તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 201220

બાલપ્રિયા
વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનેતિ। ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ ન વાઽ
ઇત્યાકારકે સંશયે વહ્નિઃ પ્રકારઃ પર્વતો વિશેષ્ય ઇતિ
1. અત એવ
પ્રસિદ્ધસાધ્યકસ્થલે પક્ષવિશેષ્યિકૈવાનુમિતિરનુભૂયતેઽ ઇતિ
પક્ષતાયાં દીધિતિગ્રન્થઃ। અત્ર પ્રસિદ્ધસાધ્યકસ્થલે
પક્ષવિશેષ્યકાનુમિતિરિતિ કથનાત્ અપ્રસિદ્ધસાધ્યકસ્થલે
સાધ્યવિશેષ્યકાનુમિતિરિતિ સૂચ્યતે। તત્ર ગદાધરીયવ્યાખ્યાનં ઽકિં
તુ અપ્રસિદ્ધસાધ્યકસ્થલે વિશેષણજ્ઞાનાદિવિરહેણ
સાધ્યવિશેષણકાનુમિતેરનુપપત્ત્યા સાધ્યવિશેષ્યકાનુમિતિરૂપેયતેઽ
ઇત્યાદ્યુક્તં દ્રષ્ટવ્યમ્।
સાધ્યપ્રકારકતાદૃશસંશયસ્ય વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન પર્વતે
સત્ત્વાત્ પર્વતસ્ય પક્ષતા। પ્રકારતાસમ્બન્ધેન તાદૃશસંશયસ્ય વહ્નૌ
સત્ત્વાત્ વહ્નેઃ પક્ષત્વવારણાય વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેનેત્યુક્તમ્।
સપક્ષલક્ષણાદિકમપ્યેવં પરિષ્કર્તવ્યમિતિ। વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
સાધ્યપ્રકારકનિર્ણયવિશિષ્ટઃ સપક્ષઃ, વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
સાધ્યાભાવપ્રકારકનિર્ણયવિશિષ્ટઃ
વિપક્ષઃ ઇતિ રીત્યા
પરિષ્કર્તવ્યમિત્યર્થઃ। સંશયવિઘટકેતિ। આત્મા
દેહેન્દ્રિયાદિવિલક્ષણો ન વેતિ સન્દેહસ્ય પ્રતિબન્ધકઃ યઃ
વેદવાક્યજન્યઃ શાબ્દબોધઃ આત્મા દેહેન્દ્રિયાદિવિલક્ષણઃ
ઇત્યાકારકઃ તત્ર તાદૃશશાબ્દબોધાત્મકશ્રવણાનન્તરં આત્મા
દેહેન્દ્રિયાદિવિલક્ષણ ઇત્યાકારકાનુમિતિરૂપં મનનં ન સ્યાત્।
આત્મનઃ વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
સાદધ્યપ્રકારકસન્દેહવત્ત્વરૂપપક્ષત્વાભાવાદિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સપક્ષલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_50 નિશ્ચિતસાધ્યવાન્ સપક્ષઃ । યથા તત્રૈવ મહાનસઃ ॥
નિશ્ચિતસાધ્યવાન્
સપક્ષઃ। યથા તત્રૈવ મહાનસઃ।
વિપક્ષલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_51 નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવાન્ વિપક્ષઃ । યથા તત્રૈવ મહાહ્રદઃ ॥
નિશ્ચિતસાધ્યાભાવવાન વિપક્ષઃ। યથા તત્રૈવ મહાહ્રદઃ।
હેત્વાભાસનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_52 સવ્યભિચારવિરુદ્ધસત્પક્ષાસિદ્ધબાધિતાઃ પઞ્ચ હેત્વાભાસાઃ ॥
સવ્યભિચાર-વિરુદ્ધ-સત્પ્રતિપક્ષ-અસિદ્ધ-બાધિતાઃ પઞ્ચ
હેત્વાભાસાઃ।
દીપિકા
સપક્ષલક્ષણમાહ -
નિશ્ચિતેતિ।

વિપક્ષલક્ષણમાહ -
નિશ્ચિતેતિ।
એવં સદ્ધેતૂન્નિરૂપ્ય
અસદ્ધેતૂન્નિરૂપયિતું વિભજતે - સવ્યભિચારેતિ।
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વં હેત્વાભાસત્વમ્।
પ્રકાશિકા
સદ્ધેતૂન્નિરૂપ્ય -
વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટહેતૂન્નિરૂપ્યેત્યર્થઃ। સદ્ધેતુનિરૂપણે
અસદ્ધેતુસ્મરણાત પ્રસઙ્ગસઙ્ગત્યા તન્નિરૂપણમિતિ ભાવઃ। મૂલે
હેત્વાભાસા ઇતિ। હેતુવદાભાસન્ત ઇતિ હેત્વાભાસાઃ।
દુષ્ટહેતવો નિરૂપ્યન્ત ઇત્યર્થઃ। નનુ
સામાન્યધર્મપ્રકારકજ્ઞાનમન્તરા વિશેષજિજ્ઞાસાનુદયેન
સવ્યભિચારેત્યાદિના વિભાગો ઽનુચિત ઇત્યાશઙ્કાં પરિજિહીર્ષુઃ
દોષલક્ષણે ઽભિહિતે દોષવત્ત્વરૂપદુષ્ટલક્ષણસ્યાતિસ્ફટત્વાત્ લાભો
ભવતીત્યાશયેન દોષસામાન્યલક્ષણમાહ - અનુમિતીતિ।
હેત્વાભાસત્વમિતિ। હેતોરાભાસાઃ હેત્વાભાસાઃ હેતુનિષ્ઠાઃ દોષાઃ,
તેષાં ભાવઃ તત્ત્વમિત્યર્થઃ। ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યાદ્યનુમિતિં પ્રતિ
ઽવહ્ન્યભાવવાન્ હ્રદઽ ઇત્યાદિબાધનિશ્ચયઃ પ્રતિબન્ધકઃ।
પ્રમાત્મકતાદૃશનિશ્ચયવિષયત્વં વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદાદૌ અક્ષતમિતિ
લક્ષણસમન્વયઃ। અત્રાનુમિતિપદં અજહલ્લક્ષણયા
અનુમિતિતત્કરણાન્યતરપરમ્। તેન વ્યભિચારાદિજ્ઞાનસ્ય
પરામર્શપ્રતિબન્ધકતયૈવ નિર્વાહાત્ અનુમિત્યપ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ
વ્યભિચારાદિષુ નાવ્યાપ્તિઃ। ઽપર્વતો નિર્વહ્નિઃઽ ઇતિ બાધભ્રમસ્ય
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્
તદ્વિષયવહ્ન્યભાવાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ અતઃ યથાર્થેતિ। ભ્રમાભિન્નેત્યર્થઃ।
અથૈવમપિ
વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદાત્મકબાધૈકદેશે વહ્ન્યભાવાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ।
ઽવહ્ન્યભાવવાન્ હ્રદઃઽ ઇત્યાકારકયર્થાર્થજ્ઞાનવિષયત્વસ્ય તત્ર
સત્ત્વાદિતિ ચેત્-ન। યદ્રૂપાવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનસામાન્યં
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તદ્રૂપાવચ્છિન્નત્વં
દોષત્વમિત્યર્થપર્યવસાનેનાદોષાત્।
વહ્ન્યભાવત્વાવચ્છિન્નવિષયકસ્ય ઽવહ્ન્યભાવવાન્ હ્રદઃઽ ઇતિ
જ્ઞાનસ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ તાદૃશજ્ઞાનસામાન્યાન્તર્ગતસ્ય
ઽવહ્ન્યભાવઽ ઇત્યાકારકજ્ઞાનસ્ય અપ્રતિબન્ધકત્વેન વહ્ન્યભાવત્વાદેઃ
યદ્રૂપપદેનોપાદાનાસમ્ભવાત્। ન ચ તર્હિ યથાર્થપદં વ્યર્થમ્।
ઽપર્વતો નિર્વહ્નિઃઽ ઇતિ ભ્રમવિષયે ઽપિ વહ્ન્યભાવાદાવતિવ્યાપ્તેઃ
ઉક્તરીત્યૈવ વારણાદિતિ વાચ્યમ્। જ્ઞાનપદસ્ય
જ્ઞાનવિશેષતાત્પર્યગ્રાહકતયા યથાર્થપદસાર્થક્યાત્। એવં ચ
યદ્રૂપાવચ્છિન્નવિષયકાનાહાર્યાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયસામાન્યં
પ્રકૃતાનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તદ્રૂપાવચ્છિન્નત્વં દોષત્વમિત્યર્થઃ

પર્યવસિતઃ। તેન વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદવિષયકસ્ય આહાર્યસ્ય
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનવિશિષ્ટસ્ય સંશયસ્ય ચ અનુમિત્યપ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ
નાસમ્ભવ ઇત્યલં પલ્લવિતેન।
પરે તુ - ઇદં
દુષ્ટાનામેવ લક્ષણમ્। પરન્તુ જ્ઞાયમાનવ્યભિચારાદેઃ
પ્રતિબન્ધકત્વમભ્યુપેત્ય। તદર્થસ્તુ અનુમિતિપ્રતિબન્ધકા યે
વ્યભિચારાદયઃ એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વસમ્બન્ધેન
તત્પ્રકારકયથાર્થજ્ઞાનવિશેષ્યત્વમ્। ઽધૂમવાન્ વહ્નેઃઽ ઇત્યાદૌ
ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિત્વવિશિષ્ટવહ્નિઃ વ્યભિચારઃ,
ઉક્તસમ્બન્ધેન ઽતદ્વાન્
વહ્નિઃઽ ઇત્યાકારકયથાર્થઞ્જ્ઞાનવિશેષ્યત્વમસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ।
અનુમિતિપદસ્ય પ્રકૃતાનુમિતિપરતયા સદ્ધેતૌ
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકીભૂતવ્યભિચારાદીનામપ્રસિદ્ધત્વાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
યથાર્થપદાનુપાદાને દર્શિતસમ્બન્ધેન
વ્યભિચારપ્રકારકભ્રમવિશેષ્યત્વસ્ય સદ્ધેતાવપિ સત્ત્વેનાતિવ્યાપ્તિઃ
સ્યાદિતિ તન્નિવેશ ઇત્યાહુઃ।
બાલપ્રિયા
વ્યાપ્ત્યાદિવિશિષ્ટહેતૂનિતિ। આદિપદેન પક્ષધર્મતા ગૃહ્યતે।
તથા ચ વ્યાપ્તિ-પક્ષધર્મતાવિશિષ્ટહેતુત્વં સદ્ધેતોર્લક્ષણમિતિ ભાવઃ।
હેતુવદાભાસન્ત ઇતિ। હેતુત્વપ્રકારકભ્રમવિષયાઃ ઇત્યર્થઃ।
હેતુત્વં ચ વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિશિષ્ટત્વમ્। તથા ચ
વ્યાપ્તિપક્ષધર્મતાવિશિષ્ટત્વપ્રકારકભ્રમવિષયત્વં હેત્વાભાસત્વમ્।
તત્તુ દુષ્ટહેતૂનામેવ ભવતિ, સદ્ધેતૂનાં તત્પ્રમાવિષયત્વાદિતિ
હેત્વાભાસશબ્દઃ દુષ્ટહેતુપર ઇતિ ભાવઃ। લક્ષણસમન્વય ઇતિ।
તથા ચ ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદાત્મકઃ
બાધઃ દોષઃ। તાદૃશદોષવત્ત્વં ચ હેતોઃ ધૂમસ્ય
એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વસમ્બન્ધેનાસ્તીતિ દુષ્ટત્વમ્।
ઽવહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદઃ ધૂમત્વં ચઽ ઇત્યેકજ્ઞાને બાધસ્ય ધૂમત્વસ્ય ચ
વિષયત્વાદિત્યાદિકમૂહનીયમ્।
નન્વનુમિતિપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વં યદિ દોષલક્ષણં
તદા બાધસત્પ્રતિપક્ષયોરેવેદં લક્ષણં સમન્વિયાત્। બાધનિશ્ચયસ્ય
સત્પ્રતિપક્ષનિશ્ચયસ્ય ચ ઽહ્રદો વહ્ન્યભાવવાન્ઽ ઇત્યાકારકસ્ય ઽહ્રદો
વહ્ન્યભાવવ્યાપ્યશૈવાલવાન્ઽ ઇત્યાકારકસ્ય ચ તદ્વત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ
તદભાવવત્તાનિશ્ચયવિધયા તદભાવવ્યાપ્યવત્તાનિશ્ચયવિધયા ચ
પ્રતિબન્ધકત્વાત્, તદ્વિષયત્વરૂપલક્ષણસત્ત્વાત્।
વ્યભિચારવિરોધસ્વરૂપાસિદ્ધિપ્રભૃતિષુ લક્ષણમિદં ન સમન્વેતિ।
તજ્જ્ઞાનાનામનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાત્,
અનુમિતિકરણપરામર્શપ્રતિબન્ધકત્વસ્યૈવ વ્યભિચારાદિજ્ઞાનેષુ
સત્ત્વાદિત્યત આહ - અત્રાનુમિતિપદમિતિ। તથા ચ
અનુમિતિતત્કરણાન્યતરપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વં

