તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 181200

એકસમ્બન્ધિજ્ઞાનં અપરસમ્બન્ધિસ્સમારકં ઇતિ રીત્યા દર્શનસ્ય
સ્મૃતિહેતુત્વાદિત્યર્થઃ। કથં વ્યાપ્તિગ્રહ ઇતીતિ।
વ્યભિચારજ્ઞાનદશાયાં ન કશ્ચિદપિ વ્યાપ્તિનિશ્ચયં અભ્યુપૈતીતિ
ભૂયોદર્શનસ્ય વ્યાપ્તિનિશ્ચયહેતુત્વં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ।
ઇદમુપલક્ષણમ્-ભૂયોદર્શનમિત્યસ્ય ભૂયસાં દર્શનાનાં સમાહાર
ઇતિ, ભૂયસાં સાધ્યહેતૂનાં દર્શનમ્, ઇતિ, ભૂયસ્સુ
અધિકરણેષુ દર્શનમિતિ વાર્થંઃ। નાદ્યઃ, એકત્રૈવ સહચારદર્શનધારયા
વ્યાપ્તિનિશ્ચયપ્રસઙ્ગાત્। ન દ્વિતીયતૃતીયૌ, ઽએતદ્રૂપવાન્
એતદ્રસાત્ઽ ઇત્યાદૌ સાધ્યહેત્વોરધિકરણે ચ 1ભૂયસ્ત્વાભાવેન
વ્યાપ્ત્યનિશ્ચયપ્રસઙ્ગાદિત્યપિ બોધ્યમ્। મણિકારસિદ્ધાન્તમવલમ્બ્યાહ
- વ્યભિચારજ્ઞાનવિરહેતિ। વ્યાપ્તિગ્રાહકત્વાદિતિ। વ્યાપ્તિશ્ચ
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્ય-
તાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યાધિકરણવૃત્તિતાવિશિષ્ટહેતુતાવચ્છેદકરૂપૈવ।
સામાનાધિકરણ્યાન્તસ્ય રાસભાદિસાધારણ્યાત્। ધૂમત્વાદેઃ સ્વરૂપતો
વ્યાપ્યતાવચ્છેદકત્વં તાદૃશધૂમત્વત્વાદિરૂપેણ ચ
વ્યાપ્તિત્વમિત્યવચ્છેદ્યાવચ્છેદકયોરૈક્યે ઽપિ ન ક્ષતિઃ। ઇત્થં ચ
સાધ્યતાવચ્છેદકે
તથાવિધપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વરૂપવ્યભિચારગ્રહાભાવો
વિપરીતગ્રહાભાવવિધયા હેતુઃ।
સાધ્યસમાનાદધિકરણવૃત્તિહેતુતાવચ્છેદકાંશગ્રહે તુ
વિશેષણજ્ઞાનવિધયા સામાનાધિકરણ્યજ્ઞાનં હેતુરિતિ રીત્યા
વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવસામાનાધિકરણ્યજ્ઞાનયોઃ વ્યાપ્તિગ્રહહેતુતેતિ
ધ્યેયમ્।
વસ્તુતસ્તુ
હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યમેવ વ્યાપ્તિઃ। ન ચ વ્યાપ્તેઃ
રાસભાદિસાધારણ્યેન પ્રમાત્મકરાસભલિઙ્ગકપરામર્શાત્
ભ્રમાત્મકવહ્ન્યનુમિત્યાપત્તિઃ, પ્રમાત્મકપરામર્શસ્ય
1. ભૂયસ્ત્વાભાવેનેતિ।
તત્ર સાધ્યહેત્વોસ્તદધિકરણસ્ય ચૈકષ્યક્તિત્વેન
બહુતરત્વરૂપાનેકત્વાત્મકભૂયસ્ત્વાભાવેનેત્યર્થઃ।
ભ્રમાત્મકવહ્ન્યનુમિત્યજનકત્વનિયમસત્ત્વેન
ઇષ્ટાપત્તેરયોગાદિતિ વાચ્યમ્। યદ્ધર્માંવચ્છિન્નવ્યાપકત્વં
વ્યાપ્તિઘટકમ્
તદ્ધર્મિતાવચ્છેદકકવ્યાપ્તિપ્રકારકનિશ્ચયસ્યૈવ
અનુમિતિહેતુત્વોપગમેનાદોષાત્। અત એવ વ્યાપ્તિશરીરે
ધૂમત્વાપ્રવેશેન
લાઘવમિતિ દિક્।
શઙ્કાચેતિ। વ્યાભિચારસંશયસ્યાપિ
વ્યાપ્તિગ્રહપ્રતિબન્ધકત્વાનુભવાત્
તત્સાધારણવ્યભિચારજ્ઞાનત્વાવચ્છિન્નાભાવો હેતુરિતિ હૃદયમ્।

તદ્વિરહઃ - વ્યભિચારશઙ્કાવિરહઃ। ક્વચિરિતિ
તર્કાભાવેતરનિખિલકારણસમવધાનસ્થલ ઇત્યર્થઃ। ક્વચિત્
સ્વતસ્સિદ્ધ એવેતિ। ઇતરકારણવિરહસ્થલે
તાદૃશકારણવિરહપ્રયુક્ત એવેત્યર્થઃ। તથા ચ તત્ર તર્કાપેક્ષા
નેતિ ભાવઃ। ધૂમાગ્ન્યોરિતિ। ધૂમાગ્ન્યોર્વ્યાપ્તિગ્રહે ઉત્પત્સ્યમાને
વ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તકઃ કાર્યકારણભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગલક્ષણસ્તર્ક
ઇત્યન્વયઃ। સ ચ તર્કઃ ઽધૂમો યદિ વહ્નિવ્યભિચારી સ્યાત્ તર્હિ
વહ્નિજન્યો ન સ્યાત્ઽ ઇત્યાકારકો બોધ્યઃ।
નનુ
મહાનસીયવહ્નિધૂમયોઃ સન્નિકૃષ્ટત્વેન સહચારગ્રહે ઽપ્યન્યેષાં
વહ્નિધૂમાનામસન્નિકર્ષેણ
સહચારપ્રત્યક્ષાસમ્ભવેન નિખિલધૂમેષુ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષં ન
સમ્ભવતિ। તથા ચ પર્વતીયધૂમદર્શનેન વ્યાપ્તિસ્મરણાસમ્ભવાત્
પરામર્શાનુપપત્તિરિત્યાશયેન આશઙ્કતે - નન્વિતિ।
સકલવહ્નિધૂમેષુ લૌકિકસન્નિકર્ષાભાવે ઽપિ
સામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યાત્મકાલૌકિકસન્નિકર્ષસદ્ભાવાત્
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યત્વેન
નિખિલવહ્નિધૂમસહચારપ્રત્યક્ષસમ્ભવાત્ નિખિલધૂમેષુ વ્યાપ્તિગ્રહઃ
સમ્ભવતિ। એવં ચ પર્વતીયધૂમે ઽપિ વ્યાપ્તેર્ગૃહીતત્વેન ધૂમદર્શનેન
વ્યાપ્તિસ્મરણસમ્ભવાત્ ન પરામર્શાનુપપત્તિરિતિ સમાધત્તે -
વહ્નિત્વધૂમત્વેતિ।
બાલપ્રિયા
યદ્યપિ સ્વસ્યાર્થઃ
અનુમિતિરૂપં પ્રયોજનં યસ્માત્તત્ સ્વાર્થાનુમાનમિતિ બહુષુ
ગ્રન્થેષ્વસ્તિ તથાપિ અનુમિતેરપિ પ્રયોજનં સાધ્યસંશયનિવૃત્તિરિતિ
મત્વા વ્યાચષ્ટે---સ્વસ્યાર્થ ઇતિ। એકસમ્બન્ધિજ્ઞાનમિતિ।
વ્યાપ્ત્યાખ્યસમ્બન્ધસ્ય સમ્બન્ધિનૌ દ્વૌ હેતુઃ સાધ્યશ્ચ। તયોઃ એકસ્ય
સમ્બન્ધિનો હતોઃ દર્શનાત્મકં જ્ઞાનં અપરસ્ય સમ્બન્ધિનઃ સાધ્યસ્ય
સ્મૃતિં જનયતિ, સાધ્યસ્ય સ્મૃતૌ ચ સાધ્યહેત્વોર્વ્યાપ્તિઃ સ્મર્યત
ઇતિ ભાવઃ। વસ્તુતસ્તુ ધૂમદર્શનં
વ્યાપ્તિસ્મૃતિહેતુસંસ્કારોદ્બોધનદ્વારૈવ વ્યાપિતસ્મૃતિં જનયતિ,
ન તુ એકસમ્બન્ધિજ્ઞાનમિતિ વિધયેતિ ધ્યેયમ્।
વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવસહકૃતસહચારજ્ઞાનસ્ય
વ્યાપ્તિગ્રહકારણત્વમુપપાદયિતું વ્યાપ્તિં
પરિષ્કરોતિ---વ્યાપ્તિશ્ચેત્યાદિના। યદ્યપિ પૂર્વં
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં
વ્યાપ્તિરિત્યેવોક્તમ્, તથાપિ તાવન્માત્રે ઉક્તે ઽપર્વતો વહ્નિમાન્
ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર રાસભસ્યાપિ
ધૂમવ્યાપકવહ્ન્યધિકરણપર્વતવૃત્તિતયા
તાદૃશસામાનાધિકરણ્યાક્રાન્તત્વાત્ વહ્નિવ્યાપ્યત્વં પ્રસજ્યેત। અતઃ

હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદક-સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટહેતુતાવચ્છેદકવત્ત્વં વ્યાપ્તિરિતિ
પરિષ્કાર્યમ્। રાસભે વહ્નિસામાનાદધિકરણ્યસત્ત્વે ઽપિ
હેતુતાવચ્છેદકીભૂતધૂમત્વવત્ત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ
ધૂમત્વપર્યન્તં યદિ વ્યાપ્તિઃ તર્હિ ધૂમત્વં વ્યાપ્ત્યવચ્છેદકમિતિ
વ્યવહારઃ કથમુપપદ્યતે અવચ્છેદ્યાયાઃ વ્યાપ્તેઃ ધૂમત્વરૂપતયા ધૂમત્વે
ધૂમત્વસ્યાવચ્છેદકત્વાસમ્ભવાત્। અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવસ્ય
ભેદનિયતત્વાદિતિ વાચ્યમ્। ધૂમત્વત્વેન રૂપેણ ધૂત્વં વ્યાપ્તિઃ
સ્વરૂપતો ધૂમત્વં વ્યાપ્ત્યવચ્છેદકમિત્યદોષાત્1।
એતાદૃશવ્યાપ્તિજ્ઞાને
વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવઃ કથં હેતુઃ? કથં ચ સહચારજ્ઞાનં હેતુરિતિ
ચેત્-શ્રૂયતામ્। સામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટહેતુતાવચ્છેદકમિત્યસ્ય
સમાનાદધિકરણવૃત્તિહેતુતાવચ્છેદકમિત્યર્થઃ। તથા
1. અદોષાદિતિ। યદ્યપિ
ધૂમત્વમેવ વ્યાપ્તિઃ વ્યાપ્યતાવચ્છેદકં ચેતિ
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકયોરૈક્યમ્, તથાપિ ધૂમત્વનિષ્ઠા અવચ્છેદ્યતા
ધૂમત્વત્વાવચ્છિન્ના, અવચ્છેદકતા તુ નિરવચ્છિન્નેતિ
અવચ્છેદ્યતાવચ્છેદકતયોર્ભેદાત્ એકસ્યૈવાવચ્છેદ્યાવછેદકભાવ ઉપપન્ન
એવેત્યર્થઃ।
ચ
ધૂમસમાનાદધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકવહ્નિત્વાવચ્છિન્ન
- વહ્ન્યધિકરણવૃત્તિધૂમવૃત્તિધૂમત્વવાન્ ધૂમ ઇતિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય
આકારઃ।
ધૂમસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકવહ્નિત્વાવચ્છિન્નસમાનાધિકરણધૂમવૃત્તિધૂમત્વવાન્
ધૂમ ઇતિ વ્યભિચારજ્ઞાનસ્ય આકારઃ। વ્યાપ્તિજ્ઞાને સાધ્યતાવચ્છેદકે
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં ભાસતે, વ્યભિચારજ્ઞોન તુ
સાધ્યતાવચ્છેદકે
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં ભાસતે, વ્યભિચારજ્ઞાને તુ
સાધ્યતાવચ્છેદકે પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વં ભાસતે। તત્ર
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાવગાહિવ્યાપ્તિજ્ઞાનં પ્રતિ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વાવગાહિવ્યભિચારજ્ઞાનં તદ્વત્તાબુદ્ધૌ
તદભાવવત્તાજ્ઞાનવિધયા પ્રતિબન્ધકમિતિ વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવઃ
પ્રતિબન્ધકાભાવવિધયા પ્રતિબન્ધકમિતિ વ્યભિચારજ્ઞાનાભાવઃ
પ્રતિબન્ધકાભાવવિધયા વ્યાપ્તિજ્ઞાનં પ્રતિ હેતુઃ।
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટહેતુવૃત્તિહેતુતાવચ્છેદકમિત્યંશો ઽપિ
વ્યાપ્તિજ્ઞાને ભાસતે। સાધ્યસામાનાધિકરણ્યગ્રહ એવ
સહચારગ્રહ
ઇત્યુચ્યતે। તાદૃશસહચારગ્રહઃ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટો
હેતુરિતિજ્ઞાનંપ્રતિ વિશિષ્ટબુદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનં કારણમિતિ રીત્યા
હેતુરિતિ। 1અધિકમસ્મદીયપઞ્ચલક્ષણીવ્યાખ્યાયાં બાલબોધિન્યાં

