Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 141160
yathārthānubhavasya
lakṣaṇamāha - tadvatīti/ nanu 'ghaṭe ghaṭatvam' iti pramāyāṃ avyāptiḥ/
ghaṭatve ghaṭābhāvāditi cet - na/ yatra yatsambandho 'sti tatra
tatsambandhānubhavaḥ ityarthāt ghaṭatve ghaṭasambandho 'stīti
nāvyāptiḥ/ saiveti/ yathārthānubhava eva śāstre pramā ityucyata
ityarthaḥ/
prakāśikā
mūle tadvati
tatprakārakānubhava iti/ saptamyartho viśeṣyitvaṃ
āśrayatāsambandhenānubhavānvayī/ tathā ca tadvadviśeṣyaka -
tatprakārakānubhavatvaṃ yathārthānubhavasya lakṣaṇam/ tatpadārthaḥ prakāraḥ,
tadvattavaṃ prakāratāvacchedakasambandhena grāhyam/ tena kālikasambandhena
śuktyādau rajatatvasattve 'pi 'idam rajatam' iti bhrame
nātivyāptiḥ/ na ca tathāpi raṅgatvena rajatāvagāhini, rajatatvena
ca raṅgāvagāhini 'hame raṅgarajate'
ityākārakasamūhālambanabhrame 'tivyāptiḥ/ tatra
raṅgaviśeṣyakatva-raṅgatvaprakārakatvayoḥ
rajataviśeṣyakatva-rajatatvaprakāranakatvayośca sattvāditi vācyam/
tadvadviśeṣyakatvāvacchinnatatprakārakatvaviśiṣṭānubhavatvarūpārthavi vakṣaṇena
adoṣāt/ tathā hi - yayoḥ viṣayatayoḥ nirūpyanirūpakabhāvaḥ
tannirūpitaviṣayitayoḥ avacchedyāvacchedakabhāva iti siddhāntaḥ/
darśitabhrameraṅgatvaprakāratāyāṃ rāṅgaviśeṣyatānirūpitatvasya,
rajatatvaprakāratāyāṃ rajataviśeṣyatānirūpitatvasya ca abhāvena
raṅgaviśeṣyakatvāvacchinnaraṅgatvaprakārakatva -
rajataviśeṣyakatvāvacchinnarajatatvaprakārakatvayośca asattvāt
nātivyāptiḥ/ smṛtivyāvṛttaye anubhavatvaniveśaḥ/ etatphalaṃ
anupadameva sphaṭībhaviṣyati/
nanu 'tadvati' ityasya
'adhikaraṇe' ityarthakatayā 'ghaṭe ghaṭatvam' iti pramāyāmavyāptiḥ/
ādheyatāyā vṛttyaniyāmakatayā tena sambandhena
ghaṭarūpaprakārādhikaraṇāprasiddheḥ ityāśayena śaṅkate - nanu ghaṭe
ghaṭatvāmiti iti/
'tadvati' ityasya
tatsambandhinītyarthaḥ/ evaṃ ca ghaṭatvasyāpi ghaṭasambandhitayā
tādṛśapramāyāṃ ādheyatayā
ghaṭasambandhighaṭatvaviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭaprakārakatvasya sattvāt
nāvyāptiriti samādhatte-yatreti/ yathārthānubhava eveti/ evakāreṇa
yathārthasmṛtivyavacchedaḥ/ yathārthajñānabhātrasya pramātve smṛtikaraṇasya
pramāṇāntaratāpatteḥ iti bhāvaḥ/
bālapriyā
saptamyartho
viśeṣyitvamiti/ 'tadvati' ityatra tacchabdaḥ prakārībhūtadharmaparaḥ/
saptamyartho viśeṣyitvam/ tatra prakṛtyarthasya tadvatpadārthasya
nirūpitatvasambandhena anvayaḥ/ viśeṣyitvasya āśrayatāsambandhena
anubhave anvayaḥ/ tathā ca tadvannirūpitaviśeṣyitvāśrayaḥ
tanniṣṭhaprakāratānirūpakaḥ anubhavaḥ yathārthaḥ/
tadvanniṣṭhaviśeṣyatānirūpakatve sati tanniṣṭhaprakāratāpanirūpakatve
sati anubhavatvaṃ yathārthānubhavasya lakṣaṇam/ 'ayaṃ ghaṭa' iti pramāyāṃ
ghaṭatvavadghaṭaniṣṭhaviśeṣyatānirūpakatvaṃ
ghaṭatvaniṣṭhaprakāratānirūpakatvam anubhavatvaṃ ca astīti
lakṣaṇasamanvayaḥ/ smṛtau ativyāptivāraṇāya anubhavatvaniveśaḥ/
śuktirajatabhrame rajatatvaniṣṭhaprakāratānirūpakatve sati anubhavatvasya
sattvāt
ativyāptiḥ syāt
iti tadvāraṇāya tadvanniṣṭhaviśeṣyatānirūpakatvaniveśaḥ/
śuktirajatabhrame tu rajatatvābhāvavacchuktiniṣṭhaviśeṣyatākatvaniveśaḥ/
śuktirajatabhrame tu rajatatvābhāvavacchaktiniṣṭhāviśeṣyatākatvamevāsti,
na tu rajatatvavadrajataviśeṣyakatvamiti nātivyāptiḥ/
tadvadviśeṣyakatve sati anubhavatvamātroktau śuktau 'idaṃ rajatam'
ityayathārthānubhave ativyāptiḥ/ tatprakārakatvadalābhāve tatpadena
prakāra eva grāhya iti niyamālābhena tacchabdena śuktitve gṛhīte
śuktitvavadviśeṣyakatvānubhavatvayoḥ tatra sattvāt/ tadvāraṇāya
tatprakārakatvapadam/ tanniveśe ca ekatra uccaritayoḥ tacchabdayoḥ
ekārthabodhakatvamiti niyamena prathamagṛhītatatpadārthasyaiva
dvitīyatatpadenāpi grāhyatayā prathamatatpadagṛhītaśuktitvaprakārakatvasya
niruktānubhave abhāvāt na ativyāptiḥ iti kecit/ vastutastu
rajata eva dravyaṃ iti jñāne 1rajatatvapramātvāpattiḥ, ataḥ
tatprakārakatvaniveśaḥ spaṣṭaṃ cedaṃ dinakaryādau/
nanu śukte 'pi
kālikasambandhena rajatatvavattvāt
rajatatvavacchuktiviśaṣyakatvarajatvaprakārakatvayoḥ 'idaṃ rajatam'
iti bhrame 'pi sattvāt tatrātivyāptirityata āha - tadvattvaṃ
prakāratāvacchedakasambandhena grāhyamiti/ prakṛte samavāyasambandhaḥ
prakāratāvacchedakasambandhaḥ/ tena sambandhena rajatatvavat rajatameva, na
tu śuktiḥ/ rajataviśeṣyakatvaṃ ca rajatabhrame nāstīti
nātivyāptiriti bhāvaḥ/
1.rajatatvapramātvāpattiriti/ rajatatvavadviśeṣyakatvāditi
bhāvaḥ/
na ca tathāpītyādi/
purataḥ avasthitayoḥ rajataraṅgayoḥ indriyasannikṛṣṭayoḥ satoḥ
rajate raṅgatvaṃ raṅge rajatatvaṃ cāvagāhamānaḥ 'ime
raṅgarajate' ityākārakaḥ yaḥ samūhālambanabhramaḥ tatrātivyāptiḥ/
tasmin bhrame raṅgaṃ rajataṃ ca ubhayaṃ viśeṣyam/ raṅgatvaṃ rajatatvaṃ
ca ubhayaṃ prakāraḥ/ tathā ca raṅgatvavadraṅgaviśeṣyakatvasya
rajatatvavadrajataviśeṣyakatvasya raṅgatvaprakārakatvasya
rajatatvaprakārakatvasya ca sattvāt iti śaṅkiturāśayaḥ/
nānāmukhyaviśeṣyakaṃ jñānaṃ samūhālambanamityucyate/
samādhatte -
tadvadviśeṣyakatvāvacchinnetyādinā/ tadvadviśeṣyakatvāvacchinnaṃ yat
tatprakārakatvaṃ tadāśrayānubhavatvaṃ yathārthānubhavatvam/
viśeṣyatāprakāratayoḥ nirūpyanirūpakabhāve satyeva
viśeṣyitvaprakāritvayoḥ avacchedyāvacchedakabhāvo bhavati/
uktasamūhālambanabhrame yadyapi raṅgatvaṃ rajatatvaṃ ubhayaṃ prakāraḥ, yathāpi
raṅgatvaṃ rajatāṃśe prakāraḥ rajatatvaṃ raṅgāṃśe prakāra iti
raṅgatvaniṣṭhaprakāratā rajataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitā na tu
raṅgatvavadraṅganiṣṭhaviśeṣyatānirūpitā/ evaṃ rajatatvaniṣṭhaprakāratā
raṅganiṣṭhaviśeṣyatānirūpitā na tu
rajatatvavadrajataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitā/ tathā ca
raṅgatvaniṣṭhaprakāratāraṅganiṣṭhaviśeṣyatayoḥ
nirūpyanirūpakābhāvāt,
