Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 161180
pañcavidhaviśeṣyatānāmanugamaṃ kṛtvā
viśeṣaṇatāviśeṣyatānyataratvena daśānāmapi parigaṇanāt
ṣaḍvidhatvasyāhāneḥ/ na ca samavāyarūpāṇāṃ saṃyuktasamavāya -
saṃyuktasamavetasamavāya - samavāya - samavetasamavāyānāṃ caturṇāmapi
samavāyatvena ekavargīkaraṇaṃ vidhāya saṃyogaḥ, samavāyaḥ,
viśeṣyaviśeṣaṇabhāvaśceti tridhaiva sannikarṣaḥ kuto na vyabhātīte
vācyam/ svatantrecchena muninā kṛte ṣoḍhā vibhāge
niyogaparyanuyogayoḥ kartumaśakyatvāt/ niyogaḥ ājñā,
paryanuyogaḥ praśnaḥ/
1. cakṣussaṃyuktaṃ
bhūtalaṃ tadviśeṣaṇatvaṃ ghaṭābhāvasya/
2. cakṣussaṃyuktaṃ toyaṃ
tatsamavetaḥ sparśaḥ tadviśeṣaṇatvam uṣṇatvābhāvasya/
3. cakṣussaṃyukto ghaṭaḥ
tatsamaveto nīla tatsamavetaṃ nīlatvaṃ tadviśeṣaṇatvaṃ
śuklatvābhāvasya/
4. śrotrasamavetaḥ
vīṇāśabdaḥ tadviśeṣaṇatvaṃ tīvratvābhāvasya/
5. śrotrasamavetaḥ śabdaḥ
tatsamavetaṃ śabdatvaṃ tadviśeṣaṇatvaṃ bhedābhāvasya/
6. cakṣussaṃyuktaṃ
bhūtalaṃ tinnarūpitaviśeṣyatā ghaṭābhāvasya/
7. cakṣussaṃyuktaṃ toyaṃ
tatsamavetaḥ sparśaḥ tannirūpitaviśeṣyatā uṣṇatvābhāvasya/
8. cakṣussaṃyukto ghaṭaḥ
tatsamaveto nīlaḥ tatsamavetaṃ nīlatvaṃ tannirūpitaviśeṣyatā
śuklatvābhāvasya/
9. śrotrasamaveto
vīṇāśabdaḥ tannirūpitaviśeṣyatā tīvratvābhāvasya/
10. śrotrasamavetaḥ
śabdaḥ tatsamavetaṃ śabdatvaṃ tannirūpitaviśeṣyatā bhedābhāvasya/
maṇikārāstu -
kevalaviśeṣaṇatā indriyasambaddhaviśeṣaṇatā ceti viśeṣaṇatā
dvividhā/ indriyasambaddhaviśeṣaṇatā, pūrvoktarītyā pañcavidhā/
kevalaviśeṣaṇatāyāḥ udāharaṇaṃ ākāśaṃ śabdābhāvavat iti
śabdābhāvapratyakṣam - ityabhiprayanti/ 'viśeṣaṇatayā śabdābhāvasya,
indriyasambaddhaviśeṣaṇatayā samavāyaghaṭābhāvādergrahaḥ' iti
saṃnikarṣavāde taiḥ kathanāt//
///
tarkasaṅgrahaḥ
evaṃ
sannikarṣajanyajñānam pratyakṣam/ tatkaraṇaṃ indriyam/ tasmādindriyaṃ
pratyakṣapramāṇam iti siddham//
iti tarkasaṅgrahe
pratyakṣaparicchedaḥ/
dīpikā
anupalabdheḥ
pramāṇāntaratvanirākaraṇam/
etena anupalabdheḥ
pramāṇāntaratvaṃ nirastam/ yadi atra ghaṭaḥ abhaviṣyat tarhi bhūtalamiva
adrakṣyata, darśanābhāvāt nāstīti
tarkitapratiyogisattvavirodhyanupalabdhisahakṛtendriyeṇaiva
abhāvajñānopapattau anupalabdhaiḥ pramāṇāntaratvāsambhavāt/
adhikaraṇajñānārthamapekṣaṇīyendriyasyaiva karaṇatvopapattau anupalabdheḥ
karaṇatvāyogāt/ viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ
viśeṣaṇaviśeṣyasvarūpameva, nātiriktaḥ sambandhaḥ/
pratyakṣajñānamupasaṃharan tasya karaṇamāha - evamiti/
asādhāraṇakāraṇatvāt indriyaṃ pratyakṣajñānakaraṇamityarthaḥ/
pratyakṣapramāṇamupasaṃharati - tasmāditi//
iti dīpikāyāṃ
pratyakṣaparicchedaḥ
prakāśikā
etena -
abhāvapramāyā viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasaṃnikarṣajanyatvapradarśanena/
pramāṇāntaratvam - pratyakṣādyatiriktapramāṇatvam/ nanu anupalabdheḥ
pramāṇāntaratvānaṅgīkāre ghaṭopalabdhidaśāyāṃ tadabhāvapratyakṣāpattiḥ,
mama mate tu - anupalabdhyātmakapramāṇāntarābhāvāt nāpattiriti
bhāṭṭaśaṅkāṃ parijihīrṣuḥ yogyānupalabdheḥ
indriyasahakāritvamātreṇaiva nirvāhe atiriktapramāṇatvaṃ na
saṃbhavatītyāha - yadyatretyādinā/ atra - cakṣussaṃyogādimadbhūtale
tarkasyāpādakābhāvasādhakaviparyayapratiyogyāpādyakatvarūpaviparyaye
tatkoṭiparyavasāyitvaṃ darśayati - darśanābhāvāt nāstīti/
taddarśanābhāvāt tannāstītyarthaḥ/ tarkitetyādi/ tarkitā āpāditā
pratiyogino ghaṭādeḥ sattvasya sattvaprasakteḥ virodhinī ya upalabdhiḥ
tatpratiyogikaḥ abhāvaḥ anupalabdhiḥ tatsahakṛtenetyarthaḥ/
virodhitvaviśeṣaṇaṃ
upalabdheḥ anāhāryatvasūcanāya/
pratiyogisattāpādanāpāditopalambhapratiyogikatvarūpayogyatāviśiṣṭānupalabdhisahakṛteneti
tu paramārthaḥ/ ālokasaṃyogādyasattvadaśāyāṃ yadyatra ghaṭaḥ syāt tarhi
upalabhyeta ityāpādanāsambhavena yogyānupalabdhyabhāvāt na tatra
ghaṭābhāvapratyakṣamiti saṃkṣepaḥ/
kecittu -
tarkitetyādi/ tarkitaṃ āropitaṃ yat pratiyogisattvam,
tadvirodhinī yā anupalabdhiḥ
tatsahakṛtenetyarthaḥ/
etāvatā pratiyogisattvarūpa-kāraṇābhāva-prayojyopalabdhyabhāvaḥ
abhāvapratyakṣe kāraṇam, na tu
itarakāraṇavirahaprayojyopalabdhyabhāvaḥ iti sūcitam/ ata
evāndhakāre upalambhābhāvasattve 'pi na ghaṭābhāvapratyakṣam - ityāhuḥ/
nanu abhāvapramāyāṃ
indriyasya karaṇatvaṃ anupalabdheḥ sahakāritvaṃ ca tvayā kalpanīyam/
tadapekṣayā anupalabdhereva karaṇatvakalpanaṃ varam ityāśaṅkya
abhāvādhikaraṇabhūtalapratyakṣe indriyasya avaśyamapekṣaṇīyatayā
kḷptenaiva indriyakaraṇatvenābhāvapratyakṣopapattau
anupalabdherviñjātīyapramitikaraṇatvakalpanamayuktamityāha -
adhikaraṇeti/ nanu viśeṣaṇaviśeṣyabhāvākhyaḥ atiriktasambandhaḥ
kalpanīyaḥ tvayetyata āha - viśeṣaṇaviśeṣyabhāva iti/
atredaṃ bodhyam -
pratyakṣaṃ dvividham laukikam alaukikaṃ ceti/ laukikatvaṃ ca
viṣayitāviśeṣaḥ/ laukike ṣoḍhā saṃnikarṣaḥ kāraṇam/ alaukike
tu sāmānyalakṣaṇā, jñānalakṣaṇā, yogajadharmaśceti trividhā pratyāsattiḥ/
tatra sāmānyalakṣaṇā dhūmatvādirūpā tajjñānarūpā vā/ sāmānyaṃ lakṣaṇaṃ
svarūpaṃ viṣayo vā yasyā iti vyutpatteḥ/ sā cāśrayāṇāṃ
nikhiladhūmādīnāṃ alaukikapratyakṣe upayujyate/
atītānāgatadhūtādiṣu cakṣussaṃyogāderasambhavāt indriyāṇāṃ
asannikṛṣṭānāṃ pratyakṣājanakatvāt/ jñānalakṣaṇā tu surabhi candanamiti
cākṣuṣopanītabhāne saurabheṇa cakṣuṣo yogyasannikarṣābhāvāt/ evaṃ
yogināṃ deśakālaviprakṛṣṭapadārthapratyakṣe yogajadharmaḥ pratyāsattiḥ
kāraṇam iti saṃkṣepaḥ//
iti prakāśikāyāṃ
pratyakṣaparicchedaḥ
bālapriyā
nanvanupalabdherityādi/ anupalabdhirnāma
