥ tena sambandhena
sādhyābhāvādhikaraṇaṃ ghaṭaḥ tannirūpitādadheyatvaṃ dravyatve 'stīti
nāvyāptiḥ/ 'ayaṃ vṛkṣaḥ kapisaṃyogī etadvṛkṣatvāt' ityatra 'vṛkṣaḥ
kapisaṃyogī'ti buddhiṃ prati 'vṛkṣaḥ
niravacchinnadaiśikaviśeṣaṇatāsambandhena kapisaṃyogābhāvavān'
iti
1.
sādhyatāvacchedakasambandhena sādhyatāvacchedakadharmeṇa ca
sādhyaprakārakajñānaṃ prati yena sambandhena sādhyābhāvaprakārakaniścayaḥ
pratibandhakaḥ sa sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmaka iti kathyate/
tadeva pariṣkṛtyāha - sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnetyādinā/
niścaya eva pratibandhakaḥ
na tu sāvacchinnaviśeṣaṇatāsambandhena kapisaṃyogābhāvavāniti
niścayaḥ vṛkṣaḥ mūlāvacchedena kapisaṃyogābhāvavāniti niścaye
satyapi vṛkṣaḥ agre kapisaṃyogavāniti buddhyutpatteḥ/ tathā ca
sādhyavattāgrahavirodhitāniyāmakena niravacchinnaviśeṣaṇatāsambandhena
kapisaṃyogābhāvavān 1guṇādireva tannirūpitādheyatvaṃ
etadvṛkṣatve nāstīti
nātivyāptiḥ/ tathā ca
sādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnasādhyaniṣṭha-
pratiyogitānirūpakābhāvaniṣṭhasādhyavattāgrahavirodhitāniyāmakasambanadhāvacchinnādadheyatānirūpitādhikaraṇatāvannirūpita-
hetutāvacchedakasambandhāvacchinnādheyatāvān sādhāraṇa iti
phalitam/
nanvevamapi 'ghaṭaḥ
dravyaṃ guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattvāt' ityatra saddhetāvativyāptiḥ,
dravyatvarūpasādhyābhāvavati guṇe sattāyāḥ sattvena
viśiṣṭaśuddhayoranatirekāt guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattāyāmapi
sādhyābhāvavannirūpitādhayatāyāḥ sattvāt ityata āha - digiti/
sādhyābhāvavannirūpitādheyatāvacchedakahetutāvacchedakavattvaṃ
sādhāraṇatvamitivivakṣitam/ viśiṣṭasattāyāḥ sattātvenaiva rūpeṇa
guṇavṛttitayā sādhyābhāvavadguṇanirūpitādheyatāvacchedakaṃ
sattātvameva na tu guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattātvarūpaṃ
hetutāvacchedakamiti nātivyāptiriti bhāvaḥ/
nanu 'śabdo nityaḥ
kṛtakatvāt' ityatra viruddhe 'pi
nityatvarūpasādhyābhāvavadghaṭavṛttitvaṃ kṛtakatve 'stīti
sādhāraṇalakṣaṇasyātivyāptiriti śaṅkate - na ca viruddha iti/
upadheyasaṅkare 'pīti/ ekasmin aneke doṣāḥ saṃbhavantīti bhāvaḥ/
upadheyasaṅkare 'pi - duṣṭasya ekatve 'pi upādherasaṅkaraḥ -
doṣasyabhinnatā/
1. guṇādireveti/ na
tu vṛkṣaḥ, tatra mūlādyavacchinnaviśeṣaṇatāsambanadhanaiva
kapisaṃyogābhāvasattvāditi bhāvaḥ/
asādhāraṇalakṣaṇe
sapakṣaśabdasya niścitasādhyavānityarthaḥ/ viśeṣyatāsambandhena
sādhyaprakārakaniścayavāniti yāvat/ sapakṣavṛttitvasāmānyābhāvavān
sapakṣavṛttitvatvāvacchinnapratiyogitākābhāvavān asādhāraṇa iti
phalitam/ te 1saddhetorapi yatkiñcitsapakṣavṛttitvābhāvasattvāt
asādhāraṇatvaṃ syādityākṣepasya nāvasaraḥ/ śabdo 'nityaḥ śabdatvāt
ityatra saddhetau pakṣe śabde 'nityatvarūpasādhyasandehadaśāyāṃ
sādhyaprakārakaniścayavān śabdo na bhavati api tu ghaṭādireva,
tadavṛttitvaṃ śabdatve astīti śabdatvasya asādhāraṇatvam/ yadā tu
śabde 'nityatvaniścayo 'sti tadā śabdo 'pi
sādhyaprakārakaniścayavattvāt sapakṣaḥ tadavṛttitvaṃ śabdatve nāstīti