rajatatvaniṣṭhaprakāratārajataniṣṭhaviśeṣyatayoḥ tadabhāvācca
raṅgatvanirūpitaprakāritva - raṅganirūpitaviśeṣyitayoḥ
rajatatvanirūpitaprakāritvarajatanirūpitaviśeṣyitvayośca
avacchedyāvacchedakabhāvābhāvāt
raṅgatvaprakārakatvāvacchinnaraṅgaviśeṣyakatvasya
rajatatvaprakārakatvāvacchinnarajataviśeṣyakatvasya ca uktasamūhālambanabhrame
abhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/ anupadameva sphaṭībhaviṣyatīti/
'yathārthānubhava eva śāstre pramā ityucyata' iti
dīpikāgranthavyākhyānāvasara ityarthaḥ/
adhikaraṇe
ityarthakatayeti/ tathā ca prakāratāvacchedakasambandhena
prakārādhikaraṇaviśeṣyakānubhavaḥ yathārtha iti
labhyate/ 'ghaṭe
ghaṭatvam' iti pramāyāṃ ghaṭatvaṃ viśeṣyam, tatra ādheyatāsambandhena
ghaṭaḥ prakāraḥ/ prakāratāvacchedakasambandhaḥ ādheyatā/ ādheyatvaṃ
vṛttyaniyāmakam (ādheyatvāniyāmakam)/ ataḥ ādheyatāsambandhena
prakārībhūtaghaṭādhikaraṇāprasiddhyā pramālakṣaṇasya
tādṛśapramāyāmavyāptiriti śaṅkiturāśayaḥ/
tadvatītyasya
tatsambandhinītyartha iti/
tatpratiyogikaprakāratāvacchedakasambandhānuyoginītyartha iti
bhāvaḥ/ tathā ca 'tadvati' ityasya yadi
tanniṣṭhaprakāratāvacchedakasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatāvānityarthaḥ
syāt, tadā ādheyatāyā vṛttyaniyāmakatayā
ghaṭaniṣṭhādheyatāsambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatvāprasiddhyā
avyāptiḥ syāt/ sor'thastu prakṛte na vivakṣitaḥ/ ādheyatāsambandhena
ghaṭasambandhi ghaṭatvaṃ bhavatīti
1ghaṭasambandhighaṭatvaviśeṣyakatvāvacchinnaghaṭaprakārakatvasya 'ghaṭe
ghaṭatvam' iti pramāyāṃ sattvāt nāvyāptiriti samādhāturāśayaḥ/
yathārthajñānamātrasya
pramātva iti/ yadi anubhavatvamaniveśya yathārthajñānatvaṃ pramātvaṃ
ityucyate tarhi smṛterapi yathārthajñānatvāt prakātvaṃ prasajyeta/ na
ceṣṭāpattiḥ/ pratyakṣādipramitivilakṣaṇasmṛtirūpapramākaraṇasya
vilakṣaṇasya pañcamapramāṇasya āvaśyakatayā pramāṇāni catvārīti
sūtrakāroktyasāṃgatyāpatteriti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
ayathārthānubhavalakṣaṇam
AnTs_35[3] tadabhāvavati tatprakārako 'nubhavo 'yathārthaḥ / yathā śuktāv idaṃ rajatam iti jñānam //
tadabhāvavati tatprakārakānubhavo 'yathārthaḥ/
saiva apramā ityucyate/ (sa eva bhrama ityucyate)/
dīpikā
ayathārthānubhavaṃ lakṣayati - tadabhāvavatīti/
nanu 'idaṃ saṃyogī' ti pramāyāmativyāptiriti cet - na/
yadavacchedena yatsambandhābhāvaḥ tadavacchedena tatsambandhajñānasya
vivakṣitatvāt/ saṃyogābhāvāvacchedena saṃyogajñānasya
1. ghaṭasambandhīti/
ghaṭaprattiyogikādheyatāsambandhānuyogītyarḥtha/
prakāśikā
ativyāptiriti/
saṃyogābhāvavati saṃyogaprakārakatvasya sattvāditi bhāvaḥ/
yadavacchedeneti/ yadavacchedena
yatsambadhāvacchinnapratiyogitākayadabhāvaḥ tadavacchedena tatsambandhena
tatprakārakānubhavasya vivakṣitatvādityarthaḥ/
saṃyogābhāvāvacchedeneti/ saṃyogābhāvāvacchedakāvacchedenetyarthaḥ/
saṃyogāvacchedeneti/ saṃyogāvacchedakāvacchedenetyarthaḥ/
saṃyogasambandhasyeti/ samavāyasambandhena saṃyogasyetyarthaḥ/
atredamavadheyam -
idaṃ avyāpyavṛttisaṃyogādiprakārakabhramānurodhena/
vyāpyavṛttirajatatvādiprakārakabhramalakṣaṇaṃ tu -
tatsambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvavān yaḥ
tadviśeṣyakatvāvacchinna-tatsambandhāvacchinna -
tatprakārakatvaviśiṣṭānubhavatvam/ pratiyogitāyāṃ prakāratāvacchedaka
- sambandhāvacchinnatvaniveśāt 'parvato vahnimān' iti pramāyāṃ
samavāyāvacchinnavahnyabhāvavatparvataviśeṣyakatvasya sattve 'pi
nātivyāptiḥ/
viśeṣyitvaprakāritvayoravacchedyāvacchedakabhāvavivakṣaṇena 'ime
raṅgarajate' ityākārakapramāyāṃ
raṅgatvādyabhāvavadrajatādiviśeṣyakatvaraṅgatvādiprakārakayoḥ
sattve 'pi nātivyāptiḥ ityalaṃ ativistareṇa//
bālapriyā
saṃyogābhāvavatīti/ saṃyogasyāvyāpyavṛttitvāt
saṃyogavatyapi saṃyogābhāvasya sattvāt 'idaṃ saṃyogi' iti
pramāyāṃ saṃyogābhāvavati saṃyogaprakārakatvasattvāt tadabhāvavati
tatprakārakatvarūpabhramalakṣaṇātivyāptiriti bhāvaḥ/ yadavacchedenetyādi/
mūlāvacchedena samavāyasambandhāvacchinnakapisaṃyogābhāvaḥ vṛkṣe
vartate tadavacchedena cet kapisaṃyogāvagāhi jñānaṃ bhavati tarhi
tajjñānaṃ bhramaḥ/ agrāvacchedena kapisaṃyogajñānaṃ tu pramaiva,
tadavacchedena kapisaṃyogābhāvavirahāt/ agrāvacchedena
kapisaṃyogavati vṛkṣe tadavacchedenaiva
samavāyātiriktasambandhāvacchinnakapisaṃyogābhāvasattvāt agre
vṛkṣaḥ kapisaṃyogīti pramāyāḥ bhramatvāpattiḥ/ tadvāraṇāya
yatsambandhāvacchinneti/ mūlāvacchedena ramavāyasambandhāvacchinna -
kapisaṃyogābhāvavati vṛkṣe kālikasambandhena
kapisaṃyogaprakārakapramāyāmativyāptivāraṇāya tatsambandhenetyuktam
nanu 'saṃyogābhāvāvacchedena saṃyogajñānasya' iti
dīpikoktirayuktā; mūle vṛkṣaḥ kapisaṃyogīti bhramātmakajñānasya
mūlāvacchedena kapisaṃyogāvagāhitve 'pi saṃyogābhāvāvacchedena
saṃyogāvagāhitvābhāvāt/ na hi saṃyogasya
saṃyogābhāvo 'vacchedakaḥ, 1tathā apratīteḥ ityato vyācaṣṭe -
saṃyogābhāvāvacchedakāvacchedenetyartha iti/
saṃyogābhāvasyāvacchedako yaḥ mūlādiḥ tadavacchedenetyarthaḥ/
saṃyogāvacchedakāvacchedeneti/ saṃyogasya avacchedakaḥ yaḥ agrādiḥ
tadavacchedenetyarthaḥ/
nanu
avyāpyavṛttipadārthaṃprakārakabhramasya sāvacchinnaviṣayakatve 'pi
vyāpyavṛttirajatatvādiprakārakabhramasya tadabhāvāt
yadavacchedenetyādiniruktabhramalakṣaṇaṃ sarvabhramānuyāyi na bhavatītyata
āha - atredamavadheyamiti/ tatsambandhāvacchinnetyādi/ śuktau
indriyasannikṛṣṭāyāṃ yaḥ 'idaṃ rajatam' iti bhramaḥ tatra samanvayaḥ
kriyate/ samavāyasambandhāvacchinna
pratiyogitakarajatatvābhāvavān purovartiśuktirūpapadārthaḥ/
tadviśeṣyakatve sati rajatatvaprakārakatvaṃ uktabhrame 'sti iti /
prakāratāvacchedakasambandhāvacchinnatvaṃ yadi pratiyogitāyāṃ na
niveśyate tadā
yatkiñcitsambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvavān yaḥ