pratiyogiviṣayakapratyakṣābhavaḥ/ 'bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat'
ityākārakaghaṭādyabhāvaviṣayakapramāṃ prati ghaṭopalabdhyabhāvaḥ kāraṇam/
'bhūtalaṃ ghaṭavat' iti ghaṭopalambhakāle ghaṭābhāvapramityanudayāt/
yadi abhāvapramāṃ prati anupalabdhiḥ na kāraṇam tarhi pratiyogino
ghaṭāderupalambhakāle 'pi ghaṭādyabhāvapramāyāḥ āpattiḥ ataḥ anupalabdhiḥ
abhāvapramāṃ prati kāraṇatayā pṛthakpramāṇamiti bhāṭṭāḥ/ naiyāyikāstu
anupalabdhisahakṛtendriyaliṅgādibhireva
abhāvaviṣayakapratyakṣānumityāderupapattyā abhāvaviṣayakapramā na
pratyakṣādipramitivilakṣaṇā, tathā tatsādhanamapi na
pratyakṣādipramāṇavilakṣaṇam, api tu abhāvapramājanakendriyādeḥ
anupalabdhiḥ sahakāri kāraṇamātramityāśerate/ tarkasyetyādi/
'vyāptistarkāpratihatiravasānaṃ viparyaye/
aniṣṭānanukūlatve
iti tarkāṅgapañcakam//'
ityuktarītyā tarkasya
pañca aṅgāni apekṣitāni/ vyāptiḥ āpādakasya agnyabhāvādeḥ āpādyasya
dhūmābhāvādeśca vyāpyavyāpakabhāvaḥ/ tarkāpratihatiḥ -
pratikūlatarkābhāvaḥ/ viparyaye paryavasānam - yadi vahnyabhāvaḥ syāt
tarhiṃ dhūmābhāvaḥ syāt ityāpādanasya hi dhūmasattvādvahnireva yukta
ityevarūpe tadviparyaye paryavasānaṃ bhavati/ aniṣṭatvam - āpādyasya
dhūmābhāvādeḥ aniṣṭatvaṃ praṣṭuḥ/ ananukūlatvaṃ
prativādipakṣasādhakatvābhāvaḥ/ tatra viparyaye paryavasānaṃ pariṣkṛtyāha
- āpādakābhāveti/ āpādakaḥ vahnyabhāvaḥ tasyābhāvaḥ vahnyabhāvābhāvaḥ
vahnirūpaḥ tasya sādhakaḥ ya viparyayaḥ āpādyasya dhūmābhāvasyābhāvaḥ
dhūmarūpaḥ tasya pratiyogī dhūmābhāvaḥ āpādyaḥ yasya tarkasya tattvaṃ
viparyaye paryavasānamityarthaḥ/ prakṛte 'yadyatra ghaṭaḥ syāt tarhi
bhūtalamiva ghaṭo 'drakṣyata' ityākārake tarke āpādako ghaṭaḥ
tasyābhāvaḥ ghaṭābhāvaḥ tasya sādhako viparyayaḥ darśanābhāvaḥ tasya
pratiyogi darśanameva āpādyamiti
āpādakābhāvasādhakaviparyaṃyapratiyogyāpādyakatvaṃ tarkasya/ tathā ca
yasmiṃstarke āpādakābhāvasādhakābhāvapratiyogi āpādyaṃ bhavati
tādṛśasthale āpādyābhāvena hetunā āpādakābhāve eva paryavasānaṃ
bhavati iti darśanābhāvāt
nāstītyanena
darśitam/ darśanābhāvādityasya ghaṭadarśanābhāvādityarthaḥ, nāstītyasya
ghaṭābhāva ityarthaḥ/ kevalānupalabdheḥ abhāvapratyakṣakāraṇatve
ālokasaṃyogādyasattvadaśāyāṃ ghaṭānupalabdheḥ sattvena
ghaṭābhāvapratyakṣāpattiḥ/ ataḥ yogyatāviśiṣṭānupalabdheḥ kāraṇatvaṃ
vaktavyam/ yogyatā ca
tarkitapratiyogisattvavirodhyupalabdhipratiyogikatvarūpā/
tadghaṭakatarkasya viparyaye paryavasānaṃ 'yadyatra' ityādigranthena
pradarśitamiti bhāvaḥ/ tarkitetyādimulaṃ vyācaṣṭetarkitā āpāditā
ityādinā/ yathāśrute pratiyogisattvasya
pratiyogyupalabdhiḥ
virodhinīti pratīyate/ tadasaṅgatam - ghaṭopalabdheḥ
ghaṭasattvavirodhitvābhāvāt/ ataḥ sattvasya sattvaprasakteriti
vyākhyātam/ ghaṭasattvāroparūpaprasakteḥ ghaṭopalabdhi virodhinī/ na hi
ghaṭe upalabhyamāne 'yadyatra ghaṭaḥ syāt' iti ghaṭasattāṃ kaścit
prasañjayediti bhāvaḥ/ anāhāryatvasūcanāyeti/ anāhāryajñānasyaiva
virodhitvāditi bhāvaḥ/ sattvasya sattvaprasakteriti vyākhyāne 'pi
āpāditatvarūpaṃ tarkitatvaṃ pratiyogisattvasyaiva na tu tatprasakteḥ/ kiṃ
ca yatra āpādakaṃ āpādyaṃ ubhayamapi prasajyate tatraiva viparyaye
paryavasānaṃ dṛśyate/ mūlāttu pratiyogisattvarūpāpādakasyaiva
prasañjitatvaṃ labhyate, na tvāpādyāyā upalabdheḥ/ ataḥ tātparyārthamāha -
pratiyogisattāpādaneti/ pratiyoginaḥ ghaṭādeḥ sattvasya āpādanena
prasañjanena 'yadyatra ghaṭaḥ syāt' ityevaṃrūpeṇa āpāditaḥ prasañjitaḥ
yaḥ upalambhaḥ 'tarhyupalabhyeta' ityevaṃrūpaprasañjanaviṣayaḥ upalambhaḥ sa
pratiyogī yasyā anupalabdheḥ tatkatvarūpayogyatāviśiṣṭā
anupalabdhirityarthaḥ/ yogyatāviśeṣaṇaprayojanamāha -
ālokasaṃyogeti/ āpādanāsambhaveneti/ tathā ca
pratiyogisattvaprasañjanaprasañjitapratiyogikatvarūpayogyatāvirahāt
anupalabdheḥ yogyānupalabdhistatra nāsti/ ato na ghaṭābhāvapratyakṣamiti
bhāvaḥ/ nanu yatra pratiyogisattvasya upalabdheścāpādānaṃ vinaiva
bhūtacalakṣussaṃyogānantaraṃ ghaṭo nāstīti pratyakṣaṃ
tatrāpādanaghaṭitayogyatāvirahāt tatpratyakṣānupapattirityāśaṅkyāha
- saṃkṣepa iti/ pratiyogisattāpādanāpāditatvaṃ ca
pratiyogisattāpādakakāpattiyogyatvam/ ato nānupapattiriti bhāvaḥ/
ata evāndhakāra iti/
andhakāre yo ghaṭopalambhābhāvaḥ sa na ghaṭasattvābhāvaprayojyaḥ api tu
ālokasaṃyogarūpakāraṇāntarābhāvaprayojyaḥ/ tathā ca
pratiyogisattvābhāvaprayojyopalabdhyabhāvarūpāyāḥ yogyānupalabdheḥ
tatrābhāvāt na ghaṭābhāvapratyakṣamiti bhāvaḥ/
dhūmatvādirūpetyādi/
ādau lakṣaṇaśabda svarūpabodhakaḥ/ dvitīye tu viṣayabodhakaḥ/ prathamapakṣe
dhūmatvādyaviduṣo 'pi svarūpasaddhūmatvapratyāsattyā dhūmā ityevaṃ
yāvaddhūmapratyakṣāpattirityasvārasyāt dvitīyapakṣānudhāvanam/
cākṣuṣopanītabhāve iti/ cākṣuṣaṃ yat smṛtasaurabhaviṣayakaṃ
jñānamityarthaḥ//
iti
tarkasaṅgrahadīpikāprakāśikāvyākhyāyāṃ
bālapriyāyāṃ
pratyakṣaparicchedaḥ
anumānaparicchedaḥ
tarkasaṅgrahaḥ
anumānalakṣaṇam
AnTs_44 anumitikaraṇam anumānam / parāmarśajanyaṃ jñānam anumitiḥ / vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānaṃ parāmarśaḥ / yathā vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvata iti jñānaṃ parāmarśaḥ / taj janyaṃ parvato vahnimān iti jñānam anumitiḥ / yatra yatra dhūmas tatrāgnir iti sāhacaryaniyamo vyāptiḥ / vyāpyasya parvatādivṛttitvaṃ pakṣadharmatā //
anumitikaraṇam
anumānam/
dīpikā
anumānaṃ lakṣayati -
anumitikaraṇamiti/
prakāśikā
anumānaṃ
lakṣayatīti/ pratyakṣopajīvakasaṅgatyā anumānaṃ nirūpayatītyarthaḥ/