nāsādhāraṇyam/ tathā cāsādhāraṇyamanityadoṣa iti prācīnāḥ/
navīnāstu - saddhetoḥ kādācitkamasādhāraṇyaṃ necchanti/ tanmate
sapakṣapadaṃ sādhyavanmātraparam/ sādhyavadvṛttitvasāmānyābhāvaḥ
asādhāraṇyam/ saddhetau pakṣe sādhyasandehadaśāyāmapi pakṣaḥ sādhyavān
bhavatīti tadavṛttitvaṃ
hetau nāstīti nāsādhāraṇyam/
kiñcidviśeṣyaketi/
yatra kutrāpi sādhyaṃ niścitaṃ cet tadviśeṣyakaniścayaprakārībhūtaṃ
sādhyaṃ bhavet/ sarvamabhidheyaṃ prameyatvādityatra tu sarvasya pakṣatvāt
abhidheyatvaṃ na kvāpi niścitam/ ataḥ
kiñcidviśeṣyakaniścayāprakārībhūtaṃ sādhyaṃ bhavati tādṛśasādhyakaśca
heturbhavati/ paraṃ tu atra sādhyābhāvasyāpratiddhatayā
kiñcidviśeṣyakaniścayāviṣayasādhyābhāvakatvamiti dalaṃ na samanveti/
ato navīnāḥ atyantābhāvāpratiyogisādhyādikatvamanupasaṃhāritvam
ityāhaḥ/ nanu ghaṭo 'bhidheyaḥ prameyatvāt ityatra
saddhetāvapi
1. saddhetorapīti/
śabdo 'nityaḥ śabdatvādityatra ghaṭādirūpasapakṣavṛttitvābhāvasya śabdatve
sattvādityarthaḥ/ śabde 'nityatvaniścayadaśāyāmasya saddhetutvāt
yatkiñcinniścitasādhyavatpadena ghaṭādikamupādāya tadavṛttitvasattvāt
ativyāptiḥ prasaktā/ sāmānyābhāvaniveśe ca
sapakṣabhūtaśabdavṛttitvasatvena sapakṣavṛttitvatvāvacchinnābhāvo nāstīti
nātivyāptiriti bhāvaḥ/
atyantābhāvāpratiyogisādhyakatvasattvādanupasaṃhāritvāpattiriti
cet - na/ iṣṭāpatteḥ/ tatra anupasaṃhāritvajñānena
vyatirekavyāptijñānasya pratibandhena
vyatirekavyāptijñānahetukānumitirna jāyate/
anvayavyāptijñānamūlā anumitistu nirābādhaiva/
kathamanupasaṃhāritvajñānasya vyatirekavyāptijñānapratibandhakatvamiti
cet-ittham/ sādhyam atyantābhāvāpratiyogi iti jñānakāle
sādhyam atyantābhāvapratiyogi iti jñānaṃ yathā na bhavati, tathā
sādhyapratiyogikaḥ atyantābhāvaḥ iti jñānaṃ ca na bhavati/ tathā ca
sādhyapratiyogikātyantābhāvaghaṭitavyatirekavyāptijñānamapi na
bhavatīti/
tarkasaṅgrahaḥ
viruddhanirūpaṇam
AnTs_54 sādhyābhāvavyāpto hetur viruddhaḥ / yatra śabdo nityaḥ kṛtakatvād iti / kṛtakatvaṃ hi nityatvābhāvenānityatvena vyāptam //
sādhyābhāvavyāpto
heturviruddhaḥ/ yathā śabdo nityaḥ kāryatvāt (kṛtakatvāt) ghaṭavat/
(atra kṛtakatvam hi nityatvābhāvenānityatvena vyāptam)/
satpratipakṣanirūpaṇam
AnTs_55 yasya sādhyabhāvasādhakaṃ hetvantaraṃ vidyate sa satpratipakṣaḥ / yathā śabdo nityaḥ śrāvaṇatvāc chabdatvavad iti / śabdo'nityaḥ kāryatvād ghaṭavad iti //
yasya sādhyābhāvasādhakaṃ hetvantaraṃ vidyate sa satpratipakṣaḥ/ yathā śabdaḥ nityaḥ
śrāvaṇatvāt, śabdaḥ anityaḥ kāryatvāt ghaṭavat/
asiddhanirūpaṇam
AnTs_56 asiddhas trividhaḥ / āśrayāsiddhaḥ svarūpāsiddho vyāpyatvāsiddhaś ceti / āśrayāsiddho yathā gaganāravindaṃ surabhy aravindatvāt sarojāravindavat / atra gaganāravindam āśrayaḥ / sa ca nāsty eva / svarūpāsiddho yathā śabdo guṇaś cākṣuṣatvāt / atra cākṣuṣatvaṃ śabde nāsti śabdasya śrāvaṇatvāt / sopādhiko vyāpyatvāsiddhaḥ / sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpaka upādhiḥ / sādhyasamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyogitvaṃ sādhyavyāpakatvam / sādhanavann iṣṭātyantābhāvapratiyogitvaṃ sādhāraṇāvyapakatvam / parvato dhūmavān vahnimattvād ity atrārdrendhasaṃyoga upādhiḥ / tathā hi / yatra dhūmas tatrārdrendhnasaṃyoga iti sādhyavyāpakatā / yatra vahnis tatrārdrendhanasaṃyogābhāvād iti sādhanāvyāpakatā / evaṃ sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvād ardrendhanasaṃyoga upādhiḥ / sopādhikatvād vahnimattvaṃ vyāpyatvāsiddham //