tadviśeṣyakatvāvacchinna-tatprakārakatvaviśiṣṭānubhavatvaṃ bhramasya lakṣaṇaṃ
syāt/ tathā sati 'parvato vahnimān' iti pramāyāmativyāptiḥ/
tathā hi - tatpadena vahnirūpaḥ prakāraḥ gṛhītaścet tasya saṃyogena
parvate sattve 'pi samavāyena sattā nāsti/ ataḥ
samavāyasambandhāvacchinnavahnyabhāvavān yaḥ
1. tathā apratīteriti/
saṃyogāvacchedakatayā saṃyogābhāvasyāpratīterityarthaḥ/
parvataḥ tadviśeṣyakatve
sati vahniprakārakatvaṃ 'parvato vahnimān' iti pramāyāmastīti/
prakāratāvacchedakasambandhāvacchinnatvaniveśe tu saṃyogasambandhasyaiva
prakāratāvacchedakatayā tadavacchinnapratiyogitākavahnyabhāvavān
viśeṣya parvato na bhavatīti
prakāratāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitākatadabhāvavadviśeṣyakatvaṃ
'parvato vahnimān' iti pramāyāṃ nāstīti nātivyāptiriti
bhāvaḥ/
viśeṣyitvaprakāritvayoriti/ tathā ca
viśeṣyitvaprakāritvayo avacchedyāvacchedakabhāvāvivakṣaṇe
tadabhāvavadviśeṣyakaḥ tatprakārakānubhavaḥ bhrama ityetāvanmātroktau
raṅge raṅgatvaṃ rajate rajatatvaṃ cāvagāhamānaḥ yaḥ 'ime
raṅgarajate' iti pramātmakānubhavaḥ tatra raṅgaṃ rajataṃ ca
viśeṣyam, raṅgatvaṃ rajatatvaṃ ca prakāra iti tatpadena
raṅgatvagrahaṇe tadabhāvavat rajataṃ uktapramāyāṃ viśeṣyaṃ bhavati
raṅgatvaṃ ca prakāro bhevatīti raṅgatvābhāvavadrajataviśeṣyakatvaṃ
raṅgatvaprakārakatvaṃ cāsti, evaṃ rajatatvābhāvavadraṅgaviśeṣyakatvaṃ
rajatatvaprakārakatvaṃ cāstītyativyāpti syāt/ atastayoḥ
avacchedyāvacchedakābhāvavivakṣā/ tathā ca tadabhāva vadviśeṣyakatvāvacchinnaṃ
yat tatprakārakatvaṃ tadviśiṣṭānubhavaḥ bhrama iti lakṣaṇaṃ bhavati/
uktasamūhālambanapramāyāṃ
raṅgatvaniṣṭhaprakārataraṅgatvavadraṅganiṣṭhaviśeṣyatānirūpitā, na
tu raṅgatvābhāvavadrajataniṣṭhaviśeṣyatānirūpitā, rajate
raṅgatvasyāprakāratvāt/ evaṃ ca
raṅgatvaniṣṭhaprakāratārajataniṣṭhaviśeṣyatayorniṃrūpya
nirūpakabhāvābhāvataraṅgatvaprakārakatvaraṅgatvābhāvavadrajataviśeṣyakatvayoḥ
avacchedyāvacchedakabhāvo nāsti/ yayorviṣayatayoḥ nirūpyanirūpakabhāvaḥ
tannirūpitaviṣayitayoreva avacchedyāvacchedakabhāva iti niyamāt/
evaṃ ca raṅgatvābhāvavadviśeṣyakatvāvacchinnaraṅgatvaprakārakatvasya
rajatatvābhāvavadviśeṣyakatvāvacchinnarajatatvaprakārakatvasya
coktasamūhālambanapramāyāṃ abhāvānnātivyāpitariti bhāvaḥ/
prakāratāviśiṣṭaviśeṣyatānirūpakatve satyanubhavatvaṃ bhramasya lakṣaṇam/
viśeṣyatāyāṃ prakāratāvaiśiṣṭyaṃ ca
1svāvacchedakasambandhāvacchinnapratiyogitākasvāśrayābhāvavanniṣṭhatvasvanirūpitatvobhayasambandheneti
niṣkarṣaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
yathārthānubhavavibhāgaḥ
AnTs_36 yathārthānubhavaś caturvidhaḥ pratyakṣānumityupamitiśabdabhedāt / tatkaraṇam api caturvidhaṃ pratyakṣānumānopamānaśabdabhedāt //
yathārthānubhavaḥ
caturvidhaḥ - pratyakṣa - anumiti - upamiti - śabdabhedāt/ tatkaraṇamapi
caturvidham - pratyakṣa - anumāna - upamāna - śabdabhedāt/
dīpikā
yathārthānubhavaṃ
vibhajate/ yathārtheti/ prasaṅgāt pramākaraṇaṃ vibhajate -
tatkaraṇamapīti/ prakākaraṇamityarthaḥ/ pramāyāḥ karaṇaṃ pramāṇam iti
pramāṇasāmānyalakṣaṇam/
prakāśikā
prasaṅgāditi/
smṛtasya upekṣānarhatvaṃ prasaṅgaḥ tasmādityarthaḥ/
sāmānyato 'vagatasyaiva viśeṣarūpeṇa pratipādanaṃ saṃbhavatīti
sāmānyalakṣaṇaṃ sphuṭayati - pramāyāḥ karaṇaṃ pramāṇamiti/
bālapriyā
smṛtasyeti/
pramāyāḥ lakṣaṇe ukte tatkaraṇaṃ smṛtaṃ bhavatīti tasya upekṣā na yukteti
bhāvaḥ/
1. svāvacchedaketi/
śuktāvidaṃ rajatamiti bhrame evaṃ samanvayaḥ - svaṃ rajatatvaniṣṭhaprakāratā
tadavacchedakasambandhaḥ samavāyasambandhaḥ tadavacchinnapratiyogitākaḥ
svāśrayasya prakāratāśrayasya rajatatvasya abhāvaḥ tadvacchuktiniṣṭhatvaṃ
viśeṣyatāyām; evaṃ svaṃ rajatvaniṣṭhaprakāratā tannirūpitatvaṃ ca
śuktiniṣṭhaviśeṣyatāyām/ tathā ca uktobhayasambandhena
rajatatvaniṣṭhaprakāratāviśiṣṭā yā śuktiniṣṭhā viśeṣyatā
tannirūpakatve sati anubhavatvaṃ idaṃ rajatamiti bhrame 'stīti/
tarkasaṅgrahaḥ
karaṇalakṣaṇam
AnTs_37 asādhāraṇam kāraṇaṃ karaṇam /
(vyāpāravat)
asādhāraṇakāraṇaṃ karaṇam/
dīpikā
karaṇalakṣaṇamāha -
asādhāraṇeti/ sādhāraṇakāraṇe dikkālādau ativyāptivāraṇāya
asādhāraṇeti/
prakāśikā
asādhāraṇetīti/
dikkālādṛṣṭādeḥ kāryatvāvacchinnaṃ pratyeva kāraṇatvāt
anubhavatvavyāpyadharmāvacchinnapramāvṛttikāryatānirūpitakāraṇatvarūpāsādhāraṇakāraṇatvasya
tatra asattvāt nātivyāptiḥ/
prācīnāstu-
'vyāpāravattve sati' ityapi vaktavyam/ ataḥ cakṣuḥ-saṃyogādau
nātivyāptiḥ/ śrotramanassaṃyogaḥ śabdo vā vyāpāraḥ saṃbhavatyeveti
na śrotrendriyo karaṇalakṣaṇāvyāptiḥ-iti vadanti/
"yadvilambāt prakṛtakāryānutpādaḥ
tatkāraṇatvasyaivāsādhāraṇakāraṇatvātmakatayā kālādiṣu
tādṛśakāraṇatvābhāvāt na ativyāptiḥ/
vyāpāratvenābhimatendriyasaṃyogādikameva karaṇam/ etacca
'liṅgaparāmarśa evānumānam' iti mūle eva sphuṭībhaviṣyati/ ata
eva maṇikṛdbhiḥ uktam - 'tacca liṅgaparāmarśaḥ' iti granthena"iti
tu navyāḥ/ adhikam asmadīyacintāmaṇiprabhāyāṃ anusandheyam/
bālapriyā
dikkālādṛṣṭāderiti/ pramānirūpitāsādhāraṇakāraṇatvaṃ
pramāṇasyalakṣaṇam/ pramāniṣṭhā yā anubhavatvavyāpyadharmāvacchinnā
kāryatā tannirūpitakāraṇatvamiti yāvat/ anubhavatvavyāpyadharmaḥ
pramātvam, kāryatāyāṃ
anubhavatvavyāpyadharmāvacchinnatvasyāniveśe kāryasāmānyaṃ prati
dikkālādṛṣṭādeḥ kāraṇatvāt pramāṃ pratyapi kāraṇatvamastīti
pramāṇalakṣaṇasya dikkālādāvativyāptiḥ syāt/ tanniveśe tu
prabhāniṣṭhakāryatvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatāyāḥ dikkālādau
sattve 'pi pramāniṣṭhapramātvāvacchinnakāryatānirūpitakāraṇatvaṃ nāstīti
nātivyāptiḥ/ cakṣurāderiva tatsannikarṣāderapi
pratyakṣapramāhetutvāt pramāṇalakṣaṇasya vyāpāreṣu sannikarṣādiṣu
ativyāptivāraṇāya vyāpāradvārakaṃ kāraṇatvaṃ lakṣaṇe
niveśanīyam/ na ca