દ્રષ્ટવ્યમ્। સાધ્યાધિકરણવૃત્તિતાવિશિષ્ટેતિ। હેતુતાવચ્છેદકે
સાધ્યાધિકરણવૃત્તિતાવૈશિષ્ટ્યં ચ સામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન।
ધૂમત્વસ્ય
વહ્ન્યધિકરણવૃત્તિત્વસ્ય ચ એકત્ર ધૂમે સત્ત્વાત્।
સાધ્યાધિકરણવૃત્તિહેતુનિષ્ઠહેતુતાવચ્છેદકરૂપેતિ તુ
ફલિતોર્ઽથઃ। વિપરીતગ્રહાભાવવિધયેતિ।
તદભાવવત્તાજ્ઞાનાભાવત્વેનેત્યર્થઃ। અત્ર તદ્વત્તાબુદ્ધિઃ
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વવત્ સાધ્યતાવચ્છેદકમિતિ બુદ્ધિઃ।
તદભાવવત્તાજ્ઞાનં પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાભાવવત્ અર્થાત્
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં સાધ્યતાવચ્છેદકમિતિ બુદ્ધિઃ।
1. નનુ વિશિષ્ટબુદ્ધૌ
વિશેષણવિષયકજ્ઞાનસ્યૈવ હેતુતયા સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટો
હેતુરિતિ બુદ્ધિ પ્રતિ સાધ્યસામાનાધિકરણ્યજ્ઞાનમેવ હેતુઃ, ન તુ
સાધ્યસામાનાધિકરણ્યવિશિષ્ટો હેતુરિત્યાકારકં સહચારજ્ઞાનમપિ,
હેતુવિષયકતાયાઃ વિશિષ્ટબુદ્ધિકારણતાવચ્છેદકકોટાવપ્રવેશાત્
ઇત્યત આહ-અધિકમિતિ। અયં ભાવઃ---
સાધ્યસામાનાદધિકરણ્યવિશિષ્ટહેતુવિશિષ્ટં
હેતુતાવચ્છેદકમિત્યાકારકં વ્યાપ્તિજ્ઞાનમ્હેતુતાવચ્છદકે
હેતુવૈશિષ્ટ્યં ચાધેયતાસમ્બન્ધેન। તાદૃશવ્યાપ્તિજ્ઞાનં પ્રતિ વિશિષ્ટ
વૈશિષ્ટ્યાવગાહિબુદ્ધૌ વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકજ્ઞાનવિધયા
સામાનાદધિકરણ્યરૂપસહચારગ્રહો હેતુરિતિ।
સાધ્યસામાનાદધિકરણ્યં વ્યાપ્તિઃ ઇતિ મૂલવિરોધો મા
ભૂદિત્યાશયેનાહ - વસ્તુનસ્ત્વિતિ। ન ચેતિ।
ધૂમવ્યાપકવહ્નિસામાનાધિકરણ્યરૂપાયાઃ વ્યાપ્તેઃ રાસભે ઽપિ
વર્તમાનતયા ધૂમવ્યાપકવહ્નિસામાનાધિકરણરાસભવાન્ પર્વત
ઇત્યાકારકસ્ય પરામર્શસ્ય પ્રમાત્મકતયા તતો ઽપિ
ભ્રમાત્મકરાસભલિઙ્ગકવહ્ન્યનુમિત્યાપત્તિઃ ઇત્યર્થઃ। યદ્યપિ
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતેઃ પ્રમાત્વાત્ કથમાપાદ્યમાનાયાઃ અનુમિતેર્ભ્રમત્વમ્
ઇત્યાશઙ્કા ભવતિ, તથાપિ 1વ્યાપ્યલિઙ્ગકાનુમિતેરેવ પ્રમાત્વં
ન ત્વવ્યાપ્યલિઙ્ગકાનુમિતેરિત્યાશયેનૈવમુક્તમિતિ ધ્યેયમ્।
સમાધત્તેયદ્ધર્માવચ્છિન્નેતિ। ધૂમત્વાવચ્છિન્નવ્યાપકત્વં વ્યાપ્તિઘટકમ્,
અતઃ ધતઃ ધૂમત્વધર્મિતાવચ્છેદકકઃ વ્યાપ્તિપ્રકારકઃ નિશ્ચયઃ
ધૂમવ્યાપકવહ્નિસમાનાધિકરણધૂમવાન્ પર્વત ઇતિ નિશ્ચય એવ
પર્વતો વહ્નિમાનિત્યનુમિતિહેતુઃ,
ધૂમવ્યાપકવહ્નિસમાનાધિકરણરાસભવાનિતિ પરામર્શસ્તુ
રાસભત્વધર્મિતાવચ્છેદકકઃ વ્યાપ્તિપ્રકારક ઇતિ ન
તસ્યાનુમિતિહેતુત્વમિતિ ભાવઃ। અત એવેતિ।
વ્યાપકતાપ્રવિષ્ટહેતુતાવચ્છેદકધર્મિતાવચ્છેદકકસામાનાધિકરણ્યપ્રકારકનિશ્ચયસ્યાનુમિતિહેતુત્વં
સ્વીકૃત્ય પ્રમાત્મકરાસભલિઙ્ગકપરામર્શાત્ ભ્રમાત્મકવહ્ન્યનુમિતેઃ

વારણેન વ્યાપ્તે રાસભાદિસાધારણ્યે ઽપિ ક્ષતિવિરહાદેવેત્યર્થઃ।
સામાન્યલક્ષણેત્યાદિ।
સામાન્યં લક્ષણં સ્વરૂપં યસ્યાઃ સા સામાન્યલક્ષણા પ્રત્યાસત્તિઃ
સન્નિકર્ષઃ। વહ્નિત્વધૂમત્વાત્મકસંનિકર્ષેણ
તદાશ્રયસકલવન્હિધૂમાનાં પ્રત્યક્ષે સતિ
વન્હિત્વાવચ્છિન્નનિરૂપિતસામાનાધિકરણ્યત્વેન રૂપેણ
સકલધૂમનિષ્ઠાનાં સકલવન્હિસામાનાધિકરણ્યાનામપિ ગ્રહાત્
પર્વતીયધૂમનિષ્ઠં પર્વતીયવહ્નિસામાનાધિકરણ્યમપિ પૂર્વં
પ્રત્યક્ષિતમ્। અતઃ ધૂમદર્શનેન
પર્વતીયધૂમનિષ્ઠપર્વતીયવહ્નિસામાનાધિકરણ્યરૂપવ્યાપ્તેઃ સ્મરણં
ભવિતુમર્હતીતિ ભાવઃ। એતેન
1. વ્યાપ્યલિઙ્ગકત્વં
ચ વ્યાપ્યં યલ્લિંઙ્ગં તદ્વિષયકજ્ઞાનજન્યત્વમ્ અનુમિતેર્ભ્રમત્વં
વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય ભ્રમત્વાત્ ભવતિ। વ્યાપ્તે રાસભસાધારણ્યે ચ
વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય રાસભધર્મિકસ્ય પ્રમાત્વાત્ તજ્જન્યવહ્ન્યનુમિતેરપિ
પ્રમાત્વમેવ સ્યાત્ ન તુ
ભ્રમત્વમિતિ ભાવઃ।
વહ્નિત્વધૂમત્વરૂપસામાન્યલક્ષણયા
સકલવહ્નિધૂમાનામુપસ્થિતાવપિ વહ્નિસામાનાદધિકરણ્યરૂપાયાઃ
વ્યાપ્તેઃ પ્રત્યેકવિશ્રાન્તતયા પૂર્વં મહાનસે
મહાનસીયધૂનિષ્ઠસામાનાધિકરણ્યસ્ય ગૃહીતત્વે ઽપિ
પર્વતીયધૂમનિષ્ઠસામાનાદધિકરણ્યસ્યાગ્રહણાત્ કથં
તત્સ્મૃતિરિતિશઙ્કા પરાસ્તા।
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નસામાનાધિકરણ્યત્વાત્મકસામાન્યલક્ષણપ્રત્યાસત્ત્યાપર્વતીયધૂનિષ્ઠસામાનાધિકરણ્યસ્યાપિ
ગ્રહસમ્ભવાત્।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પરાર્થાનુમાનનિરૂપણમ્
યત્તુ સ્વયમેવ
ધૂમાદગ્નિમનુમાય પરપ્રતિપત્ત્યર્થં પઞ્ચાવયવવાક્યં પ્રયુઙ્ક્તે
તત્પરાર્થાનુમાનમ્।
દીપિકા
પરાર્થાનુમાનમાહ - યત્ત્વિતિ। યચ્છબ્દસ્ય
ઽતત્પરાર્થાનુમાનમ્ઽ ઇતિ તચ્છબ્દેનાન્વયઃ।
પ્રકાશિકા
યદ્યપિ
પરાર્થાનુમાનશબ્દસ્ય પરસ્ય મધ્યસ્થસ્ય અર્થઃ પ્રયોજનં
સાધ્યાનુમિતિરૂપં યસ્માત્ ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
પરસમવેતાનુમિતિકરણલિઙ્ગપરામર્શોર્ઽથઃ। અત એવ
ઽસ્વર્થાનુમિતિપરાર્થાનુમિત્યોઃ લિઙ્ગપરામર્શ એવ કરણમ્ઽ