bālapriyā
pratyakṣopajīvakasaṅgatyeti/ pratyakṣakāryatvarūpayā saṅgatyā
ityarthaḥ/ indriyeṇa mahānasādau vyāptipratyakṣādeva anumānaṃ
bhavati/ vyāptismaraṇarūpānumānaṃ prati vyāptipratyakṣasya anubhavavidhayā
kāraṇatvāt/ tathā ca kāryakāraṇabhāvarūpasaṅgatyā
pratyakṣānantaramanumānanirūpaṇamiti bhāvaḥ/ anena pramāṇayo
kāryakāraṇabhāva uktaḥ/ anumityātmakapramiteḥ/
parāmarśātmakamānasapratyakṣakāryatvāt pramityoḥ kāryakāraṇabhāvaḥ
jñeyaḥ/
///
tarkasaṅgrahaḥ
anumitilakṣaṇam
parāmarśajanyaṃ
jñānaṃ anumitiḥ/
dīpikā
anumitiṃ lakṣayati - parāmerśeti/ nanu
saṃśayottarapratyakṣe ativyāptiḥ sthāṇupuruṣasaṃśayānantaraṃ
'puruṣatvavyāpyakarādimān ayam' iti parāmarśe sati 'puruṣa eva'
iti pratyakṣajananāt/ na ca tatrānumitireva iti vācyam/
'puruṣaṃ sākṣātkaromi' ityanuvyavasāyavirodhāditi cet,
na-pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvasya vivakṣitatvāt/
prakāśikā
parāmarśetīti/
tathā ca pratyakṣapramityapekṣayā anumiteḥ vilakṣaṇapramātvāt anumānasya
pramāṇāntaratvaṃ sidhyatīti bhāvaḥ/ viparītajñānottarapratyakṣaṃ prati
viśeṣadarśanasya hetutvamaṅgīkurvatāṃ matamavalambya śaṅkate -
nanviti/ sthāṇupuruṣasaṃśayeti/ idaṃ
viruddhabhāvadvayakoṭikasaṃśayāṅgīkāreṇa/ pare tu - sthāṇupuruṣeti/
sthāṇutvatadabhāvapuruṣatvatadabhāvakoṭiketyarthaḥ - ityāhuḥ/ puruṣa
aivati nirṇayasūcanāya/ tatra - saṃśayottarapratyakṣasthale/
anuvyavasāyavirodhāditi/ idamupalakṣaṇam - 'puruṣaṃ anuminomi'
ityanuvyavasāyābhāvena pramāṇābhāvādityapi draṣṭavyam/
saṃśayottarapratyakṣe
jananīye pakṣatāyāḥ parāmarśasahakāritve prayojanābhāvena
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvavivakṣaṇāt nātivyāptiḥ ityāha -
pakṣateti/ aitena 'vahnivyāpyadhūmavatparvatavānayaṃ deśaḥ' iti
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhibuddhiṃ prati
viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakanirṇayavidhayā 'vahnivyāpyadhūmavān
parvataḥ' iti parāmarśasya kāraṇatve 'pi na tatrātivyāptiḥ/
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvasya asattvena ativyāpterabhāvāt iti
saṅkṣepaḥ/
bālapriyā
vilakṣaṇapramātvāditi/ pratyakṣapramiteḥ yat karaṇaṃ indriyaṃ
tadapekṣayā vilakṣaṇena parāmarśātmakena kāraṇena janyatvāt
anumitervilakṣaṇapramātvamiti bhāvaḥ/ pramāṇāntaratvamiti/
pratyakṣāpekṣayā atiriktapramāṇatvamityarthaḥ/ dīpikāyām nanvityādinā
granthena yatra dūre ūrdhvavyaktidarśanānantaraṃ 'sthāṇurvā puruṣo vā
' iti saṃśayaḥ tataḥ 'puruṣatvavyāpyakarādimān' iti
vyāpyadharmavattājñānarūpaḥ parāmarśaḥ tataḥ 'ayaṃ puruṣa' iti pratyakṣam,
tasmin pratyakṣe
parāmarśajanyatvaviśiṣṭajñānatvarūpasyānumitilakṣaṇasyātivyāptiḥ
āśaṅkitā/ tadidaṃ na saṅgacchate/ saṃśayarūpaviparītajñānānantaraṃ
'ayaṃ puruṣaḥ' iti pratyakṣasyaiva asaṃbhavāt/ tadvattābuddhiṃ prati
tadabhāvavattājñānasya pratibandhakatvāditi śaṅkāyāṃ satyapi
viparītajñāne yadi viśeṣadarśanaṃ syāt tarhi tasya viśeṣadarśanasya
pratyakṣajanakatvaṃ bhavatīti 1viśeṣadarśanasyeti/
vyāpyadharmadarśanasyetyarthaḥ/ prakṛte 'puruṣatvavyāpyakarādimān
ayam' iti parāmarśo vivakṣitaḥ/
bhāvadvayakoṭiketi/
sthāṇutvapuruṣatvāśyaṃ yat bhāvarūpaṃ dharmadvayaṃ
tatprakārakasaṃśayetyarthaḥ/ sthāṇutvatadabhāveti/ sthāṇutvaṃ tadabhāvaḥ
puruṣatvaṃ tadabhāvaśceti catuṣprakārakasaṃśayetyarthaḥ/ 'sthāṇurvā na
vā, puruṣo vā na vā' iti saṃśayasyākāraḥ/ 2dvikoṭikasaṃśayadvayaṃ
vātra vivakṣitam/ pramāṇābhāvāditi/ tatrānumitireva jāyata ityatra
pramāṇābhāvādityarthaḥ/ tathā ca 'ayaṃ puruṣaḥ' iti
niścayasyānumititve 'puruṣaṃ sākṣātkaromi' iti
sākṣātkāratvāvagāhī anuvyavasāyo nopapadyate/ anumititvāvagāhī
'puruṣamanuminomi' iti anuvyavasāya eva syāt/ ato
nānumititvaṃ tasya niścayasya, api tu pratyakṣatvameveti alakṣye tatra
lakṣaṇasattvāt anumitilakṣaṇasyātivyāptiriti bhāvaḥ/ dīpikāyāṃ
pakṣatāsahakṛteti/ tathā ca parāmarśajanyatvamātraṃ nānumiterlakṣaṇam/
api tu pakṣatāsahakṛto yaḥ parāmarśaḥ tajjanyatvam/
saṃśayottarapratyakṣe tu parāmarśasya janakatve 'pi
1. anena
matāntaramapyastīti darśitam/ tathā hi - saṃśayottarapratyakṣamātre
viśeṣadarśanaṃ na hetuḥ, andhakāre ghaṭasaṃśayottarapratyakṣasya
viśeṣadarśanaṃ vināpi ālokasamavadhānamātreṇaivopapatteḥ/ tathāpi
yatra viśeṣādarśanādidoṣādhīnaḥ saṃśayaḥ taduttarapratyakṣe tasya
hetutvam/ uktasthale ca vyañjakābhāvādhīnaḥ saṃśaya iti/ adhikaṃ
tattvacintāmaṇau prāmāṇyotpattivāde tadvyākhyāne prakāśe ca
draṣṭavyam/
2. dvikoṭiketi/
sthāṇurvā na vetyākārakaḥ ekaḥ saṃśayaḥ, puruṣo na vetyākārakaḥ
aparaḥ saṃśaya iti saṃśayadvayamityarthaḥ/
pakṣatāyāḥ
nopayogitvam, pramāṇābhāvāt; siddhisattve 'pi
dhārāvāhikapratyakṣotpattyā siddhyabhāvarūpāyāḥ pakṣatāyāḥ
pratyakṣahetutvāsambhavācca/ tathā ca
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanayatvābhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/
tadāha prakāśikāyām saṃśayottarapratyakṣe jananīya iti/
prayojanābhāveneti/ pakṣatāyāḥ sahakāritvānaṅgīkāre
anupapattyabhāvenetyarthaḥ/ eteneti/ vakṣyamāṇahetunā ityarthaḥ/ yadi
parāmarśajanyatvamātram anumiterlakṣaṇaṃ syāt tadā
'vahnivyāpyadhūmavatparvatavānayaṃ deśaḥ' ityākārakaṃ
vanhivyāpyadhūmaviśiṣṭaparvatavaiśiṣṭyāvagāhipratyakṣaṃ prati
'vahnivyāpyadhūmavānayaṃ parvataḥ' ityākārakaparāmarśasya
viśeṣaṇatāvacchedakībhūtaḥ yaḥ dhūmaḥ tatprakārakaniścayatvena hetutayā
tādṛśaviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhipratyakṣe 'pi parāmarśajanyatvarūpasya