śrotrendriyo avyāptiḥ, śrotrasamavāyarūpasaṃnikarṣasya nityatvena
tajjanyatvaghaṭitavyāpāralakṣaṇābhāvāt vyāpāradvārakakāraṇatvarūpasya
pramāṇalakṣaṇasya śrotrendriye 'bhāvāditi vācyam/
śrotramanassaṃyogasya
śabdasya vā śrotravyāpāratvāt taddvārakapratyakṣakāraṇatvasya śrotre 'pi
sattvāt - iti prācīnamatam/
navīnamatamāha -
yadvilambādityādinā/ na vyāpāravatkāraṇatvamasādhāraṇakāraṇatvam/
ati tu yadvilambāt prakṛtakāryānutpādaḥ tattvam/ kālādiṣu
etādṛśāsādhāraṇakāraṇatvābhāvāt nātivyāptiḥ/ vyāpāratvena
prācīnābhimateṣu
saṃnikarṣādiṣveva
īdṛśaṃ kāraṇatvamastīti sannikarṣaparāmarśādīnāmeva pramāṇatvamiti
navīnamatam/
tarkasaṅgrahaḥ
kāraṇalakṣaṇam
AnTs_38 kāryaniyatapūrvavṛtti kāraṇam /
(ananyathāsiddhatve sati) kāryaniyatapūrvavṛtti kāraṇam/
dīpikā
kāraṇalakṣaṇamāha - kāryeti/ 'pūrvavṛtti
kāraṇaṃ' ityukte rāsabhādau ativyāptiḥ syāt, ataḥ niyateti/
tāvanmātre kṛte kārye ativyāptiḥ, ataḥ pūrvavṛtti iti/
prakāśikā
niyateti/
niyatatvaṃ hi vyāpakatvam/ tacca rāsabhādeḥ na saṃbhavatīti tatra na
ghaṭakāraṇatvātiprasaktiriti bhāvaḥ/ pūrvavṛttīti/ svavyāpakatvasya
svasmin sattve 'pi spūrvakālavṛttitvasya asattvena nātiprasaṅga iti
bhāvaḥ/ kāryatāvacchedakasambandhena kāryādhikaraṇe
kāryāvyavahitaprākkṣaṇāvacchedena
vidyamānātyantābhāvapratiyogitānavacchedakataddharmavattvaṃ tena rūpeṇa
kāraṇatvamiti samuditār'tho bodhyaḥ/
bālapriyā
kāryaniyatatve
sati kāryapūrvavṛttitvaṃ kāraṇasya lakṣaṇam/ kāryaniyatatvaṃ ca
kāryavyāpakatvam/ kāryapūrvavṛttitvamātroktau
rāsabhāderapikadācit ghaṭapūrvavartitvamastīti ghaṭakāraṇatvāpattiḥ/
tadvāraṇāya kāryavyāpakatvaniveśaḥ/ kāryasyāpi kāryavyāpakatvāt
tatrativyāptivāraṇāya kāryapūrvavartitatvaniveśaḥ/ tadāha-niyatatvaṃ
hītyādīnā/ kāryavyāpakatvaśarīra eva kāryapūrvavartitvamapi niveśya
pariṣkaroti - kāryatāvacchedakasambandhenetyādinā/
kāryatāvacchedakasambandhena saṃyogena kāryādhikaraṇe ghaṭādhikaraṇe
pradeśe ghaṭapūrvakṣaṇāvacchedena vartamāno yo 'bhāvaḥ na
daṇḍacakrādyabhāvaḥ, api tu rāsabhādyabhāvaḥ tatpratiyogitāvacchedakaṃ
rāsabhatvādi pratiyogitānavacchedakaṃ daṇḍatvādi, tadvattvaṃ
taṇḍādiṣvastīti lakṣaṇasamanvayaḥ/ kāryatāvacchedakasambandhenetyanuktau
kālikasambandhena ghaṭādhikāraṇaṃ yatra ghaṭo notpadyate sa pradeśo 'pi
bhavati tadvṛttiryo 'bhāvaḥ daṇḍādyabhāvaḥ,
tatpratiyogitāvacchedakadharmavattvameva daṇḍādāvasti na
tadanavacchekadharmavattvamityasambhavaḥ syāt/
tadvāraṇāya-kārya-tāvacchedakasambandheneti/
kāryādhikaraṇavṛttyabhāvāpratiyogitvamātroktausaṃyogasambandhena
ghaṭādhikaraṇai vartate yo 'bhāvaḥ daṇḍatantūbhayābhāvaḥ
tatpratiyogitvameva daṇḍe astīti rītyā ubhayābhāvamādāya asambhavaḥ
syāt/ tadvāraṇāya pratiyogitānavacchedakadharmavattvaniveśaḥ/
yaddharmapuraskāreṇa kāraṇatvaṃ vivakṣitaṃ tasmin dharme
pratiyogitānavacchedakatvaṃ vivakṣitam/ daṇḍatvacakratvādinā
daṇḍacakrādīnāṃ kāraṇatvaṃ vivakṣitam/ daṇḍatvādestu
tādṛśapratiyogitānavacchedakatvamasttyeva iti lakṣaṇasamanvayaḥ/ nātaḥ
prameyatvamādāya rāsabhādāvativyāptiḥ/
dīpikā
anyathāsiddhinirūpaṇam
nanu tanturūpamapi
paṭaṃ prati kāraṇaṃ syāt iti cet - napha 'ananyathāsiddhatve sati'
iti viśeṣaṇāt/ ananyathāsiddhatvam anyathāsiddhirahitatvam/
anyathāsiddhiḥ trividhā - yena sahaiva yasya yaṃ prati
pūrvavṛttitvamavagamyate taṃ prati tena tadanyathāsiddham/ yathā tantunā
tanturūpaṃ tantutvaṃ ca paṭaṃ prati/ anyaṃ prati pūrvavṛttitve jñāta eva
yasya yaṃ prati pūrvavṛttitvamavagamyate taṃ prati tadanyathāsiddham/ yathā
śabdaṃ prati pūrvavṛttitve jñāta eva paṭaṃ prati ākāśasya/
anyatra
kḷptaniyatapūrvavartina eva kāryasambhave tatsahabhūtaṃ anyathāsiddham/
yathā pākajasthale gandhaṃ prati rūpaprāgabhāvasya/ evaṃ ca
ananyathāsiddhaniyatapūrvavṛttitvaṃ kāraṇatvam/
prakāśikā
kāraṇaṃ syāditi/
tasya niyatapūrvavṛttitvāditi bhāvaḥ/ nibandhāntareṣu anyathāsiddheḥ
pañcavidhatve 'pi maṇikāramatābhiprāyeṇāha - trividheti/ yena
sahaivetyādi/ yena tantunā sahaiva yasya tatturūpasya tantutvasya ca yaṃ
paṭaṃ prati pūrvavṛttitvamavagamyate taṃ paṭaṃ prati tantanturūpaṃ
tantutvaṃ ca tena tantunā anyathāsiddhamityarthaḥ/ atra sahitatvam
ekajñānaviṣayatvaṃ bodhyam/ tanturūpasya paṭapūrvavṛttitvajñāne
anatiprasaktatanturūpatvenaiva viṣayatā vācyā/ tathā ca tanturūpaṃ
anyathāsiddhamiti/ evaṃ entutvasya pūrvavṛttitvajñānamapi
tantuviṣayakameveti tadapyanyathāsiddhamiti bhāvaḥ/ atra 'yena' ityasya
'svatantrānvayavyatirekaśālinā' iti 'yasya' ityasya ca
'svatantrānvayavyatirekaśūnyasya' iti viśeṣaṇaṃ bodhyam/ tena na
atathābhūtena tantutvena tantoranyathāsiddhiḥ, na vā tantusaṃyogasya
tantunā anyathāsiddhiriti saṅkṣepaḥ/"itarānvayavyatirekaprayuktānvayavyatirekaśāli yat yat
anyathāsiddham"iti tu pare/ śabdaṃ pratīti/ ākāśatvaṃ
hi śabdasamavāyikāraṇatvam/ tathā ca śabdakāraṇatvamagṛhītvā
ākāśasya ākāśatvena ghaṭapūrvavṛttitvaṃ grahītum aśakyaṃ
ityākāśo 'nyathāsiddha ityarthaḥ/ anyatra kḷpteti/
apākajasthale gandhaṃ prati kḷptaniyatapūrvavṛttinā gandhaprāgabhāvenaiva
pākajasthale 'pi tatsambhave rūpaprāgabhāvo 'nyathāsiddha ityarthaḥ/ atha evaṃ
niyatapadaṃ vyartham, aniyatarāsamabhādeḥ tṛtīyānyathāsiddhatvena
satyantenaiva vāraṇasambhavāt iti cet - na/ ghaṭasāmānyaṃ prati
anyathāsiddhyasaṃbhavāt anyatra ghaṭābhinne paṭādau kḷptapūrvavartinaḥ
tantvāditaḥ ghaṭotpattyasambhavāditi/
navīnāḥ
punarevamāhuḥ - laghuniyatapūrvavartina eva kāryaṃsambhave tadbhinnaṃ
anyathāsiddhaṃ ityekavidhameva anyathāmiddhatvam/ laghutvaṃ ca
śarīrakṛtamupasthitikṛtaṃ saṃbandhakṛtam ca/ tatra prathamam -
anekadravyasamavetatvāpekṣayā mahattve/ dvitīyam - gandhaṃ prati
rūpaprāgabhāvāpekṣayā gandhaprāgabhāve, gandhasya pratīyogina
upasthitatvena śīghraṃ tadupasthiteḥ/ tṛtīyam -
