Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 181200
ekasambandhijñānaṃ aparasambandhissamārakaṃ iti rītyā darśanasya
smṛtihetutvādityarthaḥ/ kathaṃ vyāptigraha itīti/
vyabhicārajñānadaśāyāṃ na kaścidapi vyāptiniścayaṃ abhyupaitīti
bhūyodarśanasya vyāptiniścayahetutvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ/
idamupalakṣaṇam-bhūyodarśanamityasya bhūyasāṃ darśanānāṃ samāhāra
iti, bhūyasāṃ sādhyahetūnāṃ darśanam, iti, bhūyassu
adhikaraṇeṣu darśanamiti vārthaṃḥ/ nādyaḥ, ekatraiva sahacāradarśanadhārayā
vyāptiniścayaprasaṅgāt/ na dvitīyatṛtīyau, 'etadrūpavān
etadrasāt' ityādau sādhyahetvoradhikaraṇe ca 1bhūyastvābhāvena
vyāptyaniścayaprasaṅgādityapi bodhyam/ maṇikārasiddhāntamavalambyāha
- vyabhicārajñānaviraheti/ vyāptigrāhakatvāditi/ vyāptiśca
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakasādhya-
tāvacchedakāvacchinnasādhyādhikaraṇavṛttitāviśiṣṭahetutāvacchedakarūpaiva/
sāmānādhikaraṇyāntasya rāsabhādisādhāraṇyāt/ dhūmatvādeḥ svarūpato
vyāpyatāvacchedakatvaṃ tādṛśadhūmatvatvādirūpeṇa ca
vyāptitvamityavacchedyāvacchedakayoraikye 'pi na kṣatiḥ/ itthaṃ ca
sādhyatāvacchedake
tathāvidhapratiyogitāvacchedakatvarūpavyabhicāragrahābhāvo
viparītagrahābhāvavidhayā hetuḥ/
sādhyasamānādadhikaraṇavṛttihetutāvacchedakāṃśagrahe tu
viśeṣaṇajñānavidhayā sāmānādhikaraṇyajñānaṃ heturiti rītyā
vyabhicārajñānābhāvasāmānādhikaraṇyajñānayoḥ vyāptigrahahetuteti
dhyeyam/
vastutastu
hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyameva vyāptiḥ/ na ca vyāpteḥ
rāsabhādisādhāraṇyena pramātmakarāsabhaliṅgakaparāmarśāt
bhramātmakavahnyanumityāpattiḥ, pramātmakaparāmarśasya
1. bhūyastvābhāveneti/
tatra sādhyahetvostadadhikaraṇasya caikaṣyaktitvena
bahutaratvarūpānekatvātmakabhūyastvābhāvenetyarthaḥ/
bhramātmakavahnyanumityajanakatvaniyamasattvena
iṣṭāpatterayogāditi vācyam/ yaddharmāṃvacchinnavyāpakatvaṃ
vyāptighaṭakam
taddharmitāvacchedakakavyāptiprakārakaniścayasyaiva
anumitihetutvopagamenādoṣāt/ ata eva vyāptiśarīre
dhūmatvāpraveśena
lāghavamiti dik/
śaṅkāceti/ vyābhicārasaṃśayasyāpi
vyāptigrahapratibandhakatvānubhavāt
tatsādhāraṇavyabhicārajñānatvāvacchinnābhāvo heturiti hṛdayam/
tadvirahaḥ - vyabhicāraśaṅkāvirahaḥ/ kvaciriti
tarkābhāvetaranikhilakāraṇasamavadhānasthala ityarthaḥ/ kvacit
svatassiddha eveti/ itarakāraṇavirahasthale
tādṛśakāraṇavirahaprayukta evetyarthaḥ/ tathā ca tatra tarkāpekṣā
neti bhāvaḥ/ dhūmāgnyoriti/ dhūmāgnyorvyāptigrahe utpatsyamāne
vyabhicāraśaṅkānivartakaḥ kāryakāraṇabhāvabhaṅgaprasaṅgalakṣaṇastarka
ityanvayaḥ/ sa ca tarkaḥ 'dhūmo yadi vahnivyabhicārī syāt tarhi
vahnijanyo na syāt' ityākārako bodhyaḥ/
nanu
mahānasīyavahnidhūmayoḥ sannikṛṣṭatvena sahacāragrahe 'pyanyeṣāṃ
vahnidhūmānāmasannikarṣeṇa
sahacārapratyakṣāsambhavena nikhiladhūmeṣu vyāptipratyakṣaṃ na
sambhavati/ tathā ca parvatīyadhūmadarśanena vyāptismaraṇāsambhavāt
parāmarśānupapattirityāśayena āśaṅkate - nanviti/
sakalavahnidhūmeṣu laukikasannikarṣābhāve 'pi
sāmānyalakṣaṇapratyāsattyātmakālaukikasannikarṣasadbhāvāt
vahnitvāvacchinnasāmānādhikaraṇyatvena
nikhilavahnidhūmasahacārapratyakṣasambhavāt nikhiladhūmeṣu vyāptigrahaḥ
sambhavati/ evaṃ ca parvatīyadhūme 'pi vyāptergṛhītatvena dhūmadarśanena
vyāptismaraṇasambhavāt na parāmarśānupapattiriti samādhatte -
vahnitvadhūmatveti/
bālapriyā
yadyapi svasyārthaḥ
anumitirūpaṃ prayojanaṃ yasmāttat svārthānumānamiti bahuṣu
grantheṣvasti tathāpi anumiterapi prayojanaṃ sādhyasaṃśayanivṛttiriti
matvā vyācaṣṭe---svasyārtha iti/ ekasambandhijñānamiti/
vyāptyākhyasambandhasya sambandhinau dvau hetuḥ sādhyaśca/ tayoḥ ekasya
sambandhino hatoḥ darśanātmakaṃ jñānaṃ aparasya sambandhinaḥ sādhyasya
smṛtiṃ janayati, sādhyasya smṛtau ca sādhyahetvorvyāptiḥ smaryata
iti bhāvaḥ/ vastutastu dhūmadarśanaṃ
vyāptismṛtihetusaṃskārodbodhanadvāraiva vyāpitasmṛtiṃ janayati,
na tu ekasambandhijñānamiti vidhayeti dhyeyam/
vyabhicārajñānābhāvasahakṛtasahacārajñānasya
vyāptigrahakāraṇatvamupapādayituṃ vyāptiṃ
pariṣkaroti---vyāptiścetyādinā/ yadyapi pūrvaṃ
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakasādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ
vyāptirityevoktam, tathāpi tāvanmātre ukte 'parvato vahnimān
dhūmāt' ityatra rāsabhasyāpi
dhūmavyāpakavahnyadhikaraṇaparvatavṛttitayā
tādṛśasāmānādhikaraṇyākrāntatvāt vahnivyāpyatvaṃ prasajyeta/ ataḥ
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedaka-sādhyatāvacchedakāvacchinna-
sādhyasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭahetutāvacchedakavattvaṃ vyāptiriti
pariṣkāryam/ rāsabhe vahnisāmānādadhikaraṇyasattve 'pi
hetutāvacchedakībhūtadhūmatvavattvābhāvāt nātivyāptiḥ/ na ca
dhūmatvaparyantaṃ yadi vyāptiḥ tarhi dhūmatvaṃ vyāptyavacchedakamiti
vyavahāraḥ kathamupapadyate avacchedyāyāḥ vyāpteḥ dhūmatvarūpatayā dhūmatve
dhūmatvasyāvacchedakatvāsambhavāt/ avacchedyāvacchedakabhāvasya
bhedaniyatatvāditi vācyam/ dhūmatvatvena rūpeṇa dhūtvaṃ vyāptiḥ
svarūpato dhūmatvaṃ vyāptyavacchedakamityadoṣāt1/
etādṛśavyāptijñāne
vyabhicārajñānābhāvaḥ kathaṃ hetuḥ? kathaṃ ca sahacārajñānaṃ heturiti
cet-śrūyatām/ sāmānādhikaraṇyaviśiṣṭahetutāvacchedakamityasya
samānādadhikaraṇavṛttihetutāvacchedakamityarthaḥ/ tathā
1. adoṣāditi/ yadyapi
dhūmatvameva vyāptiḥ vyāpyatāvacchedakaṃ ceti
avacchedyāvacchedakayoraikyam, tathāpi dhūmatvaniṣṭhā avacchedyatā
dhūmatvatvāvacchinnā, avacchedakatā tu niravacchinneti
avacchedyatāvacchedakatayorbhedāt ekasyaivāvacchedyāvachedakabhāva upapanna
evetyarthaḥ/
ca
dhūmasamānādadhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakavahnitvāvacchinna
- vahnyadhikaraṇavṛttidhūmavṛttidhūmatvavān dhūma iti vyāptijñānasya
ākāraḥ/
dhūmasamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakavahnitvāvacchinnasamānādhikaraṇadhūmavṛttidhūmatvavān
dhūma iti vyabhicārajñānasya ākāraḥ/ vyāptijñāne sādhyatāvacchedake
pratiyogitānavacchedakatvaṃ bhāsate, vyabhicārajñona tu
sādhyatāvacchedake
pratiyogitānavacchedakatvaṃ bhāsate, vyabhicārajñāne tu
sādhyatāvacchedake pratiyogitāvacchedakatvaṃ bhāsate/ tatra
pratiyogitānavacchedakatvāvagāhivyāptijñānaṃ prati
pratiyogitāvacchedakatvāvagāhivyabhicārajñānaṃ tadvattābuddhau
tadabhāvavattājñānavidhayā pratibandhakamiti vyabhicārajñānābhāvaḥ
pratibandhakābhāvavidhayā pratibandhakamiti vyabhicārajñānābhāvaḥ
pratibandhakābhāvavidhayā vyāptijñānaṃ prati hetuḥ/
sādhyasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭahetuvṛttihetutāvacchedakamityaṃśo 'pi
vyāptijñāne bhāsate/ sādhyasāmānādhikaraṇyagraha eva
sahacāragraha
ityucyate/ tādṛśasahacāragrahaḥ sādhyasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭo
heturitijñānaṃprati viśiṣṭabuddhau viśeṣaṇajñānaṃ kāraṇamiti rītyā
heturiti/ 1adhikamasmadīyapañcalakṣaṇīvyākhyāyāṃ bālabodhinyāṃ
draṣṭavyam/ sādhyādhikaraṇavṛttitāviśiṣṭeti/ hetutāvacchedake
sādhyādhikaraṇavṛttitāvaiśiṣṭyaṃ ca sāmānādhikaraṇyasambandhena/
dhūmatvasya
vahnyadhikaraṇavṛttitvasya ca ekatra dhūme sattvāt/
sādhyādhikaraṇavṛttihetuniṣṭhahetutāvacchedakarūpeti tu
phalitor'thaḥ/ viparītagrahābhāvavidhayeti/
tadabhāvavattājñānābhāvatvenetyarthaḥ/ atra tadvattābuddhiḥ
pratiyogitānavacchedakatvavat sādhyatāvacchedakamiti buddhiḥ/
tadabhāvavattājñānaṃ pratiyogitānavacchedakatvābhāvavat arthāt
pratiyogitāvacchedakaṃ sādhyatāvacchedakamiti buddhiḥ/
1. nanu viśiṣṭabuddhau
viśeṣaṇaviṣayakajñānasyaiva hetutayā sādhyasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭo
heturiti buddhi prati sādhyasāmānādhikaraṇyajñānameva hetuḥ, na tu
sādhyasāmānādhikaraṇyaviśiṣṭo heturityākārakaṃ sahacārajñānamapi,
hetuviṣayakatāyāḥ viśiṣṭabuddhikāraṇatāvacchedakakoṭāvapraveśāt
ityata āha-adhikamiti/ ayaṃ bhāvaḥ---
sādhyasāmānādadhikaraṇyaviśiṣṭahetuviśiṣṭaṃ
hetutāvacchedakamityākārakaṃ vyāptijñānamhetutāvacchadake
hetuvaiśiṣṭyaṃ cādheyatāsambandhena/ tādṛśavyāptijñānaṃ prati viśiṣṭa
vaiśiṣṭyāvagāhibuddhau viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakajñānavidhayā
sāmānādadhikaraṇyarūpasahacāragraho heturiti/
sādhyasāmānādadhikaraṇyaṃ vyāptiḥ iti mūlavirodho mā
bhūdityāśayenāha - vastunastviti/ na ceti/
dhūmavyāpakavahnisāmānādhikaraṇyarūpāyāḥ vyāpteḥ rāsabhe 'pi
vartamānatayā dhūmavyāpakavahnisāmānādhikaraṇarāsabhavān parvata
ityākārakasya parāmarśasya pramātmakatayā tato 'pi
bhramātmakarāsabhaliṅgakavahnyanumityāpattiḥ ityarthaḥ/ yadyapi
'parvato vahnimān'
ityanumiteḥ pramātvāt kathamāpādyamānāyāḥ anumiterbhramatvam
ityāśaṅkā bhavati, tathāpi 1vyāpyaliṅgakānumitereva pramātvaṃ
na tvavyāpyaliṅgakānumiterityāśayenaivamuktamiti dhyeyam/
samādhatteyaddharmāvacchinneti/ dhūmatvāvacchinnavyāpakatvaṃ vyāptighaṭakam,
ataḥ dhataḥ dhūmatvadharmitāvacchedakakaḥ vyāptiprakārakaḥ niścayaḥ
dhūmavyāpakavahnisamānādhikaraṇadhūmavān parvata iti niścaya eva
parvato vahnimānityanumitihetuḥ,
dhūmavyāpakavahnisamānādhikaraṇarāsabhavāniti parāmarśastu
rāsabhatvadharmitāvacchedakakaḥ vyāptiprakāraka iti na
tasyānumitihetutvamiti bhāvaḥ/ ata eveti/
vyāpakatāpraviṣṭahetutāvacchedakadharmitāvacchedakakasāmānādhikaraṇyaprakārakaniścayasyānumitihetutvaṃ
svīkṛtya pramātmakarāsabhaliṅgakaparāmarśāt bhramātmakavahnyanumiteḥ
vāraṇena vyāpte rāsabhādisādhāraṇye 'pi kṣativirahādevetyarthaḥ/
sāmānyalakṣaṇetyādi/
sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ svarūpaṃ yasyāḥ sā sāmānyalakṣaṇā pratyāsattiḥ
sannikarṣaḥ/ vahnitvadhūmatvātmakasaṃnikarṣeṇa
tadāśrayasakalavanhidhūmānāṃ pratyakṣe sati
vanhitvāvacchinnanirūpitasāmānādhikaraṇyatvena rūpeṇa
sakaladhūmaniṣṭhānāṃ sakalavanhisāmānādhikaraṇyānāmapi grahāt
parvatīyadhūmaniṣṭhaṃ parvatīyavahnisāmānādhikaraṇyamapi pūrvaṃ
pratyakṣitam/ ataḥ dhūmadarśanena
parvatīyadhūmaniṣṭhaparvatīyavahnisāmānādhikaraṇyarūpavyāpteḥ smaraṇaṃ
bhavitumarhatīti bhāvaḥ/ etena
1. vyāpyaliṅgakatvaṃ
ca vyāpyaṃ yalliṃṅgaṃ tadviṣayakajñānajanyatvam anumiterbhramatvaṃ
vyāptijñānasya bhramatvāt bhavati/ vyāpte rāsabhasādhāraṇye ca
vyāptijñānasya rāsabhadharmikasya pramātvāt tajjanyavahnyanumiterapi
pramātvameva syāt na tu
bhramatvamiti bhāvaḥ/
vahnitvadhūmatvarūpasāmānyalakṣaṇayā
sakalavahnidhūmānāmupasthitāvapi vahnisāmānādadhikaraṇyarūpāyāḥ
vyāpteḥ pratyekaviśrāntatayā pūrvaṃ mahānase
mahānasīyadhūniṣṭhasāmānādhikaraṇyasya gṛhītatve 'pi
parvatīyadhūmaniṣṭhasāmānādadhikaraṇyasyāgrahaṇāt kathaṃ
tatsmṛtiritiśaṅkā parāstā/
vahnitvāvacchinnasāmānādhikaraṇyatvātmakasāmānyalakṣaṇapratyāsattyāparvatīyadhūniṣṭhasāmānādhikaraṇyasyāpi
grahasambhavāt/
///
tarkasaṅgrahaḥ
parārthānumānanirūpaṇam
yattu svayameva
dhūmādagnimanumāya parapratipattyarthaṃ pañcāvayavavākyaṃ prayuṅkte
tatparārthānumānam/
dīpikā
parārthānumānamāha - yattviti/ yacchabdasya
'tatparārthānumānam' iti tacchabdenānvayaḥ/
prakāśikā
yadyapi
parārthānumānaśabdasya parasya madhyasthasya arthaḥ prayojanaṃ
sādhyānumitirūpaṃ yasmāt iti vyutpattyā
parasamavetānumitikaraṇaliṅgaparāmarśor'thaḥ/ ata eva
'svarthānumitiparārthānumityoḥ liṅgaparāmarśa eva karaṇam'
ityādyagrimamūlaṃ sādhu saṅgacchate, tathāpi parārthānumānaprayojake
pañcāvayavavākye parārthānumānaśabdasya aupacārikaḥ prayoga iti
manasi kṛtvā mūlamavatārayati - parārthānumānamāheti/
bālapriyā
parasya
madhyasthasyeti/ yadyapi paraśabdaḥ anyaparaḥ, tathā
cānyasamavetānumitikaraṇamityeva svarasataḥ parārthānumānaśabdārthaḥ/
tathāpi nyāyarūpasya parārthānumānasya vādādikathāyāmeva prāyaśa
upayogāt tatra paraśabdasya anyaprativādiparatve tasya bādhajñānasattvena
bādyuktanyāyāt aprāmāṇyaśaṅkārahitā anumitirna jāyate, madhyasthasya
tu pakṣadvaye 'pyāgraharahitasya anumitirbhavitumarhatītyāśayenaivaṃ
vyākhyānaṃ kṛtam/
parārthānumānaprayojaka iti/ parārthānumānasya
parasamavetānumitikaraṇasya liṅgaparāmarśasya, prayojake paramparayā
kāraṇabhūte pañcāvayavakamahāvākyarūpe nyāye/ aupacārikaḥ
lākṣaṇikaḥ/ kāraṇe kāryopacāraḥ parārthānumānaśabda iti yāvat/
kathaṃ liṅgaparāmarśarūpaparārthānumānaprayojakatvaṃ nyāyasyeti cet
- ittham/ pratijñādibhiḥ pañcabhirvākyaiḥ prathamataḥ 2tattadvākyārthabodhaḥ
jāyate/ tarta ekavākyatāmāpannaiḥ
pañcabhirvākyairekamahāvākyārthabodho jāyate/ tataḥ tatsahakṛtena
manasā liṅgaparāmarśoṃ jāyate, tato 'numitiḥ ityevaṃ
anumitijanakaliṅgaparāmarśajanakamahāvākyārthabodhajanakatayā
parārthānumānaprayojakatvaṃ pañcāvayavavākyātmakanyāyasyeti/
mahāvākyārthabodhasya ākārastu -
3dhūmajñānajñāpyavahnimatparvatābhinnadhūmavaddhūmavyāpakavahnimadabhi nnavahnivyāpyadhūmavadabhinnaḥ
parvataḥ abādhitāsatpratipakṣitadhūmajñānajñāpyavahnimatparvatābhinnaḥ
iti/
///
1. kāraṇaṃ nyāyaḥ kāryaṃ
liṅgaparāmarśaḥ/ kāryabhūtaliṅgaparāmarśavācakasya
parārthānumānaśabdasya kārye liṅgiparāmarśe lakṣaṇayā prayoga
ityarthaḥ/
2. 'parvataḥ
vahnimadabhinnaḥ' 'dhūmaniṣṭhaṃ jñāpakatvam' ityādyākārakāḥ
pratijñādipratyekavākyārthaviṣayakāḥ pañca bodhāḥ jāyante/
3.