ઇત્યાદ્યગ્રિમમૂલં સાધુ સઙ્ગચ્છતે, તથાપિ પરાર્થાનુમાનપ્રયોજકે
પઞ્ચાવયવવાક્યે પરાર્થાનુમાનશબ્દસ્ય ઔપચારિકઃ પ્રયોગ ઇતિ
મનસિ કૃત્વા મૂલમવતારયતિ - પરાર્થાનુમાનમાહેતિ।
બાલપ્રિયા
પરસ્ય
મધ્યસ્થસ્યેતિ। યદ્યપિ પરશબ્દઃ અન્યપરઃ, તથા
ચાન્યસમવેતાનુમિતિકરણમિત્યેવ સ્વરસતઃ પરાર્થાનુમાનશબ્દાર્થઃ।
તથાપિ ન્યાયરૂપસ્ય પરાર્થાનુમાનસ્ય વાદાદિકથાયામેવ પ્રાયશ
ઉપયોગાત્ તત્ર પરશબ્દસ્ય અન્યપ્રતિવાદિપરત્વે તસ્ય બાધજ્ઞાનસત્ત્વેન
બાદ્યુક્તન્યાયાત્ અપ્રામાણ્યશઙ્કારહિતા અનુમિતિર્ન જાયતે, મધ્યસ્થસ્ય
તુ પક્ષદ્વયે ઽપ્યાગ્રહરહિતસ્ય અનુમિતિર્ભવિતુમર્હતીત્યાશયેનૈવં
વ્યાખ્યાનં કૃતમ્।
પરાર્થાનુમાનપ્રયોજક ઇતિ। પરાર્થાનુમાનસ્ય
પરસમવેતાનુમિતિકરણસ્ય લિઙ્ગપરામર્શસ્ય, પ્રયોજકે પરમ્પરયા
કારણભૂતે પઞ્ચાવયવકમહાવાક્યરૂપે ન્યાયે। ઔપચારિકઃ
લાક્ષણિકઃ। કારણે કાર્યોપચારઃ પરાર્થાનુમાનશબ્દ ઇતિ યાવત્।
કથં લિઙ્ગપરામર્શરૂપપરાર્થાનુમાનપ્રયોજકત્વં ન્યાયસ્યેતિ ચેત્
- ઇત્થમ્। પ્રતિજ્ઞાદિભિઃ પઞ્ચભિર્વાક્યૈઃ પ્રથમતઃ 2તત્તદ્વાક્યાર્થબોધઃ
જાયતે। તર્ત એકવાક્યતામાપન્નૈઃ
પઞ્ચભિર્વાક્યૈરેકમહાવાક્યાર્થબોધો જાયતે। તતઃ તત્સહકૃતેન
મનસા લિઙ્ગપરામર્શોં જાયતે, તતો ઽનુમિતિઃ ઇત્યેવં
અનુમિતિજનકલિઙ્ગપરામર્શજનકમહાવાક્યાર્થબોધજનકતયા
પરાર્થાનુમાનપ્રયોજકત્વં પઞ્ચાવયવવાક્યાત્મકન્યાયસ્યેતિ।
મહાવાક્યાર્થબોધસ્ય આકારસ્તુ -
3ધૂમજ્ઞાનજ્ઞાપ્યવહ્નિમત્પર્વતાભિન્નધૂમવદ્ધૂમવ્યાપકવહ્નિમદભિ ન્નવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવદભિન્નઃ
પર્વતઃ અબાધિતાસત્પ્રતિપક્ષિતધૂમજ્ઞાનજ્ઞાપ્યવહ્નિમત્પર્વતાભિન્નઃ
ઇતિ।
॥।
1. કારણં ન્યાયઃ કાર્યં
લિઙ્ગપરામર્શઃ। કાર્યભૂતલિઙ્ગપરામર્શવાચકસ્ય
પરાર્થાનુમાનશબ્દસ્ય કાર્યે લિઙ્ગિપરામર્શે લક્ષણયા પ્રયોગ
ઇત્યર્થઃ।
2. ઽપર્વતઃ
વહ્નિમદભિન્નઃઽ ઽધૂમનિષ્ઠં જ્ઞાપકત્વમ્ઽ ઇત્યાદ્યાકારકાઃ
પ્રતિજ્ઞાદિપ્રત્યેકવાક્યાર્થવિષયકાઃ પઞ્ચ બોધાઃ જાયન્તે।
3.
ધૂમજ્ઞાનજ્ઞાપ્યેત્યાદિ। ઉપનયાર્થે
હેત્વર્થાન્વિતપ્રતિજ્ઞાર્થોદાહરણાર્થયોરુદ્દેશ્યતાવચ્છેદકતયા
નિગમનાર્થસ્ય વ વિધેયતયા અન્વયાત્
ઉદાહરણઘટકયત્તત્પદયોર્દૃષ્ટાન્તબોધકસ્ય ચ

તાત્પર્યગ્રાહકતયોપયોગસ્ય સ્વીકારાત્ ઉક્તવિધો
મહાવાક્યાર્થબોધો
લભ્યતે। તથા હિ - ધૂમાદિતિ પઞ્ચમ્યન્તાર્થઃ
ધૂમજ્ઞાનનિરૂપિતજ્ઞાપ્યત્વમ્। તસ્યાશ્રયતાસમ્બન્ધેન
પ્રતિજ્ઞાઘટકવહ્નિપદાર્થે વહ્નાવન્વયઃ। વહ્નિમત્પદાર્થસ્યાભેદેન
પર્વતપદાર્થે તસ્યાભેદસમ્બન્ધેન ઉપનયઘટકેદપદાર્થે પર્વતે ઽન્વયઃ।
ઉદાહરણે વહ્નિપદસ્ય ધૂમવ્યાપકવહ્નૌ લક્ષણા।
યત્પદતત્પદયથામહાનસપદાનાં તાત્પર્યગ્રાહકતા। ધૂમવતઃ અભેદેન
ધૂમવ્યાપકવહ્નિમત્યન્વયઃ। તસ્યચાભેદેન
ઉપનયસ્થેદમ્પદાર્થે ઽન્વયઃ। અબાધિતાસત્પ્રતિપક્ષિતધૂમજ્ઞાનજ્ઞાપ્ય
વહૃનિમાન્ નિગમનાર્થઃ, તસ્યાભેદસમ્બન્ધેન
ઉપનયસ્થેદમ્પદાર્થે ઽન્વયઃ। ઉપનયવાક્યર્થસ્તુ વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવદભિન્નઃ
પર્વતઃ, તથાશબ્દસ્ય વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવદર્થકત્વાત્ ઇદમ્પદસ્ય
પર્વતાર્થકત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
ન્યાયાવયવનિરૂપણમ્
યથા પર્વતો
વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાત્, યો યો ધૂમવાન્ સો ઽગ્નિમાન્ યથા
મહાનસઃ, તથા ચ અયમ્, તસ્માત્ તથા ઇતિ। અનેન વાક્યેન
પ્રતિપાદિતાત્ લિઙ્ગાત્ પરો ઽપ્યગ્નિં પ્રતિપદ્યતે।
અન્ત્સ્_46 પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમાનિ પઞ્ચાવયવઃ । પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા । ધૂમવત્ત્વાદ્ ઇતિ હેતુઃ । યો યો ધૂમવાન્ સ સોઽગ્નિમાન્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ ઉદાહરણમ્ । તથા ચાયમ્ ઇતિ ઉપનયઃ । તસ્માત્ તથેતિ નિગમનમ્ ॥
પ્રતિજ્ઞાહેતૂદાહરણોપનયનિગમનાનિ પઞ્ચાવયવાઃ। પર્વતો
વહ્નિમાન્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા। ધૂમવત્ત્વાત્ ઇતિ હેતુઃ। યો યો
ધૂમવાન્ સો ઽગ્નિમાન્ યથા મહાનસ ઇત્યુદાહરણમ્। તથા ચાયં
ઇત્યુપનયઃ। તસ્માત્ તથેતિ નિગમનમ્।
દીપિકા
પઞ્ચાવયવવાક્યમુદાહરતિ - યથેતિ। અવયવસ્વરૂપમાહ -
પ્રતિજ્ઞેતિ। ઉદાહૃતવાક્યે પ્રતિજ્ઞાદિવિભાગમાહ - પર્વતો
વહ્નિમાનિતિ। સાધ્યવત્તયા પક્ષવચનમ્ પ્રતિજ્ઞા। પઞ્ચમ્યન્તં
લિઙ્ગપ્રતિપાદકં હેતુઃ। વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકમ્ ઉદાહરણમ્।
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટલિઙ્ગપ્રતિપાદકં વચનં ઉપનયઃ। હેતુસાધ્યવત્તયા
પક્ષપ્રતિપાદકં વચનં નિગમનમ્। અબાધિતત્વાદિકં
નિગમનપ્રયોજનમ્।
પ્રકાશિકા
પઞ્ચાવયવવાક્યં
ઇત્યનેન પઞ્ચ અવયવા યસ્ય વાક્યસ્ય ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવપઞ્ચકસમુદાયત્વં ન્યાયલક્ષણં બોધ્યમ્। અનેન
પ્રતિપાદિતાલ્લિઙ્ગાદિતિ મૂલસ્ય
પ્રતિજ્ઞાદ્યવયવપઞ્ચકસમુદાયપ્રયોજ્યલિઙ્ગપરામર્શાદિત્યર્થઃ।
સાધ્યવત્તયા પક્ષવચનમિતિ।

સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-સાધ્યપ્રકારક-પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-પક્ષવિશેષ્યકબોધજનકવાક્યમિત્યર્થઃ।
ઉદાહરણાત્ હેતુવિશિષ્ટે સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનમ્,
ન પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટે, ઉપનયાચ્ચ પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટે
હેતુતાવચ્છેકવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યજ્ઞાનમ્, ન તુ
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાનમિતિ તયોર્નિરાસઃ।
વાક્યપદસ્ય ન્યાયાવયવવાક્યપરત્વાત્ ન્યાયબહિર્ભૂતવાક્યવ્યુદાસઃ।
એવમગ્રે ઽપિ। ઽઅયં ન દણ્ડાત્ તદ્દણ્ડસંયોગાજન્યદ્રવયત્વાત્ઽ
ઇત્યાદૌ પ્રતિજ્ઞાયાં પઞ્ચમ્યન્તત્વસ્ય સત્ત્વાત્ અતિવ્યાપ્તેર્વારણાય
લિઙ્ગપ્રતિપાદકમિતિ। હેતુપ્રતિપાદકમિત્યર્થઃ।
વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકમિતિ। પ્રકૃતહેતુમતિ
પ્રકૃતહેતુવ્યાપકસાધ્યબોધકવાક્યમિત્યર્થઃ। કથમુદાહરણસ્ય
વ્યાપકત્વબોધકતેતિ ચેત્ - ઇત્થમ્, સાધ્યપદસ્ય
હેતુવ્યાપકત્વવિશિષ્ટે સાધ્યે નિરૂઢલક્ષણયા। ન ચ દ્વિરુક્તયત્પદસ્ય
વૈયર્થ્યમિતિ શઙ્ક્યમ્, તાદૃશતાત્પર્યગ્રાહકતયા સાર્થક્યાત્। અથ વા
પ્રથમયત્પદાર્થે મહાનસે દ્વિતીયયત્પદાર્થે મહાનસાન્યસ્મિન્
પ્રકૃતહેતુમત્વસ્ય, પ્રથમતત્પદાર્થે મહાનસે દ્વિતીયતત્પદાર્થે
મહાનસાન્યસ્મિન્ સાધ્યસ્ય ચ શાબ્દબોધે જાતે ઉત્તરકાલે
વ્યાપકતાબોધો માનસઃ। તથા ચ
વ્યાપ્તિપ્રતિપત્તિપરત્ત્વમુદાહરણસ્યાક્ષતમિતિ ન કશ્ચિદ્દોષ ઇતિ
દિક્। વ્યાપ્તિવિશિંષ્ટલિઙ્ગપ્રતિપાદકમિતિ।
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવિશેષ્યકપ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્યહેતુપ્રકારકબોધજનકવાક્યમિત્યર્થઃ।
ઽપક્ષધર્મતાજ્ઞાનાર્થમ્ ઉપનયઃઽ ઇતિ પાઠે તુ ઽપ્રયુજ્યતઽ ઇતિ
શેષપૂરણેન પ્રદર્શિતાર્થ એવ યથાકથઞ્ચિત્ સઙ્ગમનીયઃ।
હેતુસાધ્યવત્તયાપક્ષપ્રતિપાદકં વચનમિતિ।
હેતુજ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વવિશિષ્ટસાધ્યવદ્વિષયકબોધજનકવાક્યમિત્યર્થઃ।
ઉત્તરકાલમબાધિતાસત્પ્રતિપક્ષિતત્વવિષયકબોધો માનસો દ્રષ્ટવ્યઃ।
બાલપ્રિયા
પ્રતિજ્ઞાલક્ષણં
પરિષ્કૃતમાહ - સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નેત્યાદિ। પર્વતો વન્હિમાન્
ઇત્યાકારકબોધસ્ય
પક્ષતાવચ્છેદકીભૂતપર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વાત્
સાધ્યતાવચ્છેદકીભૂતવહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વાચ્ચ તાદૃશબોધજનકે
પર્વતો વહ્નિમાનિતિ વાક્યે લક્ષણસમન્વયઃ।
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વાનિવેશે ઽયો યો ધૂમવાન્
સો ઽગ્નિમાન્ઽ ઇત્યુદાહરણે ઽસો ઽગ્નિમાન્ઽ ઇતિ ભાગાત્
ઽધૂમવન્ વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યાકારકબોધસ્ય જાયમાનતયા તસ્ય
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વેન તાદૃશબોધજનકે
ઉદાહરણવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
પક્ષતાવચ્છેદકાવિચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વનિવેશે તુ ઉક્તબોધસ્ય
ધૂમવત્ત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વે ઽપિ