daṇḍatvadaṇḍarūpādyapekṣayā daṇḍādau,
svāśrayadaṇḍasaṃyogādirūpaparamparayā gurutvāt/ evaṃ caitāvataiva
nirvāhe anyathāsiddhitrividha pañcavidhā ceti prapañco
vyutpattivaicitryāya/
na ca aniyatarāsabhādeḥ
tṛtīyānyathāsiddhatvenaiva vāraṇāt niyatapadaṃ vyarthamiti vācyam/
yataḥ anyathāsiddhatvasya anugatasya durvacatayā yatra yatra prāmāṇikānāṃ
anyathāsiddhatvavyavahāraḥ tattadbhedakūṭaṃ niveśanīyam/
laghuniyatetyādikaṃ tu bhedapratiyogitattadvyaktiparicāyakam/
itthaṃ ca aniyatānantarāsabhādīnāṃ ekena niyatatvaviśeṣaṇenaiva
vāraṇāt tattadbhedakūṭaniveśe gauravam/ niyatānāṃ
daṇḍatvādīnāṃ tu anāyatyā tattadbhedadavattve
niveśanīyamityabhisandhiḥ/
bālapriyā
nibandhāntareṣviti-kusumāñjalivyākhyāne prakāśe
vardhamānopādhyāyaiḥ pañcavidhā anyathāsiddhayaḥ pradarśitāḥ, tadanusādeṇa
muktavalpāṃ ca/ maṇikāraistu śaktivāde trividhā evānyathāsiddhayaḥ
pradarśitāḥ/ tadanusāreṇa dīpikāyāmapi/
sahitatvamekajñānaviṣayatvamiti/ tathā ca yasya
pūrvavṛttitvamavagāhamāne jñāne niyamena tadāśrayasyāpi bhānaṃ bhavati
tat anyathāsiddhamiti phalati/ 'tanturūpaṃ paṭapūrvavṛtti' iti jñāne
tanturūpāśrayasya tantorapi viṣayatvāt 'tantutvaṃ paṭapūrvavṛtti'
iti jñāne viśeṣyatāvacchedakatayā tantutvatvasya bhānāt
tantutvatvasya tantvitarāvṛttitve sati tantuvṛttitvarūpatvāt
tantūnāmapi bhānācca tanturūpaṃ tantutvaṃ ca paṭaṃ
pratyanyathāsiddhamityarthaḥ/
1tatkāryanirūpitaniyatapūrvavṛttitvagrahanirūpitasvaniṣṭhaveśaṣyatāvacchedakībhūtasvāśrayakatvaṃ
prathamānyathāsiddhatvamiti yāvat/
nanu 'rūpaṃ
paṭapūrvaṃvṛtti' ityākārakaṃ rūpatvena
tanturūpāvagāhijñānamupagamyate tatra tantūnāmaviṣayatvāt tantunā
sahaiva pūrvavṛttitvaṃ nāvagamyata iti kathaṃ tanturūpasya
anyathāsiddhatvamityāśaṅkyāhatanturūpasyeti/ rūpatvasya
paṭapūrvavṛttitvātiprasaktatayā tadavacchedena paṭapūrvavṛttitvagraho na
sambhavati, anyūnānatiprasaktadharmasyaivāvacchedakatvāt/ api tu
anatiprasaktatanturūpatvāvacchinne eva paṭapūrvavṛttitvaṃ jñāyata iti
vaktavyam/ tasmin jñāne tu tantūnāmapi
2viśeṣyatāvacchedakatayā viṣayatvamāvaśyakamiti bhāvaḥ/
tantutvasya pūrvavṛttitvajñānamapi tantuviṣayakameveti/ 'tantutvaṃ
paṭapūrvavṛtti' iti jñāne tantutvasya viśeṣyatvāt jāteḥ yatra
viśeṣyatayā bhānaṃ tatra kiñcidrūpeṇaiva bhānamiti niyamāt
tantutvatvena tantutvabhānaṃ vaktavyam/ tantutvatvaṃ ca
tantvitarāvṛttitve sati sakalatantuvṛttitvarūpamiti
1.
tatkāryanirūpitetyādi/ tatkāryaṃ paṭaḥ tannirūpitaṃ yat
niyatapūrvavṛttitvaṃ tadviṣayakagrahaḥ 'tanturūpaṃ tantutvaṃ vā
paṭaniyatapūrvavṛtti' ityākārako grahaḥ tannirūpitā yā svaniṣṭhā
viśeṣyatā tanturūpaniṣṭhā tantutvaniṣṭhā vā viśeṣyatā
tadavacchedakībhūtaḥ yaḥ svāśrayaḥ tanturūpasya tantutvasya vā āśrayaḥ
tantuḥ tatkatvaṃ tanturūpe tanatutve cāstīti samanvayaḥ/
2.
viśeṣyatāvacchedakatayeti/ tanturūpamityasya samavāyasambandhena
tantuviśaṣṭa rūpamityarthaḥ/ tathā ca 'tanturūpaṃ paṭapūrvavṛtti' iti
jñāne viśeṣye rūpe tantūnāmapi viśeṣaṇatvāt
viśeṣyatāvacchedakatvamāvaśyakamiti bhāvaḥ/
tantutvatvaghaṭakatayā
tantūnāmarpiṃ bhānamavarjanīyam/ evaṃ ca
tantutvaviśeṣyakapūrvavṛttitvajñānasya
tantuviṣayakatvanaiyatyamityāśayaḥ/ yadvā yadviṣayakatvavyāpyaṃ
pūrvavṛttitvaprakārakajñānīyaṃ yadviśeṣyakatvaṃ tat anyathāsiddhamiti
yāvat/
nanu prathamayatpadena
tantumupādāya tadviṣayakatvavyāpyatvaṃ 'tantutvaṃ paṭapūrvavṛtti'
iti jñānīyatantutvaviśeṣyakatve 'stīti tantutvasyānyathā
siddhatvopapādane, prathamayatpadena tantutvamupādāya
tadviṣayakatvavyāpyatvaṃ 'tantuḥ paṭapūrvavartī' iti
jñānīyatantuviśeṣyakatve 'stīti tantutvena
tantorapyanyathāsiddhatvaṃ syāt/ evaṃ 'tantusaṃyogaḥ paṭapūrvavartī'
iti jñānīyatantusaṃyogaviśeṣyakatve
tantuviṣayakatvavyāpyatvamastīti tantunā tantusaṃyogasya
anyathāsiddhatvaṃ syāt iti, ata āha - atra yenetyasyetyādinā/ tathā
ca svatantrānvayavyatirekaśāli yadviṣayakatvavyāpyaṃ
pūrvavṛttitvajñānīya - svatantrānvayavyatirekaśūnyayadviśeṣyakatvaṃ tena
tadanyathāsiddhamiti phalati/ tantutvasya svātantryeṇa paṭaṃ prati
anvayavyatirekau na staḥ/ kiṃ tu tantoranvayavyatirekāvanusṛtyaiva/
ataḥ prathamayatpadena tantutvasya grahaṇāsambhavāt na tantutvena
tantoranyathāsiddhiriti bhāvaḥ/ tantutvasya grahaṇāsambhavāt na
tantutvena tantoranyathāsiddhiriti bhāvaḥ/ tantuvat tantusaṃyogasya
svatantrānvayavyatirekā staḥ, asamavayikāraṇatvāt/ ataḥ prathamayatpadena
tantuṃ gṛhītvā tadviṣayakatvavyāpyatvasya 'tantusaṃyogaḥ
paṭapūrvavṛtti' iti jñānīya tantusaṃyogaviśeṣyakatve sattve 'pi
tantusaṃyoge svatantrānvayavyatirekaśūnyatvābhāvāt na
dvitīyayatpadena tasya grahaṇaṃ śakyamiti na tasyānyathāsiddhiriti bhāvaḥ/
tathā ca prathamayatpadārthe svatantrānvayavyatirekaśālīti viśeṣaṇasya
prayojanamāha - tena na atathābhūteneti/
svatantrānvayavyatirekaśūnyenetyarthaḥ/ dvitīyayatpadārthe
svatantrānvayavyatirekaśūnyatvaniveśaphalamāha na veti/
lāghavādāhaitaranvayavyatirekaprayukteti/ ākāśatvaṃ hītyādi/
ākāśasya ghaṭaniyatapūrvavṛttitve 'pi ghaṭakāraṇatvaṃ nāṅgīkriyate,
anyathāsiddhatvāt/ tasya tu anyaṃ pratītyādi dvitīyānyathāsiddhatvam/
ghaṭaṃ prati ākāśasya pūrvavṛttitvaṃ ākāśatvena grāhyam/ ākāśatvaṃ ca
śabdasamavāyikāraṇatvam/ tathā ca śabdaṃ prati pūrvavṛttitvaṃ
gṛhītvaiva ākāśasya ghaṭaṃ prati pūrvavṛttitvaṃ grāhyamiti ākāśaṃ
anyathāsiddhamiti bhāvaḥ/ apākajasthala ityādi/ yatra ghaṭādau
vijātīyatejassaṃyogarūpapākavaśāt
pūrvarūparasagandhasparśanāśapūrvakaṃ rūpāntararasāntarādīnāmutpattiḥ
tatra rūpāntarādyutpatteḥ prāk caturṇāmapi rūparasādiprāgabhāvānāṃ
niyamena sattvāt pākajagandhaṃ prati gandhaprāgabhāvavat
rūpaprāgabhāvo 'pi kāraṇaṃ bhavatu iti śaṅkā gandhaṃ prati
rūpaprāgabhāvasyānyathāsiddhatvāt vāraṇīyā/ tasya ' anyatra kḷpte'