anumitilakṣaṇasya sattvāt ativyāptiḥ prasaktā/ sāpi
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvasya anumitilakṣaṇatavāt vārayituṃ
śakyata iti bhāvaḥ/ tādṛśapratyakṣasya 1pakṣatājanyatvābhāvāt/
dīpikā
pakṣatālakṣaṇam
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvaḥ pakṣatā/ sādhyasiddhiḥ
anumitipratibandhikā/ siddhisattve 'pi 'anuminuyām'
itīcchāyāmanumitidarśanāt siṣādhayiṣā uttejikā/ tataśca
uttajakābhāvaviśiṣṭamaṇyabhāvasya
1. yadyapi
dhyāpyapakṣobhayavaiśiṣṭyāvagāhijñānatvarūpaṃ yat parāmarśatva
tadavacchinnajanakatānirūpitajanyatāśālijñānatvamanumiterlakṣaṇami tyaktāvapi
uktaviśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhipratyakṣe 'tivyāptivāraṇaṃ sambhavati
tādṛśabuddhau parāmarśasya viśeṣaṇatāvacchedakaprakārakanirṇayatvenaiva
hetutvena uktaparāmarśatvena hetutvābhāvāt/ tathāpi
saṃśayottarapratyakṣe vyāpyapakṣavaiśiṣṭhyāvagāhijñānatvena
vyāpyadarśanajanyatvasattvāt ativyāpteḥ
pakṣatāsahakṛtaparāmarśajanyatvavivakṣaṇanaiva bāraṇīyatā tenaiva
viśiṣṭavaiśiṣṭyāvagāhipratyakṣavāraṇasambhavāt
uktaparāmarśatvāvacchinnajanakatā na niveśyeti bhāvaḥ/
dāhakāraṇatvavat
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvasyāpyanumitikāraṇatvam/
yadyapi sādhyasaṃśayasya
pakṣatātve 'pi sādhyaniścayakāle anumitivāraṇaṃ sambhavati, tathāpi
ghanagarjitena meghānumitau vyabhicāraḥ/ ataḥ anyādṛśīṃ pakṣatāmāha -
siṣādhayiṣeti/ rsiṣādhayiṣāyāḥ sādhyānumitīcchāyāḥ samavāyena yaḥ
abhāvaḥ svarūpasamavāyobhavaghaṭitasāmānādhikaraṇyasambandhena
tadviśiṣṭāyāḥ siddheḥ samavāyena abhāva ityarthaḥ/ sādhyasiddhiḥ -
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭe
sādhyatāvacchedakaviśiṣṭasādhyavaiśiṣṭyāvagāhiniścayaḥ/ siddhau
siṣādhayiṣāvirahavaiśiṣṭyaniveśanasya
prayojanaṃ darśayati -
siddhisattve 'pīti/ atra siddhiśca 'parvato vahnimān
vahnivyāpyadhūmavāṃśca' iti samūhālambanarūpā/ ataḥ
parāmarśasampattiriti dhyeyam/
bālapriyā
'sādhyasaṃśayaḥ
pakṣatā' iti prācīnoktyupekṣāyāḥ bījamāha - yadyapītyādinā/
sādhyaniścayarūpasiddhikāle 'numitivāraṇaṃ hi pakṣatāyāḥ
anumitihetutvāṅgīkārasya uddeśyam/ tattu sādhyasaṃśayasya
pakṣatātve 'pi nirvahati/ sādhyaniścayakāle sādhyasaṃśayarūpapakṣatāyāḥ
abhāvādeva nānumitiḥ ityevaṃrītyā anumitivāraṇasambhavāt tathā
ca sādhyasaṃśaya eva pakṣatā astu iti śaṅkiturbhāvaḥ/ tathāpīti/
sādhyasaṃśayarūpapakṣatāyāḥ nānumitihetutvam/ vināpi sādhyasaṃśayaṃ
ghanagarjanaśravaṇena 1meghānumitteḥ vyatirekavyabhicārāditi
samādhāturāśayaḥ/ vyabhicāra iti/ kāraṇābhāve 'pi kāryotpattirūpo
vyatirekavyabhicāro 'tra
vivakṣitaḥ/
anyādṛśīmiti/ sādhyasaṃśayādanyavidhāmityarthaḥ/
--------------------------------------------------
1. ayaṃ pradeśaḥ
meghavān dhanagarjajavattvādityanumānamatra vivakṣitam/
--------------------------------------------------
dīpikāyām
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭetyādi/ yatra sādhyaniścayarūpā siddhirasti
tatrāpi yadi 'pakṣe sādhyaṃ anuminuyām' ityākārā siṣādhayiṣā
asti tadānumitirbhavati/ siddhyabhāvamātrasya pakṣatātve sā na syāt,
siddhereva
tatra sattvāt/ atastatra
pakṣatāsampattaye siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭeti siddherviśeṣaṇaṃ dattam/
uktasthale siṣādhayiṣāyāḥ sattvena
siṣādhayiṣāviraharūpaviśeṣaṇābhāvāt
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvasyākṣatatayā pakṣatā nirvahati/
evaṃ ca siṣādhayiṣā uttejiketi phalitam/ uttejakatvaṃ ca
pratibandhakasamavadhānakālīnakāryotpādakaprayojaktvam/
siddhirūpapratibandhakasattākāle 'pi siṣādhayiṣāyāḥ
anumitirūpakāryotpādaprayojakatvāt uttejakatvam, yathā
maṇirūpapratibandhakāle dāhotpattiprayojakatvāt uttejakatvam, yathā
maṇirūpapratibandhakāle dāhotpattiprayojakatvāt
mantrāderuttejakatvam/ uttejakābhāvaviśiṣṭapratibandhakābhāvasya
kāryotpattiṃ prati hetutvāt/
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhyabhāvasya anumitihetutvamiti
bhāvaḥ/ siṣādhayiṣā nāma sādhyānumitiviṣayakecchā/
siṣādhayiṣāvirahaḥ
siṣādhayiṣāniṣṭhapratiyogitānirūpako 'bhāvaḥ/ tatra pratiyogitāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ anyathā yatra siddhiḥ
siṣādhayiṣā cāsti tatra siṣādhayiṣāyāḥ saṃyogasambandhenābhāvāt
siṣādhayiṣāniṣṭhasaṃyogasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāvaviśiṣṭasiddhedeva
sattvena tadabhāvarūpapakṣatā na syāt/ tanniveśe ca tatra
samavāyasambandhena siṣādhayiṣāyāḥ sattvena
tatsambandhāvacchinnasiṣādhayiṣāniṣṭhapratiyogitākābhāvarūpaviśeṣaṇābhāvāt
viśiṣṭābhāvarūpā pakṣatā nirvahatīti/ evaṃ
siṣādhayiṣāvirahavaiśiṣṭyaṃ sasiddhau sāmānādhikaraṇyasambanadhena/
anyathā svarūpasambandhena siṣādhayiṣāvirahavaiśiṣṭyaniveśe
siṣādhayiṣāsattve 'pi siddhau siṣādhayiṣābhāvasya svarūpasambandhena
sattvāt siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasaddhereva sattvena
tadabhāvarūpapakṣatāyāḥ anupapattiḥ ataḥ sāmānādhi karaṇyasambandhena
vaiśiṣṭyaṃ niveśanīyam/ sāmānādhikaraṇyaṃ ca svādhikaraṇavṛttitvam/
svādhikaraṇatvaṃ svarūpasaṃbandhena, svādhikaraṇanirūpitavṛttitvaṃ
samavāyasambandhena/ tathā ca
svaniṣṭhasvarūpasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatāvannirūpitasamavāyasambandhāvacchinnādheyatāsambandhena
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭā yā siddhiḥ tadabhāvaḥ pakṣatā/ svaṃ -
siṣādhayiṣāviraha tasya svarūpasaṃbandhena adhikaraṇam ātmā tatra
samavāyasambanadhena vṛttimatī ya siddhiḥ tadabhāva iti yāvat/ tatra