પર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વાભાવાત્ ન દોષઃ।
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વમનિવેશ્ય
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યકબોધજનકત્વમિત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ
ઽતથા ચાયમ્ઽ ઇત્યુપનયવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તજ્જન્યસ્ય
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ પર્વતઃઽ ઇત્યાકારકસ્ય
પર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વાત્।
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વનિવેશે તુ તસ્ય
ધૂમત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વેન વહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વાભાવાત્ ન
દોષઃ। એવં
પક્ષવિશેષ્યકત્વમાત્રોક્તૌ ઽદ્રવ્યં વહ્નિમત્ઽ ઇતિ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વનિવેશઃ। ઽપર્વતો
દ્રવ્યવાન્ઽ દૈતિ વાક્યે અતિવ્યાપ્તિવારણાય
સાધ્યવિશેષ્યકેત્યનુકત્વા
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવિશેષ્યકેત્યુક્તમ્। ઽપર્વતો દ્રવ્યવાન્,
દ્રવ્યં વહ્નિમચ્ચઽ ઇતિ વાક્યજન્યસમૂહાલમ્બનબોધસ્યાપિ
પર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકત્વાત્ વહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકત્વાચ્ચ
તાદૃશવાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
વિશેષ્યનાપ્રકારતયોર્નિરૂપ્યનિરૂપકભાવં નિવેશ્ય
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપક્ષનિષ્ઠવિશેષ્યતાશાલિબોધજનકં
વાક્યં પ્રતિજ્ઞેતિ
વક્તવ્યમ્।
ન્યાયબહિર્ભૂતેતિ। પઞ્ચાવયવકન્યાયાનન્તર્ગતસ્ય ઉદાસીનસ્ય
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ વાક્યસ્ય નિરાસઃ। એવમગ્રે ઽપીતિ।
હેત્વાદિલક્ષણઘટકવાક્યપદં
ન્યાયાવયવરૂપવાક્યપરમિતિન્યાયબહિર્ભૂતે
હેત્વાદિવાક્યસમાનાકારે વાક્યે નાતિવ્યાપ્તિરિતિ જ્ઞેયમિત્યર્થઃ।
પઞ્ચમ્યન્તં લિઙ્ગપ્રતિપાદકં હેતુરિતિ દીપિકા। પઞ્ચમ્યન્તત્વે સતિ
લિઙ્ગવિષયકબોધજનકત્વે સતિ વાક્યત્વમિતિ તદર્થઃ। અસ્તિ ચ
ધૂમાદિતિ ભાગસ્ય તથાત્વમિતિ લક્ષણસમન્વયઃ। પઞ્ચમ્યન્તત્વે
સતીત્યનુપાદાને ઉદાહરણાદિત્રિષ્વતિવ્યાપ્તિઃ। તેષામપિ
લિઙ્ગબોધકત્વાત્। અતઃ પઞ્ચમ્યન્તત્વે સતીત્યુક્તમ્। ઽઅયં ન દણ્ડાત્
તદ્દણ્ડસંયોગાજન્યદ્રવ્યત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ ઽઅયં ન દણ્ડાત્ઽ ઇતિ
પ્રતિજ્ઞાયામપિ પઞ્ચમ્યન્તત્વસત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાત
લિઙ્ગબોધકત્વે સતીત્યુક્તમ્।
પ્રકૃતસાધ્યાનુમિતિહેતુલિઙ્ગબોધકત્વં તદર્થ ઇતિ ન દોષઃ।
વાક્યપદસ્ય ન્યાયાવયવત્વપરતયા નિગમનાવયવે તસ્માદિતિ ભાગે
નાતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્ય ભાગસ્ય ન્યાયાવયવનિગમનાવયવત્વે ઽપિ
ન્યાયાવયવત્વાસ્વીકારાત્। ન ચૈવં સતિ ઽઅયં ન દણ્ડાત્ઽ ઇતિ
પ્રતિજ્ઞાન્તર્ગતસ્ય દણ્ડાદિતિભાગસ્ય પ્રતિજ્ઞાવયવત્વે ઽપિ
ન્યાયાવયવત્વાભાવાદેવ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ લિઙ્ગપ્રતિપાદકમિતિ

વિશેષણં વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્। તર્હિ ન્યાયાવયવપ્રતિજ્ઞાવયવસ્યાપિ
ન્યાયાવયવત્વાદતિવ્યાપ્તિપ્રસક્તેઃ। ન ચ તર્હિ નિગમનાવયવે
તસ્માદિતિ ભાગે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્। પઞ્ચમ્યન્તત્વમિત્યનેન
પ્રકૃતપક્ષવિશેષણતાપન્નસાધ્યાન્વિતસ્વાર્થબોધકપઞ્ચમ્યન્તત્વસ્ય
વિવક્ષિતત્વેનાદોષાદિત્યાશયાત્। નનુ
ઽવ્યાપ્તિપ્રતિપાદકમુદાહરણમ્ઽ ઇતિ દીપિકાતઃ
વ્યાપ્તિવિષયકબોધજનકવાક્યત્વમુદાહરણસ્ય લક્ષણમિત્યવગમ્યતે।
તચ્ચ ઉપનયનિગમનયોરતિવ્યાપ્તમ્। તયોરપિ
વ્યાપ્તિપ્રતિપાદકત્વાત્। ઉપનયઘટકતથાપદસ્ય
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનિત્યર્થકત્વાત્ નિગમનઘટકતસ્માદિતિશબ્દસ્ય
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવત્ત્વાત્ ઇત્યર્થકત્વાત્ ઇત્યાશઙ્ક્ય વ્યાચષ્ટે -
પ્રકૃતહેતુમતીતિ। ઽયો યો ધૂમવાન્ સ સો ઽગ્નિમાન્ઽ
ઇત્યુદાહરણે અગ્નિપદસ્ય ધૂમવ્યાપકવહ્નૌ લક્ષણા, વીપ્સિતયત્પદં
તત્પદં ચ લક્ષણાતાત્પર્યગ્રાહકમ્। તથા ચ ધૂમવાન્
ધૂમવ્યાપકવહ્નિમાનિત્યર્થઃ। તેન
પ્રકૃતહેતુમદ્વિશેષ્યકપ્રકૃતહેતુવ્યાપકસાધ્યપ્રકારકબોધજનકવાક્યત્વમુદાહરણસ્ય
લક્ષણમિતિ લભ્યતે। ઉપનયનિગમનયોઃ ઈદૃશલક્ષણાભાવાત્
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। નન્વેવમપિ ઽધૂમવાન્
ધૂમવ્યાપકવહ્નિમાન્ઽ ઇત્યાદિવાક્યાનાંમપ્યુદાહરણત્વાપત્તિઃ। ન
ચેષ્ટાપત્તિઃ। કથકસમ્પ્રદાયવિરોધાત્ ઇત્યત આહ - દિગિતિ।
વીપ્સિત યત્પદોત્તરહેતુતાવચ્છેદકવિશિષ્ટહેતુમદ્બોધકપદ -
તત્પદોત્તરસાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસાધ્યવદ્બોધકપદસમુદાયત્વમેવ
ઉદાહરણત્વં વિવક્ષિતમ્। અતો ન દોષ ઇતિ ભાવઃ। આધિકમન્યત્ર।
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટેત્યાદિ। વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનિતિ
વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવિશેષ્યકત્વનિવેશઃ।
પર્વતો ધૂમવાનિતિ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
પ્રકૃતસાધ્યવ્યાપ્યત્વનિવેશઃ।
પ્રકૃતસાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપ્તિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતહેતુનિષ્ઠપ્રકારતાશાલિબોધજનકવાક્યમિત્યર્થઃ।
તેન ઽપર્વતો ધૂમવાન્ઽ ઇતિ વાક્યસ્યાપિ વસ્તુતો વહ્નિવ્યાપ્યો
યો ધૂમસ્તત્પ્રકારકત્વાદતિવ્યાપ્તિરિતિશઙ્કાયાઃ નાવસરઃ।
હેતસાધ્યવત્તયા પક્ષપ્રતિપાદકમિતિ દીપિકાગ્રન્થાત્ હેતુમત્તયા
સાધ્યવત્તયા ચ પક્ષપ્રતિપાદકત્વં નિગમનસ્ય લક્ષણમિત્યવગમ્યતે। તથા
સતિ નિગમને ઽસમ્ભવઃ। ઽતસ્માત્ તથાઽ ઇતિ નિગમનવાક્યસ્ય
સાધ્યવત્તયા પક્ષબોધકત્વે ઽપિ હેતુમત્તયા પક્ષબોધકત્વાભાવાત્।
પઞ્ચમ્યર્થસ્ય સાધ્યે ઽન્વયેન પક્ષે ઽન્વયાભાવાત્। એવં ઽધૂમવાન્
વહ્નિમાશ્ચ પર્વતઃઽ ઇતિ વાક્યે ઽતિવ્યાપ્તિશ્ચ। અતો વ્યાચષ્ટે -
હેતુજ્ઞાનેતિ। પઞ્ચમ્યાઃ જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વમર્થઃ। જ્ઞાને
પ્રકૃત્યર્થસ્ય હેતોઃ
વિષયતાસમ્બન્ધેનાન્વયઃ। તથાશબ્દસ્ય સાધ્યવાનિત્યર્થઃ। સાધ્યે
પઞ્ચમ્યર્થસ્ય જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વસ્યાશ્રયતયાન્વયઃ। તથા ચ