tyādinoktaṃ tṛtīyānyathāsiddhatvaṃ bhavati/ anyatra - pākajādanyasmin
upākaje gandhe niyatapūrvavṛttitvena kḷptāt gandhaprāgabhāvādeva
pākajagandhasyāpi sambhavena tadbhinnaḥ rūpaprāgabhāvaḥ anyathāsiddha iti
bhāvaḥ1/ athaivamiti/ 'anyatra kḷpte' tyādirūpeṇa
tṛtīyānyathāsiddhavarṇana ityarthaḥ/ niyatapadaṃ vyarthamiti/
'kāryaniyatapūrvavṛtti' iti kāraṇalakṣaṇe kāryapūrvavṛtti
ityetāvanmātroktau yadghaṭotpatteḥ pūrvaṃ yadṛcchayā rāsabho 'pi
vartate, tatra rāsabhasyāpi tadghaṭapūrvavṛttitvāt
ghaṭakāraṇatvāpattiriti tadvāraṇāya niyatapadamupāttam/ tadupādāne
ca
ghaṭavyāpakatvaṃ rāsabhe
nāstīti nātivyāptiḥ/ paraṃ tu tadghaṭādanyasmin ghaṭāntare
kḷptaniyatapūrvavartibhiḥ daṇḍacakrādibhireva tadaghaṭasyāpi sambhave
tadbhinnarāsabhasyānyathāsiddhatvāt ananyathāsiddhatvadalenaiva
rāsabhavāvaṇasambhavāt niyatapadaṃ vyarthamiti śaṅkiturāśayaḥ/
satyantenaiveti/ ananyathāsiddhatve satītyanenaivetyarthaḥ/ samādhatte -
ghaṭasāmānyaṃ pratīti/ tadghaṭatvāvacchinnaṃ prati rāsabhasya
pūrvoktarītyā anyathāsiddhatve 'pi
1. etat
pīlupākavādināṃ matamanusṛtya/ tanmate paramāṇugandhasyaiva
pākajanyatvāt dvyaṇukādyavayavigandhasya
avayavagatagandhajanyatvāṅgīkāreṇa apākajagandhapadena
dvyaṇukādigandhasya grahītuṃ śakyatvāt/ piṭharapākavādināṃ mate tu
avayavigandhasyāpi pākajanyatvāt apākajaḥ pārthivagandhaḥ aprasiddhaḥ/ jale
tu gandhasyaivābhāvāt apākajagandhapadena
jalīyagandhasyopādānāsaṃbhavāt/ tanmatānusādeṇa pākajarūpaṃ prati
gandhaprāgabhāvasya rasaprāgabhāvasya
vā kāraṇatvaṃ bhavatu
iti śaṅkā, anyathāsiddhatvena samādhānaṃ ca vaktavyam/
ghaṭatvāvacchinnaṃ
pratyanyathāsiddhatvaṃ na sambhavati/ tadā hi 'anyatra' ityasya
ghaṭatvāvacchinnāt anyasmin ityarthaḥ/ tathā ca ghaṭasāmānyabhinne
paṭādau kḷptaniyatapūrvavartibhiḥ tantavādibhiḥ ghaṭasyāsaṃbhavāt
anyathāsiddhalakṣaṇaṃ rāsabhe nāstīti ananyathāsiddhe
tatrātivyāptivāraṇāya niyatapadamāvaśyakamiti bhāvaḥ/
trayāṇāmanyathāsiddhānāṃ
saṃgrāhakamekaṃ lakṣaṇaṃ vadatāṃ navīnānāṃ matamāha - navīnāḥ
punariti/ laghu yat kāryaniyatapūrvavṛtti tata eva kāryakambhave
tadbhinnaṃ anyathāsiddham/ laghutvaṃ śarīrataḥ upasthityā sambandheneti
trividham/ pratyakṣaṃ prati anekadravyasamavetatvaṃ kāraṇaṃ vā mahattvaṃ
kāraṇaṃ veti sandehe anekadravyasamavetatvāpekṣayā śarīrato lāghavaṃ
mahattve astīti laghuniyatapūrvavṛttinā mahattvenaiva pratyakṣasambhave
tadbhinnaṃ anekasamavetatvaṃ anyathāsiddham/ ato na tatpratyakṣakāraṇam/
gandhaṃ prati
gandhaprāgabhāvaḥ kāraṇaṃ vā rūpaprāgabhāvo vā iti sandehe
gandharūpapratiyoginyupasthite jhaṭiti gandhaprāgabhāva evopasthito
bhavati na rūpaprāgabhāva iti śīghropasthitirūpalāghavena gandhaprāgabhāva
eva kāraṇaṃ rūpaprāgabhāvastu anyathāsiddhaḥ/ evaṃ ghaṭaṃ prati daṇḍaḥ kāraṇaṃ
vā daṇḍatvadaṇḍarūpādikaṃ kāraṇaṃ vā iti sandehe
ubhayorniyatapūrvavṛttitve 'pi daṇḍasya saṃyogasaṃbandhena kāraṇatvam/
daṇḍatvadaṇḍarūpādīnāṃ tu svāśrayadaṇḍasaṃyogarūpaparamparāsambandhena
kāraṇatvamiti sambandhalāghavaṃ daṇḍa evāstīti tata eva ghaṭasambabhave
tadbhinnaṃ daṇḍatvadaṇḍarūpādikaṃ anyathāsiddhamityarthaḥ/
vyutpattivaicitryāyeti/ buddhivaiśadyāyetyarthaḥ/
anugatasya
durvacatayeti/ laghutvasya śarīrakṛtasambandhakṛtādibhedena
nānārūpatayā anyathāsiddhatvaṃ ekamanugataṃ na śakyate vaktum/ evaṃ
laghutvavirodhigurutvasyāpi bhinnatayā tadbhinnamityasya
gurubhūtamityarthakatayā gurutvameva anyathāsiddhatvamiti paryavasānāt/
tasmāt yatra yatra prāmāṇikānāṃ anyathāsiddhatvavyavahāraḥ
tāvatpratiyogikabhedakūṭakavattvaṃ kāraṇalakṣaṇe niveśanīyam/ tatra
kāryāvyāpakāḥ ye anantāḥ rāsabhādayaḥ teṣāṃ
vyāpakatvārthakaniyatapadenaiva vāraṇasambhavāt tāvadbhedānāṃ
niveśaḥ anāvaśyakaḥ/ kāryavyāpakānāṃ daṇḍatvādīnāṃ tu bhedaḥ
kāraṇalakṣaṇe niveśanīya iti niyatapadaṃ ananyathāsiddhatvaṃ ca
kāraṇalakṣaṇe niveśitavato granthakārasyāśaya iti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
AnTs_39 kāryaṃ prāgabhāvapratiyogi /
kāryaṃprāgabhāvapratiyogi/
dīpikā
kāryalakṣaṇamāha -
kāryamiti/
tarkasaṅgrahaḥ
kāraṇavibhāgaḥ
AnTs_40 kāraṇaṃ trividhaṃ samavāyyasamavāyinimittabhedāt / yat samavetaṃ kāryam utpadyate tat samavāyikāraṇam / yathā tantavaḥ paṭasya paṭaś ca khagatarūpādeḥ / kāryeṇa kāraṇena vā sahaikasminn arthe samavetatve sati yat kāraṇaṃ tad asamavāyikāraṇam / yathā tantusaṃyogaḥ paṭasya tanturūpaṃ paṭarūpasya / tadubhayabhinnaṃ kāraṇaṃ nimittakāraṇam / yathā turīvemādikaṃ paṭasya /
kāraṇaṃ trividham -
samavāyi-asamavāyi-nimittabhedāt/ yatsamavetaṃ kāryamutpadyate
tatsamavāyikāraṇam/ yathā
tantavaḥ paṭasya, paṭaśca
svagatarūpādeḥ/ kāryeṇa kāraṇena vā saha ekasmin arthe samavetaṃ
satkāraṇaṃ asamavāyikāraṇam/ yathā tantusaṃyogaḥ paṭasya, tanturūpaṃ
paṭagatarūpasya ca/ tadubhayabhinnaṃ kāraṇaṃ nimittakāraṇam/ yathā
turīvemādikaṃ paṭasya/
AnTs_41 tad etattrividhakāraṇamadhye yad asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ tad eva karaṇam //
tadetattrividhakāraṇamadhye yadasādhāraṇaṃ kāraṇaṃ tadeva kāraṇam/
dīpikā
kāraṇaṃ vibhajate -
kāraṇamiti/ samavāyikāraṇasya lakṣaṇamāha - yatsamavetamiti/ yasmin
samavetamityarthaḥ/ asamavāyikāraṇaṃ lakṣayatikāryeṇeti/ 'kāryeṇa'
ityetadudāharati - tantusaṃyoga iti/ kāryeṇa paṭena saha
ekasmin tantau samavetatvāt tantusaṃyogaḥ
paṭasyāsamavāyikāraṇamityarthaḥ/ 'kāraṇena' ityetat udāharati -
tanturūpamiti/ kāraṇena paṭena saha ekasmin tantau samavetatvāt
tanturūpaṃ paṭarūpasyāsamavāyikāraṇamityarthaḥ/ nimittakāraṇaṃ lakṣayati
- tadubhayeti/ samavāyyasamavāyibhinnakāraṇaṃ nimittakāraṇamityarthaḥ/
kāraṇalakṣaṇamupasaṃharati - tadetaditi/
prākāśikā
yasmin
samavetamityartha iti/ yaddharmāvacchinnaṃ yaddharmāvacchinne