asiddhaḥ trividhaḥ -
āśrayāsiddhaḥ svarūpāsiddhaḥ vyāpyatvāsiddhaśceti/
āśrayāsiddho yathā -
gaganāravindaṃ surabhi aravindatvāt sarojāravindavat/ atra
gaganāravindamāśrayaḥ/ sa ca nāstyeva/
svarūpāsiddho yathā -
śabdaḥ guṇaḥ cākṣuṣatvāt/ atra cākṣaṣatvaṃ śabde nāsti, śabdasya
śrāvaṇatvāt/
sopādhikaḥ
vyāpyatvāsiddhaḥ/
dīpikā
viruddhaṃ lakṣayati -
sādhyeti/
satpratipakṣaṃ lakṣayati -
yasyeti/
asiddhaṃ vibhajate -
asiddha iti/
āśrayāsiddhamudāharati
- gaganeti/
svarūpāsiddhamudāharati
- yatheti/
vyāpyatvāsiddhasya
lakṣaṇamāha - sopādhika iti/
prakāśikā
sādhyābhāvavyāpta
iti/ sādhyābhāvavyāptiḥ sādhyavadavṛttitvam/ asādhāraṇyasya tu
niścitasādhyavadavṛttitvarūpatayā nābhedaḥ/ navīnamate tu -
sādhyābhāvasya vyatirekavyāptiḥ sādhyavyāpakābhāvapratiyogitvarūpeti
nāsādhāraṇyābhedaḥ/ etādṛśavyāptiviśiṣṭahetumattājñānaṃ
sākṣādanumitipratibandhakamiti dhyeyam/
yasya
sādhyābhāvetyādi/ yatsambandhi yatsādhyaṃ tadabhāvavyāpyahetvantarasya
jñānaṃ pakṣe 'sti sa satpratipakṣa ityarthaḥ/ prakṛtasādhyavyāpyatvena
jñāyamāno yaḥ prakṛtahetuḥ tato 'nyasmin hetau
sāṃdhyābhāvavyāpyatvajñānadaśāyāmeva tasya satpratipakṣateti sūcanāya
hetvantaramiti iti prāñcaḥ/ navīnāḥ punarevaṃ varṇayanti -
yatsambandhisādhyābhāvavyāpyahetvantarasya pakṣe sattvaṃ sa tathāvidha
ityartha iti/
āśrayāsiddho yatheti/
āśrayāsiddhiśca pakṣe pakṣatāvacchedakavirahaḥ, pakṣatāvacchedakavirahavān
pakṣo vā/ sa ca
nāstyeveti/
aravindasya prasiddhatvāt 'saviśeṣaṇehi' iti nyāyena aravinde
gaganīyatvaṃ nāstīti paryavasitor'thaḥ/
svarūpāsiddhiśca pakṣe
hetvabhāvaḥ hetvabhāvavān pakṣo vā/
nanu sopādhikasya
atiriktasya sadbhāvāt katha pañcahetvābhāsā ityata āha -
sopādhika iti/ vyāpyatvāsiddhiḥ vyāptyabhāvaḥ, tasyāḥ
sopādhikahetau niyamena sattvāt sopādhiko vyāpyatvāsiddha eva na
tvatirikto
hetvābhāsa iti
bhāvaḥ/ upādherdeṣatvamasambhavīti dīpikāyāṃ vyaktībhaviṣyatyagre/
atredamavadheyam -
sādhye sādhyatāvacchedakābhāvaḥ sādhyāprasiddhiḥ/ hetau
hetutāvacchedakābhāvaḥ sādhanāprasiddhiḥ/ yathā kāñcanamayavahrimān
kāñcanamayadhūmāt ityādau/ tadgrahadaśāyāṃ
hetutāvacchedakaviśiṣṭe
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭavyāptigrahapratibandhaḥ phalam/
tayorvyāpyatvāsiddhāvantarbhāvāt na hetvābhāsādhikyamiti/
bālapriyā
sādhyābhāvavyāptiḥ
sādhyavadavṛttitvamiti/ sādhyābhāvavyāptiḥ,
sādhyābhāvābhāvavadavṛttitvam/ tacca sādhyavadavṛttitvameva,
sādhyābhāvābhāvasya sādhyātmakatvāditi bhāvaḥ/ asādhāraṇyaṃ
niścitasādhyavadavṛttitvam, virudhdatvaṃ tu sādhyavadavṛttitvamiti
tayorbheda iti bhāvaḥ/ navīnamate sādhyavadavṛttitvameva
asādhāraṇyam, ataḥ tanmatānusāreṇa asādhāraṇyavilakṣaṇaṃ
virodhapadārthamāha - navīnamate tviti/ sādhyābhāvasya