હેતુવિષયકજ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વાશ્રયસાધ્યવાન્ પક્ષ ઇત્યાકારકબોધઃ
નિગમનાત્ જાયત ઇતિ નિગમનવાક્યે લક્ષણસમન્વયઃ।
અબાધિતત્વાદિકં નિગમનપ્રયોજનમિતિ કથમ્? નિગમનવાક્યાત્
અબાધિતત્વાસત્પ્રતિપક્ષિતત્વયોરપ્રતિપક્ષિતત્વયોરપ્રતિપત્તેરિત્યાશઙ્ક્યાહ
- ઉત્તરકાલમિતિ। તથા ચ પૂર્વોક્તરીત્યા શાબ્દબોધાનન્તરં અયં
હેતુરબાધિતઃ અસત્પ્રતિપક્ષશ્ચેતિ માનસં જ્ઞાનમુત્પદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અન્ત્સ્_47 સ્વાર્થાનુમિતિપરાર્થાનુમિત્યોર્ લિઙ્ગપરામર્શ એવ કરણમ્ । તસ્માલ્ લિઙ્ગપરામર્શાઽનુમાનમ્ ॥
સ્વાર્થાનુમિતિપરાર્થાનુમિત્યોઃ લિઙ્ગપરામર્શ એવ કરણમ્।
તસ્માત્ લિઙ્ગપરામર્શો ઽનુમાનમ્।
દીપિકા
અનુમિતિકરણમાહ
- સ્વાર્થેતિ।
વિશિષ્ટપરામર્શસ્યાનુમિતિહેતુત્વસ્થાપનમ્
નનુ
વ્યાપ્તિસ્મૃતિપક્ષધર્મતાજ્ઞાનાભ્યામેવ અનુમિતિસમ્ભવે
વિશિષ્ટપરામર્શઃ કિમર્થમઙ્ગીકર્તવ્ય ઇતિ ચેત્-ન।
ઽવહ્નિવ્યાપ્યવાનયમ્ઽ
ઇતિ શાબ્દપરામર્શસ્થલે પરામર્શંસ્યાવશ્યકતયા લાઘવેન સર્વત્ર
પરામર્શસ્યૈવ કારણત્વાત્। લિઙ્ગં ન કરણમ્, અતીતાદૌ
વ્યભિચારાત્। ઽવ્યાપારવત્ કારણં કરણમ્ઽ ઇતિ મતે
પરામર્શન્દ્વારા વ્યાપ્તિજ્ઞાનં કરણમ્। તજ્જન્યત્વે સતિ તજ્જન્યજનકો
વ્યાપારઃ। અનુમાનમુપસંહરતિ - તસ્માદિતિ।
પ્રકાશિકા
નનુ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપરામર્શસ્ય અનુમિતિં પ્રતિ હેતુત્વે
તત્રાનન્યથાસિદ્ધત્વનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વયોર્દ્વયોઃ કલ્પનીયતયા
ગૌરવમ્। ઽવહ્નિવ્યાપ્યો ધૂમઃ, ધૂમવાન્ પર્વતઃઽ ઇતિ જ્ઞાનદ્વયસ્ય
તવ મતે વિશિષ્ટપરામર્શં પ્રતિ કારણત્વેન કૢપ્યતસ્ય કરણત્વે તુ
અનન્યથાસિદ્ધત્વમાત્રસ્ય કલ્પનીયતયા લાઘવમિતિ પ્રાભાકરઃ શઙ્કતે -
નન્વિતિ। વહ્નિવ્યાપ્યવાનયમિતિ। અત્ર ત્વદભિમતકારણસ્ય અસત્ત્વેન
વ્યભિચારાત્ ન જ્ઞાનદ્વયસ્ય કારણત્વં સમ્ભવતીતિ ભાવઃ। કથઞ્ચિદપિ
વ્યાપ્યતાવચ્છેદકધૂમત્વાદેર્ભાનં પરામર્શે ન સમ્ભવતીતિ સ્ફોરણાય
શાબ્દેતિ। લાઘવેનેતિ। કલ્પનાલાઘવેનેત્યર્થઃ। તથા હિ - જ્ઞાનદ્વયે
અનન્યથાસિદ્ધત્વનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વયોઃ કલ્પનાપેક્ષયા
વિશિષ્ટપરામર્શે તત્કલ્પનસ્યૈવ લઘીયસ્ત્વમિતિ।
વસ્તુતસ્તુ
તદ્ધર્માવચ્છિન્નવિશેષ્યકવ્યાપ્તિપ્રકારકનિશ્ચયવિશિષ્ટતદ્ધર્માવચ્છિ ન્નપ્રકારકપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિ-
ન્નવિશેષ્યકનિશ્ચયસ્યૈવ કારણતાવચ્છેદકત્વં
જ્ઞાનદ્વયસાધારણ્યેનન તન્મતે મન્તવ્યમ્। નૈયાયિકમતે તુ -

વ્યાપ્તિવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિનિશ્ચયત્વં કારણતાવચ્છેદકમિતિ
કારણતાવચ્છેદકલાઘવમ્ અવધેયમ્। વિનિગમનાવિરહેણ
જ્ઞાનમાનલિઙ્ગત્વેનાપિ કરણત્વં વદતાં આચાર્યાણાં મતં નિરસ્યતિ
- લિઙ્ગં ન કરણમિતિ। વ્યભિચારાદિતિ।
તત્રાપ્યનુમિતેરનુભવસિદ્ધત્વેન તદવ્યવહિતપૂર્વં
ભૂતભવિષ્યદ્ધૂમાદેરસત્ત્વાદિતિ ભાવઃ। મત ઇતિ।
ઽફલાયોગવ્યવચ્છિન્નં કારણં કરણમ્ઽ ઇતિ મતે પરામર્શ એવ
કરણમિતિ ધ્યેયમ્। કરણે અતિવ્યાપ્તિવારણાય - તજ્જન્યત્વે સતીતિ।
બાલપ્રિયા
નૈયાયિકેનાપિ
આદૌ ધૂમદર્શનમ્, તતઃ વ્યાપ્તિસ્મરણમ્, તતઃ
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયમિતિ વિશિષ્ટપરામર્શઃ, તતો ઽનુમિતિરિતિ
ક્રમસ્ય સ્વીકરણીયતયા ધૂમદર્શનવ્યાપ્તિસ્મૃતિભ્યામેવ
અનુમિતિસમ્ભવાત્ મધ્યે વિશિષ્ટપરામર્શઃ કિમર્થ ઇતિ પ્રાભાકરેણ
શઙ્કિતમ્। શઙ્કેયં નોપપદ્યતે। વિશિષ્ટપરામર્શાદેવ
અનુમિતિસમ્ભવે જ્ઞાનદ્વયસ્ય નાનુમિતિહેતુત્વમ્ અન્યથાસિદ્ધત્વાદિતિ
નૈયાયિકેન વક્તું શક્યત્વાત્। અતઃ શઙ્કિતુરાશયમભિવ્યનક્તિ - નનુ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યેત્યાદિના। તથા ચ વિશિષ્ટપરામર્શસ્ય
અનન્યથાસિદ્ધત્વં નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં ચેત્યુભયં કલ્પનીયમ્।
જ્ઞાનદ્વયસ્ય તુ અનન્યથાસિદ્ધત્વં નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં ચેત્યુભયં
કલ્પનીયમ્। જ્ઞાનદ્વયસ્ય તુ અનન્યથાસિદ્ધત્વમાત્રં કલ્પનીયમ્, ન તુ
નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વમપિ, કૢપ્તત્વાત્। અતો લાઘવાત્
જ્ઞાનદ્વયમેવાનુમિતિહેતુઃ ન તુ વિશિષ્ટપરામર્શ ઇતિ પ્રાભાકરસ્ય
ભાવ ઇત્યાશયઃ। યત્ર ઽવહ્નિવ્યાપ્યવાનયમ્ઽ ઇતિ શબ્દશ્રવણાત્
ઽઅયં વહ્નિવ્યાપ્યવાન્ઽ ઇતિ શાબ્દબોધાત્મકો વિશિષ્ટપરામર્શઃ
જાતઃ તત્ર તદુત્તરક્ષણે ઽનુમિતેર્જાયમાનતયા જ્ઞાનદ્વયસ્ય
વ્યતિરેકવ્યભિચારાત્
નાનુમિતિહેતુત્વમિતિ સર્વત્રૈવ તસ્ય હેતુત્વમિતિ રીત્યા
પ્રાભાકરમતં દીપિકાયાં ખણ્ડિતમ્। નનુ પ્રાભાકરમતે
જ્ઞાનદ્વયસ્યાપિ વ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વેન પક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વેન ચ
કારણત્વમિષ્યતે। ઽવહ્નિવ્યાપ્યવાનયમ્ઽ ઇતિ શબ્દપરામર્શસ્યાપિ
વ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વરૂપકારણતાવચ્છેદકાક્રાન્તત્વાત્
કારણત્વમિષ્યત એવેતિ ન વ્યભિચાર ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
કથઞ્ચિદપીતિ। યંઅ ભાવઃ - વ્યાપ્તિજ્ઞાનપક્ષધર્મતાજ્ઞાનયોઃ
વ્યાપ્તિજ્ઞાનત્વપક્ષધર્મતાજ્ઞાનત્વાભ્યાં કારણત્વસ્વીકારે ઽઆલોકો
વહ્નિવ્યાપ્યઃ ધૂમવાન્ પર્વતઃઽ ઇતિ જ્ઞાનાભ્યામપિ ઽપર્વતો
વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યુનમિત્યાપત્તિઃ। અતો વ્યાપ્યતાવચ્છેદકતયા
ગૃહીતધર્માંવચ્છિન્ને પક્ષધર્મતાવગાહિ જ્ઞાનત્વેન કારણત્વં વક્તવ્યમ્।
તથા ચ વહ્નિવ્યાપ્યવાનયમિતિ જ્ઞાને
વ્યાપ્યતાવચ્છેદકધૂમત્વાદેરભાનેન