dhūmajñānajñāpyetyādi/ upanayārthe
hetvarthānvitapratijñārthodāharaṇārthayoruddeśyatāvacchedakatayā
nigamanārthasya va vidheyatayā anvayāt
udāharaṇaghaṭakayattatpadayordṛṣṭāntabodhakasya ca
tātparyagrāhakatayopayogasya svīkārāt uktavidho
mahāvākyārthabodho
labhyate/ tathā hi - dhūmāditi pañcamyantārthaḥ
dhūmajñānanirūpitajñāpyatvam/ tasyāśrayatāsambandhena
pratijñāghaṭakavahnipadārthe vahnāvanvayaḥ/ vahnimatpadārthasyābhedena
parvatapadārthe tasyābhedasambandhena upanayaghaṭakedapadārthe parvate 'nvayaḥ/
udāharaṇe vahnipadasya dhūmavyāpakavahnau lakṣaṇā/
yatpadatatpadayathāmahānasapadānāṃ tātparyagrāhakatā/ dhūmavataḥ abhedena
dhūmavyāpakavahnimatyanvayaḥ/ tasyacābhedena
upanayasthedampadārthe 'nvayaḥ/ abādhitāsatpratipakṣitadhūmajñānajñāpya
vahṛnimān nigamanārthaḥ, tasyābhedasambandhena
upanayasthedampadārthe 'nvayaḥ/ upanayavākyarthastu vahnivyāpyadhūmavadabhinnaḥ
parvataḥ, tathāśabdasya vahnivyāpyadhūmavadarthakatvāt idampadasya
parvatārthakatvācceti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
nyāyāvayavanirūpaṇam
yathā parvato
vahnimān dhūmavattvāt, yo yo dhūmavān so 'gnimān yathā
mahānasaḥ, tathā ca ayam, tasmāt tathā iti/ anena vākyena
pratipāditāt liṅgāt paro 'pyagniṃ pratipadyate/
AnTs_46 pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamāni pañcāvayavaḥ / parvato vahnimān iti pratijñā / dhūmavattvād iti hetuḥ / yo yo dhūmavān sa so'gnimān yathā mahānasa ity udāharaṇam / tathā cāyam iti upanayaḥ / tasmāt tatheti nigamanam //
pratijñāhetūdāharaṇopanayanigamanāni pañcāvayavāḥ/ parvato
vahnimān iti pratijñā/ dhūmavattvāt iti hetuḥ/ yo yo
dhūmavān so 'gnimān yathā mahānasa ityudāharaṇam/ tathā cāyaṃ
ityupanayaḥ/ tasmāt tatheti nigamanam/
dīpikā
pañcāvayavavākyamudāharati - yatheti/ avayavasvarūpamāha -
pratijñeti/ udāhṛtavākye pratijñādivibhāgamāha - parvato
vahnimāniti/ sādhyavattayā pakṣavacanam pratijñā/ pañcamyantaṃ
liṅgapratipādakaṃ hetuḥ/ vyāptipratipādakam udāharaṇam/
vyāptiviśiṣṭaliṅgapratipādakaṃ vacanaṃ upanayaḥ/ hetusādhyavattayā
pakṣapratipādakaṃ vacanaṃ nigamanam/ abādhitatvādikaṃ
nigamanaprayojanam/
prakāśikā
pañcāvayavavākyaṃ
ityanena pañca avayavā yasya vākyasya iti vyutpattyā
pratijñādyavayavapañcakasamudāyatvaṃ nyāyalakṣaṇaṃ bodhyam/ anena
pratipāditālliṅgāditi mūlasya
pratijñādyavayavapañcakasamudāyaprayojyaliṅgaparāmarśādityarthaḥ/
sādhyavattayā pakṣavacanamiti/
sādhyatāvacchedakāvacchinna-sādhyaprakāraka-pakṣatāvacchedakāvacchinna-pakṣaviśeṣyakabodhajanakavākyamityarthaḥ/
udāharaṇāt hetuviśiṣṭe sādhyatāvacchedakaviśiṣṭavaiśiṣṭyajñānam,
na pakṣatāvacchedakaviśiṣṭe, upanayācca pakṣatāvacchedakaviśiṣṭe
hetutāvacchekaviśiṣṭavaiśiṣṭyajñānam, na tu
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhijñānamiti tayornirāsaḥ/
vākyapadasya nyāyāvayavavākyaparatvāt nyāyabahirbhūtavākyavyudāsaḥ/
evamagre 'pi/ 'ayaṃ na daṇḍāt taddaṇḍasaṃyogājanyadravayatvāt'
ityādau pratijñāyāṃ pañcamyantatvasya sattvāt ativyāptervāraṇāya
liṅgapratipādakamiti/ hetupratipādakamityarthaḥ/
vyāptipratipādakamiti/ prakṛtahetumati
prakṛtahetuvyāpakasādhyabodhakavākyamityarthaḥ/ kathamudāharaṇasya
vyāpakatvabodhakateti cet - ittham, sādhyapadasya
hetuvyāpakatvaviśiṣṭe sādhye nirūḍhalakṣaṇayā/ na ca dviruktayatpadasya
vaiyarthyamiti śaṅkyam, tādṛśatātparyagrāhakatayā sārthakyāt/ atha vā
prathamayatpadārthe mahānase dvitīyayatpadārthe mahānasānyasmin
prakṛtahetumatvasya, prathamatatpadārthe mahānase dvitīyatatpadārthe
mahānasānyasmin sādhyasya ca śābdabodhe jāte uttarakāle
vyāpakatābodho mānasaḥ/ tathā ca
vyāptipratipattiparattvamudāharaṇasyākṣatamiti na kaściddoṣa iti
dik/ vyāptiviśiṃṣṭaliṅgapratipādakamiti/
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭaviśeṣyakaprakṛtasādhyavyāpyahetuprakārakabodhajanakavākyamityarthaḥ/
'pakṣadharmatājñānārtham upanayaḥ' iti pāṭhe tu 'prayujyata' iti
śeṣapūraṇena pradarśitārtha eva yathākathañcit saṅgamanīyaḥ/
hetusādhyavattayāpakṣapratipādakaṃ vacanamiti/
hetujñānajñāpyatvaviśiṣṭasādhyavadviṣayakabodhajanakavākyamityarthaḥ/
uttarakālamabādhitāsatpratipakṣitatvaviṣayakabodho mānaso draṣṭavyaḥ/
bālapriyā
pratijñālakṣaṇaṃ
pariṣkṛtamāha - sādhyatāvacchedakāvacchinnetyādi/ parvato vanhimān
ityākārakabodhasya
pakṣatāvacchedakībhūtaparvatatvāvacchinnaviśeṣyakatvāt
sādhyatāvacchedakībhūtavahnitvāvacchinnaprakārakatvācca tādṛśabodhajanake
parvato vahnimāniti vākye lakṣaṇasamanvayaḥ/
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyakatvāniveśe 'yo yo dhūmavān
so 'gnimān' ityudāharaṇe 'so 'gnimān' iti bhāgāt
'dhūmavan vahnimān' ityākārakabodhasya jāyamānatayā tasya
vahnitvāvacchinnaprakārakatvena tādṛśabodhajanake
udāharaṇavākye 'tivyāptiḥ/
pakṣatāvacchedakāvicchinnaviśeṣyakatvaniveśe tu uktabodhasya
dhūmavattvāvacchinnaviśeṣyakatve 'pi
parvatatvāvacchinnaviśeṣyakatvābhāvāt na doṣaḥ/
sādhyatāvacchedakāvacchinnaprakārakatvamaniveśya
pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyakabodhajanakatvamityetāvanmātroktau
'tathā cāyam' ityupanayavākye 'tivyāptiḥ/ tajjanyasya
'vahnivyāpyadhūmavān parvataḥ' ityākārakasya
parvatatvāvacchinnaviśeṣyakatvāt/
sādhyatāvacchedakāvacchinnaprakārakatvaniveśe tu tasya
dhūmatvāvacchinnaprakārakatvena vahnitvāvacchinnaprakārakatvābhāvāt na