હેત્વાભાસલક્ષણમ્। પરામર્શપ્રતિબન્ધકતયૈવેતિ। વ્યભિચારજ્ઞાનં
પરામર્શે વ્યાપ્તિભાનાંશે પ્રતિબન્ધકમ્। વિરોધજ્ઞાનં
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યાંશભાને પ્રતિબન્ધકમ્। સ્વરૂપાસિદ્ધિજ્ઞાનં
પક્ષધર્મત્વભાને પ્રતિબન્ધકમિતિ સર્વેષાં
અનુમિતિકરણપરામર્શપ્રતિબન્ધકસત્ત્વાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
નિર્વાહાદિતિ। લક્ષણોપપત્તેરિત્યર્થઃ। યથાર્થપદપ્રયોજનમાહ -
પર્વતો નિર્વહ્નિરિતિ। તથા ચ યથાર્થપદાનુપાદાને પર્વતે
વહ્ન્યભાવવાનિત્યાકારકભ્રમસ્ય ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્ તાદૃશભ્રમવિષયસ્ય વહ્ન્યભાવસ્ય
દોષત્વં સ્યાત્। તદ્વારણાય યથાર્થપદમ્। ઉક્તભ્રમસ્ય
યથાર્થત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। નનુ
યથાર્થપદોપાદાને ઽપિ ઽપર્વતો વહ્ન્યભાવવાન્ઽ ઇતિ
ભ્રમવારણમશક્યમ્। તસ્યાપિ પર્વતત્વવતિ પર્વતત્વપ્રકારકત્વેન
વહ્ન્યભાવત્વવતિ વહ્નભાવત્વપ્રકારકત્વેન ચ તદ્વતિ
તત્પ્રકારકત્વરૂપયથાર્થલક્ષણાક્રાન્તત્વેન યથાર્થત્વાદિત્યત આહ -
ભ્રમભિન્નેત્યર્થ ઇતિ। તથા ચપ્રકૃતલક્ષણઘટકં યથાર્થપદં
તદભાવવતિ તત્પ્રકારકભિન્નાર્થકમ્। ઽપર્વતો વહ્ન્યભાવવાન્ઽ ઇતિ
જ્ઞાનં તુ વહ્ન્યભાવાભાવવતિ વહ્ન્યભાવપ્રકારકતયા ભ્રમાત્મકમ્,
તદ્ભિન્નં ન ભવતીતિ ન દોષ ઇતિ ભાવઃ। ભ્રમભિન્નત્વમેવ સર્વાંશે
પ્રમાત્વમિત્યુચ્યતે। તચ્ચ 1સ્વવ્યધિકરણપ્રકારાવચ્છિન્ન યા યા
વિશેષ્યતા તત્તદનિરૂપકત્વમ્।
1. સ્વવ્યધિકરણેતિ।
સ્વવ્યધિકરણેત્યસ્ય સ્વાધિકરણાવૃત્તીત્યર્થઃ। શુક્તૌ ઇદં રજતમિતિ
ભ્રમીયશુક્તિનિષ્ઠવિશષ્યતાયા સ્વપદેન ઉપાદાને સ્વાધિકરણં શુક્તિઃ
તદવૃત્તિઃ યઃ પ્રકારઃ રજતત્વં તદવચ્છિન્ના યા વિશેષ્યતા
શુક્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતા તન્નિરૂપકત્વમ્ ઇદં રજતમિતિ ભ્રમે
તદનિરૂપકત્વં ઇદં રજતમિતિ પ્રમાયામિતિ લક્ષણસમન્વયઃ।
1સ્વાનિરૂપિતત્વસ્વાશ્રયાભાવવદ્વૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
પ્રકારતાવિશિષ્ટા યા વિશેષ્યતા તદનિરૂપકત્વમિતિ યાવત્।
અધિકમુદ્ગ્રન્થેષુ।
શઙ્કતે -
અથૈવમપીતિ। ભ્રમભિન્નાર્થકયથાર્થપદનિવેશે ઽપીત્યર્થઃ। ઽહ્રદો
વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽહ્રદો વહ્ન્યભાવવાન્ઽ ઇતિ નિશ્ચયસ્ય
પ્રતિબન્ધકતયા તદ્વિષયત્વં વહ્ન્યભાવવદ્ધ્ર ઇવ વહ્ન્યભાવે ઽપ્યસ્તિ।
તથા ચ અનુમિતિપ્રતિબન્ધકયથાર્થજ્ઞાનવિષયત્વરૂપસ્ય
હેત્વાભાસલક્ષણસ્ય બાધાનાત્મકે વહ્ન્યભાવે ઽતિવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
સમાધત્તે --- યદ્રૂપાવચ્છિન્નેતિ। તથા ચ યદ્રૂપપદેન
વહ્ન્યભાવત્વસ્યોપાદાને તદવચ્છિન્નવિષયકસ્ય ઽવહ્ન્યભાવવાન્
હ્રદઃઽ ઇતિ
જ્ઞાનસ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વે ઽપિ

વહ્ન્યભાવત્વાવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનસામાન્યાન્તર્ગતસ્ય ઽવહ્ન્યભાવઃઽ
ઇત્યાકારકજ્ઞાનસ્ય ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યાકારકાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વં નાસ્તિ। અતઃ
વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદત્વમેવ યદ્રૂપપદેન ધર્તવ્યમ્।
તદવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનસામાન્યસ્યાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાત્।
તદ્રૂપાવચ્છિન્નત્વં ચ વહ્ન્યભાવવદ્ધ્રદ એવાસ્તિ ન વન્હ્યભાવ ઇતિ
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ન ચ તર્હીતિ। ઽપર્વતો વન્હ્યભાવવાન્ઽ ઇતિ
ભ્રમવિષયે વન્હ્યભાવે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય હિ યથાર્થપદમુપાત્તમ્।
નિરુક્તપરિષ્કારે તુ યદ્રૂપપદેન ન વન્હ્યભાવત્વમુપાદાતું
શક્યતે।
તદવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનસામાન્યાન્તર્ગતસ્ય વન્હ્યભાવઃ ઇતિ જ્ઞાનસ્ય
ઽપર્વતો વન્હિમાન્ઽ ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાત્। તથા ચ
વન્હ્યભાવે ઽતિવ્યાપ્ત્યપ્રસક્ત્યા યથાર્થપદં વ્યર્થમિતિ ભાવઃ।
જ્ઞાનવિશેષતાત્પર્યગ્રાહકતયેતિ।દ્ય જ્ઞાનપદેન
અનાહાર્યમપ્રમાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતં નિશ્ચયાત્મકં ચ જ્ઞાનમત્ર
1. સ્વનિરૂપિતત્વેતિ।
સ્વં ઇદં રજતમિતિભ્રમીયા રજતત્વનિષ્ઠા પ્રકારતા તન્નિરૂપિતત્વં
શુક્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાયામસ્તિ।
એવં સ્વં
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તદાશ્રયઃ રજતત્વં તદભાવવચ્છક્તિવૃત્તિત્વં ચ
વિશેષ્યતાયામસ્તિ। તાદૃશવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વં ભ્રમે અનિરૂપકત્વં
પ્રમાયામિતિ સમન્વયો બોધ્યઃ।
વિવક્ષિતમિતિ
સૂચનાય યથાર્થપદમિતિ ભાવઃ। અનાહાર્યત્વં
બાધકાલીનેચ્છાજન્યત્વાભાવવત્ત્વમ્। તદનુપાદાને ઽહ્રદો વન્હિમાન્ઽ
ઇતિ બાધકજ્ઞાનકાલે ઽહ્રદે વન્હ્યભાવજ્ઞાનં ભવતુઽ ઇતીચ્છયા
જાયમાનસ્ય ઽહ્રદો વન્હ્યભાવવાન્ઽ ઇતિ જ્ઞાનસ્યાપિ
વન્હ્યભાવવદ્ધ્રદત્વાવચ્છિન્નવિષયકજ્ઞાનસામાન્યાન્તર્ગતતયા તસ્ય
ચાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાભાવાદવ્યાપ્તિસ્યાત્ બાધે। તદ્વારણાય
પ્રતિબનધકજ્ઞાને ઽનાહાર્યત્વં નિવેશનીયમ્। એવં
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતત્વં સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
અપ્રામાણ્યજ્ઞાનાભાવવિશિષ્ટત્વમ્। તદનિવેશે ઽયત્ર હ્રદો વન્હ્યભાવવાન્ઽ
ઇતિ જ્ઞાનાનન્તરં ઽઇદં જ્ઞાનં અપ્રમાઽ ઇતિ જ્ઞાનં તત્ર
બાધજ્ઞાનસ્યાનુમિત્યપ્રતિબન્ધકતયા બાધે ઽવ્યાપ્તિઃ। અતઃ તન્નિવેશઃ।
એવં નિશ્ચયાત્મકત્વાનિવેશે ઽહ્રદો વન્હિમાન્ ન વાઽ ઇતિ
સંશયાત્મકજ્ઞાનસ્ય જ્ઞાનસામાન્યાન્તર્ગતસ્ય અપ્રતિબન્ધકતયા અવ્યાપ્તિઃ
સ્યાત્। અતઃ તન્નિવેશઃ। તથા ચ
યદ્ધર્માવચ્છિન્નવિષયકાનાહાર્યાપ્રામાણ્યજ્ઞાનાનાસ્કન્દિતનિશ્ચયસામાન્યં
પ્રકૃતાનુમિતિપ્રતિબન્ધકં તદ્ધર્માવચ્છિન્નત્વં હેતુદોષસ્ય લક્ષણમિતિ
પર્યવસન્નમ્।