vyatirekavyāptiḥ sādhyābhāvābhāvavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvam
sādhyavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvaparyavasitam/ śabdaḥ nityaḥ
kṛtakatvāt ityatra sādhyaṃ nityatvam, tadvyāpakībhūtaḥ abhāvaḥ
kṛtakatvābhāvaḥ tatpratiyogitvaṃ kṛtakatve 'stīti lakṣaṇasamanvayaḥ/
sākṣādanumitipratibandhakamiti/ tadvattābuddhiṃ prati
tadabhāvavyāpyavattājñānasya pratibandhakatvāt śabdaḥ nityaḥ
ityanumitiṃ prati
nityatvābhāvanirūpitavyatirekavyāptimaddhetumattājñānasya
nityatvavyāpakībhūtābhāvapratiyogikṛtakatvavān śabda iti
virodhajñānasya tadabhāvavyāpyavattājñānarūpatayā pratibandhakatvamiti
bhāvaḥ/
virodhiparāmarśadvayakāla eva satpratipakṣatvamiti prāñcaḥ/
parāmarśābhāvakāle 'pi prakṛtahetoryatsādhyaṃ
tadabhāvavyāpyahetvantaraṃ pakṣe 'sti cet satpratipakṣatvaṃ bhavatyeveti
navīnāḥ/ tadāha - yatsambandhi-yatsādhyamityādi/ yatsambandhītyasya
yaddhetusambanadhītyarthaḥ/ tathā ca yaddhetusambandhi yatsādhyaṃ
tadabhāvavyāpyahetvantarasya jñānaṃ tatpakṣe 'sti sa satpratipakṣaḥ/ yathā
śabdo 'nityaḥ kṛtakatvāt ityatra kṛtakatvasambandhi anityatvarūpaṃ
sādhyam, tādṛśānityatvābhāvavyāpyaśrāvaṇatvarūpaṃ hetvantar tajjñānaṃ
śabdarūpe pakṣe 'stīti saḥ kṛtakatvahetuḥ satpratipakṣaḥ/
yādṛśahetusādhyatvenābhimatadharmābhāvavyāpyahetvantaravattājñānaviṣayaḥ
pakṣo bhavati tādṛśahetuḥ satpratipakṣa iti yāvat/
hetvantaraviśeṣyakaprakṛtasādhyābhāvavyāpyatvaprakārakajñānakālīnaprakṛtasādhyavyāpyatvaprakārakajñānaviśeṣyabhūto
hetuḥ satpratipakṣa iti phalitor'thaḥ/ yatsambandhisādhyetyādi/
yādṛśahetusambandhi yat sādhyaṃ tadabhāvavyāpyahetvantarasattvaṃ pakṣe
tādṛśo hetuḥ satpratipakṣaḥ/ kṛtakatvasambandhi anityatvaṃ tadabhāvaḥ
nityatvamaṃ tadvyāpyaṃ hetvantaram śrāvaṇatvam tat pakṣe
śabde 'satīti kṛtakatvaṃ satpratipakṣam/
āśrayāsiddhiśca pakṣe
pakṣatāvacchedakaviraha iti/ gaganāravindaṃ surabhītyatra
gaganīyatvaviśiṣṭamaravindaṃ pakṣaḥ/ tatra pakṣe aravinde gaganīyatvaṃ
pakṣatāvacchedakaṃ nāstīti aravindaniṣṭhaḥ gaganīyatvābhāvo vā
gaganīyatvābhāvaviśiṣṭamaravindaṃ vā āśrayāsiddhirityarthaḥ/
saviśeṣaṇe hīti nyāyeneti/ 'saviśeṣaṇe hi vidhiniṣedhau sati
viśeṣye bādhe viśeṣaṇamupasaṃkrāmataḥ' iti nyāyaḥ/
viśeṣaṇaviśiṣṭhe vidhirvā niṣedho kriyamāṇaḥ viśeṣye
vidherniṣedhasya vā bādhe sati viśeṣaṇe vidhirvā niṣedho vā
saṃkrāmatīti nyāyasyārthaḥ/ yathā śikhī dhvasta ityatra
śikhāviśiṣṭapuruṣe vidhīyamānaḥ dhvaṃsaḥ puruṣe bādhāt
viśeṣaṇabhūtāṃ śikhāmāskandatīti śikhī dhvasta iti vākyāt
śikhāyāṃ dhvastatvaṃ paryavasyati, tathā gaganāravindaṃ nāstītyukte
abhāvarūpo niṣedhaḥ aravinde bādhitatvāt
gaganīyatvarūpaviśeṣaṇamāskandatīti 1gaganīyatvābhāvo paryavasyatīti
bhāvaḥ/
nanu sopādhike
hetau upādhereva doṣatvamastu, kiṃ vyāpyatvāsiddheḥ
doṣatvenetyatrāha - upādherdeṣatvamasambhavīti/ vyaktībhaviṣyatīti/
'upādhistu vyabhicārajñānadvārā vyāptijñānapratibandhakaḥ' iti
grantheneti śeṣaḥ/
nanu
sādhyāprasiddhisādhanāpratiddhyorapi hetvābhāsatvāt tayorakathanena
nyūnatetyāśaṅkya tayorvyāpyatvāsiddhāvantarbhāvamāha - atre
damavadheyamiti/ kāñcanamayatvābhāvavān vahniḥ