ઉક્તકારણતાવચ્છેદકાનાક્રાન્તતયા કારણતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નં વિનાપિ
કાર્યોત્પત્ત્યા વ્યતિરેકવ્યભિચારઃ પ્રાભાકરમતે દુર્વાર ઇતિ।
સ્ફોરણાયેતિ। ધૂમત્વોપસ્થાપકપદાભાવાદિત્યર્થઃ। તથા હાત્યાદિ।
શાબ્દપરામર્શાદનુમિતિઃ યત્ર ભવતિ તત્ર જ્ઞાનદ્વયં
વિનાપ્યનુમિતેરનુભવસિદ્ધતયા તત્રાપિ યદિ
જ્ઞાનદ્વયાદેવાનુમિતિરિતિ કલ્પ્યતે તર્હિ જ્ઞાનદ્વયસ્યાનન્યથાસિદ્ધત્વં
નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં ચેત્યુભય કલ્પનીયમ્। તત્ર વિશિષ્ટપરામર્શસ્ય
નિયતપૂર્વવૃત્તિતાયાઃ કૢપ્તતયા અનન્યથાસિદ્ધત્વમાત્રં કલ્પનીયમિતિ
નૈયાયિકમતે લાઘવમિતિ ભાવઃ।
નનુ
શાબ્દપરામર્શસ્થલે નૈયાયિકસ્ય મતે લાઘવે ઽપિ યત્ર
જ્ઞાનદ્વયાદેવાનુમિતિઃ તત્ર પૂર્વોક્તરીત્યા પ્રાભાકરમતે લાઘવમિતિ
સામ્યમિત્યાશઙ્ક્યાહ - વસ્તુતસ્ત્વિતિ।
ધૂમત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકવ્યાપ્તિ પ્રકારકનિશ્ચયઃ ઽધૂમો વહ્નિવ્યાપ્યઃઽ
ઇત્યાકારકઃ એકકાલાવચ્છિન્નૈકાત્મવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન તદ્વિશિષ્ટઃ
ધૂમત્વાવચ્છિન્નપ્રકારકપર્વતત્વાવચ્છિન્નવિશેષ્યકનિશ્ચયઃ ઽપર્વતો
ધૂમવાન્ઽ ઇત્યાકારકઃ। તથા ચોક્તનિશ્ચયવિશિષ્ટોક્તનિશ્ચયત્વં
પ્રાભાકરમતે અનુમિતિકારણતાવચ્છેદકમ્। નૈયાયિકમતે તુ
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિત્વમ્। તત્તુ ધૂમત્વાનવગાહિનિ
વહ્નિવ્યાપ્યવાનયમિતિ શાબ્દપરામર્શેંઽપ્યસ્તિ। અતઃ
કારણતાવચ્છેદકલાઘવાત્ નૈયાયિકમતમેવ યુક્તમિતિ ભાવઃ।
વિનિગમનાવિરહેણેતિ। જ્ઞાયમાનં લિઙ્ગં કરણમ્ અથ વા
લિઙ્ગવિષયકજ્ઞાનં કરણમિતિ પક્ષયોરન્યતરસ્ય
સાધુત્વસાધકયુક્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ। લિઙ્ગસ્ય અનુમિતિકરણત્વે
જ્ઞાયમાનાભ્યામતીતાનાગતાભ્યાં લિઙ્ગાભ્યાં અનુમિતિઃ ન સ્યાત્।
અનુમિતેઃ અવ્યવહિતપૂર્વં અસતોસ્તયોઃ
અવ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વઘટિતકરણત્વાસમ્ભવાત્। લિઙ્ગજ્ઞાનસ્ય
કરણત્વે તુ અતીતાનાગતલિઙ્ગયોરસત્ત્વે ઽપિ
તદ્વિષયકજ્ઞાનસત્ત્વાદનુમિતિરુપપદ્યતે। તદાહ - તત્રાપ્યનુમિતેરિતિ।
ફલાયોગવ્યવચ્છિન્નમિતિ। કાર્યાવ્યવહિતપૂર્વવૃત્તિત્વવિશિષ્ટં
કારણં કરણમિતિ મતે
પરામર્શસ્યૈવાનુમિત્યવ્યવહિતપૂર્વંવૃત્તિતયા તદવે કરણમ્,
વ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય તુ પરામર્શવ્યવહિતત્વાત્ ન કરણત્વમિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
હેતુવિભાગઃ
અન્ત્સ્_48 લિઙ્ગં ત્રિવિધમ્ । અન્વયવ્યતિરેકિ કેવલાન્વયિ કેવલવ્યતિરેકિ ચેતિ । અન્વયેન વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમદ્ અન્વયવ્યતિરેકિ । યથા વહ્નૌ સાધ્યે ધૂમવત્ત્વમ્ । યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ યથા મહાનસ ઇત્ય્ અન્વયવ્યાપ્તિઃ । યત્ર વહ્નિર્ નાસ્તિ તત્ર ધૂમોઽપિ નાસ્તિ યથા મહાહ્રદ ઇતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ । અન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલાન્વયિ યથા ઘટોઽભિધેયઃ પ્રમેયત્વાત્ પટવત્ । અત્ર પ્રમેયત્વાભિધ્યત્વયોર્ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિર્ નાસ્તિ સર્વસ્યાપિ પ્રમેયત્વાદ્ અભિધેયત્વાચ્ ચ । વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલવ્યતિરેકિ યથા પૃથિવી તરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્ । યદ્ ઇતરેભ્યો ન ભિદ્યતે ન તદ્ ગન્ધવત્ । યથા જલમ્ । ન ચેયં તથા । તસ્માન્ ન તથેતિ અત્ર યદ્ ગન્ધવત્ તદ્ ઇતરભિન્નમ્ ઇત્ય્ અન્વયદૃષ્ટન્તો નાસ્તિ પૃથિવીમાત્રસ્ય પક્ષત્વાત્ ॥
લિઙ્ગં ત્રિવિધમ્
- અન્વયવ્યતિરેકિ, કેવલાન્વયિ, કેવલવ્યતિરેકિ ચેતિ।
અન્વયવ્યતિરેકિનિરૂપણમ્
અન્વયેન

વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમત્ અન્વયવ્યતિરેકિ। યથા વહ્નૌ સાધ્યે
ધૂમવત્ત્વમ્। યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃ યથા મહાનસઃ ઇત્યન્વયવ્યાપ્તિઃ।
યત્ર વહ્નિર્નાસ્તિ, તત્ર ધૂમો ઽપિ નાસ્તિ યથા મહાહ્રદઃ ઇતિ
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ।
દીપિકા
લિઙ્ગં વિભજતે -
લિઙ્ગમિતિ।
અન્વયવ્યતિરેકિણં
લક્ષણતિ - અન્વયેનેતિ। હેતુસાધ્યયોઃ વ્યાપ્તિઃ અન્વયવ્યાપ્તિઃ,
તદભાવયોર્વ્યાપ્તિઃ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ।
પ્રકાશિકા
યદ્યપ્યનુમાનનિરૂપણસ્યૈવ પ્રતિજ્ઞાતત્વેન તદ્વિભાગ એવ ઉચિતઃ,
તથાપિ લિઙ્ગસ્ય ત્રૈવિધ્યે પ્રદર્શિતે તજ્જ્ઞાનસ્ય ત્રૈવિધ્યં ફલતીતિ
મનસિ કૃત્વાહ - લિઙ્ગં વિભજત ઇતિ।
ઽઅન્વયેન વ્યતિરેકેણ
ચ વ્યાપ્તિમત્ઽ ઇતિ મૂલસ્ય ઽઅન્વયસહચારગ્રહગ્રાહ્યવ્યાપ્તિમત્ત્વે સતિ
વ્યતિરેકસહચારગ્રહગ્રાહ્યવ્યાપ્તિમત્ઽ ઇત્યર્થં મનસિ કૃત્વા
તાદૃશવ્યાપ્તિદ્વયં પ્રકાશયતિ - હેતુસાધ્યયોરિતિ।
બાલપ્રિયા
ઽઅન્વયેન
વ્યતિરેકેણ ચ વ્યાપ્તિમત્ઽ ઇતિ યથાશ્રુતમૂલાત્
અન્વયવ્યાપ્તિમત્ત્વે સતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમત્ત્વમન્વયવ્યતિરેકિણો
લક્ષણમિતિ પ્રતીયતે। તથા સતિ કેવલવ્યતિરેકિણ્યતિવ્યાપ્તિઃ,
તત્રાપિ વસ્તુતો ઽન્વયવ્યાપ્તેરપિ સત્ત્વાત્ અતો વ્યાચષ્ટે -
અન્વયસહચારગ્રહગ્રાહ્યેતિ। સાધ્યહેત્વોઃ સામાનાદધિકરણ્યં
અન્વયસહચારઃ તજ્જ્ઞાનજન્યજ્ઞાનવિષયીભૂતા વ્યાપ્તિઃ
હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપા અન્વયવ્યાપ્તિઃ।
સાધ્યાભાવહેત્વભાવયોઃ સામાનાધિકરણ્યં વ્યતિરેકસહચારઃ
તજ્જ્ઞાનજન્યજ્ઞાનવિષયીભૂતા વ્યાપ્તિઃ
સાધ્યાભાવવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપા વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ।
અન્વયેનેત્યત્ર તૃતીયાયાઃ જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વમર્થઃ, અન્વયશબ્દઃ
અન્વયસહચારપરઃ, જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વસ્ય વ્યાપ્તાવન્વયઃ,
તેનાન્વયસહચારજ્ઞાનજ્ઞાપ્યા વ્યાપ્તિરિતિ મૂલાલ્લભ્યતે। એવં
વ્યતિરેકશબ્દઃ વ્યતિરેકસહચારપરઃ, તૃતીયાર્થઃ જ્ઞાનજ્ઞાપ્યત્વમ્,
તેન વ્યતિરેકસહચારજ્ઞાનજ્ઞાપ્યાવ્યાપ્તિરિતિ લભ્યત ઇતિ ભાવઃ1।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કેવલાન્વયિનિરૂપણમ્
અન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકમ્ કેવલાન્વયિ। યથા ઘટઃ અભિધેયઃ
પ્રમેયત્વાત્ પટવત્ ઇતિ। અત્ર પ્રમેયત્વાભિધેયત્વયોઃ

વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઃ નાસ્તિ, સર્વસ્યાપિ પ્રમેયત્વાત્ અભિધેયત્વાચ્ચ।
દીપિકા
કેવલાન્વયિનો
લક્ષણમાહ - અન્વયેતિ। કેવલાન્વયિસાધ્યકં લિઙ્ગં કેવલાન્વયિ।
[વૃત્તિમત્] ઇત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં
કેવલાન્વયિત્વમ્। ઈશ્વરપ્રમાવિષયત્વં સર્વપદાભિધેયત્વં ચ
સર્વત્ર અસ્તીતિ વ્યતિરેકાભાવઃ।
પ્રકાશિકા
અન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકત્વરૂપકેવલાન્વયિલક્ષણે માત્રપદેન
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેર્વ્યવચ્છેદ્યતયા સિદ્ધ્યસિદ્ધિભ્યાં વ્યાઘાત
ઇત્યાલોચ્ય પ્રકારાન્તરેણ પરિષ્કરોતિ - કેવલાન્વયિસાધ્યકમિતિ।
કેવલાન્વયિસાધ્યકવ્યતિરેકિહેતોઃ
1. તથા ચ
અન્વયસહચારજ્ઞાનજન્યજ્ઞાનવિષયવ્યાપ્તિમત્વે સતિ
વ્યતિરેકસહચારજ્ઞાનજન્યજ્ઞાનવિષયવ્યાપ્તિમત્ત્વં અન્વયવ્યતિરેકિણો
લક્ષણમ્। તત્ર સત્યન્તાનુપાદાને કેવલવ્યતિરેકિણ્યતિવ્યાપ્તિઃ।
વિશેશ્યાનુપાદાને કેવલાન્વયિન્યતિવ્યાપ્તિઃ।
વ્યતિરેકસહચારેણાપ્યન્વયવ્યાપ્તિરેવ ગૃહ્યત ઇતિ મતે
અનવયસહચારજ્ઞાનવ્યતિરેકસહચારજ્ઞાનોભજજન્યજ્ઞાનવિષયવ્યાપ્તિમત્ત્વં
અન્વયવ્યતિરેકિણો લક્ષણમ્।
સઙ્ગ્રહાય સાધ્યે
કેવલાન્વયિત્વં નિવેશિતમ્। તદેવ નિર્વક્તિ - અત્યન્તાભાવેતિ।
નિરવચ્છિન્નવૃત્તિમદત્યન્તાભાવેત્યર્થઃ।
તેન
ગગનાભાવસંયોગાભાવાદિસાધ્યકહેતોઃ સઙ્ગ્રહઃ।
ઘટપદાભિધેયત્વસ્ય પટાદાવસત્ત્વેન સર્વતઃ સત્ત્વાસમ્ભવાદાહ -
સર્વપદાભિધેયત્વમિતિ।
બાલપ્રિયા
નનુ
ઽઅન્વયમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલાન્વયીઽતિ મૂલાત્
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિશૂન્યત્વે સતિ અન્વયવ્યાપ્તિમત્ત્વં કેવલાન્વયિનો
લક્ષણમિતિ પ્રતીયતે। તથા સતિ કેવલાન્વયિનિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તેઃ
પ્રસિદ્ધત્વે તચ્છૂન્યત્વં ન સમ્ભવતિ। તસ્યાઃ અપ્રસિદ્ધત્વે સુતરાં
તચ્છૂન્યત્વાપ્રસિદ્ધિરિતિ લક્ષણમિદં નોપપદ્યત ઇત્યાશયેન
દીપિકાયાં કેવલાન્વયિસાધ્યકં કેવલાન્વયિ ઇત્યુક્તમિત્યાહ -
અન્વયમાત્રેતિ। કેવલાન્વયિસાધ્યકઃ કેવલાન્વયી હેતુઃ ઽઇદં વાચ્યં
જ્ઞેયત્વાત્ઽ ઇત્યાદિઃ યથા કેવલાન્વયી, તથા કેવલાન્વયિસાધ્યકઃ
વ્યતિરેકી હેતુરપિ ઽઇદં વાચ્યં ઘટત્વાત્ઽ ઇત્યાદિઃ
કેવલાન્વય્યેવ। તથા ચોભયસઙ્ગ્રહાય હેતૌ
કેવલાન્વયિત્વમનિવેશ્ય કેવલાન્વયિસાધ્યકહેતુત્વં કેવલાન્વયિનો