પરે ત્વિત્યાદિ।
પૂર્વસ્મિન્ કલ્પે અનુમિતિપ્રતિબન્ધકં યથાર્થઃ જ્ઞાનમિતિ
કર્મધારયઃ। અસ્મિન્ કલ્પે અનુમિતિપ્રતિબન્ધકાનાં યથાર્થજ્ઞાનમિતિ
ષષ્ઠીતત્પુરુષઃ। ઽહ્રદો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽહ્રદો વન્હિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકઃ વન્હ્યભાવવદ્ધ્રદાત્મકો બાધઃ
તત્પ્રકારકયથાર્થજ્ઞાનં
એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વસમ્બન્ધેન
ઽવન્હ્યભાવવદ્ધ્રદવાન્ ધૂમઃઽ ઇત્યાકારકં તદ્વિશેષ્યત્વં
ધૂમે ઽસ્તીતિ ધૂમસ્ય દુષ્ટત્વમ્। ઽપર્વતો ધૂમવાન્ વન્હેઃઽ ઇત્યત્ર
વ્યભિચારિણિ અનુમિતિપ્રતિબન્ધકઃ
ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિત્વવિશિષ્ટવન્હિરૂપો વ્યભિચારઃ
તત્પ્રકારકયથાર્થજ્ઞાનં ઉક્તસમ્બન્ધેન તાદૃશવ્યભિચારવાન્ વન્હિઃ
ઇત્યાકારકં, તદ્વિશેષ્યત્વં વન્હાવસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ। નનુ
ઽપર્વતો વન્હિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। અનુમિતિપદેન
ઽપર્વતો ધૂમવાન્ઽ ઇત્યનુમિતિમુપાદાય તત્પ્રતિબન્ધકો યો
વ્યભિચારઃ ધૂમાભાવવદ્વૃત્તિવવિશિષ્ટવન્હિરૂપ
એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વસમ્બન્ધેન તત્પ્રકારકં યત્
યથાર્થજ્ઞાનં તાદૃશવન્હિમાન્ ધૂમ ઇત્યાકારકં તદ્વિશેષ્યત્વસ્ય
ધૂમે સત્ત્વાત્ ઇત્યત આહ - અનુમિતિપદસ્ય
પ્રકૃતાનુમિતિપરતયેતિ।
પ્રકૃતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નોદ્દેશ્યક-પ્રકૃતસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છ્ ઇન્નવિધેયકાનુમિતિપરતયેત્યર્થઃ।
તથા ચ ઽપર્વતો વન્હિમાન્ઽ ઇત્યનુમિતિરેવોપાદેયતયા
તત્પ્રતિબન્ધકદોષાપ્રસિદ્ધ્યા નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
દર્શિતસમ્બન્ધેનેતિ।
એકજ્ઞાનવિષયપ્રકૃતહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વસમ્બનધેનેત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સવ્યભિચારનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_53 સવ્યભિચારોઽનૈકાન્તિકઃ । સ ત્રિવિધઃ । સાધારણાસાધારણાનુપસંહારિભેદાત્ । તત્ર સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિઃ સાધારણો અનૈકાન્તિકઃ । યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ પ્રમેયત્વસ્ય વહ્ન્યભાવવતિ હ્રદે વિદ્યમાનત્વાત્ । સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તોઽસાધારણઃ । યથા શબ્દો નિત્યઃ શબ્દત્વાદ્ ઇતિ । શબ્દત્વં સર્વેભ્યો નિત્યેભ્યોઽન્ત્યેભ્યશ્ ચ વ્યાવૃત્તં શબ્દમાત્રવૃત્તિ । અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતોઽનુપસંહારી । યથા સર્વમ્ અનિત્યં પ્રમેયત્વાદ્ ઇતિ । અત્ર સર્વસ્યાપિ પક્ષત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તો નાસ્તિ ॥
સવ્યભિચારો ઽનૈકાન્તિકઃ। સઃ
ત્રિવિધઃ-સાધારણ-અસાધારણ-અનુપસંહારિભેદાત્।
તત્ર સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિઃ
સાધારણઃ। યથા પર્વતો વન્હિમાન્ પ્રમેયત્વાત્। અત્ર પ્રમેયત્વસ્ય
વન્હ્યભાવવતિ (સાધ્યાભાવવતિ) હ્રદે વિદ્યમાનત્વાત્।
સર્વસપક્ષવિપક્ષવ્યાવૃત્તો ઽસાધારણઃ। યથા શબ્દો નિત્યઃ
શબ્દત્વાત્। અત્ર શબ્દત્વં સર્વેભ્યઃ નિત્યેભ્યઃ અનિત્યેભ્યો વ્યાવૃત્તમ્
શબ્દમાત્રવૃત્તિ।
અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતો ઽનુપસંહારી। યથા સર્વમનિત્યં
પ્રમેયત્વાત્। અત્ર સર્વસ્યાપિ પક્ષત્વાત્ દૃષ્ટાન્તો નાસ્તિ।
દીપિકા
સવ્યભિચારં

વિભજતે---સ ત્રિવિધ ઇતિ।
સાધારણં
લક્ષયતિ---તત્રેતિ। ઉદાહરતિ - યથેતિ।
અસાધારણં
લક્ષયતિ---સર્વેતિ।
અનુપસંહારિણો
લક્ષણમાહ---અન્વયેતિ।
પ્રકાશિકા
સ ત્રિવિધ
ઇતીતિ। સામાન્યલક્ષણન્તુ સાધારણાદ્યન્યતમત્વં સ્ફટમ્।
મૂલે તત્રેતિ।
સાધારણાદિમધ્ય ઇત્યર્થઃ। સાધ્યાભાવવદ્વૃત્તિરિતિ।
સાધ્યતાવચ્છેદકધર્મસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવન્નિરૂપિતહેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવાનિત્યર્થઃ।
તેન ઽવન્હિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ હેતુમતિ પર્વતાદૌ
તત્તત્સાધ્યાભાવસ્ય સમ્બન્ધાન્તરાવચ્છિન્નસાધ્યસામાન્યાભાવસ્ય ચ
સત્ત્વે ઽપિ સાધ્યાભાવવતિ ધૂમાવયવાદૌ સમવાયાદિના
ધૂમાદેર્વૃત્તિત્વે ઽપિ ચ નાતિવ્યાપ્તિઃ। અત્ર ચ સાધ્યાભાવવત્તાયાં
સમ્બન્ધવિશેષાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે ઽવન્હિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ
વન્હ્યાદ્યભાવસ્ય કાલિકસમ્બન્ધેન પર્વતાદૌ વૃત્તેરતિવ્યાપ્તિઃ।
દૈશિકવિશેષણતાવિશેષાવચ્છિન્નત્વનિવેશે
ઘટત્વાભાવાદિસાધ્યકવ્યભિચારિણિ સાધ્યાભાવસ્ય ઘટત્વાદેઃ
વિશેષણતાવિશેષણાધિકરણાપ્રસિદ્ધ્યાવ્યાપ્તિઃ। અતઃ
સાધ્યતાવચ્છેદકસંબન્ધેન સાધ્યવત્તાગ્રહં પ્રતિયેય સમ્બન્ધેન
સાધ્યાભાવવત્તાનિશ્ચયઃ પ્રતિબન્ધકઃ તેન સમ્બન્ધેન સાધ્યાભાવવત્ત્વં
વિવક્ષણીયમ્। વન્હ્યાદૌ સાધ્યે તાદૃશસમ્બન્ધો દૈશિકાવિશેષણતા,
ઘટત્વાભાવાદૌ ચ સાધ્યે સમવાયસ્તથેતિ ન દોષઃ। ઽકપિસંયોગી
એતદ્વૃક્ષત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ તાદૃશસમ્બન્ધો
નિરવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતેતિ દિક્।
ન ચ
વિરુદ્ધે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ ભ્રમિતવ્યમ્।
ઉપધેયસઙ્કરે ઽપ્યુપાધેરસઙ્કર ઇતિ ન્યાયાત્, તસ્ય
વિરુદ્ધસાધારણ્યે ઽપિ ક્ષતિવિરહાત્। મૂલે સર્વસપક્ષવ્યાવૃત્ત ઇતિ।
સપક્ષવત્તિત્વસામાન્યાભાવવાનિત્યર્થઃ। સર્વપદં
સપક્ષવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવનિવેશસ્ફોરકમ્। સપક્ષપદં
નિશ્ચિતસાધ્યવદર્થવદર્થકમ્।
શબ્દે ઽનિત્યત્વસાધકશબ્દત્વાદિસદ્ધેતાવપિ પક્ષે
સાધ્યસન્દેહદશાયામસાધારણ્યસ્યેષ્ટત્વાત્ ઇતિ સંપ્રદાયવિદઃ।
નવીનાસ્તુ ---
સદ્ધેતાવપિ પક્ષે સાધ્યસન્દેહદશાયામસાધારણ્યસ્ય
પ્રકૃતપરામર્શકાલિકવિરુદ્ધપરામર્શદશાયાં સત્પ્રતિપક્ષસ્ય ચ