ityākārakasādhyāprasiddhijñānadaśāyāṃ
kāñcanamayatvaviśiṣṭavahnijñānāsambhavāt
'kāñcanamayatvaviśiṣṭavahnivyāpyadhūmavān' iti parāmarśe
kāñcanamayatvaviśiṣṭavahnibhānaṃ prati sādhyāprasiddhijñānaṃ
pratibandhakam/ evaṃ
kāñcanamayatvābhāvavān dhūma ityākarakasādhanāprasiddhijñānadaśāyāṃ
'vahnivyāpyakāñcanamayadhūmavān parvata' iti parāmarśo na
sambhavati/ dhūmaviśeṣyakakāñcanamayatvaprakārakajñānaṃ prati
dhūmaviśeṣyakakāñcanamayatvābhāvaprakārakajñānasya pratibandhakatvāt/
tathā ca anumitijanakaparāmarśapratibandhakajñānaviṣayatayā
sādhyāprasiddhisādhanāprasiddhyorhetvābhāsatvam/ kathaṃ
vyāpyatvāsiddhāvanayorantarbhāva iti cet-śrūyatām/
hetutāvacchedakaviśiṣṭahetuvyāpakasādhyatāvacchedakaviśiṣṭasādhyasāmānādh ikaraṇyaṃ
hi vyāptiḥ/ sādhanāprasiddhisthale
hetutāvacchedakaviśiṣṭahetvabhāvāt
tādṛśahetughaṭitavyāptyabhāvarūpaṃ vyāpyatvāsiddhiḥ, sādhyāprasiddhisthale
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭasādhyābhāvāt
tādṛśasādhyaghaṭitavyāptyabhāvavāt vyāpyatvāsiddhiḥ ityevaṃ
tayorvyāpyatvāsiddhāvantarbhāva iti/
///
----------------------------------------
1. gaganīyatvābhāve
paryavasyatīti/ etena paramamūle 'gaganāravindamāśrayaḥ, sa ca
nāsatyeva' iti vākyamasaṃgatam/ gaganāravindamityasya hi
gaganīyatvaviśiṣṭamaravindamityarthaḥ/ tatrāravindasya sattvāt tatra
nāstitvabādhāt - iti śaṅkā nirākṛtā aravinde
gaganīyatvābhāva ityeva 'sa ca nāstyeva' iti vākyasthārthaḥ
paryavasitaḥ, tatra cānupapatyabhāvāditi/
tarkasaṅgrahaḥ
upādhinirūpaṇam
sādhyavyāpakatve
sati sādhanāvyāpakatvaṃ upādhitvam/
sādhyasamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyogitvaṃ sādhyavyāpakatvam/
sādhanavanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvaṃ sādhanāvyāpakatvam/ (yathā)
parvataḥ dhūmavān vahneḥ ityatra ārdrendhanasaṃyogaḥ upādhiḥ/ yatra
dhūmaḥ tatra ārdrendhanasaṃyoga iti sādhyavyāpakatayā/ yatra vahniḥ tatra
ārdrendhanasaṃyoga iti nāsti/ ayogolake
ārdrenadhanasaṃyogābhāvāt/ evaṃ sādhyavyāpakatve sati
sādhanāvyāpakatvāt ārdrendhanasaṃyoga upādhiḥ/ sopādhikatvāt
vahnimattvaṃ vyāpyatvāsiddham/
dīpikā
upādherlakṣaṇamāha -
sādhyeti/ upādhiścaturvidhaḥ - kevala - sādhyavyāpakaḥ,
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakaḥ, sādhanāvacchinnasādhyavyāpakaḥ,
udāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpakaśceti/ ādyaḥ ārdrendhanasaṃyogaḥ/
dvitīyo yathā - vāyuḥ pratyakṣaḥ pratyakṣasparśāśrayatvāt ityatra
bahirdravyatvāvacchinnapratyakṣatvavyāpakaṃ udbhūtarūpavattvam/ tṛtīyo
yathā - prāgabhāvo vināśī janyatvāt ityatra
janyatvāvacchinnānityatvavyāpakaṃ bhāvatvam/ caturtho yathā - prāgabhāvo
vināśī prameyatvāt ityatra janayatvāvacchinnānityatvavyāpakaṃ
bhāvatvam/
prakāśikā
sādhyavyāpakatva
iti/ sādhyavyāpakatvasādhanāvyāpakatve ekarūpeṇa ekasambandhena ca
grāhye/ tena 'vahnimān dhūmāt' ityādau tattadvahnau vahnitvena
sādhyavyāpakatvasya tattadvanhitvena sādhanāvyāpakatvasya ca sattve 'pi
nātivyāptiḥ, na vā saṃyogena sādhyavyāpakasya vahneḥ samavāyena