svarūpasambandhāniveśe siṣādhayiṣākāle 'pi
ekajñānaviṣayatvasambanadhena siṣādhayiṣāvirahādhikaraṇe ātmani
samavāyena vṛttitvaṃ siddherastīti tādṛśavṛttitvasambanadhena
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhereva sattvena pakṣatā nopapadyeta/
svarūpasambandhaniveśe tu tena siṣādhayiṣābhāvādhikaraṇaṃ
siṣādhayiṣāvānātmā na bhavati, api tu anya ātmā tadvṛttitvaṃ
etadātmagatasiddhernāstīti
tādṛśavṛttitvarūpasāmānādhikaraṇyasambandhena
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭāyāḥ siddherabhāvasya sattvāt na
pakṣatānupapattiḥ/ evaṃ vṛttitve samavāyasambanadhāvacchinnatvāniveśe
siṣādhayiṣāvirahādhikaraṇe ātmani siddheḥ samavāyena sattve 'pi
saṃyogādisambandhenāsattvāt
samavāyātiriktasambandhāvacchinnavṛttitvarūpasāmānādhikaraṇyaṃ
siddhernāstīti viśiṣṭābhāvarūpā
pakṣatā prasajyeta/ ataḥ
samavāyasambandhāvacchinnatvasya sāmānādhikaraṇyaghaṭakavṛttitve niveśaḥ/
evaṃ siddhyabhāvaḥ siddhiniṣṭhapratiyogitānirūpako 'bhāvaḥ/ tatra
pratiyogitāyāṃ samavāyasambandhāvacchinnatvaṃ niveśyam/ anyathā
siddhikāle 'pi sambandhāntarāvacchinnasiddhyabhāvamādāya pakṣatā
prasajyeta/ tadetatsarvamabhisandhāyāha - prakāśikāyām -
siṣādhayiṣāyāḥ sādadhyānumitīcchāyā ityādi/
svarūpasamavāyayobhayaghaṭiteti/ sāmānādhikaraṇyaghaṭakādhikaraṇatāyāṃ
svarūpasambandhāvacchinnatvaṃ, vṛttitāyāṃ samavāyasambandhāvacchinnatvaṃ ca
niveśanīyamiti bhāvaḥ/ siṃddheḥ samavāyenābhāva iti/
siddhiniṣṭhasamavāyasambandhāvacchinnapratiyogitākābhāva ityarthaḥ/
pakṣatāvacchedakaviśiṣṭa ityādi/
pakṣatāvacchedakāvacchinnapakṣaniṣṭhaviśeṣyatānirūpitasādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyaniṣṭhaprakāratāśāliniścaya
ityarthaḥ/ dravyatvena parvatāvagāhi 'dravyaṃ vahnimat'
ityākārakaniścayadaśāyāṃ 'parvato vahnimān'
ityanumityutpatteḥ 'dravyaṃ vahnimat' ityākārakaniścayasya
'parvato vahnimān' ityanumitipratibandhakatvavāraṇāya
pakṣaniṣṭhaviśeṣyatāyāṃ
pakṣatāvacchedakāvacchinnatvaniveśaḥ/ evaṃ 'parvato dravyavān'
ityākārakaniścayasya tādṛśānumitipratibandhakatvavāraṇāya
prakāratāyāṃ sādhyatāvacchedakāvacchinnatvaniveśaḥ/ evaṃ prakāratāyāṃ
sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvamapi niveśanīyam/ anyathā 'parvataḥ
samavāyena vahnimān' iti niścayasyāpi 'parvataḥ saṃyogena
vahnimān'
ityanumitipratibandhakatvāpatteḥ/
nanu siddhikāle yadi
siṣādhayiṣā vartate tadānīmapi anumiteḥ upapādanārthaṃ hi siddhau
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭeti viśeṣaṇaṃ dattam/ tacca tadaiva
sārthakaṃ bhavati yadi siddhi-siṣādhayiṣā-parāmarśānāmekakāle
samavadhānaṃ syāt/
tacca durghaṭam/ tathā hi- yatra prathamaṃ siddhiḥ anantaraṃ siṣādhayiṣā,
tataḥ parāmarśaḥ, tataḥ anumitiḥ, tatra parāmarśakṣaṇe siddhernāśādeva
pratibandhakābhāvāt anumityupapatteḥ vyarthaṃ
siṣāṣayiṣāvirahaviśiṣṭatvaviśeṣaṇam/ yatra krameṇa
siṣādhayiṣā-siddhi-parāmarśāḥ tatra parāmarśakṣaṇe siṣādhayiṣāyāḥ
nāśāt siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭasiddhereva sattvāt
siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭatvaniveśe 'pi pakṣatā na nirvahati/ yatra tu
parāmarśaṃsiddhisiṣādhayiṣāḥ krameṇa bhavanti tatra siṣādhayiṣākṣaṇe
parāmarśanāśāt parāmarśarūpakāraṇavaikalyāt nānumitiḥ/
jñānayorvā jñānecchayorvā ekakṣaṇotpattikatvaṃ tu nāṅgīkriyate/
tathā ca kathaṃ siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭatvasya
sārthakatvamityāśaṅkyāha - atra siddhiścetyādinā/ pakṣatāghaṭakībhūtā
siddhiśca vahnivahnivyāpyadhūmobhayāvagāhinī samūhālambanarūpā
'parvato vahnimān vahnivyāpyadhūmavāṃśca' ityākārikā
vivakṣitā/ ayameva sādhyaniścayarūpatvāt sādhyavyāpyaniścayarūpatvācca
siddhyātmakaparāmarśa iti vyavahriyate/ tathā ca yatra ādau uktākāraḥ
siddhyātmakaparāmarśaḥ tataḥ siṣādhayiṣā tato 'numitiḥ tatra
dvitīyakṣaṇe siddheḥ sattvāt siddhyabhāvamātrasya pakṣatātve pakṣatā na
nirvahati/ ataḥ siṣādhayiṣāvirahaviśiṣṭatvaṃ siddheḥ viśeṣaṇam/ tatra
tu siṣādhayiṣāsattvena siṣādhayiṣāviraharūpaviśeṣaṇābhāvāt
viśiṣṭābhāvarūpā pakṣatā nirvahatītyevaṃ tadviśeṣaṇasya
sārthakyamupapādanīyamiti bhāvaḥ/ ataḥ parāmarśasampattiriti/
anumityavyavahitapūrvakṣaṇe siddhisiṣādhayiṣāparāmarśānāṃ
melanamityarthaḥ/
///
tarkasaṅgrahaḥ
parāmarśalakṣaṇam
vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānaṃ parāmarśaḥ/ yathā
'vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvataḥ' iti jñānaṃ parāmarśaḥ/ tajjanyaṃ
'parvato vahnimān' iti jñānamanumitiḥ/
dīpikā
parāmarśaṃ lakṣayati -
vyāptīti/ vyāptiviṣayakaṃ yat pakṣadharmatājñānaṃ sa parāmarśa
ityarthaḥ/ parāmarśamabhinīya darśayati - yatheti/ anumitimabhinīya
darśayati - tajjanyamiti/ parāmarśajanyamityarthaḥ/
prakāśikā
'vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānam' ityatra vyāptiviśiṣṭe
pakṣadharmatā vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatā tajjñānamiti
saptamītatpuruṣāṅgīkāre vyabhicāriliṅgakānumitau
vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānajanyatvābhāvena avyāptiḥ; ataḥ
vyāptiviśiṣṭapadasya
vyāptiviṣayaketyarthamavalambya jñānāntapadena
karmadhārayamaṅgīkaroti - vyāptiviṣayakamiti/
vyāptyavacchinna-prakāratānirūpita -
pakṣatāvacchedakāvacchinna-viśeṣyatāśāliniścayaḥ parāmarśa iti tu
nirgalitārthaḥ/ abhinīya - abhilāpakaśabdamuccārya/
bālapriyā
vyāptiviśiṣṭapakṣadharmatājñānamityatretyādi/ yatra liṅgaṃ