doṣaḥ/ evaṃ
pakṣaviśeṣyakatvamātroktau 'dravyaṃ vahnimat' iti vākye 'tivyāptiḥ/
tadvāraṇāya pakṣatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyakatvaniveśaḥ/ 'parvato
dravyavān' daiti vākye ativyāptivāraṇāya
sādhyaviśeṣyaketyanukatvā
sādhyatāvacchedakāvacchinnaviśeṣyaketyuktam/ 'parvato dravyavān,
dravyaṃ vahnimacca' iti vākyajanyasamūhālambanabodhasyāpi
parvatatvāvacchinnaviśeṣyakatvāt vahnitvāvacchinnaprakārakatvācca
tādṛśavākye 'tivyāptivāraṇāya
viśeṣyanāprakāratayornirūpyanirūpakabhāvaṃ niveśya
sādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyaniṣṭhaprakāratānirūpitapakṣatāvacchedakāvacchinnapakṣaniṣṭhaviśeṣyatāśālibodhajanakaṃ
vākyaṃ pratijñeti
vaktavyam/
nyāyabahirbhūteti/ pañcāvayavakanyāyānantargatasya udāsīnasya
'parvato vahnimān' iti vākyasya nirāsaḥ/ evamagre 'pīti/
hetvādilakṣaṇaghaṭakavākyapadaṃ
nyāyāvayavarūpavākyaparamitinyāyabahirbhūte
hetvādivākyasamānākāre vākye nātivyāptiriti jñeyamityarthaḥ/
pañcamyantaṃ liṅgapratipādakaṃ heturiti dīpikā/ pañcamyantatve sati
liṅgaviṣayakabodhajanakatve sati vākyatvamiti tadarthaḥ/ asti ca
dhūmāditi bhāgasya tathātvamiti lakṣaṇasamanvayaḥ/ pañcamyantatve
satītyanupādāne udāharaṇāditriṣvativyāptiḥ/ teṣāmapi
liṅgabodhakatvāt/ ataḥ pañcamyantatve satītyuktam/ 'ayaṃ na daṇḍāt
taddaṇḍasaṃyogājanyadravyatvāt' ityādau 'ayaṃ na daṇḍāt' iti
pratijñāyāmapi pañcamyantatvasatvāt tatrātivyāptivāraṇāta
liṅgabodhakatve satītyuktam/
prakṛtasādhyānumitihetuliṅgabodhakatvaṃ tadartha iti na doṣaḥ/
vākyapadasya nyāyāvayavatvaparatayā nigamanāvayave tasmāditi bhāge
nātivyāptiḥ/ tasya bhāgasya nyāyāvayavanigamanāvayavatve 'pi
nyāyāvayavatvāsvīkārāt/ na caivaṃ sati 'ayaṃ na daṇḍāt' iti
pratijñāntargatasya daṇḍāditibhāgasya pratijñāvayavatve 'pi
nyāyāvayavatvābhāvādeva nātivyāptiriti liṅgapratipādakamiti
viśeṣaṇaṃ vyarthamiti vācyam/ tarhi nyāyāvayavapratijñāvayavasyāpi
nyāyāvayavatvādativyāptiprasakteḥ/ na ca tarhi nigamanāvayave
tasmāditi bhāge 'tivyāptiriti vācyam/ pañcamyantatvamityanena
prakṛtapakṣaviśeṣaṇatāpannasādhyānvitasvārthabodhakapañcamyantatvasya
vivakṣitatvenādoṣādityāśayāt/ nanu
'vyāptipratipādakamudāharaṇam' iti dīpikātaḥ
vyāptiviṣayakabodhajanakavākyatvamudāharaṇasya lakṣaṇamityavagamyate/
tacca upanayanigamanayorativyāptam/ tayorapi
vyāptipratipādakatvāt/ upanayaghaṭakatathāpadasya
vahnivyāpyadhūmavānityarthakatvāt nigamanaghaṭakatasmāditiśabdasya
vahnivyāpyadhūmavattvāt ityarthakatvāt ityāśaṅkya vyācaṣṭe -
prakṛtahetumatīti/ 'yo yo dhūmavān sa so 'gnimān'
ityudāharaṇe agnipadasya dhūmavyāpakavahnau lakṣaṇā, vīpsitayatpadaṃ
tatpadaṃ ca lakṣaṇātātparyagrāhakam/ tathā ca dhūmavān
dhūmavyāpakavahnimānityarthaḥ/ tena
prakṛtahetumadviśeṣyakaprakṛtahetuvyāpakasādhyaprakārakabodhajanakavākyatvamudāharaṇasya
lakṣaṇamiti labhyate/ upanayanigamanayoḥ īdṛśalakṣaṇābhāvāt
nātivyāptiriti bhāvaḥ/ nanvevamapi 'dhūmavān
dhūmavyāpakavahnimān' ityādivākyānāṃmapyudāharaṇatvāpattiḥ/ na
ceṣṭāpattiḥ/ kathakasampradāyavirodhāt ityata āha - digiti/
vīpsita yatpadottarahetutāvacchedakaviśiṣṭahetumadbodhakapada -
tatpadottarasādhyatāvacchedakaviśiṣṭasādhyavadbodhakapadasamudāyatvameva
udāharaṇatvaṃ vivakṣitam/ ato na doṣa iti bhāvaḥ/ ādhikamanyatra/
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭetyādi/ vahnivyāpyadhūmavāniti
vākye 'tivyāptivāraṇāya pakṣatāvacchedakaviśiṣṭaviśeṣyakatvaniveśaḥ/
parvato dhūmavāniti vākye 'tivyāptivāraṇāya
prakṛtasādhyavyāpyatvaniveśaḥ/
prakṛtasādhyaniṣṭhaprakāratānirūpitavyāptiniṣṭhaprakāratānirūpitahetuniṣṭhaprakāratāśālibodhajanakavākyamityarthaḥ/
tena 'parvato dhūmavān' iti vākyasyāpi vastuto vahnivyāpyo
yo dhūmastatprakārakatvādativyāptiritiśaṅkāyāḥ nāvasaraḥ/
hetasādhyavattayā pakṣapratipādakamiti dīpikāgranthāt hetumattayā
sādhyavattayā ca pakṣapratipādakatvaṃ nigamanasya lakṣaṇamityavagamyate/ tathā
sati nigamane 'sambhavaḥ/ 'tasmāt tathā' iti nigamanavākyasya
sādhyavattayā pakṣabodhakatve 'pi hetumattayā pakṣabodhakatvābhāvāt/
pañcamyarthasya sādhye 'nvayena pakṣe 'nvayābhāvāt/ evaṃ 'dhūmavān
vahnimāśca parvataḥ' iti vākye 'tivyāptiśca/ ato vyācaṣṭe -
hetujñāneti/ pañcamyāḥ jñānajñāpyatvamarthaḥ/ jñāne
prakṛtyarthasya hetoḥ
viṣayatāsambandhenānvayaḥ/ tathāśabdasya sādhyavānityarthaḥ/ sādhye
pañcamyarthasya jñānajñāpyatvasyāśrayatayānvayaḥ/ tathā ca
hetuviṣayakajñānajñāpyatvāśrayasādhyavān pakṣa ityākārakabodhaḥ
nigamanāt jāyata iti nigamanavākye lakṣaṇasamanvayaḥ/
abādhitatvādikaṃ nigamanaprayojanamiti katham? nigamanavākyāt
abādhitatvāsatpratipakṣitatvayorapratipakṣitatvayorapratipatterityāśaṅkyāha
- uttarakālamiti/ tathā ca pūrvoktarītyā śābdabodhānantaraṃ ayaṃ
heturabādhitaḥ asatpratipakṣaśceti mānasaṃ jñānamutpadyata iti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
AnTs_47 svārthānumitiparārthānumityor liṅgaparāmarśa eva karaṇam / tasmāl liṅgaparāmarśā'numānam //
svārthānumitiparārthānumityoḥ liṅgaparāmarśa eva karaṇam/
tasmāt liṅgaparāmarśo 'numānam/
dīpikā
anumitikaraṇamāha
- svārtheti/
viśiṣṭaparāmarśasyānumitihetutvasthāpanam
nanu
vyāptismṛtipakṣadharmatājñānābhyāmeva anumitisambhave
viśiṣṭaparāmarśaḥ kimarthamaṅgīkartavya iti cet-na/
'vahnivyāpyavānayam'