sādhanāvyāpakatve 'pi tatrātivyāptiḥ/ mūloktopādhi lakṣaṇe 'vyāptiṃ
vārayituṃ lakṣyabhedena lakṣaṇabhedaṃ pradarśayati - upādhiścaturvidha
iti/ yaddharmaviśiṣṭasādhyavyāpakatvaṃ taddharmaviśiṣṭasādhanāvyāpakatvaṃ
lakṣaṇe niveśanīyam/ anyathā
parvatatvātmakapakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakasya kasyacit
dhūmatvāvacchinnāvyāpakatvāt ativyāptiḥ syāditi dhyeyam/
udāsīneti/ pakṣadharmasādhanadharmābhyāṃ bhinnetyarthaḥ/ bahirdravyatvam -
ātmānyadravyatvam/ idaṃ kevalapratyakṣatvasyaiva sādhyatvānusāreṇa/
prāgabhāvo vināśī janyatvāditi/ atra janyatvaṃ pakṣadharmo na bhavatīti
sādhanāvacchinnasādhyavyāpakatvaghaṭitalakṣaṇam/ anityatvavyāpakatiti/
vināśitvavyāpakamityarthaḥ/ janyatvasyodāsīnatvaṃ sampādayituṃ
prameyatvāditi/
bālapriyā
nanu
sādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvarūpaṃ mūloktamupādhilakṣaṇam
'parvato vahnimān dhūmāt' ityādisaddhetau tattadvahnau
(mahānasīyādivahnau) ativyāptam/ mahānasīyavahnerapi vahnitvena
rūpeṇa vahnisāmānyarūpasādhyavyāpakatvāt mahānasīyavahnitvena
rūpeṇa sādhanāvyāpakatvācca/ sādhanavati dhūmavati vartate
mahānasīyavahnitvena rūpeṇa mahānasīyavahnerabhāvāt/ evaṃ tatraiva
ālokasyopādhitvāpattiḥ/ vahnimati sarvatra saṃyogasambandhena
ālokasya vidyamānayatā saṃyogasambandhena sādhyavyāpakatvāt/ evaṃ
sādhanadhūmavati parvate samavāyasambandhena ālokasyāvidyamānatayā
samavāyasambandhena sādhanāvyāpakatvāccetyāśaṅkyāha -
sādhyavyāpakatvasādhanāvyāpakatve iti/ tathā ca ye sambandhena yena
rūpeṇacopādheḥ sādhyavyāpakatvam, tenaiva sambandhena tenaiva rūpeṇa
ca tasya sādhanāvyāpakatvaṃ vivakṣitam/ ato vahnitvena
vahnivyāpakasya mahānasīyādivahneḥ mahānasīyavahnitvena
dhūmāvyāpakatve 'pi vahnitvena dhūmāvyāpakatvaṃ nāstīti
nātivyāptiḥ/ evaṃ saṃyogena vahnivyāpakasya ālokasya samavāyena
dhūmāvyāpakatve 'pi tenaiva saṃyogasambandhena dhūmāvyāpakatvaṃ
nāstīti nātivyāptiriti bhāvaḥ/ vahnitvena sādhyavyāpakatvasyeti/
sādhyavanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitānavacchedakavahnitvavattvasyetyarthaḥ/
tattadvahnitvena sādhanāvyāpakatvasyeti/
sādhanavanniṣṭhātyantābhāvapratiyogitāvacchedakatattadvahnitvavattvasyetyarthaḥ/
evaṃ saṃyogena sādhyavyāpakatvaṃ
sādhyavanniṣṭhātyantābhāvanirūpitasaṃyogasambandhāvacchinnapratiyogitānavacchedakadharmavattvam/
samavāyena sādhanāvyāpakatvaṃ
sādhanavanniṣṭhātyantābhāvanirūpitasamavāyasambandhāvacchinnapratiyogitāvacchedakadharmavattvamiti
bodhyam/ avyāptiṃ vārayitumiti/ 'vāyuḥ pratyakṣaḥ
pratyakṣasparśāśrayatvāt' ityatra udbhūtarūpavattvamupādhiḥ/ tatra
mūloktaṃ sādhyavyāpakatvaghaṭitaṃ lakṣaṇaṃ nāsti/ pratyakṣatvarūpasādhyavati
ātmani udbhūtarūpābhāvādityavyāptiḥ prasajyate/ tāṃ vārayituṃ
lakṣyabhedena lakṣaṇabhedo vaktavya iti upādhiḥ caturvindha
ityādidīpikāyā āśaya iti bhāvaḥ/ tathā ca
kevalasādhyavyāpakasyopādheḥ kevalasādhyavyāpakatve sati
sādhanāvyāpakatvaṃ lakṣaṇam/ pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakasyopādheḥ
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakatve sati tadavacchinnasādhanāvyāpakatvaṃ