સ્વીકારે બાધભ્રમદશાયાં બાધસ્યાપ્યઙ્ગીકારાપત્તેઃ। ન હિ વૈષમ્યે
યુક્તિં પશ્યામઃ। એવં ચાત્ર સપક્ષપદં કેવલસાધ્યવત્પરમ્। ઽશબ્દો
નિત્યઃ શબ્દત્વાત્ઽ ઇત્યાદિસાધ્યવદવૃત્તિહેતોરેવ લક્ષ્યતેતિ ન
કો ઽપિ દોષ ઇતિ પ્રાહુઃ।
અન્વયેતિ।
અન્વયવ્યતિરેકદૃષ્ટાન્તરહિતત્વં ચ
કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકનિશ્ચયાવિષયસાધ્યકત્વે સતિ
કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકનિશ્ચાવિષયસાધ્યાભાવકત્વમ્। નવીનમતે તુ -
અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વવિશિષ્ટસાધ્યાદિકત્વમેવાનુપસંહારત્વિમ્।
તજ્જ્ઞાનસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકતા।
બાલપ્રિયા
સામાન્યલક્ષણં
ત્વિતિ। સવ્યભિચારસામાન્યલક્ષણં ત્વિત્યર્થઃ।
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેત્યાદિ। સાધ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકધર્માંવચ્છિન્નત્વાનિવેશે ઽપર્વતો વન્હિમાન્,
ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર ધૂમસ્યાપિ સાધારણહેત્વાભાસત્વાપત્તિઃ। તથા હિ -
સાધ્યો વન્હિઃ તન્નિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકો ઽભાવઃ
મહાનસીયવન્હ્યભાવો ઽપિ તદ્વાન્ પર્વતઃ તન્નિરૂપિતવૃત્તિત્વસ્ય ધૂમે
સત્ત્વાદિતિ। સાધ્યતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નત્વસ્ય પ્રતિયોગિતાયાં
નિવેશે તુ મહાનસીયવન્હ્યભાવો ગ્રહીતું ન શક્યતે, તસ્ય
મહાનસીયત્વસહિતવન્હિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વે ઽપિ
કેવલવન્હિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકત્વાભાવાત્। અપિ તુ
વન્હિર્નાસ્તીતિ પ્રતીતિસિદ્ધઃ વન્હિસામાન્યાભાવ એવ
વન્હિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકઃ તદ્વાન્ હ્રદાદિઃ તન્નિરૂપિતાધેયત્વં
ધૂમે નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। એવં સાધ્યનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે ઽપર્વતો વન્હિમાન્
ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્રૈવ સમવાયેન વન્હિર્નાસ્તીતિ પ્રતીતિસિદ્ધસ્ય
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવન્હિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્યાપિ
લક્ષણઘટકતયા તદ્વાન્ પર્વતો ઽપિ તત્ર સંયોગેન વન્હેઃ સત્વે ઽપિ
સમવાયેન વન્હેરભાવાત્, પર્વતનિરૂપિતવૃત્તિત્વસ્ય ચ ધૂમે
સત્ત્વાદતિવ્યાપ્તિઃ। સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશે તુ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવન્હ્યભાવસ્યૈવ ગ્રાહ્યતયા તદ્વાન્ હ્રદાદિરેવ
તન્નિયપિતાધેયત્વં ધૂમે નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। આધેયતાયાં
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવન્હ્યભાવવાન્ ધૂમાવયવો ઽપિઽ
તન્નિરૂપિતાધેયત્વં ધૂમે ઽસ્તીત્યતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તન્નિવેશે તુ
ધૂમાવયવનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વસ્ય ધૂમે સત્ત્વે ઽપિ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયત્વં નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। હેતુમતિ
પર્વતાદાવિતિ। એતચ્ચ હેતોઃ
સાધ્યાભાવવન્નિરૂપિતાધેયત્વમેવાસ્તીતિ સૂચનાર્થમુક્તમ્।

તત્તત્સાધ્યાભાવસ્યેતિ। મહાનસીયવન્હ્યાદ્યભાવસ્યેત્યર્થઃ।
સમ્બન્ધાન્તરાવચ્છિન્નાસાધ્યસામાન્યાભાવસ્યેતિ।
સાધ્યતાવચ્છેદકસંયોગસમ્બન્ધાતિરિક્તસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકવન્હિત્વાવચ્છિન્નાભાવસ્યેત્યર્થઃ।
તત્ર ચ
સાધ્યાભાવવત્તાયામિત્યાદિ। સાધ્યાભાવવત્તાયાં યદિ
સમ્બન્ધવિશેષાવચ્છિન્નત્વં ન નિવેશ્યતે તર્હિ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવન્હિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય
કાલિકસંબન્ધેનાધિકરણં પર્વતો ઽપિ ભવતીતિ તન્નિરૂપિતાધેયત્વસ્ય
ધૂમે સત્ત્વાત્ સદ્ધેતાવતિવ્યાપ્તિઃ।
સાધ્યાભાવનિષ્ઠસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણત્વં
સાધ્યાભાવવત્ત્વમિતિ વિવક્ષણે ચ યદ્યપિ વહ્ન્યભાવસ્ય
સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાધિકરણં ન પર્વતઃ, અપિ તુ હ્રદાદિરેવ
તન્નિરૂપિતાધેયત્વં ધૂમે નાસ્તીતિ અતિવ્યાપ્તિર્વારયિતું શક્યતે,
તથાપિ ઽપટઃ ઘટત્વાભાવવાન્ દ્રવ્યત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર
વ્યભિચારિણ્યતિવ્યાપ્તિઃ। તથા હિ- સાધ્યાભાવવતિ
ઘટત્વાભાવાભાવવતિ ઘટત્વવતિ ઘટે દ્રવ્યત્વસત્ત્વાત્ અયં
સાધારણવ્યભિચારી હેતુઃ। અત્ર સાધ્યાભાવઃ ઘટત્વાભાવાભાવઃ
ઘટત્વરૂપઃ તસ્ય સ્વરૂપસમ્બન્ધેનાધિકરણમપ્રસિદ્ધમ્। ભાવાનાં
સ્વરૂપસમ્બન્ધેન ક્વાપ્યવૃત્તેરિત્યવ્યાપ્તિઃ। અતઃ
સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામકસમ્બન્ધેન સાધ્યાભાવવત્ત્વં
વિવક્ષણીયમ્।
1સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન-સાધ્યતાવચ્છેદક-ધર્માવિચ્છિન્ન-સાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિત-
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-પક્ષનિષ્ઠવિશેષ્યતાશાલિબુદ્ધિત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ
યત્સમ્બન્ધાવચ્છિસાદધ્યાભાવનિષ્ઠપ્રકારતાશાલિનિશ્ચયઃ પ્રતિબન્ધકઃ સ
સમ્બન્ધઃ સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામક ઇતિ કથ્યતે। ઽપર્વન્તો
ધૂમવાન્ વન્હેઃઽ ઇત્યત્ર ઽપર્વતઃ સંયોગેન ધૂમવાન્ઽ ઇતિ
બુદ્ધિં પ્રતિ ઽપર્વતઃ સ્વરૂપસમ્બન્ધેન ધૂમાભાવવાન્ઽ ઇતિ નિશ્ચયઃ
પ્રતિબન્ધકઃ ઇતિ સ્વરૂપસમ્બન્ધ એવ
સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામકઃ તેન સમ્બન્ધેન ધૂમાભાવવાન્
અયોગોલકઃ તન્નિરૂપિતાધેયત્વં વન્હાવસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ।
ઽપર્વતો વન્હિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽપર્વતઃ સંયોગસમ્બન્ધેન
વન્હિમાન્ઽ ઇતિ બુદ્ધિં પ્રતિ વન્હ્યભાવસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધેનાધિકરણં
પર્વત ઇતિ નિશ્ચય એવ પ્રતિબન્ધકઃ, ન તુ કાલિકસમ્બન્ધેન
વહ્ન્યભાવાધિકરણં પર્વત ઇતિ નિશ્ચયો ઽપિ તાદૃશનિશ્ચયસત્ત્વે ઽપિ
ઽપર્વતઃ સંયોગેન વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ બુદ્ધેરુત્પત્તેઃ। તથા ચ
સ્વરૂપસમ્બન્ધસ્યૈવ
સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધતાનિયામકતયા તેન સમ્બન્ધેન
વહ્ન્યભાવાધિકરણં હ્રદાદિરેવ તન્નિરૂપિતાધેયત્વં ધૂમે નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। ઽઘટત્વાભાવવાન્ દ્રવ્યત્વાત્ઽ
ઇત્યત્ર ઽપટો

ઘટત્વાભાવવાન્ઽ ઇતિ સાધ્યવત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ પટઃ
ઘટત્વાભાવાભાવવાન્ (સમવાયેન ઘટત્વવાન્) ઇત્યાકારકઃ
નિશ્ચયઃ પ્રતિબન્ધક ઇતિ સમવાયઃ
સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામકસમ્બન્ધઃ તેન સમ્બન્ધેન
સાધ્યાભાવાધિકરણં ઘટઃ તન્નિરૂપિતાદધેયત્વં દ્રવ્યત્વે ઽસ્તીતિ
નાવ્યાપ્તિઃ। ઽઅયં વૃક્ષઃ કપિસંયોગી એતદ્વૃક્ષત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ઽવૃક્ષઃ
કપિસંયોગીઽતિ બુદ્ધિં પ્રતિ ઽવૃક્ષઃ
નિરવચ્છિન્નદૈશિકવિશેષણતાસમ્બન્ધેન કપિસંયોગાભાવવાન્ઽ
ઇતિ
1.
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન સાધ્યતાવચ્છેદકધર્મેણ ચ
સાધ્યપ્રકારકજ્ઞાનં પ્રતિ યેન સમ્બન્ધેન સાધ્યાભાવપ્રકારકનિશ્ચયઃ
પ્રતિબન્ધકઃ સ સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામક ઇતિ કથ્યતે।
તદેવ પરિષ્કૃત્યાહ - સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નેત્યાદિના।
નિશ્ચય એવ પ્રતિબન્ધકઃ
ન તુ સાવચ્છિન્નવિશેષણતાસમ્બન્ધેન કપિસંયોગાભાવવાનિતિ
નિશ્ચયઃ વૃક્ષઃ મૂલાવચ્છેદેન કપિસંયોગાભાવવાનિતિ નિશ્ચયે
સત્યપિ વૃક્ષઃ અગ્રે કપિસંયોગવાનિતિ બુદ્ધ્યુત્પત્તેઃ। તથા ચ
સાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામકેન નિરવચ્છિન્નવિશેષણતાસમ્બન્ધેન
કપિસંયોગાભાવવાન્ 1ગુણાદિરેવ તન્નિરૂપિતાધેયત્વં
એતદ્વૃક્ષત્વે નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। તથા ચ
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નસાધ્યનિષ્ઠ-
પ્રતિયોગિતાનિરૂપકાભાવનિષ્ઠસાધ્યવત્તાગ્રહવિરોધિતાનિયામકસમ્બનધાવચ્છિન્નાદધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિરૂપિત-
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાવાન્ સાધારણ ઇતિ
ફલિતમ્।
નન્વેવમપિ ઽઘટઃ
દ્રવ્યં ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્ત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર સદ્ધેતાવતિવ્યાપ્તિઃ,
દ્રવ્યત્વરૂપસાધ્યાભાવવતિ ગુણે સત્તાયાઃ સત્ત્વેન
વિશિષ્ટશુદ્ધયોરનતિરેકાત્ ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાયામપિ
સાધ્યાભાવવન્નિરૂપિતાધયતાયાઃ સત્ત્વાત્ ઇત્યત આહ - દિગિતિ।
સાધ્યાભાવવન્નિરૂપિતાધેયતાવચ્છેદકહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વં
સાધારણત્વમિતિવિવક્ષિતમ્। વિશિષ્ટસત્તાયાઃ સત્તાત્વેનૈવ રૂપેણ
ગુણવૃત્તિતયા સાધ્યાભાવવદ્ગુણનિરૂપિતાધેયતાવચ્છેદકં
સત્તાત્વમેવ ન તુ ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાત્વરૂપં
હેતુતાવચ્છેદકમિતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
નનુ ઽશબ્દો નિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર વિરુદ્ધે ઽપિ
નિત્યત્વરૂપસાધ્યાભાવવદ્ઘટવૃત્તિત્વં કૃતકત્વે ઽસ્તીતિ
સાધારણલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિરિતિ શઙ્કતે - ન ચ વિરુદ્ધ ઇતિ।