iti śābdaparāmarśasthale parāmarśaṃsyāvaśyakatayā lāghavena sarvatra
parāmarśasyaiva kāraṇatvāt/ liṅgaṃ na karaṇam, atītādau
vyabhicārāt/ 'vyāpāravat kāraṇaṃ karaṇam' iti mate
parāmarśandvārā vyāptijñānaṃ karaṇam/ tajjanyatve sati tajjanyajanako
vyāpāraḥ/ anumānamupasaṃharati - tasmāditi/
prakāśikā
nanu
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhiparāmarśasya anumitiṃ prati hetutve
tatrānanyathāsiddhatvaniyatapūrvavṛttitvayordvayoḥ kalpanīyatayā
gauravam/ 'vahnivyāpyo dhūmaḥ, dhūmavān parvataḥ' iti jñānadvayasya
tava mate viśiṣṭaparāmarśaṃ prati kāraṇatvena kḷpyatasya karaṇatve tu
ananyathāsiddhatvamātrasya kalpanīyatayā lāghavamiti prābhākaraḥ śaṅkate -
nanviti/ vahnivyāpyavānayamiti/ atra tvadabhimatakāraṇasya asattvena
vyabhicārāt na jñānadvayasya kāraṇatvaṃ sambhavatīti bhāvaḥ/ kathañcidapi
vyāpyatāvacchedakadhūmatvāderbhānaṃ parāmarśe na sambhavatīti sphoraṇāya
śābdeti/ lāghaveneti/ kalpanālāghavenetyarthaḥ/ tathā hi - jñānadvaye
ananyathāsiddhatvaniyatapūrvavṛttitvayoḥ kalpanāpekṣayā
viśiṣṭaparāmarśe tatkalpanasyaiva laghīyastvamiti/
vastutastu
taddharmāvacchinnaviśeṣyakavyāptiprakārakaniścayaviśiṣṭataddharmāvacchi nnaprakārakapakṣatāvacchedakāvacchi-
nnaviśeṣyakaniścayasyaiva kāraṇatāvacchedakatvaṃ
jñānadvayasādhāraṇyenana tanmate mantavyam/ naiyāyikamate tu -
vyāptiviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhiniścayatvaṃ kāraṇatāvacchedakamiti
kāraṇatāvacchedakalāghavam avadheyam/ vinigamanāviraheṇa
jñānamānaliṅgatvenāpi karaṇatvaṃ vadatāṃ ācāryāṇāṃ mataṃ nirasyati
- liṅgaṃ na karaṇamiti/ vyabhicārāditi/
tatrāpyanumiteranubhavasiddhatvena tadavyavahitapūrvaṃ
bhūtabhaviṣyaddhūmāderasattvāditi bhāvaḥ/ mata iti/
'phalāyogavyavacchinnaṃ kāraṇaṃ karaṇam' iti mate parāmarśa eva
karaṇamiti dhyeyam/ karaṇe ativyāptivāraṇāya - tajjanyatve satīti/
bālapriyā
naiyāyikenāpi
ādau dhūmadarśanam, tataḥ vyāptismaraṇam, tataḥ
vahnivyāpyadhūmavānayamiti viśiṣṭaparāmarśaḥ, tato 'numitiriti
kramasya svīkaraṇīyatayā dhūmadarśanavyāptismṛtibhyāmeva
anumitisambhavāt madhye viśiṣṭaparāmarśaḥ kimartha iti prābhākareṇa
śaṅkitam/ śaṅkeyaṃ nopapadyate/ viśiṣṭaparāmarśādeva
anumitisambhave jñānadvayasya nānumitihetutvam anyathāsiddhatvāditi
naiyāyikena vaktuṃ śakyatvāt/ ataḥ śaṅkiturāśayamabhivyanakti - nanu
viśiṣṭavaiśiṣṭyetyādinā/ tathā ca viśiṣṭaparāmarśasya
ananyathāsiddhatvaṃ niyatapūrvavṛttitvaṃ cetyubhayaṃ kalpanīyam/
jñānadvayasya tu ananyathāsiddhatvaṃ niyatapūrvavṛttitvaṃ cetyubhayaṃ
kalpanīyam/ jñānadvayasya tu ananyathāsiddhatvamātraṃ kalpanīyam, na tu
niyatapūrvavṛttitvamapi, kḷptatvāt/ ato lāghavāt
jñānadvayamevānumitihetuḥ na tu viśiṣṭaparāmarśa iti prābhākarasya
bhāva ityāśayaḥ/ yatra 'vahnivyāpyavānayam' iti śabdaśravaṇāt
'ayaṃ vahnivyāpyavān' iti śābdabodhātmako viśiṣṭaparāmarśaḥ
jātaḥ tatra taduttarakṣaṇe 'numiterjāyamānatayā jñānadvayasya
vyatirekavyabhicārāt
nānumitihetutvamiti sarvatraiva tasya hetutvamiti rītyā
prābhākaramataṃ dīpikāyāṃ khaṇḍitam/ nanu prābhākaramate
jñānadvayasyāpi vyāptijñānatvena pakṣadharmatājñānatvena ca
kāraṇatvamiṣyate/ 'vahnivyāpyavānayam' iti śabdaparāmarśasyāpi
vyāptijñānatvapakṣadharmatājñānatvarūpakāraṇatāvacchedakākrāntatvāt
kāraṇatvamiṣyata eveti na vyabhicāra ityāśaṅkyāha -
kathañcidapīti/ yaṃa bhāvaḥ - vyāptijñānapakṣadharmatājñānayoḥ
vyāptijñānatvapakṣadharmatājñānatvābhyāṃ kāraṇatvasvīkāre 'āloko
vahnivyāpyaḥ dhūmavān parvataḥ' iti jñānābhyāmapi 'parvato
vahnimān' ityunamityāpattiḥ/ ato vyāpyatāvacchedakatayā
gṛhītadharmāṃvacchinne pakṣadharmatāvagāhi jñānatvena kāraṇatvaṃ vaktavyam/
tathā ca vahnivyāpyavānayamiti jñāne
vyāpyatāvacchedakadhūmatvāderabhānena
uktakāraṇatāvacchedakānākrāntatayā kāraṇatāvacchedakāvacchinnaṃ vināpi
kāryotpattyā vyatirekavyabhicāraḥ prābhākaramate durvāra iti/
sphoraṇāyeti/ dhūmatvopasthāpakapadābhāvādityarthaḥ/ tathā hātyādi/
śābdaparāmarśādanumitiḥ yatra bhavati tatra jñānadvayaṃ
vināpyanumiteranubhavasiddhatayā tatrāpi yadi
jñānadvayādevānumitiriti kalpyate tarhi jñānadvayasyānanyathāsiddhatvaṃ
niyatapūrvavṛttitvaṃ cetyubhaya kalpanīyam/ tatra viśiṣṭaparāmarśasya
niyatapūrvavṛttitāyāḥ kḷptatayā ananyathāsiddhatvamātraṃ kalpanīyamiti
naiyāyikamate lāghavamiti bhāvaḥ/
nanu
śābdaparāmarśasthale naiyāyikasya mate lāghave 'pi yatra
jñānadvayādevānumitiḥ tatra pūrvoktarītyā prābhākaramate lāghavamiti
sāmyamityāśaṅkyāha - vastutastviti/
dhūmatvāvacchinnaviśeṣyakavyāpti prakārakaniścayaḥ 'dhūmo vahnivyāpyaḥ'
ityākārakaḥ ekakālāvacchinnaikātmavṛttitvasambandhena tadviśiṣṭaḥ
dhūmatvāvacchinnaprakārakaparvatatvāvacchinnaviśeṣyakaniścayaḥ 'parvato
dhūmavān' ityākārakaḥ/ tathā coktaniścayaviśiṣṭoktaniścayatvaṃ
prābhākaramate anumitikāraṇatāvacchedakam/ naiyāyikamate tu
vyāptiviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhitvam/ tattu dhūmatvānavagāhini
vahnivyāpyavānayamiti śābdaparāmarśeṃ'pyasti/ ataḥ
kāraṇatāvacchedakalāghavāt naiyāyikamatameva yuktamiti bhāvaḥ/
vinigamanāviraheṇeti/ jñāyamānaṃ liṅgaṃ karaṇam atha vā
liṅgaviṣayakajñānaṃ karaṇamiti pakṣayoranyatarasya
sādhutvasādhakayuktyabhāvenetyarthaḥ/ liṅgasya anumitikaraṇatve
jñāyamānābhyāmatītānāgatābhyāṃ liṅgābhyāṃ anumitiḥ na syāt/
anumiteḥ avyavahitapūrvaṃ asatostayoḥ