lakṣaṇam/ sādhanāvacchinnasādhyavyāpakasyopādheḥ
sādhanāvacchinnasādhyavyāpakatve sati sādhanāvyāpakatvaṃ lakṣaṇam/
udāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpakasyopādheḥ
udāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpakatve sati tadavacchinnasādhanāvyāpakatvaṃ
lakṣaṇamiti rītyā lakṣaṇabhedo vivakṣita iti bhāvaḥ/
tadāha-yaddharmaviśiṣṭasādhyetyādi/ vaiśiṣṭyaṃ
sāmānādhikaraṇyasambandhena/ dharmaikyavivakṣāyāḥ prayojanamāha -
anyatheti/ 'parvato vahnimān dhūmāt' ityatra parvatīyavahneḥ
parvatatvātmako yaḥ pakṣadharmaḥ tadviśiṣṭavahnivyāpakatvamasti
sādhanāvyāpakatvaṃ cāsti/ dhūmavati mahānase parvatīyavahnerabhāvāt
iti parvatīyavahnirupādhiḥ syāt/ dharmaikyavivakṣaṇe tu
parvatatvaviśiṣṭavahnivyāpakasya parvatīyavahneḥ parvatatvaviśiṣṭa
dhūmāvyāpakatvaṃ nāsti/ parvatatvaviśiṣṭadhūmavati parvate
parvatīyavahneḥ sattvāt/ ato nātivyāptiriti bhāvaḥ/
dīpikāyāṃ ādyaḥ
ārdrendhanasaṃyoga iti/ 'parvato dhūmavān vahneḥ' ityatra
ādrendhanasaṃyoga upādhiḥ/ sa ca dhūmarūpasādhyavyāpakaḥ
vahnirūpasādhanāvyāpakaśceti kevalasādhyavyāpako 'yamupādhirityarthaḥ/
dvitīyo yatheti/ pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpaka upādhirityarthaḥ/
'vāyuḥ pratyakṣaviṣayaḥ pratyakṣaviṣayasparśāśrayatvāt' ityatra
udbhūtarūpavattvamupādhiḥ/ sa ca kevalasādhyavyāpako na bhavati
pratyakṣaviṣayatvarūpasādhyavatyātmani udbhūtarūpavattvābhāvāt/ ataḥ
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpako 'yamupādhiḥ/ pakṣasya dharmaḥ pakṣadharmaḥ
tadavacchinnaḥ tadviśiṣṭaḥ tatsamānādhikaraṇaḥ ya sādhyaḥ tadvyāpakaḥ/
prakṛte pakṣaḥ vāyuḥ tadvṛttidharmaḥ bahirdravyatvaṃ tadviśiṣṭaṃ
yatpratyakṣaviṣayatvaṃ tat ātmani nāsti, ātmano
bahirdravyatvarūpaviśeṣaṇābhāvāt/ ato
bahirdravyatvaviśiṣṭapratyakṣaviṣayatvaṃ yatra yatrāsti pṛthivyādau tatra
sarvatra udbhūtarūpavattvasattvāt udbhūtarūpavattvaṃ
pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpakam/ tathā
bahirdravyatvaviśiṣṭapratyakṣasparśāśrayatvarūpaṃ pakṣadharmāvacchinnaṃ sādhanaṃ
yatrāstivāyau
tatra udbhūtarūpaṃ
nāstīti pakṣadharmāvacchinnasādhanāvyāpakaṃ codbhūtarūpavattvaṃ bhavatīti
lakṣaṇasamanvayaḥ/ tṛtīyo yatheti/
sādhanāvacchinnasādhyavyāpaka upādhirityarthaḥ/ sādhanāvacchinnatvaṃ
ca sāmānādhikaraṇyasambandhena sādhanaviśiṣṭatvam/ 'prāgabhāvo
vināśī janyatvāt' ityatra bhāvatvamupādhiriṣyate/ sa
kevalasādhyavyāpako na bhavati,
vināśitvarūpasādhyavati prāgabhāve bhāvatvābhāvāt/ ataḥ
sādhanāvacchinnasādhyavyāpako 'yamupādhiḥ/ janyatvarūpasādhanaviśiṣṭaṃ
vināśitvaṃ yatra yatrāsti ghaṭādau tatra bhāvatvasadbhāvāditi bhāvaḥ/
caturtho yatheti/ udāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpaka ityarthaḥ/
'prāgabhāvo vināśī pramevayatvāt' ityatra bhāvatvamupādhiḥ/
pakṣadharmāt sādhanāccānyo dharma udāsīnadharmaḥ/ janyatvaṃ hi pakṣe
prāgabhāve nāstīti na
pakṣadharmaḥ/ evaṃ sādhanāt prameyatvāccānyat iti udāsīnadharmaḥ/
tadavacchinnaṃ janyatvaviśiṣṭaṃ vināśitvaṃ yatrāsti ghaṭādau tatra
bhāvatvasattvāt janyatvaviśiṣṭaprameyatvavati prāgabhāve