ઉપધેયસઙ્કરે ઽપીતિ। એકસ્મિન્ અનેકે દોષાઃ સંભવન્તીતિ ભાવઃ।
ઉપધેયસઙ્કરે ઽપિ - દુષ્ટસ્ય એકત્વે ઽપિ ઉપાધેરસઙ્કરઃ -
દોષસ્યભિન્નતા।
1. ગુણાદિરેવેતિ। ન
તુ વૃક્ષઃ, તત્ર મૂલાદ્યવચ્છિન્નવિશેષણતાસમ્બનધનૈવ
કપિસંયોગાભાવસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
અસાધારણલક્ષણે
સપક્ષશબ્દસ્ય નિશ્ચિતસાધ્યવાનિત્યર્થઃ। વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
સાધ્યપ્રકારકનિશ્ચયવાનિતિ યાવત્। સપક્ષવૃત્તિત્વસામાન્યાભાવવાન્
સપક્ષવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવાન્ અસાધારણ ઇતિ
ફલિતમ્। તે 1સદ્ધેતોરપિ યત્કિઞ્ચિત્સપક્ષવૃત્તિત્વાભાવસત્ત્વાત્
અસાધારણત્વં સ્યાદિત્યાક્ષેપસ્ય નાવસરઃ। શબ્દો ઽનિત્યઃ શબ્દત્વાત્
ઇત્યત્ર સદ્ધેતૌ પક્ષે શબ્દે ઽનિત્યત્વરૂપસાધ્યસન્દેહદશાયાં
સાધ્યપ્રકારકનિશ્ચયવાન્ શબ્દો ન ભવતિ અપિ તુ ઘટાદિરેવ,
તદવૃત્તિત્વં શબ્દત્વે અસ્તીતિ શબ્દત્વસ્ય અસાધારણત્વમ્। યદા તુ
શબ્દે ઽનિત્યત્વનિશ્ચયો ઽસ્તિ તદા શબ્દો ઽપિ
સાધ્યપ્રકારકનિશ્ચયવત્ત્વાત્ સપક્ષઃ તદવૃત્તિત્વં શબ્દત્વે નાસ્તીતિ
નાસાધારણ્યમ્। તથા ચાસાધારણ્યમનિત્યદોષ ઇતિ પ્રાચીનાઃ।
નવીનાસ્તુ - સદ્ધેતોઃ કાદાચિત્કમસાધારણ્યં નેચ્છન્તિ। તન્મતે
સપક્ષપદં સાધ્યવન્માત્રપરમ્। સાધ્યવદ્વૃત્તિત્વસામાન્યાભાવઃ
અસાધારણ્યમ્। સદ્ધેતૌ પક્ષે સાધ્યસન્દેહદશાયામપિ પક્ષઃ સાધ્યવાન્
ભવતીતિ તદવૃત્તિત્વં
હેતૌ નાસ્તીતિ નાસાધારણ્યમ્।
કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકેતિ।
યત્ર કુત્રાપિ સાધ્યં નિશ્ચિતં ચેત્ તદ્વિશેષ્યકનિશ્ચયપ્રકારીભૂતં
સાધ્યં ભવેત્। સર્વમભિધેયં પ્રમેયત્વાદિત્યત્ર તુ સર્વસ્ય પક્ષત્વાત્
અભિધેયત્વં ન ક્વાપિ નિશ્ચિતમ્। અતઃ
કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકનિશ્ચયાપ્રકારીભૂતં સાધ્યં ભવતિ તાદૃશસાધ્યકશ્ચ
હેતુર્ભવતિ। પરં તુ અત્ર સાધ્યાભાવસ્યાપ્રતિદ્ધતયા
કિઞ્ચિદ્વિશેષ્યકનિશ્ચયાવિષયસાધ્યાભાવકત્વમિતિ દલં ન સમન્વેતિ।
અતો નવીનાઃ અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિસાધ્યાદિકત્વમનુપસંહારિત્વમ્
ઇત્યાહઃ। નનુ ઘટો ઽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાત્ ઇત્યત્ર
સદ્ધેતાવપિ
1. સદ્ધેતોરપીતિ।
શબ્દો ઽનિત્યઃ શબ્દત્વાદિત્યત્ર ઘટાદિરૂપસપક્ષવૃત્તિત્વાભાવસ્ય શબ્દત્વે
સત્ત્વાદિત્યર્થઃ। શબ્દે ઽનિત્યત્વનિશ્ચયદશાયામસ્ય સદ્ધેતુત્વાત્
યત્કિઞ્ચિન્નિશ્ચિતસાધ્યવત્પદેન ઘટાદિકમુપાદાય તદવૃત્તિત્વસત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસક્તા। સામાન્યાભાવનિવેશે ચ
સપક્ષભૂતશબ્દવૃત્તિત્વસત્વેન સપક્ષવૃત્તિત્વત્વાવચ્છિન્નાભાવો નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।

અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિસાધ્યકત્વસત્ત્વાદનુપસંહારિત્વાપત્તિરિતિ
ચેત્ - ન। ઇષ્ટાપત્તેઃ। તત્ર અનુપસંહારિત્વજ્ઞાનેન
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધેન
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનહેતુકાનુમિતિર્ન જાયતે।
અન્વયવ્યાપ્તિજ્ઞાનમૂલા અનુમિતિસ્તુ નિરાબાધૈવ।
કથમનુપસંહારિત્વજ્ઞાનસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમિતિ
ચેત્-ઇત્થમ્। સાધ્યમ્ અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિ ઇતિ જ્ઞાનકાલે
સાધ્યમ્ અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિ ઇતિ જ્ઞાનં યથા ન ભવતિ, તથા
સાધ્યપ્રતિયોગિકઃ અત્યન્તાભાવઃ ઇતિ જ્ઞાનં ચ ન ભવતિ। તથા ચ
સાધ્યપ્રતિયોગિકાત્યન્તાભાવઘટિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનમપિ ન
ભવતીતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વિરુદ્ધનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_54 સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો હેતુર્ વિરુદ્ધઃ । યત્ર શબ્દો નિત્યઃ કૃતકત્વાદ્ ઇતિ । કૃતકત્વં હિ નિત્યત્વાભાવેનાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમ્ ॥
સાધ્યાભાવવ્યાપ્તો
હેતુર્વિરુદ્ધઃ। યથા શબ્દો નિત્યઃ કાર્યત્વાત્ (કૃતકત્વાત્) ઘટવત્।
(અત્ર કૃતકત્વમ્ હિ નિત્યત્વાભાવેનાનિત્યત્વેન વ્યાપ્તમ્)।
સત્પ્રતિપક્ષનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_55 યસ્ય સાધ્યભાવસાધકં હેત્વન્તરં વિદ્યતે સ સત્પ્રતિપક્ષઃ । યથા શબ્દો નિત્યઃ શ્રાવણત્વાચ્ છબ્દત્વવદ્ ઇતિ । શબ્દોઽનિત્યઃ કાર્યત્વાદ્ ઘટવદ્ ઇતિ ॥
યસ્ય સાધ્યાભાવસાધકં હેત્વન્તરં વિદ્યતે સ સત્પ્રતિપક્ષઃ। યથા શબ્દઃ નિત્યઃ
શ્રાવણત્વાત્, શબ્દઃ અનિત્યઃ કાર્યત્વાત્ ઘટવત્।
અસિદ્ધનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_56 અસિદ્ધસ્ ત્રિવિધઃ । આશ્રયાસિદ્ધઃ સ્વરૂપાસિદ્ધો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધશ્ ચેતિ । આશ્રયાસિદ્ધો યથા ગગનારવિન્દં સુરભ્ય્ અરવિન્દત્વાત્ સરોજારવિન્દવત્ । અત્ર ગગનારવિન્દમ્ આશ્રયઃ । સ ચ નાસ્ત્ય્ એવ । સ્વરૂપાસિદ્ધો યથા શબ્દો ગુણશ્ ચાક્ષુષત્વાત્ । અત્ર ચાક્ષુષત્વં શબ્દે નાસ્તિ શબ્દસ્ય શ્રાવણત્વાત્ । સોપાધિકો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધઃ । સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપક ઉપાધિઃ । સાધ્યસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં સાધ્યવ્યાપકત્વમ્ । સાધનવન્ન્ ઇષ્ટાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધારણાવ્યપકત્વમ્ । પર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નિમત્ત્વાદ્ ઇત્ય્ અત્રાર્દ્રેન્ધસંયોગ ઉપાધિઃ । તથા હિ । યત્ર ધૂમસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધ્નસંયોગ ઇતિ સાધ્યવ્યાપકતા । યત્ર વહ્નિસ્ તત્રાર્દ્રેન્ધનસંયોગાભાવાદ્ ઇતિ સાધનાવ્યાપકતા । એવં સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વાદ્ અર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઉપાધિઃ । સોપાધિકત્વાદ્ વહ્નિમત્ત્વં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધમ્ ॥
અસિદ્ધઃ ત્રિવિધઃ -
આશ્રયાસિદ્ધઃ સ્વરૂપાસિદ્ધઃ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધશ્ચેતિ।
આશ્રયાસિદ્ધો યથા -
ગગનારવિન્દં સુરભિ અરવિન્દત્વાત્ સરોજારવિન્દવત્। અત્ર
ગગનારવિન્દમાશ્રયઃ। સ ચ નાસ્ત્યેવ।
સ્વરૂપાસિદ્ધો યથા -
શબ્દઃ ગુણઃ ચાક્ષુષત્વાત્। અત્ર ચાક્ષષત્વં શબ્દે નાસ્તિ, શબ્દસ્ય
શ્રાવણત્વાત્।
સોપાધિકઃ
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધઃ।
દીપિકા
વિરુદ્ધં લક્ષયતિ -
સાધ્યેતિ।
સત્પ્રતિપક્ષં લક્ષયતિ -
યસ્યેતિ।
અસિદ્ધં વિભજતે -
અસિદ્ધ ઇતિ।