avyavahitapūrvavṛttitvaghaṭitakaraṇatvāsambhavāt/ liṅgajñānasya
karaṇatve tu atītānāgataliṅgayorasattve 'pi
tadviṣayakajñānasattvādanumitirupapadyate/ tadāha - tatrāpyanumiteriti/
phalāyogavyavacchinnamiti/ kāryāvyavahitapūrvavṛttitvaviśiṣṭaṃ
kāraṇaṃ karaṇamiti mate
parāmarśasyaivānumityavyavahitapūrvaṃvṛttitayā tadave karaṇam,
vyāptijñānasya tu parāmarśavyavahitatvāt na karaṇatvamiti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
hetuvibhāgaḥ
AnTs_48 liṅgaṃ trividham / anvayavyatireki kevalānvayi kevalavyatireki ceti / anvayena vyatirekeṇa ca vyāptimad anvayavyatireki / yathā vahnau sādhye dhūmavattvam / yatra dhūmas tatrāgnir yathā mahānasa ity anvayavyāptiḥ / yatra vahnir nāsti tatra dhūmo'pi nāsti yathā mahāhrada iti vyatirekavyāptiḥ / anvayamātravyāptikaṃ kevalānvayi yathā ghaṭo'bhidheyaḥ prameyatvāt paṭavat / atra prameyatvābhidhyatvayor vyatirekavyāptir nāsti sarvasyāpi prameyatvād abhidheyatvāc ca / vyatirekamātravyāptikaṃ kevalavyatireki yathā pṛthivī tarebhyo bhidyate gandhavattvāt / yad itarebhyo na bhidyate na tad gandhavat / yathā jalam / na ceyaṃ tathā / tasmān na tatheti atra yad gandhavat tad itarabhinnam ity anvayadṛṣṭanto nāsti pṛthivīmātrasya pakṣatvāt //
liṅgaṃ trividham
- anvayavyatireki, kevalānvayi, kevalavyatireki ceti/
anvayavyatirekinirūpaṇam
anvayena
vyatirekeṇa ca vyāptimat anvayavyatireki/ yathā vahnau sādhye
dhūmavattvam/ yatra dhūmastatrāgniḥ yathā mahānasaḥ ityanvayavyāptiḥ/
yatra vahnirnāsti, tatra dhūmo 'pi nāsti yathā mahāhradaḥ iti
vyatirekavyāptiḥ/
dīpikā
liṅgaṃ vibhajate -
liṅgamiti/
anvayavyatirekiṇaṃ
lakṣaṇati - anvayeneti/ hetusādhyayoḥ vyāptiḥ anvayavyāptiḥ,
tadabhāvayorvyāptiḥ vyatirekavyāptiḥ/
prakāśikā
yadyapyanumānanirūpaṇasyaiva pratijñātatvena tadvibhāga eva ucitaḥ,
tathāpi liṅgasya traividhye pradarśite tajjñānasya traividhyaṃ phalatīti
manasi kṛtvāha - liṅgaṃ vibhajata iti/
'anvayena vyatirekeṇa
ca vyāptimat' iti mūlasya 'anvayasahacāragrahagrāhyavyāptimattve sati
vyatirekasahacāragrahagrāhyavyāptimat' ityarthaṃ manasi kṛtvā
tādṛśavyāptidvayaṃ prakāśayati - hetusādhyayoriti/
bālapriyā
'anvayena
vyatirekeṇa ca vyāptimat' iti yathāśrutamūlāt
anvayavyāptimattve sati vyatirekavyāptimattvamanvayavyatirekiṇo
lakṣaṇamiti pratīyate/ tathā sati kevalavyatirekiṇyativyāptiḥ,
tatrāpi vastuto 'nvayavyāpterapi sattvāt ato vyācaṣṭe -
anvayasahacāragrahagrāhyeti/ sādhyahetvoḥ sāmānādadhikaraṇyaṃ
anvayasahacāraḥ tajjñānajanyajñānaviṣayībhūtā vyāptiḥ
hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyarūpā anvayavyāptiḥ/
sādhyābhāvahetvabhāvayoḥ sāmānādhikaraṇyaṃ vyatirekasahacāraḥ
tajjñānajanyajñānaviṣayībhūtā vyāptiḥ
sādhyābhāvavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvarūpā vyatirekavyāptiḥ/
anvayenetyatra tṛtīyāyāḥ jñānajñāpyatvamarthaḥ, anvayaśabdaḥ
anvayasahacāraparaḥ, jñānajñāpyatvasya vyāptāvanvayaḥ,
tenānvayasahacārajñānajñāpyā vyāptiriti mūlāllabhyate/ evaṃ
vyatirekaśabdaḥ vyatirekasahacāraparaḥ, tṛtīyārthaḥ jñānajñāpyatvam,
tena vyatirekasahacārajñānajñāpyāvyāptiriti labhyata iti bhāvaḥ1/
///
tarkasaṅgrahaḥ
kevalānvayinirūpaṇam
anvayamātravyāptikam kevalānvayi/ yathā ghaṭaḥ abhidheyaḥ
prameyatvāt paṭavat iti/ atra prameyatvābhidheyatvayoḥ
vyatirekavyāptiḥ nāsti, sarvasyāpi prameyatvāt abhidheyatvācca/
dīpikā
kevalānvayino
lakṣaṇamāha - anvayeti/ kevalānvayisādhyakaṃ liṅgaṃ kevalānvayi/
[vṛttimat] ityantābhāvāpratiyogitvaṃ
kevalānvayitvam/ īśvarapramāviṣayatvaṃ sarvapadābhidheyatvaṃ ca
sarvatra astīti vyatirekābhāvaḥ/
prakāśikā
anvayamātravyāptikatvarūpakevalānvayilakṣaṇe mātrapadena
vyatirekavyāptervyavacchedyatayā siddhyasiddhibhyāṃ vyāghāta
ityālocya prakārāntareṇa pariṣkaroti - kevalānvayisādhyakamiti/
kevalānvayisādhyakavyatirekihetoḥ
1. tathā ca
anvayasahacārajñānajanyajñānaviṣayavyāptimatve sati
vyatirekasahacārajñānajanyajñānaviṣayavyāptimattvaṃ anvayavyatirekiṇo
lakṣaṇam/ tatra satyantānupādāne kevalavyatirekiṇyativyāptiḥ/
viśeśyānupādāne kevalānvayinyativyāptiḥ/
vyatirekasahacāreṇāpyanvayavyāptireva gṛhyata iti mate
anavayasahacārajñānavyatirekasahacārajñānobhajajanyajñānaviṣayavyāptimattvaṃ
anvayavyatirekiṇo lakṣaṇam/
saṅgrahāya sādhye
kevalānvayitvaṃ niveśitam/ tadeva nirvakti - atyantābhāveti/
niravacchinnavṛttimadatyantābhāvetyarthaḥ/
tena
gaganābhāvasaṃyogābhāvādisādhyakahetoḥ saṅgrahaḥ/
ghaṭapadābhidheyatvasya paṭādāvasattvena sarvataḥ sattvāsambhavādāha -
sarvapadābhidheyatvamiti/
bālapriyā
nanu
'anvayamātravyāptikaṃ kevalānvayī'ti mūlāt
vyatirekavyāptiśūnyatve sati anvayavyāptimattvaṃ kevalānvayino
lakṣaṇamiti pratīyate/ tathā sati kevalānvayini vyatirekavyāpteḥ
prasiddhatve tacchūnyatvaṃ na sambhavati/ tasyāḥ aprasiddhatve sutarāṃ
tacchūnyatvāprasiddhiriti lakṣaṇamidaṃ nopapadyata ityāśayena
dīpikāyāṃ kevalānvayisādhyakaṃ kevalānvayi ityuktamityāha -
anvayamātreti/ kevalānvayisādhyakaḥ kevalānvayī hetuḥ 'idaṃ vācyaṃ
jñeyatvāt' ityādiḥ yathā kevalānvayī, tathā kevalānvayisādhyakaḥ
vyatirekī heturapi 'idaṃ vācyaṃ ghaṭatvāt' ityādiḥ
kevalānvayyeva/ tathā cobhayasaṅgrahāya hetau
kevalānvayitvamaniveśya kevalānvayisādhyakahetutvaṃ kevalānvayino
lakṣaṇaṃ
kathitamityāha -
kevalānvayisādhyaketi/ vyatirekihetuḥ atyantābhāvapratiyogī