samavāyenotpadyate, taddharmāvacchinnaṃ prati taddharmāvacchinnaṃ
samavāyikāraṇamiti paramārthaḥ/ kāraṇena paṭeneti/
svakārya-samavāyikāraṇena paṭena ityarthaḥ/ svaṃ tanturūpam/
paṭādikaṃ prati turītantusaṃyogādīnāṃ asamavāyikāraṇatvavāraṇāya
tattadasamavāyikāraṇalakṣaṇe tattadbhinnatvaṃ deyamiti dik/
bālapriyā
yaddharmāvacchinnamiti/ samavāyasambandhāvacchinnaghaṭatvāvacchinna -
kāryatānirūpita-tādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatvaṃ
ghaṭasamavāyikāraṇasya lakṣaṇam/ samavāyena kāryasāmānyaṃ prati
tādātmyena dravyaṃ kāraṇamiti sāmānyakāryakāraṇabhāvo 'prāmāṇika
ityabhipretyaivamuktam/ tādṛśakāryaṅkāraṇabhāvasya prāmāṇikatve tu
samavāyasambandhāvacchinnakāryatānirūpita-tādātmyasambandhāvacchinna-kāraṇatvamamiti
sāmānyalakṣaṇamapi bhavitumarhati/ kāryatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvāniveśe viṣayatāsambandhena ghaṭapratyakṣaṃ prati
tādātmyasambandhena ghaṭasyanimittakāraṇatayā
viṣayatāsambandhāvacchinna-
ghaṭapratyakṣaniṣṭhakāryantānirūpita-tādātmyasambandhāvacchinna-kāraṇatāvati
ghaṭe ativyāptiḥ ataḥ tanniveśaḥ/ kāraṇatāyāṃ
tādātmyasambandhāvacchiṃnnatvāniveśe samavāyasambandhena ghaṭaṃ prati
kapālasaṃyogasya samavāyasambandhena kāraṇatayā
samavāyasambandhāvacchinna-ghaṭaniṣṭhakāryatānirūpitasamavāyasambandhāvacchinnakāraṇatāvati
ghaṭāsamavāyikāraṇe kapāladvayasaṃyoge ativyāptiḥ/ tadvāraṇāya
tanniveśaḥ/ evaṃ samavāyasambandhāvacchinna -
kāryatānirūpita-samavāya-svasamavāyisamavetatvānyatarasambandhavacchinnakāraṇatvaṃ
asamavāyikāraṇatvam/ tatra kāryatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvāniveśe viṣayatāsambandhāvacchinna -
ghaṭapratyakṣaniṣṭhakāryatānirūpitāsamavāyasambandhāvacchinna -
nimittakāraṇatāvati ghaṭarūpe ativyāptiḥ/ kāraṇatāyāṃ
samavāyasambandhāvacchinnatvāniveśe
tādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatāvati samavāyikāraṇe 'tivyāptiḥ/
samavāyasambandhāvacchinnatvamātrasya kāraṇatāyāṃ niveśe paṭarūpaṃ
pratyasamavāyikāraṇe tanturūpe 'vyāptiḥ/ samavāyena paṭarūpaṃ prati
tanturūpasya samavāyena akāraṇatvāt/ ataḥ
svasamavāyisamavetatvasambandhāvacchinnatvaniveśaḥ/ tāvanmātraniveśe
paṭaṃ prati asamavāyikāraṇe tantusaṃyoge 'vyāptiḥ/ ataḥ
anyatarasambandhaniveśaḥ/ adhikamanyatra/
tarkasaṅgrahaḥ
pratyakṣalakṣaṇam
AnTs_42 tatra pratyakṣajñānakaraṇaṃ pratyakṣam / indriyārthasannikarṣajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam /tad dvividhaṃ nirvikalpakaṃ savikalpakaṃ ceti / tatra nirvikalpakaṃ jñānaṃ nirvikalpakaṃ yathedaṃ kiṃcit / saparakārakaṃ jñānaṃ savikalpakaṃ yathā ḍittho'yam brahmaṇo'yaṃ śyāmo'yam iti //
tatra
pratyakṣajñānakaraṇaṃ pratyakṣam/ indriyārthasannikarṣajanyaṃ jñānaṃ
pratyakṣam/
tadvibhāga
taddvividham -
nirvakalpakaṃ savikalpakaṃ ceti/ niṣprakārakaṃ jñānaṃ nirvikalpakam/
saprakārakaṃ jñānaṃ savikalpakam/ yathā 'ḍitthaḥ ayam', 'brāhmaṇaḥ ayam',
'śyāmaḥ ayam', 'pācakaḥ ayam' iti/
dīpikā
pratyakṣapramāṇalakṣaṇamāha - tatreti/ pramāṇacatuṣṭayamadhya
ityarthaḥḥ/ pratyakṣajñānasya lakṣaṇamāha - indriyeti/ indriyaṃ
cakṣurādikam, arthaḥ ghaṭādiḥ, tayossaṃnikarṣaḥ saṃyogādiḥ, tajjanyaṃ
jñānamityarthaḥ/
tadvibhajate -
taddvividhamiti/ nirvikalpakasya lakṣaṇamāha - niṣprakārakamiti/
viśeṣaṇaviśeṣyasambandhānavagāhi jñānamityarthaḥ/ nanu nirvikalpake kiṃ
pramāṇamiti cet - na/ 'gauḥ' iti viśiṣṭajñānaṃ
viśeṣaṇajñānajanyaṃ, viśiṣṭajñānatvāt daṇḍīti jñānavat
ityanumānasya pramāṇatvāt/ viśeṣaṇajñānasyāpi savikalpakatve
anavasthāprasaṅgāt nirvikalpakasiddhiḥ/ savikalpakaṃ lakṣayati -
saprakārakamiti/ nāmajātyādiviśeṣaṇaviśeṣyasambandhāvagāhi
jñānamityarthaḥ/ savikalpakamudāharati - yatheti/
prakāśikā
nanu
turīyaviṣayatānirūpakasya nirvikalpakajñānaspa nirūpakatāsambandhena
prakāratāśūnyatvamiva viśeṣyatāśūnyatvaṃ saṃsargatāśūnyatvamapi
lakṣaṇaṃ bhavati, vinigamanāvirahāt ityataḥ lakṣaṇatrayaṃ darśayati
-viśeṣaṇaviśeṣyeti/ viśeṣyādividhyā
viśeṣyādyanavagāhijñānamityarthaḥ/ tathā ca jñānatvaghaṭitaṃ
viśeṣyatāśūnyatvam, viśeṣaṇatāśūnyatvaṃ saṃsargatāśūnyatvaṃ ceti
lakṣaṇatrayaṃ paryavasitamiti bhāvaḥ/
kecittu - nanu
niṣprakārakatvaṃ prakāratāśūnyatvam/ prakāratā ca
bhāsamānavaiśiṣṭyapratiyogitvam/ saṃsargāvacchinnaviṣayateti yāvat
tathā ca saṃsargānavagāhijñānatvameva saṃsargatāśūnyajñānatvena vā
lakṣaṇamāstāṃ lāghavādityataḥ tathaiva
mūlārthamāha-viśeṣaṇaviśeṣyetīnti-ityāhuḥ/ taccintyam -
siddhānte saṃsargatāyā iva prakāratāyā api
vilakṣaṇaviṣayatātmakatvena niṣprakārakatvarūpalakṣaṇe
gauravānavakāśāditi dik/
nirvikalpakajñānasya
atīndriyatayā tatra pratyakṣapramāṇāsambhavāt anumānaṃ pramāṇayati -
gauriti/ viśiṣṭajñānatvāditi/ viśiṣṭabuddhiṃ prati viśeṣaṇajñānasya
kāraṇatvāt nāprayojakatāśaṅketi bhāvaḥ/ anavasthāprasaṅgāditi/
savikalpakasya viśiṣṭabuddhitvena viśeṣaṇajñānajanyatvaniyamāditi
bhāvaḥ/ viśeṣaṇaviśeśyasambandhāvagāhīti/ atrāpyuktarītyā lakṣaṇatrayaṃ
bodhyam/
bālapriyā
turīyaviṣayatānirūpakasyeti/ prakāratā -
viśeṣyatā saṃsargatātrayātiriktacaturthaviṣayatānirūpakasyetyarthaḥ/
viśeṣyādividhayeti/ viśeṣyatvādiprakāreṇetyarthaḥ/ nirvikalpake
ghaṭaḥ ghaṭatvaṃ sambandhaśca bhāsate/ parantu viśeṣyatvaṃ -
viśeṣaṇatva-saṃsargatvaiḥ ghaṭādikaṃ na bhāsate/ tathā ca mūle
prakāraśabdaḥ viśeṣyatva-viśeṣaṇatva-saṃsargatvarūpaprakāraparaḥ/
niṣprakārakamityasya tādṛśaviśeṣyatvādiprakāraśūnyamityartha iti
bhāvāḥ/ atrāpyuktarītyā lakṣaṇatrayamiti/ prakāratānirūpakatvaṃ
viśeṣyatānirūpakatvaṃ saṃsargatānirūpakatvamiti lakṣaṇatrayamityarthaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
sannikarṣavibhāgaḥ