sādhyavyabhicāri bhavati tatrāpi vyāptyaśe bhramātmakāt
'dhūmavyāpyavahnimānayaṃ parvataḥ' iti parāmarśāt 'parvato
dhūmavān' ityanumitiḥ jāyate/ yadi tu vastuto vyāptiviśiṣṭe
pakṣadharmatvāvagāhi jñānaṃ parāmarśaḥ tajjanyatvaṃ anumiterlakṣaṇamucyeta
tarhi uktaparāmarśasya vyāptiviśiṣṭe tadavagāhitvābhāve
parāmarśatvābhāvāt tajjanyajñānasya anumititvaṃ na syāt/ ataḥ
vyāptiviṣayakaṃ yat pakṣadharmatvāvagāhi jñānaṃ tat parāmarśaḥ/
uktabhramātmakajñānasya vyāptiviṣayakatvamakṣatamiti parāmarśarūpatā, ata
eva tajjanyajñānasya
parāmarśajanyatvarūpānumitilakṣaṇākrāntatayā anumititvamapyupapadyata
iti bhāvaḥ/
nanu vyāptiviṣayakaṃ
pakṣasambandhāvagāhi ca jñānaṃ parāmarśa iti parāmarśalakṣaṇakathane 'pi
'dhūmo vahnivyāpyaḥ dhūmavāṃśca parvataḥ'
ityākārakasamūhālambanajñānasyāpi vyāptiviṣayakatvāt
pakṣasambandhaviṣayakatvācca parāmarśatvāpattirityata āha -
vyāptyavacchinneti/ vyāptyavacchinna yā hetuniṣṭhā prakāratā
tannirūpitā yā pakṣatāvacchedakāvacchinnā pakṣaniṣṭhā viśeṣyatā
tannirūpako niścayaḥ parāmarśa ityarthaḥ/ bhavati ca
'vahnivyāpyadhūmavān parvata' iti niścayaḥ tādṛśaḥ/
parvataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitāyāḥ dhūmaniṣṭhāyāḥ prakāratāyāḥ
vyāptyavacchinnatvāt/ vyāptyavacchinnatvaṃ ca
sādhyaniṣṭhaprakāratānirūpitavyāptiniṣṭhaprakāratānirūpitatvam/ tena
'vyāpyadhūmavān parvataḥ' iti jñāne nātivyāptiḥ/ 'dhūmo
vahnivyāpyaḥ dhūmavāṃśca parvataḥ' iti
samūhālambanajñānīyadhūmaniṣṭhaprakāratāyāṃ
vyāptiniṣṭhaprakāratānirūpitatvaṃ nāsti, dhūmāṃśe vyāpteḥ
prakāratayā abhānāt/ ato na tatrātivyāptiriti bhāvaḥ/ tathā ca
sādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyaniṣṭhaprakāratānirūpitavyāptiniṣṭhaprakāratānirūpitahetutāvacchedakāvacchinna-
hetuniṣṭhaprakāratānirūpitapakṣatāvacchedakāvacchinnapakṣaniṣṭhaviśeṣyatāśāliniścayaḥ
parāmarśa iti niṣkarṣaḥ/ tena 'dravyavyāpyadhmavān parvataḥ',
'vahnivyāpyadravyavān parvataḥ' 'vahnivyāpyadhūmavaddravyam'
ityādiniścayānāṃ 'parvato vahnimān'
ityanumitihetubhūtaparāmarśatvaṃ na prasajyata ityavadheyam/
nirgalitārtha iti/ niṣkṛṣṭārtha ityarthaḥ/
abhilāpakaśabdamuccāryeti/ ākārapradarśakaśabdamuccāryetyarthaḥ/
kāyikaceṣṭārūpasyābhinayasyātrāsambhavāt/
//
tarkasaṅgrahaḥ
vyāptilakṣaṇam
yatra dhūmaḥ tatra
agniḥ iti sāhacaryaniyamaḥ vyāptiḥ/
dīpikā
vyāptilakṣaṇamāha -
yatreti/ yatra dhūmastatrāgniriti vyāpterabhinayaḥ/ sāhacaryaniyamaḥ
iti lakṣaṇam/ sāhacaryaṃ sāmānādhiṅkaraṇyam, tasya niyamaḥ/
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyogisādhyasāmānādhikaraṇyaṃ
vyāptirityarthaḥ/
prakāśikā
niyatasāmānādhikaraṇyaṃ sādhyābhāvavadavṛttitvādirūpaṃ na
sambhavati; 'idaṃ vācyam jñeyatvāt' ityādau avyāpteḥ/
sādhyābhāvāprasiddherityālocyāha - hetusamānādhikaraṇeti/
'vahnimān dhūmāt' ityādau dhūmasamānādhikaraṇe yo 'tyantābhāvaḥ
ghaṭātyantābhāvaḥ, tadapratiyogī vahniḥ tatsāmānādhikaraṇyaṃ dhūme
astīti lakṣaṇasamanvayaḥ/ 'dhūmavān vahneḥ' ityādau tu
dhūmasāmānyābhāvasyāpi hetusamānādhikaraṇatayā tatpratiyogyeva
dhūma iti nātivyāptiḥ/ na ca 'vahnimān dhūmāt' ityādau
tattadvahnyabhāvasya cālinīnyāyena dhūmasamānādhikaraṇatayā
tādṛśābhāvāpratiyogitvaṃ na kasyāpi vahnerityativyāptiriti
vācyam, apratiyogisādhyetyasya
pratiyogitānavacchedaka-sādhyatāvacchedakāvacchinnetyarthatātparyaṅkatayādoṣāt/
pratiyogitāyāṃ sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/
tena 'vahnimān dhūmāt' ityādau samavāyena
vahnitvāvacchinna-pratiyogitākābhāvasya dhūmasamānādhikaraṇatve 'pi na
kṣatiḥ/ hetupadaṃ hetutāvacchedakāvacchinnaparam/ ataḥ 'dravyam
viśiṣṭasattvāt' ityādau viśiṣṭasya śuddhānatirekitayā
hetvadhikaraṇaguṇādiniṣṭhatve 'pi dravyatvābhāvasya nāvyāptiḥ/
hetvadhikaraṇatā
hetutāvacchedakasambandhāvacchinnā grāhyā/ tena 'vahnimān dhūmāt'
ityādau vahnisāmānyābhāvasya dhūmasamavāyiniṣṭhatve 'pi
nāvyāptiḥ/ na caivamapi 'kapisaṃyogī evadvṛkṣatvāt' ityādau
avyāptiḥ, sādhyasya
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitāvacchedakāvacchinnatvāditi
vācyam/ hetusamānādhikaraṇātyantābhāve pratiyogivaiyadhikaraṇyasya
niveśanīyatvāt/ kevalānvayisādhyake tādṛśasya ghaṭābhāvādeḥ
prasiddhatvāt nāvyāptiriti/ adhikaṃ asmadīya-maṇidīdhitivyākhyāyā
buddhikuśalairanusandheyam/
bālapriyā
sādhyābhāvāprasiddheriti/ sādhyasya vācyatvasya kevalānvayitvena
sarvatra vidyamānatayā tadabhāvasyāprasiddheḥ
sādhyābhāvavadavṛttitvarūpa1vyāptalakṣaṇasya
kevalānvayisādhyakasaddhetāvavyāptirityarthaḥ/
ityarthatātparyakatayādoṣāditi/ tathā ca
hetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvapratiyogitānavacchedakasādadhyatāvacchedakā-
vacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptiḥ/ 'parvato vahnimān
dhūmāt' ityādau hetuḥ dhūmaḥ, tadadhikaraṇaṃ parvataḥ,
tadvṛttiryo 'tyantābhāvaḥ
ghaṭādyabhāva mahānasīyavahnyabhāvaśca tatpratiyogitāvacchedakaṃ
ghaṭatva-mahānasīyavahnitvādikam/ tatpratiyogitānavacchedakaṃ
vahnitvarūpaṃ sādhyatāvacchedakam, tadavacchinna-vahnisāmānādhikaraṇyasya
tādṛśavahnyadhikaraṇaparvatādivṛttitvarūpasya dhūme sattvāt
lakṣaṇasamanvayaḥ/ parvato dhūmavān vahneḥ ityādau hetuḥ vahniḥ
tadadhikaraṇam ayogālakam tadvṛttiryo 'tyantābhāvaḥ dhūmābhāvaḥ
tatpratiyogitāvacchedakameva dhūmatvarūpaṃ
1. vyāpteḥ svarūpaṃ
vyāptasya lakṣaṇamiti bhāvaḥ/
sādhyatāvacchedakamiti
sādhyatāvacchedake
hetusamānādhikaraṇātyantābhāvapratiyogitānavacchedakatvābhāvāt
nātivyāptiriti bhāvaḥ/ pratiyogitāyāṃ
sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyamityādi/ 'parvanto
vahnimān dhūmāt' ityatra dhūtādhikaraṇe parvate vartate
yo 'tyantābhāvaḥ samavāyena vahnirnāstītyākārakapratītisiddhaḥ
samavāyasambandhāvacchinnavahnitvāvacchinnapratiyogitāko 'bhāvaḥ/
tatpratiyogitāyāṃ avacchedakameva vahnitvaṃ ityavyāptiḥ syāt/
tadvāraṇāya hetvadhikaraṇavṛttyabhāvīyapratiyogitāyāṃ
sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ niveśanīyam/ niveśe ca
hetvadhikaraṇavṛttyabhāva ityanena yasyābhāvasyopādāne
tadīyapratiyogitāyāḥ sādhyatāvacchedakasaṃyogasambandhāvacchinnatvaṃ
bhavet sa evopādeyaḥ iti saṃyogasambandhena ghaṭādyabhāva eva
tādṛśaḥ, na tu samavāyena vahnyabhāvaḥ tadīyapratiyogitāyāḥ
saṃyogasambandhāvacchinnatvāsambhavāt/ tathā ca
hetvadhikaraṇavṛttighaṭādyabhāvīyasaṃyogasambandhāvacchinnapratiyogitāyāmavacchedakaṃ
ghaṭatvādi anavacchedakaṃ ca vahnitvaṃ bhavatīti nāvyāptiriti bhāvaḥ/ na
kṣatiriti/ nāvyāptirityarthaḥ/ tathā ca
hetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvanirūpitasādhyatāvacchedakasambandhāvacchi nnapratiyogitānavacchedaka
- sādhyatāvacchedakāvacchinnasādhyasāmānādhi - karaṇyaṃ
vyāptirityetāvatā phalitam/ hetupadaṃ
hetutāvacchedakāvacchinnaparamityādi/ 'ghaṭo dravyam
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattvāt' ityatra saddhetau hetuḥ śuddhasattāpi
viśiṣṭaśuddhayoranatirekāt/ hetoradadhikaraṇaṃ guṇakarmaṇī api;
tatra vartate yo 'tyantābhāvaḥ dravyatvābhāvo 'pi
tatpratiyogitāvacchedakameva dravyatvatvamiti sādhyatāvacchedake
dravyatvatve pratiyogitānavacchedakatvābhāvāt avyāptiḥ/ tadvāraṇāya
hetutāvacchedakāvacchinnahetvadhikaraṇatvaṃ niveśanīyam/ guṇe
karmaṇi va sattātvāvacchinnasattādhikaraṇatvasadbhāve 'pi
hetutāvacchedakaṃ yat guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattātvaṃ
tadavacchinnādhikaraṇatvaṃ na sambabhavati/ guṇaḥ karma ca
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattāvaditi pratītyabhāvāt/ ataḥ
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattātvāvacchinnādhikaraṇaṃ dravyameva
tadvṛttiryo 'bhāvaḥ na dravyatvābhāvaḥ ati tu guṇatvādyabhāvaḥ
tatpratiyogitāvacchedakaṃ guṇatvatvādi ananavacchedakaṃ dravyatvatvamiti
nāvyāptiriti bhāvaḥ/ tathā ca
1hetutāvacchedakāvacchinnahetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvanirūpita-sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitānavacchedaka-
sādadhyatāvacchedakāvacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptiḥ/
hetvadhikaraṇatā
hetutāvacchadedakasambandhāvacchinnā grāhyeti/ 'vahnimān dhūmāt'
ityādau hetoḥ dhūmasya samavāyasambandhenādhikaraṇaṃ dhūmāvayavaḥ
tadvṛttiryo 'tyantābhāvaḥ saṃyogena vahnyabhāvaḥ
tatpratiyogitāvacchedakameva sādhyatāvacchedakaṃ vahnitvamityavyāptiḥ/
tadvāraṇāya hetuniṣṭhādheyatāyāṃ hetutāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ
niveśanīyam/ prakṛte
ca
hetutāvacchedakasambandhaḥ saṃyogaḥ
tadavacchinnadhūmaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatavān dhūmāvayavo na
bhavati,
samavāyasambandhāvacchinnadhūmaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāyā 2eva
tatra sattvāt/ api tu parvatādireva
tanniṣṭho 'bhāvaḥ na
vahnyabhāvaḥ api tu ghaṭādyabhāvaḥ tatpratiyogitavacchedakaṃ vahnitvaṃ
bhavatīti nāvyāptiriti bhāvaḥ/ vahnisāmānyābhāvasya -
vahnitvāvacchinnapratiyogitākābhāvasya/ dhūsamavāyiniṣṭhatve 'pi -
samavāyasambandheya dhūtādhikaraṇadhūmāvayavavṛttitve 'pi/ tathā ca
hetutāvacchedakadharmāvacchinnahetutāvacchedakasambandhāvacchinnahetuniṣṭhādheyatā-
dheyatānirūpitādhikaraṇatāvanniṣṭhātyantābhāvanirūpitasādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitānavacchedakasādhya-
tāvacchedakāvacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptiḥ/
1.
hetutāvacchedakāvacchinnahetvadhikaraṇetyasya
hetutāvacchedakāvacchinnahetuniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatāvadityarthaḥ/
2. evakāreṇa
saṃyogasambandhāvacchinnadhūtaniṣṭhādheyatānirūpitādhikaraṇatā
dhyavacchidyate/
na caivamapīta/ 'ayaṃ
vṛkṣaḥ kapisaṃyogī etadvṛkṣatvāt' ityatra hetuḥ etadvṛkṣatvaṃ
tadaghikaraṇametadvṛkṣaḥ tatra vartate yo 'bhāvaḥ kapisaṃyogābhāvo 'pi,
tadvṛkṣe agrabhāgāvacchedena kapisaṃyogasya sattve 'pi
mūlabhāgāvacchedena kapisaṃyogasyābhāvāt/ tathā ca
hetvadhikaraṇavṛtteḥ kapisaṃyogābhāvasya pratiyogitāvacchedakameva
kapisaṃyogatvarūpaṃ sādhyatāvacchedakamityavyāptiriti bhāvaḥ/
pratiyogivaiyadhikaraṇyasya niveśanīyatvāditi/ tathā ca vṛkṣavṛttiḥ
kapisaṃyogābhāvaḥ pratiyoginaḥ kapisaṃyogasyādhikaraṇe vṛkṣe
vartamānatayā pratiyogisamānādhikaraṇo na pratiyogivyadhikaraṇaḥ/
ghaṭādyabhāva eva 1tādṛśaḥ tatpratiyogitānavacchedakaṃ kapisaṃyogatvaṃ
bhavatīti nāvyāptiriti bhāvaḥ/ sādhyābhāvavadavṛttitvasya vyāptitve
'idaṃ vācyaṃ jñeyatvāt' ityatroktā avyāptiḥ,
prakṛtasiddhāntavyāptilakṣaṇe na prasajatītyāha - kevalānvayisādhyaka
iti/ tathā ca hetoḥ jñeyatvasyādhikaraṇaṃ bhūtalādiḥ
tadvṛttiryo 'bhāvaḥ ghaṭādyabhāvaḥ tatpratiyogitāvacchedakaṃ ghaṭatvādi
anavacchedakaṃ vācyatvatvarūpaṃ sādhyatāvacchedakaṃ
tadavacchinnavācyatvarūpasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ jñeyatve 'stīti
nāvyāptiriti bhāvaḥ/
evaṃ
pratiyogivyadhikaraṇatvaṃ pratiyogyanadhikaraṇavṛttitvam, na tu
pratiyogyadhikaraṇāvṛttitvam, 'saṃyogī sattvādit'
ityatrātivyāptyāpatteḥ2
1. tādṛśa iti/
pratiyogivyadhikaraṇa ityarthaḥ/
2.