hetuḥ/ tadeveti/ kevalānvayitvamevetyarthaḥ/ nanu
atyantābhāvāpratiyogitvaṃ kevalānvayitvam, tatsādhyakahetutvaṃ
kevalānvayiliṅgatvamityuktau ākāśābhāvasādhyakasya
ghaṭatvādihetoḥ saṅgraho na syāt ākāśābhāvasya
1ākāśarūpa-ākāśābhāvātyantābhāvapratiyogitvena
atyantābhāvāpratiyogitvābhāvāt/ evaṃ
saṃyogābhāvasādhyakahetorapi
saṅgraho na syāt
saṃyogābhāvasya 2saṃyogātmakātyantābhāvapratiyogitvāt ityata
āha - niravacchinnetyādi/
1. ākāśarūpaḥ yaḥ
ākāśābhāvātyantābhāvaḥ tatpratiyogitvenetyarthaḥ/ abhāvābhāvasya
pratiyogisvarūpatvāditi bhāvaḥ/
2. saṃyogarūpaḥ yaḥ
saṃyogābhāvātyantabhāvaḥ tatpratiyogitvādityarthaḥ/
saṃyogasyāvyāpyavṛttitayā sāvacchinnavṛttikatvāt
niravacchinnavṛttimān abhāvaḥ na saṃyogātmakaḥ abhāvaḥ, api tu
ghaṭādyabhāvaḥ tadapratiyogitvaṃ saṃyogābhāve 'stīti tasya
kevalānvayitvopapattiḥ/ gaganarūpo 'bhāvastu na vṛttimān
tasyāvṛttitvāt, api tu vṛttimān ghaṭādyabhāvaḥ tadapratiyogitvaṃ
gaganābhāve 'stīti tasyāpi kevalānvayitvamupapadyata iti bhāvaḥ/ evaṃ
ca yat sarvatrāsti, na kvāpi tadabhāvaḥ tat kevalānvayīti labhyate/
nanvabhidheyatvasya kathaṃ kevalānvayitvam/ abhidheyatvaṃ hi
padaśaktimattvam/ tacca ghaṭapaṭādipadabhedena bhinnamiti
ghaṭapadābhidheyatvasya
paṭādiniṣṭhātyantābhāvapratiyogitvādityāśaṅkate - ghaṭapadeti/
sarvapadābhidheyatvamiti/ sarva iti yat padaṃ tadabhidheyatvaṃ
sarvatrāstīti sarvapadābhidheyatvaṃ kevalānvayi/ tathā ca
'ghaṭaḥ abhidheyaḥ
prameyatvāt' iti prayoge sarvapadābhidheyatvaṃ sādhyaṃ iti
kevalānvayitvamupapadyata iti bhāvaḥ/
///
tarkasaṅgrahaḥ
kevalavyatirekinirūpaṇam
vyatirekamātravyāptikaṃ kevalavyatireki/ yathā pṛthivī
itarebhyo bhidyate gandhavattvāt/ yat itarebhyo na bhidyate na tat
gandhavat yathā jalam/ na ceyaṃ tathā/ tasmāt na tathā iti/ atra yat
gandhavat tat itarabhinnam ityanvayadṛṣṭāntaḥ nāsti,
pṛthivīmātrasya pakṣatvāt/
dīpikā
kavelavyatirekiṇo lakṣaṇamāha - vyatireketi/ tadudāharati -
yatheti/ nanu itarabhedaḥ prasiddho vā na vā/ ādye yatra prasiddhaḥ tatra
hetusattve anvayitvam, asattve asādhāraṇyam/ dvītīye
sādhyajñānābhāvāt kathaṃ tadviśiṣṭānumitiḥ/ viśeṣaṇajñānābhāve
viśiṣṭajñānānadayāt pratiyogijñānābhāvāt
vyatirekavyāptijñānamapi na syāditi cet - na/
jalāditrayodaśānyonyābhāvānāṃ trayodaśasu pratyekaṃ prasiddhānāṃ
melanaṃ pṛthivyāṃ sādhyate/ tatra
trayodaśatvāvacchinnabhedātmakasādhyasyaikādhikaraṇavṛttitvābhāvāt
nānvayitvāsādhāraṇye/ pratyekādhikaraṇaprasiddhyā
sādhyaviśiṣṭānumitiḥ vyatirekavyāptinirūpaṇaṃ ceti/
prakāśikā
mūle
vyatirekamātravyāptikamiti/ niścitavyatirekamātravyāptikamityarthaḥ/
tena 'pṛthivī itarebhyo bhidyate gandhavattvāt' ityādau
anvayavyāptessattve 'pi na lakṣaṇāsaṅgatiḥ/ itadabhedaḥ -
pṛthivītaratvāvacchinnapratiyogitākabhedaḥ/ anvayitvamiti/
anvayasahacāragrahagrāhyavyāptimattvaṃ syādityarthaḥ/ asādhāraṇyamiti/
sapakṣavyāvṛttatvarūpāsādhāraṇalakṣaṇākrāntatvāditi bhāvaḥ/
aprasiddhasādhyake 'pi sādhyaviśeṣaṇakānumitirevetyābhiprāyeṇāha -
sādhyetyādi/ vyatirekavyāptīti/
sādhyābhāvavyāpakābhāvapratiyogitvarūpetyarthaḥ/
pṛthivītarasāmānyabhedo na sādhyate, api tu jalādibhedakṛṭaṃ
sādhyate/ tathā ca toktadoṣāvasara ityāhajalādīti/ jalādīnāṃ ce
trayodaśānyonyābhāvāsteṣāṃ kūṭaṃ sādhyata ityarthaḥ/ samudāyasya
prasiddhyasambhavādāha - pratyekamini/ trayodaśatvāvacchinneti/
anumiteḥ pūrvaṃ niścitasādhyatāvacchedakāvacchinnavato dharmiṇa
evāprasiddhyā na tatra hetoḥ sattvāsattvanibandhane anvayitvāsādhāraṇye
iti samuditārthaḥ/ pratyekaṃ prasiddhau
apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvarūpasamudāyatvaviśiṣṭajñānaṃ sambhavati/
tathā ca viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakanirṇayasya sadbhāvāt
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhyanumitiḥ
vyatirekavyāptijñānaṃ
ca sambhavatītyāha - pratyekādhikaraṇetyādinā/ yadyapi jalādi
caturdaśānyonyābhāvānāṃ caturdaśasu
pratyeka prasiddhānāmiti
rītyā vaktumucitam, tathāpi arthāpatteḥ
pramāṇāntaratvamaṅgīkurvantaṃ prābhākaramākṣeptuṃ
vyatirekavyāpteranumityaṅgatvasya pradarśanīyatayā
tanmatasādhāraṇyena vyatirekavyāptiṃ pradarśayituṃ
jalāditrayodaśetyādikathanam/ na ca tanmate caturdaśānyonyābhāvaḥ
prasiddhāḥ/ abhāvasyādhikaraṇātmakasya tenāṅgīkārāditi dhyeyam/
kecittu - jalamevādiḥ
yeṣāṃ trayodaśānāmiti vigraheṇa jalādipratiyogikānāṃ
caturdaśānāmityarthaḥ/ trayodaśasviti/ jalādītyādiḥ/ uktavigraheṇa
caturdaśasvityarthaḥ/ agre 'pyevaṃ bodhyam ityāhuḥ/
bālapriyā
nanu
vyatirekamātravyāptikaṃ kevalavyatirekītyasya anvayavyāptiśūnyatve
sati vyatirekavyāptimattvaṃ kevalavyatirekiṇo lakṣaṇamityarthaḥ/ tathā
ca 'pṛthivī itarebhyo bhidyate gandhavattvāt' ityatra
kevalavyatirekiṇi vastuto 'nvayavyāpterapi sattvādasambhavaḥ
ityato vyācaṣṭe - niścitavyatireketi/ tathā coktasthale vastutaḥ
anvayavyāpteḥ sattve 'pi sādhyasyāprasiddhyā (ajñānena)
hetuvyāpakasādhyasāmānādhikaraṇyarūpānvayavyāptiniścayo nāsti,
vyatirekavyāptiniścayastvastīti niścitavyatirekamātravyāptikatvasya
sattvāt kevalavyatirekitvamupapadyata iti bhāvaḥ/
yatkiñciditarabhedasya prasiddhatvāt prasiddho na veti vikalpasyaiva
nāvasara ityataḥ vyācaṣṭe -
pṛthivītaratvāvacchinnapratiyogitākabheda iti/ pṛthivītareṣāṃ
sarveṣāṃ bheda ityarthaḥ/ tathā ca yadi pṛthivītareṣāṃ sarveṣāṃ bhedaḥ