આશ્રયાસિદ્ધમુદાહરતિ
- ગગનેતિ।
સ્વરૂપાસિદ્ધમુદાહરતિ
- યથેતિ।
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધસ્ય
લક્ષણમાહ - સોપાધિક ઇતિ।
પ્રકાશિકા
સાધ્યાભાવવ્યાપ્ત
ઇતિ। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તિઃ સાધ્યવદવૃત્તિત્વમ્। અસાધારણ્યસ્ય તુ
નિશ્ચિતસાધ્યવદવૃત્તિત્વરૂપતયા નાભેદઃ। નવીનમતે તુ -
સાધ્યાભાવસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ સાધ્યવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપેતિ
નાસાધારણ્યાભેદઃ। એતાદૃશવ્યાપ્તિવિશિષ્ટહેતુમત્તાજ્ઞાનં
સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકમિતિ ધ્યેયમ્।
યસ્ય
સાધ્યાભાવેત્યાદિ। યત્સમ્બન્ધિ યત્સાધ્યં તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય
જ્ઞાનં પક્ષે ઽસ્તિ સ સત્પ્રતિપક્ષ ઇત્યર્થઃ। પ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્યત્વેન
જ્ઞાયમાનો યઃ પ્રકૃતહેતુઃ તતો ઽન્યસ્મિન્ હેતૌ
સાંધ્યાભાવવ્યાપ્યત્વજ્ઞાનદશાયામેવ તસ્ય સત્પ્રતિપક્ષતેતિ સૂચનાય
હેત્વન્તરમિતિ ઇતિ પ્રાઞ્ચઃ। નવીનાઃ પુનરેવં વર્ણયન્તિ -
યત્સમ્બન્ધિસાધ્યાભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય પક્ષે સત્ત્વં સ તથાવિધ
ઇત્યર્થ ઇતિ।
આશ્રયાસિદ્ધો યથેતિ।
આશ્રયાસિદ્ધિશ્ચ પક્ષે પક્ષતાવચ્છેદકવિરહઃ, પક્ષતાવચ્છેદકવિરહવાન્
પક્ષો વા। સ ચ
નાસ્ત્યેવેતિ।
અરવિન્દસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ ઽસવિશેષણેહિઽ ઇતિ ન્યાયેન અરવિન્દે
ગગનીયત્વં નાસ્તીતિ પર્યવસિતોર્ઽથઃ।
સ્વરૂપાસિદ્ધિશ્ચ પક્ષે
હેત્વભાવઃ હેત્વભાવવાન્ પક્ષો વા।
નનુ સોપાધિકસ્ય
અતિરિક્તસ્ય સદ્ભાવાત્ કથ પઞ્ચહેત્વાભાસા ઇત્યત આહ -
સોપાધિક ઇતિ। વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ વ્યાપ્ત્યભાવઃ, તસ્યાઃ
સોપાધિકહેતૌ નિયમેન સત્ત્વાત્ સોપાધિકો વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધ એવ ન
ત્વતિરિક્તો
હેત્વાભાસ ઇતિ
ભાવઃ। ઉપાધેર્દેષત્વમસમ્ભવીતિ દીપિકાયાં વ્યક્તીભવિષ્યત્યગ્રે।
અત્રેદમવધેયમ્ -
સાધ્યે સાધ્યતાવચ્છેદકાભાવઃ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિઃ। હેતૌ
હેતુતાવચ્છેદકાભાવઃ સાધનાપ્રસિદ્ધિઃ। યથા કાઞ્ચનમયવહ્રિમાન્
કાઞ્ચનમયધૂમાત્ ઇત્યાદૌ। તદ્ગ્રહદશાયાં

હેતુતાવચ્છેદકવિશિષ્ટે
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવ્યાપ્તિગ્રહપ્રતિબન્ધઃ ફલમ્।
તયોર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભાવાત્ ન હેત્વાભાસાધિક્યમિતિ।
બાલપ્રિયા
સાધ્યાભાવવ્યાપ્તિઃ
સાધ્યવદવૃત્તિત્વમિતિ। સાધ્યાભાવવ્યાપ્તિઃ,
સાધ્યાભાવાભાવવદવૃત્તિત્વમ્। તચ્ચ સાધ્યવદવૃત્તિત્વમેવ,
સાધ્યાભાવાભાવસ્ય સાધ્યાત્મકત્વાદિતિ ભાવઃ। અસાધારણ્યં
નિશ્ચિતસાધ્યવદવૃત્તિત્વમ્, વિરુધ્દત્વં તુ સાધ્યવદવૃત્તિત્વમિતિ
તયોર્ભેદ ઇતિ ભાવઃ। નવીનમતે સાધ્યવદવૃત્તિત્વમેવ
અસાધારણ્યમ્, અતઃ તન્મતાનુસારેણ અસાધારણ્યવિલક્ષણં
વિરોધપદાર્થમાહ - નવીનમતે ત્વિતિ। સાધ્યાભાવસ્ય
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ સાધ્યાભાવાભાવવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વમ્
સાધ્યવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વપર્યવસિતમ્। શબ્દઃ નિત્યઃ
કૃતકત્વાત્ ઇત્યત્ર સાધ્યં નિત્યત્વમ્, તદ્વ્યાપકીભૂતઃ અભાવઃ
કૃતકત્વાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વં કૃતકત્વે ઽસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ।
સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકમિતિ। તદ્વત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ
તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાત્ શબ્દઃ નિત્યઃ
ઇત્યનુમિતિં પ્રતિ
નિત્યત્વાભાવનિરૂપિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિમદ્ધેતુમત્તાજ્ઞાનસ્ય
નિત્યત્વવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિકૃતકત્વવાન્ શબ્દ ઇતિ
વિરોધજ્ઞાનસ્ય તદભાવવ્યાપ્યવત્તાજ્ઞાનરૂપતયા પ્રતિબન્ધકત્વમિતિ
ભાવઃ।
વિરોધિપરામર્શદ્વયકાલ એવ સત્પ્રતિપક્ષત્વમિતિ પ્રાઞ્ચઃ।
પરામર્શાભાવકાલે ઽપિ પ્રકૃતહેતોર્યત્સાધ્યં
તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરં પક્ષે ઽસ્તિ ચેત્ સત્પ્રતિપક્ષત્વં ભવત્યેવેતિ
નવીનાઃ। તદાહ - યત્સમ્બન્ધિ-યત્સાધ્યમિત્યાદિ। યત્સમ્બન્ધીત્યસ્ય
યદ્ધેતુસમ્બનધીત્યર્થઃ। તથા ચ યદ્ધેતુસમ્બન્ધિ યત્સાધ્યં
તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસ્ય જ્ઞાનં તત્પક્ષે ઽસ્તિ સ સત્પ્રતિપક્ષઃ। યથા
શબ્દો ઽનિત્યઃ કૃતકત્વાત્ ઇત્યત્ર કૃતકત્વસમ્બન્ધિ અનિત્યત્વરૂપં
સાધ્યમ્, તાદૃશાનિત્યત્વાભાવવ્યાપ્યશ્રાવણત્વરૂપં હેત્વન્તર્ તજ્જ્ઞાનં
શબ્દરૂપે પક્ષે ઽસ્તીતિ સઃ કૃતકત્વહેતુઃ સત્પ્રતિપક્ષઃ।
યાદૃશહેતુસાધ્યત્વેનાભિમતધર્માભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરવત્તાજ્ઞાનવિષયઃ
પક્ષો ભવતિ તાદૃશહેતુઃ સત્પ્રતિપક્ષ ઇતિ યાવત્।
હેત્વન્તરવિશેષ્યકપ્રકૃતસાધ્યાભાવવ્યાપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનકાલીનપ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્યત્વપ્રકારકજ્ઞાનવિશેષ્યભૂતો
હેતુઃ સત્પ્રતિપક્ષ ઇતિ ફલિતોર્ઽથઃ। યત્સમ્બન્ધિસાધ્યેત્યાદિ।
યાદૃશહેતુસમ્બન્ધિ યત્ સાધ્યં તદભાવવ્યાપ્યહેત્વન્તરસત્ત્વં પક્ષે
તાદૃશો હેતુઃ સત્પ્રતિપક્ષઃ। કૃતકત્વસમ્બન્ધિ અનિત્યત્વં તદભાવઃ
નિત્યત્વમં તદ્વ્યાપ્યં હેત્વન્તરમ્ શ્રાવણત્વમ્ તત્ પક્ષે
શબ્દે ઽસતીતિ કૃતકત્વં સત્પ્રતિપક્ષમ્।

આશ્રયાસિદ્ધિશ્ચ પક્ષે
પક્ષતાવચ્છેદકવિરહ ઇતિ। ગગનારવિન્દં સુરભીત્યત્ર
ગગનીયત્વવિશિષ્ટમરવિન્દં પક્ષઃ। તત્ર પક્ષે અરવિન્દે ગગનીયત્વં
પક્ષતાવચ્છેદકં નાસ્તીતિ અરવિન્દનિષ્ઠઃ ગગનીયત્વાભાવો વા
ગગનીયત્વાભાવવિશિષ્ટમરવિન્દં વા આશ્રયાસિદ્ધિરિત્યર્થઃ।
સવિશેષણે હીતિ ન્યાયેનેતિ। ઽસવિશેષણે હિ વિધિનિષેધૌ સતિ
વિશેષ્યે બાધે વિશેષણમુપસંક્રામતઃઽ ઇતિ ન્યાયઃ।
વિશેષણવિશિષ્ઠે વિધિર્વા નિષેધો ક્રિયમાણઃ વિશેષ્યે
વિધેર્નિષેધસ્ય વા બાધે સતિ વિશેષણે વિધિર્વા નિષેધો વા
સંક્રામતીતિ ન્યાયસ્યાર્થઃ। યથા શિખી ધ્વસ્ત ઇત્યત્ર
શિખાવિશિષ્ટપુરુષે વિધીયમાનઃ ધ્વંસઃ પુરુષે બાધાત્
વિશેષણભૂતાં શિખામાસ્કન્દતીતિ શિખી ધ્વસ્ત ઇતિ વાક્યાત્
શિખાયાં ધ્વસ્તત્વં પર્યવસ્યતિ, તથા ગગનારવિન્દં નાસ્તીત્યુક્તે
અભાવરૂપો નિષેધઃ અરવિન્દે બાધિતત્વાત્
ગગનીયત્વરૂપવિશેષણમાસ્કન્દતીતિ 1ગગનીયત્વાભાવો પર્યવસ્યતીતિ
ભાવઃ।
નનુ સોપાધિકે
હેતૌ ઉપાધેરેવ દોષત્વમસ્તુ, કિં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધેઃ
દોષત્વેનેત્યત્રાહ - ઉપાધેર્દેષત્વમસમ્ભવીતિ। વ્યક્તીભવિષ્યતીતિ।
ઽઉપાધિસ્તુ વ્યભિચારજ્ઞાનદ્વારા વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકઃઽ ઇતિ
ગ્રન્થેનેતિ શેષઃ।
નનુ
સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસાધનાપ્રતિદ્ધ્યોરપિ હેત્વાભાસત્વાત્ તયોરકથનેન
ન્યૂનતેત્યાશઙ્ક્ય તયોર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભાવમાહ - અત્રે
દમવધેયમિતિ। કાઞ્ચનમયત્વાભાવવાન્ વહ્નિઃ
ઇત્યાકારકસાધ્યાપ્રસિદ્ધિજ્ઞાનદશાયાં
કાઞ્ચનમયત્વવિશિષ્ટવહ્નિજ્ઞાનાસમ્ભવાત્
ઽકાઞ્ચનમયત્વવિશિષ્ટવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ઽ ઇતિ પરામર્શે
કાઞ્ચનમયત્વવિશિષ્ટવહ્નિભાનં પ્રતિ સાધ્યાપ્રસિદ્ધિજ્ઞાનં
પ્રતિબન્ધકમ્। એવં
કાઞ્ચનમયત્વાભાવવાન્ ધૂમ ઇત્યાકરકસાધનાપ્રસિદ્ધિજ્ઞાનદશાયાં
ઽવહ્નિવ્યાપ્યકાઞ્ચનમયધૂમવાન્ પર્વતઽ ઇતિ પરામર્શો ન
સમ્ભવતિ। ધૂમવિશેષ્યકકાઞ્ચનમયત્વપ્રકારકજ્ઞાનં પ્રતિ
ધૂમવિશેષ્યકકાઞ્ચનમયત્વાભાવપ્રકારકજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાત્।
તથા ચ અનુમિતિજનકપરામર્શપ્રતિબન્ધકજ્ઞાનવિષયતયા
સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસાધનાપ્રસિદ્ધ્યોર્હેત્વાભાસત્વમ્। કથં
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવનયોરન્તર્ભાવ ઇતિ ચેત્-શ્રૂયતામ્।
હેતુતાવચ્છેદકવિશિષ્ટહેતુવ્યાપકસાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસાધ્યસામાનાધ્ ઇકરણ્યં
હિ વ્યાપ્તિઃ। સાધનાપ્રસિદ્ધિસ્થલે
હેતુતાવચ્છેદકવિશિષ્ટહેત્વભાવાત્