લક્ષણં
કથિતમિત્યાહ -
કેવલાન્વયિસાધ્યકેતિ। વ્યતિરેકિહેતુઃ અત્યન્તાભાવપ્રતિયોગી
હેતુઃ। તદેવેતિ। કેવલાન્વયિત્વમેવેત્યર્થઃ। નનુ
અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વં કેવલાન્વયિત્વમ્, તત્સાધ્યકહેતુત્વં
કેવલાન્વયિલિઙ્ગત્વમિત્યુક્તૌ આકાશાભાવસાધ્યકસ્ય
ઘટત્વાદિહેતોઃ સઙ્ગ્રહો ન સ્યાત્ આકાશાભાવસ્ય
1આકાશરૂપ-આકાશાભાવાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વેન
અત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિત્વાભાવાત્। એવં
સંયોગાભાવસાધ્યકહેતોરપિ
સઙ્ગ્રહો ન સ્યાત્
સંયોગાભાવસ્ય 2સંયોગાત્મકાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્ ઇત્યત
આહ - નિરવચ્છિન્નેત્યાદિ।
1. આકાશરૂપઃ યઃ
આકાશાભાવાત્યન્તાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વેનેત્યર્થઃ। અભાવાભાવસ્ય
પ્રતિયોગિસ્વરૂપત્વાદિતિ ભાવઃ।
2. સંયોગરૂપઃ યઃ
સંયોગાભાવાત્યન્તભાવઃ તત્પ્રતિયોગિત્વાદિત્યર્થઃ।
સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા સાવચ્છિન્નવૃત્તિકત્વાત્
નિરવચ્છિન્નવૃત્તિમાન્ અભાવઃ ન સંયોગાત્મકઃ અભાવઃ, અપિ તુ
ઘટાદ્યભાવઃ તદપ્રતિયોગિત્વં સંયોગાભાવે ઽસ્તીતિ તસ્ય
કેવલાન્વયિત્વોપપત્તિઃ। ગગનરૂપો ઽભાવસ્તુ ન વૃત્તિમાન્
તસ્યાવૃત્તિત્વાત્, અપિ તુ વૃત્તિમાન્ ઘટાદ્યભાવઃ તદપ્રતિયોગિત્વં
ગગનાભાવે ઽસ્તીતિ તસ્યાપિ કેવલાન્વયિત્વમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ। એવં
ચ યત્ સર્વત્રાસ્તિ, ન ક્વાપિ તદભાવઃ તત્ કેવલાન્વયીતિ લભ્યતે।
નન્વભિધેયત્વસ્ય કથં કેવલાન્વયિત્વમ્। અભિધેયત્વં હિ
પદશક્તિમત્ત્વમ્। તચ્ચ ઘટપટાદિપદભેદેન ભિન્નમિતિ
ઘટપદાભિધેયત્વસ્ય
પટાદિનિષ્ઠાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિત્વાદિત્યાશઙ્કતે - ઘટપદેતિ।
સર્વપદાભિધેયત્વમિતિ। સર્વ ઇતિ યત્ પદં તદભિધેયત્વં
સર્વત્રાસ્તીતિ સર્વપદાભિધેયત્વં કેવલાન્વયિ। તથા ચ
ઽઘટઃ અભિધેયઃ
પ્રમેયત્વાત્ઽ ઇતિ પ્રયોગે સર્વપદાભિધેયત્વં સાધ્યં ઇતિ
કેવલાન્વયિત્વમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કેવલવ્યતિરેકિનિરૂપણમ્
વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલવ્યતિરેકિ। યથા પૃથિવી
ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્। યત્ ઇતરેભ્યો ન ભિદ્યતે ન તત્
ગન્ધવત્ યથા જલમ્। ન ચેયં તથા। તસ્માત્ ન તથા ઇતિ। અત્ર યત્

ગન્ધવત્ તત્ ઇતરભિન્નમ્ ઇત્યન્વયદૃષ્ટાન્તઃ નાસ્તિ,
પૃથિવીમાત્રસ્ય પક્ષત્વાત્।
દીપિકા
કવેલવ્યતિરેકિણો લક્ષણમાહ - વ્યતિરેકેતિ। તદુદાહરતિ -
યથેતિ। નનુ ઇતરભેદઃ પ્રસિદ્ધો વા ન વા। આદ્યે યત્ર પ્રસિદ્ધઃ તત્ર
હેતુસત્ત્વે અન્વયિત્વમ્, અસત્ત્વે અસાધારણ્યમ્। દ્વીતીયે
સાધ્યજ્ઞાનાભાવાત્ કથં તદ્વિશિષ્ટાનુમિતિઃ। વિશેષણજ્ઞાનાભાવે
વિશિષ્ટજ્ઞાનાનદયાત્ પ્રતિયોગિજ્ઞાનાભાવાત્
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનમપિ ન સ્યાદિતિ ચેત્ - ન।
જલાદિત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાનાં ત્રયોદશસુ પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધાનાં
મેલનં પૃથિવ્યાં સાધ્યતે। તત્ર
ત્રયોદશત્વાવચ્છિન્નભેદાત્મકસાધ્યસ્યૈકાધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્
નાન્વયિત્વાસાધારણ્યે। પ્રત્યેકાધિકરણપ્રસિદ્ધ્યા
સાધ્યવિશિષ્ટાનુમિતિઃ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિનિરૂપણં ચેતિ।
પ્રકાશિકા
મૂલે
વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકમિતિ। નિશ્ચિતવ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકમિત્યર્થઃ।
તેન ઽપૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ
અન્વયવ્યાપ્તેસ્સત્ત્વે ઽપિ ન લક્ષણાસઙ્ગતિઃ। ઇતદભેદઃ -
પૃથિવીતરત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદઃ। અન્વયિત્વમિતિ।
અન્વયસહચારગ્રહગ્રાહ્યવ્યાપ્તિમત્ત્વં સ્યાદિત્યર્થઃ। અસાધારણ્યમિતિ।
સપક્ષવ્યાવૃત્તત્વરૂપાસાધારણલક્ષણાક્રાન્તત્વાદિતિ ભાવઃ।
અપ્રસિદ્ધસાધ્યકે ઽપિ સાધ્યવિશેષણકાનુમિતિરેવેત્યાભિપ્રાયેણાહ -
સાધ્યેત્યાદિ। વ્યતિરેકવ્યાપ્તીતિ।
સાધ્યાભાવવ્યાપકાભાવપ્રતિયોગિત્વરૂપેત્યર્થઃ।
પૃથિવીતરસામાન્યભેદો ન સાધ્યતે, અપિ તુ જલાદિભેદકૃટં
સાધ્યતે। તથા ચ તોક્તદોષાવસર ઇત્યાહજલાદીતિ। જલાદીનાં ચે
ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાસ્તેષાં કૂટં સાધ્યત ઇત્યર્થઃ। સમુદાયસ્ય
પ્રસિદ્ધ્યસમ્ભવાદાહ - પ્રત્યેકમિનિ। ત્રયોદશત્વાવચ્છિન્નેતિ।
અનુમિતેઃ પૂર્વં નિશ્ચિતસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નવતો ધર્મિણ
એવાપ્રસિદ્ધ્યા ન તત્ર હેતોઃ સત્ત્વાસત્ત્વનિબન્ધને અન્વયિત્વાસાધારણ્યે
ઇતિ સમુદિતાર્થઃ। પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધૌ
અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વરૂપસમુદાયત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનં સમ્ભવતિ।
તથા ચ વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકનિર્ણયસ્ય સદ્ભાવાત્
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહ્યનુમિતિઃ
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનં
ચ સમ્ભવતીત્યાહ - પ્રત્યેકાધિકરણેત્યાદિના। યદ્યપિ જલાદિ
ચતુર્દશાન્યોન્યાભાવાનાં ચતુર્દશસુ
પ્રત્યેક પ્રસિદ્ધાનામિતિ
રીત્યા વક્તુમુચિતમ્, તથાપિ અર્થાપત્તેઃ

પ્રમાણાન્તરત્વમઙ્ગીકુર્વન્તં પ્રાભાકરમાક્ષેપ્તું
વ્યતિરેકવ્યાપ્તેરનુમિત્યઙ્ગત્વસ્ય પ્રદર્શનીયતયા
તન્મતસાધારણ્યેન વ્યતિરેકવ્યાપ્તિં પ્રદર્શયિતું
જલાદિત્રયોદશેત્યાદિકથનમ્। ન ચ તન્મતે ચતુર્દશાન્યોન્યાભાવઃ
પ્રસિદ્ધાઃ। અભાવસ્યાધિકરણાત્મકસ્ય તેનાઙ્ગીકારાદિતિ ધ્યેયમ્।
કેચિત્તુ - જલમેવાદિઃ
યેષાં ત્રયોદશાનામિતિ વિગ્રહેણ જલાદિપ્રતિયોગિકાનાં
ચતુર્દશાનામિત્યર્થઃ। ત્રયોદશસ્વિતિ। જલાદીત્યાદિઃ। ઉક્તવિગ્રહેણ
ચતુર્દશસ્વિત્યર્થઃ। અગ્રે ઽપ્યેવં બોધ્યમ્ ઇત્યાહુઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ
વ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકં કેવલવ્યતિરેકીત્યસ્ય અન્વયવ્યાપ્તિશૂન્યત્વે
સતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિમત્ત્વં કેવલવ્યતિરેકિણો લક્ષણમિત્યર્થઃ। તથા
ચ ઽપૃથિવી ઇતરેભ્યો ભિદ્યતે ગન્ધવત્ત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર
કેવલવ્યતિરેકિણિ વસ્તુતો ઽન્વયવ્યાપ્તેરપિ સત્ત્વાદસમ્ભવઃ
ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે - નિશ્ચિતવ્યતિરેકેતિ। તથા ચોક્તસ્થલે વસ્તુતઃ
અન્વયવ્યાપ્તેઃ સત્ત્વે ઽપિ સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધ્યા (અજ્ઞાનેન)
હેતુવ્યાપકસાધ્યસામાનાધિકરણ્યરૂપાન્વયવ્યાપ્તિનિશ્ચયો નાસ્તિ,
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિનિશ્ચયસ્ત્વસ્તીતિ નિશ્ચિતવ્યતિરેકમાત્રવ્યાપ્તિકત્વસ્ય
સત્ત્વાત્ કેવલવ્યતિરેકિત્વમુપપદ્યત ઇતિ ભાવઃ।
યત્કિઞ્ચિદિતરભેદસ્ય પ્રસિદ્ધત્વાત્ પ્રસિદ્ધો ન વેતિ વિકલ્પસ્યૈવ
નાવસર ઇત્યતઃ વ્યાચષ્ટે -
પૃથિવીતરત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદ ઇતિ। પૃથિવીતરેષાં
સર્વેષાં ભેદ ઇત્યર્થઃ। તથા ચ યદિ પૃથિવીતરેષાં સર્વેષાં ભેદઃ
ક્વચિત્ ઘટાદૌ જ્ઞાતઃ તર્હિ તત્ર હેતુસત્ત્વે
સાધ્યહેત્વોસ્તત્રૈવાન્વયસહચારગ્રહાત્
તદ્ગ્રાહ્યાન્વયવ્યાપ્તિમત્ત્વમસ્તીતિ
અન્વયવ્યતિરેક્યનુમાનમેવ ભવેત્ ન કેવલવ્યતિરેકે। યદિ
તત્ર હેતુર્નાસ્તિ તર્હિ હેતોર્નિશ્ચિતસાધ્યવદવૃત્તિત્વેન
સપક્ષવ્યાવૃત્તત્વરૂપાસાધારણહેત્વાભાવલક્ષણાક્રાન્તતયા
હેતોરસાધારણત્વાપત્તિઃ। યદિ
પૃથિવીતરત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકભેદરૂપં સાધ્યં ન જ્ઞાતમ્ તર્હિ
સાધ્યરૂપવિશેષણજ્ઞાનાભાવાત્ સાધ્યવિશિષ્ટપક્ષજ્ઞાનરૂપા અનુમિતિર્ન
સ્યાત્ વિશિષ્ટબુદ્ધૌ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાત્। એવં
સાધ્યસ્યાજ્ઞાતત્વે સાધ્યાભાવઘટિતવ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનમપિ ન સ્યાત્।
અભાવબુદ્ધૌ પ્રતિયોગિજ્ઞાનસ્ય કારણત્વાદિતિ
દીપિકાસ્થશઙ્કાગ્રન્થાર્થઃ।
નનુ
અપ્રસિદ્ધસાધ્યકસ્થલે સાધ્યવિશેષણિકા પક્ષઃ સાધ્યવાનિત્યાકારાન
અનુમિતિર્મા ભૂત્ વિશેષણજ્ઞાનરૂપકારણવિરહાત્।