kvacit ghaṭādau jñātaḥ tarhi tatra hetusattve
sādhyahetvostatraivānvayasahacāragrahāt
tadgrāhyānvayavyāptimattvamastīti
anvayavyatirekyanumānameva bhavet na kevalavyatireke/ yadi
tatra heturnāsti tarhi hetorniścitasādhyavadavṛttitvena
sapakṣavyāvṛttatvarūpāsādhāraṇahetvābhāvalakṣaṇākrāntatayā
hetorasādhāraṇatvāpattiḥ/ yadi
pṛthivītaratvāvacchinnapratiyogitākabhedarūpaṃ sādhyaṃ na jñātam tarhi
sādhyarūpaviśeṣaṇajñānābhāvāt sādhyaviśiṣṭapakṣajñānarūpā anumitirna
syāt viśiṣṭabuddhau viśeṣaṇajñānasya kāraṇatvāt/ evaṃ
sādhyasyājñātatve sādhyābhāvaghaṭitavyatirekavyāptijñānamapi na syāt/
abhāvabuddhau pratiyogijñānasya kāraṇatvāditi
dīpikāsthaśaṅkāgranthārthaḥ/
nanu
aprasiddhasādhyakasthale sādhyaviśeṣaṇikā pakṣaḥ sādhyavānityākārāna
anumitirmā bhūt viśeṣaṇajñānarūpakāraṇavirahāt/
pṛthivyāmitarabhedaḥ ityākārā sādhyaviśeṣyikā anumitiḥ
bhavitumarhatyevetyāśaṅkyāha - aprasiddhasādhyake 'pīti/
sādhyaviśeṣaṇakānumitireveti/ sādhyaviśeṣaṇakānumitireva jāyata
iti pakṣe viśeṣaṇajñānābhāvāt sā prakṛte na sambhavatīti
dūṣaṇam/ sādhyaviśeṣyakānumitirjāyata iti pakṣe
pratiyogijñānābhāvāt vyatirekavyāptijñānarūpakāraṇābhāvāt na sā
sambhabatīti bhāvo varṇanīyaḥ/ jalādibhedakūṭamiti/ jalādīnāṃ
pṛthivyatiriktānāṃ caturdaśānāṃ pratyekaṃ ye caturdaśa bhedāḥ
tatsamūha ityarthaḥ/ jalādīnāṃ ye trayodaśānyonyābhāvā iti/
nanu jalādyaṣṭadravyāṇāṃ guṇādiṣaṭpadārthānāṃ ca bhedaḥ pṛthivyāṃ
sādhanīyaḥ/ tathā ca jalādicaturdaśānyonyābhāveti vaktavye
trayodaśetyabhidhānamanucitamiti cet-atra
kecit-mīmāṃsakairabhāvasyādhikaraṇātmakatvasvīkāreṇa
atiriktapadārthatvānaṅgīkārāt trayodaśānyonyābhāva iti
tanmatānusāreṇa kathitam/
arthāpatteratiriktapramāṇatvamaṅgīkurvatastān pratyeva
kevalavyatirekyanumānasya pradarśanīyatvāt ityāhuḥ - tanna/
tādṛśatrayodaśānyonyābhāvānāṃ jalādiṣu pratyekaṃ prasiddhānāṃ
tanmate jalādirūpatayā jalādirūpatrayodaśabhedasya pṛthivyāmasattvena
gandhavattvaliṅgena tatsādhanāsambhavāt/ pṛthivīniṣṭhasya
tādṛśatrayodaśabhedasya pṛthivīrūpatayā jalādiṣu pratyekaṃ
prasiddhyabhāvenāprasiddhyā uktarītyā vyatirekavyāptijñānāsambhavena
tatsādhanāsambhavāt/ ataḥ jalāditrayodaśānyonyābhāvānāmityasya
jalamādiryeṣāṃ tu jalādayaḥ, jalādayastrayodaśa jalāditrayodaśa
teṣāmanyonyābhāvā iti vigrahaḥ/ jalāditayatra
atadguṇasaṃvijñāno
bahuvrīhiḥ/ ato
jalādīnāṃ caturdaśānāṃ ye caturdaśa anyonyābhāvāḥ teṣāṃ lābha
iti vyākhyātavyam/ upari prakāśikāyāṃ sarvamidaṃ spaṣṭībhaviṣyati/
vastutastu jalādīnāṃ
caturdaśānāṃ ye bhedāḥ caturdaśa te sarveṃ jalādiṣu na prasiddhāḥ/ tathā
hi - jalabhedaḥ
tejaḥprabhṛtiṣu
trayodaśasu prasiddhaḥ, na tejasi/ evaṃrītyā trayodaśasu prasiddhaḥ yaḥ
ekaikabhedaḥ teṣāṃ melanaṃ pṛthivyāṃ sādhyate/ arthāt
caturdaṃśabhedasamudāyaḥ pṛthivyāṃ sādhyate/ trayodaśatvāvacchedena
prasiddho yaḥ ekaikabhedaḥ tadghaṭitacaturdaśātmakasamudāyaḥ pṛthivyāṃ
sādhyata iti yāvat/ evaṃ ca caturdaśatvaviśiṣṭabhedasya
kutrāpyaprasiddhatvāt nānvayitvaṃ na vā asādhāraṇyam/
sādhyaghaṭakaikābhāvasya trayodaśatvāvacchedena prasiddhatayā
sādhyarūpaviśeṣaṇajñānasattvena sādhyaviśiṣṭānumitirupapadyate/ evaṃ
sādhyātmakapratiyogijñānasattve sādhyābhāvajñānasambhavāt
vyatirekavyāptijñānamapi sulabhamiti nṛsiṃhaśāstriṇaḥ prāhuḥ/
niścitasādhyatāvacchedaketi/ sādhyatāvacchedakaṃ trayodaśatvaṃ
caturdaśatvaṃ vā tadavacchinnāḥ bhedāḥ tadvata ityarthaḥ/ pratyekaṃ
prasiddhāviti/ jalabhedādīnāṃ prasiddhatvāt tatra
apekṣābuddhiviśeṣaviṣayatvātmakaṃ yat caturdaśatvaṃ tajjñānaṃ bhavati/
tena caturdaśatvātmakaṃ yat viśeṣaṇatāvacchedakaṃ tatprakārakaḥ
nirṇayaḥ hame bhedāḥ caturdaśa ityākārakaḥ utpadyate/ tataḥ
caturdaśatvaviśiṣṭabhedavatī pṛthivī ityākārikā
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhinī anumitiḥ sulabhā/
caturdaśatvaviśiṣṭabhedābhāvavyāpakībhūtābhāvapratiyogi
gandhavattvamiti vyatirekavyāptijñānaṃ ca sulabhamiti bhāvaḥ/
vastutastu
kevalavyatirekyanumānasthale sādhyaviśeṣyikaivānumitiḥ/ ataḥ pūrvaṃ
sādhyasyāprasiddhāvapi na kṣatiḥ/ evaṃ pṛthivītarabhedābhāvatvena rūpeṇa
sādhyābhāvasya vyatirekavyāptighaṭakatayā na praveśaḥ, yena
pratiyogyapratisaddhyā abhāvāprasiddheḥ vyatirekavyāptijñānasya
daurlabhyaṃ bhavet/ api tu pṛthivītaratvavyāpakībhūtābhāvapratiyogi
gandhavatī pṛthivī ityeva parāmarśaḥ/ ataḥ dīpikāyāmāśritaḥ
prayāso viphala iti prāhuḥ/ 1pakṣatādīdhityādau spaṣṭametat/
tarkasaṅgrahaḥ
pakṣalakṣaṇam
AnTs_49 saṃdigdhasādhyavān pakṣaḥ / yathā dhūmavattve hetau parvataḥ //
sandigdhasādhyavān pakṣaḥ/ yathā dhūmavattve hetau parvataḥ/
dīpikā
pakṣalakṣaṇamāha -
sandigdheti/ nanu śravaṇānantarabhāvimananasthale avyāptiḥ/ tatra
vedavākyairātmano niścitatvena sandehābhāvāt/ kiṃ ca pratyakṣe 'pi
vahnau yatra icchayā anumitiḥ tatra avyāptiriti cet-na/
uktapakṣatāśrayatvasya pakṣalakṣaṇatvāt/
prakāśikā
mūle
sandigdhasādhyavāniti/ viśeṣyatāsambandhena
sādhyaprakārakasaṃśayaviśiṣṭa ityarthaḥ/ sapakṣalakṣaṇādikamapyevaṃ
pariṣkartavyam/ pakṣalakṣaṇasyāvyāptimāśaṅkte - dīpikāyāṃ nanviti/
saṃśayavighaṭakaśābdabuddhisthale 'vyāptimuktvā pratyakṣasthale 'pi tāmāha -
kiñcati/ ukteti/
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvarūpapakṣatāśrayatvasya
pakṣalakṣaṇatvādityarthaḥ/
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0