bhāvatvasyābhāvācca bhāvatvaṃ udāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpakaḥ
udāsīnadharmāvacchinnasādhanāvyāpakaścopādhiriti bhāvaḥ/
prakāśikāyām pakṣadharmasādhanadharmābhyāmiti/ pakṣavṛttirdharmaḥ pakṣadharmaḥ
sādhanarūpo dharmaṃḥ sādhanadharmaḥ/ bahirdravyatvam ityasya vivaraṇaṃ
ātmānyadravyatvamiti/ vāyuḥ pratyakṣa ityatra pratyakṣapadasya
bahirindriyajanyapratyakṣaviṣaya iti yadyarthaḥ tadodbhūtarūpavattvaṃ
1kevalasādhyavyāpaka evopādhiḥ/ yadā tu pratyakṣaviṣayatvamātraṃ sādhyaṃ
2tadaiva pakṣadharmāvacchinnasādhyavyāpaka ityāśayenāha - idaṃ
kevalapratyakṣatvasyaiveti
bahirindriyajanyatvāghaṭitapratyakṣaviṣayatvamātrasyetyarthaḥ/ udāsīnatvaṃ
sampādayitumiti/ yadi janyatvameva hetuḥ syāt tadā
sādhanāvacchinnasādhyavyāpakatvamevopādherbhavet
nodāsīnadharmāvacchinnasādhyavyāpakatvam/
sādhanādanyasyaivodāsīnaśabdārthatvāt/ ataḥ prameyatvasya
hetutvānusaraṇam/ adhunā tu janyatvaṃ sādhanāt prameyatvādanyaditi
janyatvaviśiṣṭavināśitvaṃ udāsīnadharmāvacchinnasādhyamiti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
bādhitanirūpaṇam
AnTs_57 yasya sādhyābhāvaḥ pramāṇāntareṇa niścitaḥ sa bādhitaḥ / yathā vahnir anuṣṇo dravyatvād iti / atrānuṣṇatvaṃ sādhyaṃ tadabhāva uṣṇatvaṃ spārśanapratyakṣeṇa gṛhyata iti bādhitatvam //
yasya sādhyābhāvaḥ
pramāṇāntareṇa niścitaḥ saḥ bādhitaḥ/ yathā vahniḥ anuṣṇaḥ
padārthatvāt/ atra anuṣṇatvaṃ sādhyam, tadabhāva uṣṇatvaṃ tvācapratyakṣeṇa
gṛhyata iti bodhyam/ vyākhyātamanumānam/
iti tarkasaṅgrahe
anumānaparicchedaḥ
1. kevalasādhyavyāpaka
iti/ bahirindrayajanyapratyakṣaviṣayatvaṃ yatra yatra ghaṭādau tatra
udbhūtarūpavattvasattvāditi bhāvaḥ/
2. tadaiva pakṣadharmeti/
yatra yatra pratyakṣaviṣayatvam ātmanyapi, tatrodbhūtarūpābhāvāt
udbhūtarūpasya kevalasādhyavyāpakatvaṃ na sambhavati/ ataḥ
bahirdravyatvarūpapakṣadharmaviśiṣṭapratyakṣaviṣayatvarūpasādhyavyāpakatvamapādheḥ
udbhūtarūpasyopapādanīyamiti bhāvaḥ/
dīpikā
bādhitasya
lakṣaṇamāha - yasyeti/
doṣāṇāmanumitipratibandhakatvaprakāraśodhanam
atra bādhasya
grāhyābhāvaniścayatvena, satpratipakṣasya virodhijñānasāmagrītvena
sākṣādanumitipratibandhakatvam/ itareṣāṃ tu
parāmarśapratibandhakatvam/ tatrāpi sādhāraṇasyāvyabhicārābhāvarūpatayā,
viruddhasya sāmānādhikaraṇyābhāvatayā
vyāpyatvāsiddhasya
viśiṣṭavyāptyabhāvatayā, asādhāraṇānupasaṃhāriṇoḥ
vyāptisaṃśayādhāyakatvena vyāptijñānapratibandhakatvam/
āchayāsiddhisvarūpāsiddhyoḥ pakṣadharmatājñānapratibandhakatvam/
upādhistu vyabhicārajñānadvārā vyāptijñānapratibandhakaḥ/ siddhasādhanaṃ tu
pakṣatāvighaṭakatayā āśrayāsiddhāvantarbhavatīti prāñcaḥ/
nigrahasthānāntaramiti navīnāḥ/
iti
dīpikāyāmanumānaparicchedaḥ
prakāśikā
bādhasya
- sādhyābhāvavattāniścayasya/
grāhyābhāvaniścayatveneti/
anumitipratibandhakatvamityanenānvayi/ virodhijñānasāmagrītveneti/
idaṃ prācīnamate/ vastutastu virodhiparāmarśasya
sādhyābhāvavyāpyavattaniścayatvenaiva pratibandhakatvaṃ lāghavāditi
dhyeyam/
itareṣām -
vyabhicārādigrahāṇām/ tatrāpi - vyabhicārādigraheṣvapi/
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0