પૃથિવ્યામિતરભેદઃ ઇત્યાકારા સાધ્યવિશેષ્યિકા અનુમિતિઃ
ભવિતુમર્હત્યેવેત્યાશઙ્ક્યાહ - અપ્રસિદ્ધસાધ્યકે ઽપીતિ।
સાધ્યવિશેષણકાનુમિતિરેવેતિ। સાધ્યવિશેષણકાનુમિતિરેવ જાયત
ઇતિ પક્ષે વિશેષણજ્ઞાનાભાવાત્ સા પ્રકૃતે ન સમ્ભવતીતિ
દૂષણમ્। સાધ્યવિશેષ્યકાનુમિતિર્જાયત ઇતિ પક્ષે
પ્રતિયોગિજ્ઞાનાભાવાત્ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનરૂપકારણાભાવાત્ ન સા
સમ્ભબતીતિ ભાવો વર્ણનીયઃ। જલાદિભેદકૂટમિતિ। જલાદીનાં
પૃથિવ્યતિરિક્તાનાં ચતુર્દશાનાં પ્રત્યેકં યે ચતુર્દશ ભેદાઃ
તત્સમૂહ ઇત્યર્થઃ। જલાદીનાં યે ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવા ઇતિ।
નનુ જલાદ્યષ્ટદ્રવ્યાણાં ગુણાદિષટ્પદાર્થાનાં ચ ભેદઃ પૃથિવ્યાં
સાધનીયઃ। તથા ચ જલાદિચતુર્દશાન્યોન્યાભાવેતિ વક્તવ્યે
ત્રયોદશેત્યભિધાનમનુચિતમિતિ ચેત્-અત્ર
કેચિત્-મીમાંસકૈરભાવસ્યાધિકરણાત્મકત્વસ્વીકારેણ
અતિરિક્તપદાર્થત્વાનઙ્ગીકારાત્ ત્રયોદશાન્યોન્યાભાવ ઇતિ
તન્મતાનુસારેણ કથિતમ્।
અર્થાપત્તેરતિરિક્તપ્રમાણત્વમઙ્ગીકુર્વતસ્તાન્ પ્રત્યેવ
કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનસ્ય પ્રદર્શનીયત્વાત્ ઇત્યાહુઃ - તન્ન।
તાદૃશત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાનાં જલાદિષુ પ્રત્યેકં પ્રસિદ્ધાનાં
તન્મતે જલાદિરૂપતયા જલાદિરૂપત્રયોદશભેદસ્ય પૃથિવ્યામસત્ત્વેન
ગન્ધવત્ત્વલિઙ્ગેન તત્સાધનાસમ્ભવાત્। પૃથિવીનિષ્ઠસ્ય
તાદૃશત્રયોદશભેદસ્ય પૃથિવીરૂપતયા જલાદિષુ પ્રત્યેકં
પ્રસિદ્ધ્યભાવેનાપ્રસિદ્ધ્યા ઉક્તરીત્યા વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનાસમ્ભવેન
તત્સાધનાસમ્ભવાત્। અતઃ જલાદિત્રયોદશાન્યોન્યાભાવાનામિત્યસ્ય
જલમાદિર્યેષાં તુ જલાદયઃ, જલાદયસ્ત્રયોદશ જલાદિત્રયોદશ
તેષામન્યોન્યાભાવા ઇતિ વિગ્રહઃ। જલાદિતયત્ર
અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનો
બહુવ્રીહિઃ। અતો
જલાદીનાં ચતુર્દશાનાં યે ચતુર્દશ અન્યોન્યાભાવાઃ તેષાં લાભ
ઇતિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્। ઉપરિ પ્રકાશિકાયાં સર્વમિદં સ્પષ્ટીભવિષ્યતિ।
વસ્તુતસ્તુ જલાદીનાં
ચતુર્દશાનાં યે ભેદાઃ ચતુર્દશ તે સર્વેં જલાદિષુ ન પ્રસિદ્ધાઃ। તથા
હિ - જલભેદઃ
તેજઃપ્રભૃતિષુ
ત્રયોદશસુ પ્રસિદ્ધઃ, ન તેજસિ। એવંરીત્યા ત્રયોદશસુ પ્રસિદ્ધઃ યઃ
એકૈકભેદઃ તેષાં મેલનં પૃથિવ્યાં સાધ્યતે। અર્થાત્
ચતુર્દંશભેદસમુદાયઃ પૃથિવ્યાં સાધ્યતે। ત્રયોદશત્વાવચ્છેદેન
પ્રસિદ્ધો યઃ એકૈકભેદઃ તદ્ઘટિતચતુર્દશાત્મકસમુદાયઃ પૃથિવ્યાં
સાધ્યત ઇતિ યાવત્। એવં ચ ચતુર્દશત્વવિશિષ્ટભેદસ્ય
કુત્રાપ્યપ્રસિદ્ધત્વાત્ નાન્વયિત્વં ન વા અસાધારણ્યમ્।
સાધ્યઘટકૈકાભાવસ્ય ત્રયોદશત્વાવચ્છેદેન પ્રસિદ્ધતયા

સાધ્યરૂપવિશેષણજ્ઞાનસત્ત્વેન સાધ્યવિશિષ્ટાનુમિતિરુપપદ્યતે। એવં
સાધ્યાત્મકપ્રતિયોગિજ્ઞાનસત્ત્વે સાધ્યાભાવજ્ઞાનસમ્ભવાત્
વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનમપિ સુલભમિતિ નૃસિંહશાસ્ત્રિણઃ પ્રાહુઃ।
નિશ્ચિતસાધ્યતાવચ્છેદકેતિ। સાધ્યતાવચ્છેદકં ત્રયોદશત્વં
ચતુર્દશત્વં વા તદવચ્છિન્નાઃ ભેદાઃ તદ્વત ઇત્યર્થઃ। પ્રત્યેકં
પ્રસિદ્ધાવિતિ। જલભેદાદીનાં પ્રસિદ્ધત્વાત્ તત્ર
અપેક્ષાબુદ્ધિવિશેષવિષયત્વાત્મકં યત્ ચતુર્દશત્વં તજ્જ્ઞાનં ભવતિ।
તેન ચતુર્દશત્વાત્મકં યત્ વિશેષણતાવચ્છેદકં તત્પ્રકારકઃ
નિર્ણયઃ હમે ભેદાઃ ચતુર્દશ ઇત્યાકારકઃ ઉત્પદ્યતે। તતઃ
ચતુર્દશત્વવિશિષ્ટભેદવતી પૃથિવી ઇત્યાકારિકા
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિની અનુમિતિઃ સુલભા।
ચતુર્દશત્વવિશિષ્ટભેદાભાવવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિ
ગન્ધવત્ત્વમિતિ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનં ચ સુલભમિતિ ભાવઃ।
વસ્તુતસ્તુ
કેવલવ્યતિરેક્યનુમાનસ્થલે સાધ્યવિશેષ્યિકૈવાનુમિતિઃ। અતઃ પૂર્વં
સાધ્યસ્યાપ્રસિદ્ધાવપિ ન ક્ષતિઃ। એવં પૃથિવીતરભેદાભાવત્વેન રૂપેણ
સાધ્યાભાવસ્ય વ્યતિરેકવ્યાપ્તિઘટકતયા ન પ્રવેશઃ, યેન
પ્રતિયોગ્યપ્રતિસદ્ધ્યા અભાવાપ્રસિદ્ધેઃ વ્યતિરેકવ્યાપ્તિજ્ઞાનસ્ય
દૌર્લભ્યં ભવેત્। અપિ તુ પૃથિવીતરત્વવ્યાપકીભૂતાભાવપ્રતિયોગિ
ગન્ધવતી પૃથિવી ઇત્યેવ પરામર્શઃ। અતઃ દીપિકાયામાશ્રિતઃ
પ્રયાસો વિફલ ઇતિ પ્રાહુઃ। 1પક્ષતાદીધિત્યાદૌ સ્પષ્ટમેતત્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પક્ષલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_49 સંદિગ્ધસાધ્યવાન્ પક્ષઃ । યથા ધૂમવત્ત્વે હેતૌ પર્વતઃ ॥
સન્દિગ્ધસાધ્યવાન્ પક્ષઃ। યથા ધૂમવત્ત્વે હેતૌ પર્વતઃ।
દીપિકા
પક્ષલક્ષણમાહ -
સન્દિગ્ધેતિ। નનુ શ્રવણાનન્તરભાવિમનનસ્થલે અવ્યાપ્તિઃ। તત્ર
વેદવાક્યૈરાત્મનો નિશ્ચિતત્વેન સન્દેહાભાવાત્। કિં ચ પ્રત્યક્ષે ઽપિ
વહ્નૌ યત્ર ઇચ્છયા અનુમિતિઃ તત્ર અવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્-ન।
ઉક્તપક્ષતાશ્રયત્વસ્ય પક્ષલક્ષણત્વાત્।
પ્રકાશિકા
મૂલે
સન્દિગ્ધસાધ્યવાનિતિ। વિશેષ્યતાસમ્બન્ધેન
સાધ્યપ્રકારકસંશયવિશિષ્ટ ઇત્યર્થઃ। સપક્ષલક્ષણાદિકમપ્યેવં
પરિષ્કર્તવ્યમ્। પક્ષલક્ષણસ્યાવ્યાપ્તિમાશઙ્ક્તે - દીપિકાયાં નન્વિતિ।
સંશયવિઘટકશાબ્દબુદ્ધિસ્થલે ઽવ્યાપ્તિમુક્ત્વા પ્રત્યક્ષસ્થલે ઽપિ તામાહ -
કિઞ્ચતિ। ઉક્તેતિ।
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવરૂપપક્ષતાશ્રયત્વસ્ય
પક્ષલક્ષણત્વાદિત્યર્થઃ।