તાદૃશહેતુઘટિતવ્યાપ્ત્યભાવરૂપં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ, સાધ્યાપ્રસિદ્ધિસ્થલે
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસાધ્યાભાવાત્
તાદૃશસાધ્યઘટિતવ્યાપ્ત્યભાવવાત્ વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધિઃ ઇત્યેવં
તયોર્વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધાવન્તર્ભાવ ઇતિ।
॥।
----------------------------------------
1. ગગનીયત્વાભાવે
પર્યવસ્યતીતિ। એતેન પરમમૂલે ઽગગનારવિન્દમાશ્રયઃ, સ ચ
નાસત્યેવઽ ઇતિ વાક્યમસંગતમ્। ગગનારવિન્દમિત્યસ્ય હિ
ગગનીયત્વવિશિષ્ટમરવિન્દમિત્યર્થઃ। તત્રારવિન્દસ્ય સત્ત્વાત્ તત્ર
નાસ્તિત્વબાધાત્ - ઇતિ શઙ્કા નિરાકૃતા અરવિન્દે
ગગનીયત્વાભાવ ઇત્યેવ ઽસ ચ નાસ્ત્યેવઽ ઇતિ વાક્યસ્થાર્થઃ
પર્યવસિતઃ, તત્ર ચાનુપપત્યભાવાદિતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
ઉપાધિનિરૂપણમ્
સાધ્યવ્યાપકત્વે
સતિ સાધનાવ્યાપકત્વં ઉપાધિત્વમ્।
સાધ્યસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં સાધ્યવ્યાપકત્વમ્।
સાધનવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વં સાધનાવ્યાપકત્વમ્। (યથા)
પર્વતઃ ધૂમવાન્ વહ્નેઃ ઇત્યત્ર આર્દ્રેન્ધનસંયોગઃ ઉપાધિઃ। યત્ર
ધૂમઃ તત્ર આર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઇતિ સાધ્યવ્યાપકતયા। યત્ર વહ્નિઃ તત્ર
આર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઇતિ નાસ્તિ। અયોગોલકે
આર્દ્રેનધનસંયોગાભાવાત્। એવં સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ
સાધનાવ્યાપકત્વાત્ આર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઉપાધિઃ। સોપાધિકત્વાત્
વહ્નિમત્ત્વં વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધમ્।
દીપિકા
ઉપાધેર્લક્ષણમાહ -
સાધ્યેતિ। ઉપાધિશ્ચતુર્વિધઃ - કેવલ - સાધ્યવ્યાપકઃ,
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ, સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ,
ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકશ્ચેતિ। આદ્યઃ આર્દ્રેન્ધનસંયોગઃ।
દ્વિતીયો યથા - વાયુઃ પ્રત્યક્ષઃ પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ ઇત્યત્ર
બહિર્દ્રવ્યત્વાવચ્છિન્નપ્રત્યક્ષત્વવ્યાપકં ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમ્। તૃતીયો
યથા - પ્રાગભાવો વિનાશી જન્યત્વાત્ ઇત્યત્ર
જન્યત્વાવચ્છિન્નાનિત્યત્વવ્યાપકં ભાવત્વમ્। ચતુર્થો યથા - પ્રાગભાવો
વિનાશી પ્રમેયત્વાત્ ઇત્યત્ર જનયત્વાવચ્છિન્નાનિત્યત્વવ્યાપકં
ભાવત્વમ્।
પ્રકાશિકા
સાધ્યવ્યાપકત્વ
ઇતિ। સાધ્યવ્યાપકત્વસાધનાવ્યાપકત્વે એકરૂપેણ એકસમ્બન્ધેન ચ
ગ્રાહ્યે। તેન ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ તત્તદ્વહ્નૌ વહ્નિત્વેન

સાધ્યવ્યાપકત્વસ્ય તત્તદ્વન્હિત્વેન સાધનાવ્યાપકત્વસ્ય ચ સત્ત્વે ઽપિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ, ન વા સંયોગેન સાધ્યવ્યાપકસ્ય વહ્નેઃ સમવાયેન
સાધનાવ્યાપકત્વે ઽપિ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ। મૂલોક્તોપાધિ લક્ષણે ઽવ્યાપ્તિં
વારયિતું લક્ષ્યભેદેન લક્ષણભેદં પ્રદર્શયતિ - ઉપાધિશ્ચતુર્વિધ
ઇતિ। યદ્ધર્મવિશિષ્ટસાધ્યવ્યાપકત્વં તદ્ધર્મવિશિષ્ટસાધનાવ્યાપકત્વં
લક્ષણે નિવેશનીયમ્। અન્યથા
પર્વતત્વાત્મકપક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્ય કસ્યચિત્
ધૂમત્વાવચ્છિન્નાવ્યાપકત્વાત્ અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાદિતિ ધ્યેયમ્।
ઉદાસીનેતિ। પક્ષધર્મસાધનધર્માભ્યાં ભિન્નેત્યર્થઃ। બહિર્દ્રવ્યત્વમ્ -
આત્માન્યદ્રવ્યત્વમ્। ઇદં કેવલપ્રત્યક્ષત્વસ્યૈવ સાધ્યત્વાનુસારેણ।
પ્રાગભાવો વિનાશી જન્યત્વાદિતિ। અત્ર જન્યત્વં પક્ષધર્મો ન ભવતીતિ
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વઘટિતલક્ષણમ્। અનિત્યત્વવ્યાપકતિતિ।
વિનાશિત્વવ્યાપકમિત્યર્થઃ। જન્યત્વસ્યોદાસીનત્વં સમ્પાદયિતું
પ્રમેયત્વાદિતિ।
બાલપ્રિયા
નનુ
સાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વરૂપં મૂલોક્તમુપાધિલક્ષણમ્
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદિસદ્ધેતૌ તત્તદ્વહ્નૌ
(મહાનસીયાદિવહ્નૌ) અતિવ્યાપ્તમ્। મહાનસીયવહ્નેરપિ વહ્નિત્વેન
રૂપેણ વહ્નિસામાન્યરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વાત્ મહાનસીયવહ્નિત્વેન
રૂપેણ સાધનાવ્યાપકત્વાચ્ચ। સાધનવતિ ધૂમવતિ વર્તતે
મહાનસીયવહ્નિત્વેન રૂપેણ મહાનસીયવહ્નેરભાવાત્। એવં તત્રૈવ
આલોકસ્યોપાધિત્વાપત્તિઃ। વહ્નિમતિ સર્વત્ર સંયોગસમ્બન્ધેન
આલોકસ્ય વિદ્યમાનયતા સંયોગસમ્બન્ધેન સાધ્યવ્યાપકત્વાત્। એવં
સાધનધૂમવતિ પર્વતે સમવાયસમ્બન્ધેન આલોકસ્યાવિદ્યમાનતયા
સમવાયસમ્બન્ધેન સાધનાવ્યાપકત્વાચ્ચેત્યાશઙ્ક્યાહ -
સાધ્યવ્યાપકત્વસાધનાવ્યાપકત્વે ઇતિ। તથા ચ યે સમ્બન્ધેન યેન
રૂપેણચોપાધેઃ સાધ્યવ્યાપકત્વમ્, તેનૈવ સમ્બન્ધેન તેનૈવ રૂપેણ
ચ તસ્ય સાધનાવ્યાપકત્વં વિવક્ષિતમ્। અતો વહ્નિત્વેન
વહ્નિવ્યાપકસ્ય મહાનસીયાદિવહ્નેઃ મહાનસીયવહ્નિત્વેન
ધૂમાવ્યાપકત્વે ઽપિ વહ્નિત્વેન ધૂમાવ્યાપકત્વં નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। એવં સંયોગેન વહ્નિવ્યાપકસ્ય આલોકસ્ય સમવાયેન
ધૂમાવ્યાપકત્વે ઽપિ તેનૈવ સંયોગસમ્બન્ધેન ધૂમાવ્યાપકત્વં
નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। વહ્નિત્વેન સાધ્યવ્યાપકત્વસ્યેતિ।
સાધ્યવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકવહ્નિત્વવત્ત્વસ્યેત્યર્થઃ।
તત્તદ્વહ્નિત્વેન સાધનાવ્યાપકત્વસ્યેતિ।
સાધનવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકતત્તદ્વહ્નિત્વવત્ત્વસ્યેત્યર્થઃ।
એવં સંયોગેન સાધ્યવ્યાપકત્વં
સાધ્યવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવનિરૂપિતસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમ્।
સમવાયેન સાધનાવ્યાપકત્વં

સાધનવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમિતિ
બોધ્યમ્। અવ્યાપ્તિં વારયિતુમિતિ। ઽવાયુઃ પ્રત્યક્ષઃ
પ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમુપાધિઃ। તત્ર
મૂલોક્તં સાધ્યવ્યાપકત્વઘટિતં લક્ષણં નાસ્તિ। પ્રત્યક્ષત્વરૂપસાધ્યવતિ
આત્મનિ ઉદ્ભૂતરૂપાભાવાદિત્યવ્યાપ્તિઃ પ્રસજ્યતે। તાં વારયિતું
લક્ષ્યભેદેન લક્ષણભેદો વક્તવ્ય ઇતિ ઉપાધિઃ ચતુર્વિન્ધ
ઇત્યાદિદીપિકાયા આશય ઇતિ ભાવઃ। તથા ચ
કેવલસાધ્યવ્યાપકસ્યોપાધેઃ કેવલસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ
સાધનાવ્યાપકત્વં લક્ષણમ્। પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્યોપાધેઃ
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ તદવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકત્વં
લક્ષણમ્। સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્યોપાધેઃ
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ સાધનાવ્યાપકત્વં લક્ષણમ્।
ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકસ્યોપાધેઃ
ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વે સતિ તદવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકત્વં
લક્ષણમિતિ રીત્યા લક્ષણભેદો વિવક્ષિત ઇતિ ભાવઃ।
તદાહ-યદ્ધર્મવિશિષ્ટસાધ્યેત્યાદિ। વૈશિષ્ટ્યં
સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન। ધર્મૈક્યવિવક્ષાયાઃ પ્રયોજનમાહ -
અન્યથેતિ। ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર પર્વતીયવહ્નેઃ
પર્વતત્વાત્મકો યઃ પક્ષધર્મઃ તદ્વિશિષ્ટવહ્નિવ્યાપકત્વમસ્તિ
સાધનાવ્યાપકત્વં ચાસ્તિ। ધૂમવતિ મહાનસે પર્વતીયવહ્નેરભાવાત્
ઇતિ પર્વતીયવહ્નિરુપાધિઃ સ્યાત્। ધર્મૈક્યવિવક્ષણે તુ
પર્વતત્વવિશિષ્ટવહ્નિવ્યાપકસ્ય પર્વતીયવહ્નેઃ પર્વતત્વવિશિષ્ટ
ધૂમાવ્યાપકત્વં નાસ્તિ। પર્વતત્વવિશિષ્ટધૂમવતિ પર્વતે
પર્વતીયવહ્નેઃ સત્ત્વાત્। અતો નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
દીપિકાયાં આદ્યઃ
આર્દ્રેન્ધનસંયોગ ઇતિ। ઽપર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નેઃઽ ઇત્યત્ર
આદ્રેન્ધનસંયોગ ઉપાધિઃ। સ ચ ધૂમરૂપસાધ્યવ્યાપકઃ
વહ્નિરૂપસાધનાવ્યાપકશ્ચેતિ કેવલસાધ્યવ્યાપકો ઽયમુપાધિરિત્યર્થઃ।
દ્વિતીયો યથેતિ। પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઉપાધિરિત્યર્થઃ।
ઽવાયુઃ પ્રત્યક્ષવિષયઃ પ્રત્યક્ષવિષયસ્પર્શાશ્રયત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર
ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વમુપાધિઃ। સ ચ કેવલસાધ્યવ્યાપકો ન ભવતિ
પ્રત્યક્ષવિષયત્વરૂપસાધ્યવત્યાત્મનિ ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વાભાવાત્। અતઃ
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકો ઽયમુપાધિઃ। પક્ષસ્ય ધર્મઃ પક્ષધર્મઃ
તદવચ્છિન્નઃ તદ્વિશિષ્ટઃ તત્સમાનાધિકરણઃ ય સાધ્યઃ તદ્વ્યાપકઃ।
પ્રકૃતે પક્ષઃ વાયુઃ તદ્વૃત્તિધર્મઃ બહિર્દ્રવ્યત્વં તદ્વિશિષ્ટં
યત્પ્રત્યક્ષવિષયત્વં તત્ આત્મનિ નાસ્તિ, આત્મનો
બહિર્દ્રવ્યત્વરૂપવિશેષણાભાવાત્। અતો
બહિર્દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષવિષયત્વં યત્ર યત્રાસ્તિ પૃથિવ્યાદૌ તત્ર
સર્વત્ર ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વસત્ત્વાત્ ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વં
પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકમ્। તથા

બહિર્દ્રવ્યત્વવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષસ્પર્શાશ્રયત્વરૂપં પક્ષધર્માવચ્છિન્નં સાધનં
યત્રાસ્તિવાયૌ
તત્ર ઉદ્ભૂતરૂપં
નાસ્તીતિ પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકં ચોદ્ભૂતરૂપવત્ત્વં ભવતીતિ
લક્ષણસમન્વયઃ। તૃતીયો યથેતિ।
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઉપાધિરિત્યર્થઃ। સાધનાવચ્છિન્નત્વં
ચ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન સાધનવિશિષ્ટત્વમ્। ઽપ્રાગભાવો
વિનાશી જન્યત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ભાવત્વમુપાધિરિષ્યતે। સ
કેવલસાધ્યવ્યાપકો ન ભવતિ,
વિનાશિત્વરૂપસાધ્યવતિ પ્રાગભાવે ભાવત્વાભાવાત્। અતઃ
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકો ઽયમુપાધિઃ। જન્યત્વરૂપસાધનવિશિષ્ટં
વિનાશિત્વં યત્ર યત્રાસ્તિ ઘટાદૌ તત્ર ભાવત્વસદ્ભાવાદિતિ ભાવઃ।
ચતુર્થો યથેતિ। ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઇત્યર્થઃ।
ઽપ્રાગભાવો વિનાશી પ્રમેવયત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર ભાવત્વમુપાધિઃ।
પક્ષધર્માત્ સાધનાચ્ચાન્યો ધર્મ ઉદાસીનધર્મઃ। જન્યત્વં હિ પક્ષે
પ્રાગભાવે નાસ્તીતિ ન
પક્ષધર્મઃ। એવં સાધનાત્ પ્રમેયત્વાચ્ચાન્યત્ ઇતિ ઉદાસીનધર્મઃ।
તદવચ્છિન્નં જન્યત્વવિશિષ્ટં વિનાશિત્વં યત્રાસ્તિ ઘટાદૌ તત્ર
ભાવત્વસત્ત્વાત્ જન્યત્વવિશિષ્ટપ્રમેયત્વવતિ પ્રાગભાવે
ભાવત્વસ્યાભાવાચ્ચ ભાવત્વં ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકઃ
ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધનાવ્યાપકશ્ચોપાધિરિતિ ભાવઃ।
પ્રકાશિકાયામ્ પક્ષધર્મસાધનધર્માભ્યામિતિ। પક્ષવૃત્તિર્ધર્મઃ પક્ષધર્મઃ
સાધનરૂપો ધર્મંઃ સાધનધર્મઃ। બહિર્દ્રવ્યત્વમ્ ઇત્યસ્ય વિવરણં
આત્માન્યદ્રવ્યત્વમિતિ। વાયુઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્યત્ર પ્રત્યક્ષપદસ્ય
બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષય ઇતિ યદ્યર્થઃ તદોદ્ભૂતરૂપવત્ત્વં
1કેવલસાધ્યવ્યાપક એવોપાધિઃ। યદા તુ પ્રત્યક્ષવિષયત્વમાત્રં સાધ્યં
2તદૈવ પક્ષધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપક ઇત્યાશયેનાહ - ઇદં
કેવલપ્રત્યક્ષત્વસ્યૈવેતિ
બહિરિન્દ્રિયજન્યત્વાઘટિતપ્રત્યક્ષવિષયત્વમાત્રસ્યેત્યર્થઃ। ઉદાસીનત્વં
સમ્પાદયિતુમિતિ। યદિ જન્યત્વમેવ હેતુઃ સ્યાત્ તદા
સાધનાવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વમેવોપાધેર્ભવેત્
નોદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યવ્યાપકત્વમ્।
સાધનાદન્યસ્યૈવોદાસીનશબ્દાર્થત્વાત્। અતઃ પ્રમેયત્વસ્ય
હેતુત્વાનુસરણમ્। અધુના તુ જન્યત્વં સાધનાત્ પ્રમેયત્વાદન્યદિતિ
જન્યત્વવિશિષ્ટવિનાશિત્વં ઉદાસીનધર્માવચ્છિન્નસાધ્યમિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
બાધિતનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_57 યસ્ય સાધ્યાભાવઃ પ્રમાણાન્તરેણ નિશ્ચિતઃ સ બાધિતઃ । યથા વહ્નિર્ અનુષ્ણો દ્રવ્યત્વાદ્ ઇતિ । અત્રાનુષ્ણત્વં સાધ્યં તદભાવ ઉષ્ણત્વં સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષેણ ગૃહ્યત ઇતિ બાધિતત્વમ્ ॥
યસ્ય સાધ્યાભાવઃ
પ્રમાણાન્તરેણ નિશ્ચિતઃ સઃ બાધિતઃ। યથા વહ્નિઃ અનુષ્ણઃ

પદાર્થત્વાત્। અત્ર અનુષ્ણત્વં સાધ્યમ્, તદભાવ ઉષ્ણત્વં ત્વાચપ્રત્યક્ષેણ
ગૃહ્યત ઇતિ બોધ્યમ્। વ્યાખ્યાતમનુમાનમ્।
ઇતિ તર્કસઙ્ગ્રહે
અનુમાનપરિચ્છેદઃ
1. કેવલસાધ્યવ્યાપક
ઇતિ। બહિરિન્દ્રયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વં યત્ર યત્ર ઘટાદૌ તત્ર
ઉદ્ભૂતરૂપવત્ત્વસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
2. તદૈવ પક્ષધર્મેતિ।
યત્ર યત્ર પ્રત્યક્ષવિષયત્વમ્ આત્મન્યપિ, તત્રોદ્ભૂતરૂપાભાવાત્
ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય કેવલસાધ્યવ્યાપકત્વં ન સમ્ભવતિ। અતઃ
બહિર્દ્રવ્યત્વરૂપપક્ષધર્મવિશિષ્ટપ્રત્યક્ષવિષયત્વરૂપસાધ્યવ્યાપકત્વમપાધેઃ
ઉદ્ભૂતરૂપસ્યોપપાદનીયમિતિ ભાવઃ।
દીપિકા
બાધિતસ્ય
લક્ષણમાહ - યસ્યેતિ।
દોષાણામનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વપ્રકારશોધનમ્
અત્ર બાધસ્ય
ગ્રાહ્યાભાવનિશ્ચયત્વેન, સત્પ્રતિપક્ષસ્ય વિરોધિજ્ઞાનસામગ્રીત્વેન
સાક્ષાદનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમ્। ઇતરેષાં તુ
પરામર્શપ્રતિબન્ધકત્વમ્। તત્રાપિ સાધારણસ્યાવ્યભિચારાભાવરૂપતયા,
વિરુદ્ધસ્ય સામાનાધિકરણ્યાભાવતયા
વ્યાપ્યત્વાસિદ્ધસ્ય
વિશિષ્ટવ્યાપ્ત્યભાવતયા, અસાધારણાનુપસંહારિણોઃ
વ્યાપ્તિસંશયાધાયકત્વેન વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
આછયાસિદ્ધિસ્વરૂપાસિદ્ધ્યોઃ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકત્વમ્।
ઉપાધિસ્તુ વ્યભિચારજ્ઞાનદ્વારા વ્યાપ્તિજ્ઞાનપ્રતિબન્ધકઃ। સિદ્ધસાધનં તુ
પક્ષતાવિઘટકતયા આશ્રયાસિદ્ધાવન્તર્ભવતીતિ પ્રાઞ્ચઃ।
નિગ્રહસ્થાનાન્તરમિતિ નવીનાઃ।
ઇતિ
દીપિકાયામનુમાનપરિચ્છેદઃ
પ્રકાશિકા
બાધસ્ય
- સાધ્યાભાવવત્તાનિશ્ચયસ્ય।
ગ્રાહ્યાભાવનિશ્ચયત્વેનેતિ।
અનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વમિત્યનેનાન્વયિ। વિરોધિજ્ઞાનસામગ્રીત્વેનેતિ।
ઇદં પ્રાચીનમતે। વસ્તુતસ્તુ વિરોધિપરામર્શસ્ય
સાધ્યાભાવવ્યાપ્યવત્તનિશ્ચયત્વેનૈવ પ્રતિબન્ધકત્વં લાઘવાદિતિ
ધ્યેયમ્।
ઇતરેષામ્ -
વ્યભિચારાદિગ્રહાણામ્। તત્રાપિ - વ્યભિચારાદિગ્રહેષ્વપિ।