ativyāptyāpatteriti/ saṃyogābhāvavati guṇādau sattāyāḥ sattvāt
ayaṃ heturvyabhicārī/ atra hetvadhikaraṇaṃ sattādhikaraṇaṃ guṇādi
tanniṣṭho yo 'bhāvaḥ saṃyogābhāvaḥ tatpratiyogitāvacchedakameva
saṃyogatvarūpaṃ sādhyatāvacchedakamityativyāptirvāraṇīyā/ di tu
pratiyogivyadhikaraṇatvaṃ pratiyogyadhikaraṇāvṛttitvaṃ tadā
saṃyogābhāvasyāvyāpyavṛttitvena saṃyogādhikaraṇe dravye
vartamānatayā pratiyogyadhikaraṇāvṛttiḥ saṃyogābhāvo na bhavati, api
tu ghaṭādyabhāva eva, tatpratiyogitānavacchedakatvaṃ
saṃyogatve 'ratītyativyāptiḥ prasajyate/ pratiyogivyadhikaraṇatvaṃ
pratiyogyanadhikaraṇavṛttitvamityuktau tu saṃyogābhāvasyāpi
saṃyogānadhikaraṇaguṇavṛttitvena lakṣaṇaghaṭakatayā
tatpratiyogitāvacchedakatvameva saṃyogatve 'stīti nātivyāptiriti
bhāvaḥ/
1pratiyogyanadhikaraṇīṃbhūtahetvadhikaraṇavṛttyatyantābhāvetyādilakṣaṇaṃ
vivakṣitam/ pratiyogyanadhikaraṇatvaṃ ca
pratiyogitāvacchedakāvacchinnānadhikaraṇatvam/ yathāśrute 'ghaṭaḥ
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattāvān jāteḥ' ityatrātivyāpteḥ/
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattābhāvavati guṇe karmaṇi ca jātisattvāt
ayaṃ vyabhicārī hetuḥ/ atra jāteradhikaraṇe guṇe vartamānasya
guṇakarmānyatvaviśiṣṭasattābhāvasya
pratiyogiśuddhasattādhikaraṇahetvadhikaraṇaguṇavṛttitayā
pratiyogyanadhikaraṇahetvadhikaraṇavṛttitvābhāvāt tādṛśamabhāvāntaraṃ
ghaṭādyabhāvamādāya tatpratiyogitānavacchedakatvasya viśiṣṭasattātve
sattvāt ativyāptiḥ prasajati/ pratiyogitāvacchedakāvacchinneti
niveśe tu
viśiṣṭasattātvarūpapratiyogitāvacchedakāvicchinnānadhikaraṇaṃ
guṇaḥ tadvṛttitayā viśiṣṭasattābhāvo 'pi lakṣaṇaghaṭakaḥ,
tatpratiyogitāvacchedakameva sādhyatāvacchedakam viśiṣṭasattātvamiti
nātivyāptiḥ/ evaṃ pratiyogitāvacchedakasambandhena
pratiyogyanadhikaraṇamityapi vaktavyam/ anyathā 'ātmā jñānavān
dravyatvāt' ityatrātivyāpteḥ/ jñānābhāvavati ghaṭādau
dravyatvasattvāt ayaṃ
vyabhicārī/ atra hetoḥ dravyatvasyādhikaraṇaṃ ghaṭādi tanniṣṭhaḥ abhāvaḥ
jñānābhāvaḥ, yadyapi, tathāpi sa
pratiyogyanadhikaraṇahetvadhikaraṇavṛttirna bhavati
jñānābhāvapratiyoginaḥ jñānasya viṣayatāsambandhenādhikaraṇameva
1. nanu
pratiyogivyadhikaraṇatvaṃ pratiyogyanadhikaraṇavṛttivamiti
vivakṣāyāmapi saddhetau 'kapisaṃyogī etadvṛkṣatvāt',
ityādāvavyāptiḥ/
'kapisaṃyogābhāvo hyavyāpyavṛttitvāt hetoradhikaraṇe vṛkṣe
vartate, tathā pratiyoginaḥ kapisaṃyogasyānadhikaraṇe guṇe ca vartata
iti pratiyogivyadhikaraṇaḥ hetvadhikaraṇavṛttiśca yo 'bhāvaḥ
kapisaṃyogābhāvaḥ tatpratiyogitāvacchedakatvameva sādhyatāvacchedake
kapisaṃyogatve 'stīti/ ato niṣkṛṣṭārthamāha - pratiyogyanadhikaraṇī
bhūteti/ pratiyogivyadhikaraṇahetvadhikaraṇavṛttītyantasya
pratiyogyanadhikaraṇībhūtahetvadhikaraṇavṛttītyarthaḥ/ saṃyogī
sattvādityatra pratiyoginaḥ saṃyogasyānadhikaraṇaṃ hetoḥ
sattāyāścādhikaraṇaṃ guṇaḥ tadvṛttiryo 'bhāvaḥ saṃyogābhāvaḥ
tatpratiyogitāvacchedakameva saṃyogatvamiti nātivyāptiḥ/
kapisaṃyogī etadvṛkṣatvāt ityatra hetoḥ adhikaraṇaṃ vṛkṣaḥ
pratiyoginaḥ saṃyogasyādhikaraṇameva bhavati iti
pratiyogyanadhikaraṇahetvadhikaraṇavṛttirabhāvaḥ na kapisaṃyogābhāvaḥ
api tu ghaṭādyabhāvaḥ tatpratiyogitānavacchedakatvaṃ
kapisaṃyogatve 'stīti nāvyāptiriti bhāvaḥ/
ghaṭādiriti/ ataḥ
pratiyogyanadhikaraṇahetvadhikaraṇavṛttirabhāvaḥ paṭādyabhāva eva
tatpratiyogitānavacchedakatvaṃ sādhyatāvacchedake
jñānatve 'stītyativyāptiḥ prasajyate/
pratiyogitāvacchedakasambandhaniveśe tu
samavāyasambandhāvacchinnajñānābhāvasyaiva hetvadhikaraṇavṛttitayā
samavāyasambandha eva pratiyogitāvacchedakasambandhaḥ tena sambandhena
jñānasya anadhikaraṇaṃ ghaṭādi tadvṛttiḥ yo jñānābhāvaḥ
tatpratiyogitāvacchedakatvameva jñānatvasyeti nātivyāptiḥ/ tathā ca
1pratiyogitāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitāvacchedakadharmāvacchi nnapratiyoginiṣṭhādheyatā-
nirūpitādhikaraṇatāvadbhinna -
hetutāvacchedakasambandhāvacchinnahetutāvacchedakadharmāvacchinnahetuniṣṭhādheyatānirūpitā-
dhikāraṇatāvanniṣṭhātyantābhāvanirūpitasādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitānavacchedakasādhyatāvacchedakā-
vacchinnasādhyasāmānādhikaraṇyaṃ vyāptiriti phalitam/
tadidamabhisandhāyāha - adhikaṃ asmadīyamaṇidīdhitivyākhyāyāmiti/
tarkasaṅgrahaḥ
pakṣadharmatānirūpaṇam
vyāpyasya
parvatādivṛttitvaṃ pakṣadharmatā/
anumānavibhāgaḥ
AnTs_45 anumānaṃ dvividhaṃ svārthaṃ parārthaṃ ca / tatra svārthaṃ svānumitihetuḥ / tathā hi svayam eva bhūyo darśanena yatra dhūmas tatra agnir iti mahānasādau vyāptiṃ gṛhītvā parvatasamīpaṃ gatas tadgate cāgnau sandihānaḥ parvate dhūmaṃ paśyan vyāptiṃ smarati yatra dhūmas tatrāgnir iti / tadantaraṃ vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvata iti jñānam utpadyate / ayam eva liṅgaparāmarṣaṃ ity ucyate / tasmāt parvato vahnimān iti jñānam anumitir utpadyate / tad etat svārthānumānam / yat tu svayaṃ dhūmād agnim anumāya parapratipattyarthaṃ pañcāvayavavākyaṃ prayukte tat parārthānumānam / yathā parvato vahnimān dhūmavattvāt / yo yo dhūmavān sa vahnimān yathā mahānasaḥ / tathā cāyam / tasmāt tatheti / anena pratipāditāl lingāt paro'py agniṃ pratipadyate //
anumānaṃ
dvividham-svārtham, parārtham ceti/
1.
pratiyogitāvacchedakasambandhāvacchinnā
pratiyogitāvacchedakadharmāvacchinnā ca yā pratiyoginiṣṭhā ādheyatā
tannirūpitādhikaraṇatāvadbhinnaṃ atha ca
hetutāvacchedakasambandhāvacchinnā hetutāvacchedakadharmāvacchinnā ca yā
hetuniṣṭhādheyatā tannirūpitādhikaraṇatāvat yat tanniṣṭho
yo 'tyantābhāvaḥ tannirūpitā yā sādhyatāvacchedakasambandhāvacchinnā
pratiyogitā tadanavacchedakaṃ yat sādhyatāvacchedakaṃ tadavacchinnaṃ yat
sādhyaṃ tadadhikaraṇavṛttitvaṃ dhyāptirityarthaḥ/
dīpikā
pakṣadharmatāsvarūpamāha - vyāpyasyeti/
anumānaṃ vibhajate -
anumānamiti/
000
tarkasaṅgrahaḥ
svārthānumānanirūpaṇam
svārthaṃ svānumitihetuḥ/ tathā hi -
svayameva bhūyodarśanena yatra dhūmaḥ tatrāgniriti mahānasādau vyāptiṃ
gṛhītvā parvatasamīpaṃ gataḥ, tadgate ca parvate dhūmaṃ paśyan agnau
sandihānaḥ vyāptiṃ smarati 'yatra dhūmastatrāgniḥ' iti/ tadanantaraṃ
'vahnivyāpyadhūmavān ayaṃ parvataḥ' iti jñānamutpadyate/ ayameva
liṅgaparāmarśa ityucyate/ tasmāt 'parvato
vahnimān'
ityanumitirutpadyate/ tadetat svārthānumānam/
dīpikā
svārthānumānaṃ
darśayati - svameveti/
vyāptigrahopāyanirūpaṇam
nanu
pārthivatvalohalekhyatvādau śataśaḥ rahacāradarśane 'pi vajramaṇau
vyabhicāropalabdheḥ bhūyodarśanena kathaṃ vyāptigraha iti cet-na/
vyabhicārajñānavirahasahakṛtasahacārajñānasya vyāptigrāhakatvāt/
vyabhicārajñānaṃ niścayaḥ śaṅkā ca/ tadvirahaḥ kvacit tarkāt,
kvacit svatassiddha eva/ dhūmāgnyorvyāptigrahe
kāryakāraṇabhāvabhaṅgaprasaṅgalakṣaṇaḥ tarko vyabhicāraśaṅkānivartakaḥ/
nanu
sakalavahnidhūmayorasannikarṣāt kathaṃ vyāptigraha iti cet - na/
vahnitvadhūmatvarūpasāmānyapratyāsattyā sakalavahnidhūmajñānasambhavāt/
tasmāditi/ liṅgaparāmarśādityarthaḥ/
prakāśikā
svārthānumānamiti/ svasyārthaḥ prayojanaṃ
sādhyasaṃśayanivṛttirūpaṃ yasmāditi vyutpattyā
svīyasaṃśayanivṛttiprayojakānumānamityarthaḥ/ paśyan iti/
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0