AnTs_43 pratyakṣajñānahetur indriyārthasannikarṣaḥ ṣaḍvidhaḥ / saṃyogaḥ saṃyuktasamavāyaḥ saṃyuktasamavetasamavāyaḥ samavāyaḥ samavetasamavāyo viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaś ceti / cakṣuṣā ghaṭapratyakṣajanane saṃyogaḥ sannikarṣaḥ / ghaṭarūpapratyakṣajanane saṃyuktasamavāyaḥ sannikarṣaḥ cakṣuḥsaṃyukte ghaṭe rūpasya samavāyāt / rūpatvasāmānyapratyakṣe saṃyuktasamavetasamavāyaḥ sannikarṣaḥ cakṣuḥsaṃyukte ghaṭe rūpaṃ samavetaṃ tatra rūpatvasya samavāyāt / śrotreṇa śabdasyākāśaguṇatvāt guṇaguṇinoś ca samavāyāt / śabdatvasākṣātkāre samavetasamavāyaḥ sannikarṣaḥ śrotrasamavete śabde śabdatvasya samavāyāt / abhāvaparatyakṣe viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sannikarṣo ghaṭābhāvavad bhṛtalam ity atra cakṣuḥsaṃyukte bhūtale ghaṭābhāvasya viśeṣaṇatvāt / evaṃ snnikarṣaṣaṭkajanyaṃ jñānaṃ pratyakṣam / tatkaraṇam indriyam / tasmād indriyaṃ pratyakṣapramāṇam iti siddham //
pratyakṣajñānahetuḥ
indriyārthasannikarṣaḥ ṣaḍvidhaḥ/ saṃyogaḥ, saṃyuktasamavāyaḥ,
saṃyuktasamavetasamavāyaḥ, samavāyaḥ, samavetasamavāyaḥ,
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaśceti/ cakṣuṣā ghaṭapratyakṣajanane saṃyogaḥ
sannikarṣaḥ/ ghaṭarūpapratyakṣe saṃyuktasamavāyaḥ/ cakṣussaṃyukte ghaṭe rūpasya
samavāyāt/ rūpatvasāmānyapratyakṣe saṃyuktasamavetasamavāyaḥ/
cakṣussaṃyukte ghaṭe rūpaṃ samavetam/ tatra rūpatvasrū samavāyāt/
śrotreṇa śabdasākṣātkāre samavāyaḥ sannikarṣaḥ/ karṇavivaravṛttyākāśasya
kṣotratvāt/ śabdasya ākāśaguṇatvāt/ guṇaguṇinoḥ samavāyāt/
śabdatvasākṣātkāre samavetasamavāyaḥ sannikarṣaḥ/ śrotrasamavete śabde
śabdatvasya samavāyāt/ abhāvapratyakṣe viśeṣaṇaviśeṣyabhāvaḥ sannikarṣaḥ/
bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat ityatra cakṣussaṃyukte bhūtale ghaṭābhāvasya
viśeṣaṇatvāt/
dīpikā
indriyārthaṃsannikarṣaṃ vibhajate -
pratyakṣeti/ saṃyogasannikarṣamudāharati - cakṣuṣeti/ dravyapratyakṣe
sarvatra saṃyogaḥ sannikarṣaḥ/ ātmā manasā saṃyujyate, mana indriyeṇa,
indriyamarthena tataḥ pratyakṣajñānamutpadyate ityarthaḥ/
saṃyuktasamavāyamudāharati - ghaṭarūpeti/ tatra yuktimāha - cakṣussaṃyukta
iti/ saṃyuktasamavetasamavāyamudāharati -
rūpatveti/
samavāyamudāharati - śrotreṇeti/ tadupapādayati - karṇeti/ nana
dūrasthaśabdasya kathaṃ śrotrasambandha iti cet - na/
vīcītaraṅgnyāyena kadambamukulanyāyena vā śabdāt
śabdāntarotpattikrameṇa śrotradeśe jātasya śrotreṇa sambandhāt
pratyakṣatvasambhavāt/ samavetasamapāyamudāharati - śabdatveti/
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvamudāharati - abhāveti/ tadupapādayati -
ghaṭābhāvavaditi/ bhūtalaṃ viśeṣyam, ghaṭābhāvo viśeṣaṇam/ bhūtale
ghaṭo nāstītyatra abhāvasya viśeṣyatvaṃ draṣṭavyam/
prakāśikā
mana
indriyeṇeti/ saṃyujyate ityanenānvayaḥ/ evamagre 'pi/
ātmapratyakṣasaṅgrahastu ātmā manasā saṃyujyate, tataḥ pratyakṣajñānaṃ
utpadyate iti yojanāntareṇa/ kathaṃ śrotrasambandha iti/ na ca
śrotrasya nabhorūpatvena tatsamavāyaḥ dūrasthaśabde 'pyakṣata iti
śaṅkyam/ atiprasaṅgabhaṅgāya
karṇavivarāvacchinnanabho 'nuyogikatvaviśiṣṭasamavāyasyaiva
pratyakṣahetutvāṅgīkāreṇa tādṛśasambandhasya dūrasthaśabde 'bhāvāditi
bhāvaḥ/ prathamataḥ bherīdaṇḍasaṃyogena nabhasi śabda utpadyate, tena śabdāḥ,
taiśca punaḥ śabdāḥ ityevaṃ krameṇa nikhiladigavacchedena
śabdotpatteraṅgīkaraṇīyatayā tadaṃśe 'pi sāmyanirvāhāya āha -
kadamveti/ draṣṭavyamiti/
atredamavadheyam -
viśeṣaṇatānāṃ saṃyuktaviśeṣaṇatāvādirūpeṇa bahuvidhatve 'pi
viśeṣaṇatātvenaiva parigaṇanāt ca ṣaḍvidhatvahāniḥ/ na caivaṃ
samavāyatvenaiva saṃyuktasamavāyādīnāmanugamaḥ kuto na kṛta iti
vācyam; svatantrecchasyetyādinyāyānusāreṇa adoṣāditi/
bālapriyā
evamagre 'pīti/
'indriyamarthena' ityasyāpi 'saṃyujyata' ityanenānvaya iti
bhāvaḥ/ atiprasaṅgabhaṅgāteti/ sarveṣāmapi śabdānāṃ
pratyakṣaprasaṅgavāraṇāyetyarthaḥ/ tathā ādyavīcī samīpadeśe
taraṅgāntaraṃ janayati tattaraṅgaḥ samīpadeśe taraṅgāntaraṃ
janayati, evaṃ bheryādyasamavāyikāraṇakādyaśabdo 'pi
samīpadeśāvacchedena śabdāntaraṃ janayati, so 'pi śabdaḥ
svasannihitadeśāvacchedena śabdāntaraṃ janayatīti rītyā
karṇavivarāvacchedena utpannaśabdo gṛhyate iti vīcītaraṅganyāyena
śabdotpattikramaḥ/ yathā prathamataḥ utpannaṃ kadambamukulaṃ
sarvadigavacchedena evadaivānekamukulāni janayati eva
bheyādyākāśasaṃyāgāsamavāyikāraṇakādyaśabdo 'pi
sarvadigavacchedena adhikaśabdān janayatīti/ paraṃ tu yaddigabhimukho
vāyuḥ taddigavacchedena adhikaśabdān janayatīti kadambamukulanyāyena
śabdotpattikrama iti nṛsiṃhaprakāśikākārāḥ prāhuḥ/
atredamavadheyamityādi/
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo nāma naikaḥ sannikarṣaḥ/ api tu viśeṣaṇatvaṃ
viśeṣyatvaṃ ceti sambandhadvayam/ tatrābhāvaviśeṣaṇakapratyakṣe
viśeṣaṇatvaṃ saṃnikarṣaḥ/ abhāvaviśeṣyakapratyakṣe viśeṣyatvaṃ
saṃnikarṣaḥ/ viśeṣaṇatvaṃ pañcavidham saṃyuktaviśeṣaṇatvam,
saṃyuktasamavetaviśeṣaṇatvam, saṃyuktasamavetasamavetaviśeṣaṇatvam,
samavetaviśeṣaṇatvam, samavetasamavetaviśeṣaṇatvam ceti/ evaṃ
viśeśyatvamapi saṃyuktaviśeṣyatvam, saṃyuktasamavetaviśeṣyatvam,
saṃyuktasamavetasamavetaviśeṣyatvame, samavetaviśeṣyatvam,
samavetasamavetaviśeṣyatvam ceti pañcavidham/ āhatya
viśeṣaṇaviśeṣyabhāvo daśavidha iti nyāyabhūṣaṇe pratyapādi/
teṣāṃ krameṇa
udāharaṇāni - 1bhūtalaṃ ghaṭābhāvavat, 2toyasparśaḥ uṣṇatvābhāvavān,
3nīlatvaṃ śuklatvābhāvavat,
4vīṇāśabdaḥ
tīvratvābhāvavān, 5śabdatvaṃ bhedābhāvavat, 6bhūtale ghaṭābhāvaḥ,
7toyasparśe uṣṇatvābhāvaḥ, 8nīlatve śuklatvābhāvaḥ, 9vīṇāśabde
tīvratvābhāvaḥ, 10śabdatve bhedābhāvaḥ iti/ na caivaṃ
viśeṣyaviśeṣaṇabhāvasya bahuvidhatve ṣoḍhā sannikarṣa iti kathamiti
vācyam/ viśeṣaṇatātvena pañcavidhaviśeṣaṇatānāṃ viśeṣyatātvena
Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0