તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 161180

પઞ્ચવિધવિશેષ્યતાનામનુગમં કૃત્વા
વિશેષણતાવિશેષ્યતાન્યતરત્વેન દશાનામપિ પરિગણનાત્
ષડ્વિધત્વસ્યાહાનેઃ। ન ચ સમવાયરૂપાણાં સંયુક્તસમવાય -
સંયુક્તસમવેતસમવાય - સમવાય - સમવેતસમવાયાનાં ચતુર્ણામપિ
સમવાયત્વેન એકવર્ગીકરણં વિધાય સંયોગઃ, સમવાયઃ,
વિશેષ્યવિશેષણભાવશ્ચેતિ ત્રિધૈવ સન્નિકર્ષઃ કુતો ન વ્યભાતીતે
વાચ્યમ્। સ્વતન્ત્રેચ્છેન મુનિના કૃતે ષોઢા વિભાગે
નિયોગપર્યનુયોગયોઃ કર્તુમશક્યત્વાત્। નિયોગઃ આજ્ઞા,
પર્યનુયોગઃ પ્રશ્નઃ।
1. ચક્ષુસ્સંયુક્તં
ભૂતલં તદ્વિશેષણત્વં ઘટાભાવસ્ય।
2. ચક્ષુસ્સંયુક્તં તોયં
તત્સમવેતઃ સ્પર્શઃ તદ્વિશેષણત્વમ્ ઉષ્ણત્વાભાવસ્ય।
3. ચક્ષુસ્સંયુક્તો ઘટઃ
તત્સમવેતો નીલ તત્સમવેતં નીલત્વં તદ્વિશેષણત્વં
શુક્લત્વાભાવસ્ય।
4. શ્રોત્રસમવેતઃ
વીણાશબ્દઃ તદ્વિશેષણત્વં તીવ્રત્વાભાવસ્ય।
5. શ્રોત્રસમવેતઃ શબ્દઃ
તત્સમવેતં શબ્દત્વં તદ્વિશેષણત્વં ભેદાભાવસ્ય।
6. ચક્ષુસ્સંયુક્તં
ભૂતલં તિન્નરૂપિતવિશેષ્યતા ઘટાભાવસ્ય।
7. ચક્ષુસ્સંયુક્તં તોયં
તત્સમવેતઃ સ્પર્શઃ તન્નિરૂપિતવિશેષ્યતા ઉષ્ણત્વાભાવસ્ય।
8. ચક્ષુસ્સંયુક્તો ઘટઃ
તત્સમવેતો નીલઃ તત્સમવેતં નીલત્વં તન્નિરૂપિતવિશેષ્યતા
શુક્લત્વાભાવસ્ય।
9. શ્રોત્રસમવેતો
વીણાશબ્દઃ તન્નિરૂપિતવિશેષ્યતા તીવ્રત્વાભાવસ્ય।
10. શ્રોત્રસમવેતઃ
શબ્દઃ તત્સમવેતં શબ્દત્વં તન્નિરૂપિતવિશેષ્યતા ભેદાભાવસ્ય।
મણિકારાસ્તુ -
કેવલવિશેષણતા ઇન્દ્રિયસમ્બદ્ધવિશેષણતા ચેતિ વિશેષણતા
દ્વિવિધા। ઇન્દ્રિયસમ્બદ્ધવિશેષણતા, પૂર્વોક્તરીત્યા પઞ્ચવિધા।
કેવલવિશેષણતાયાઃ ઉદાહરણં આકાશં શબ્દાભાવવત્ ઇતિ
શબ્દાભાવપ્રત્યક્ષમ્ - ઇત્યભિપ્રયન્તિ। ઽવિશેષણતયા શબ્દાભાવસ્ય,
ઇન્દ્રિયસમ્બદ્ધવિશેષણતયા સમવાયઘટાભાવાદેર્ગ્રહઃઽ ઇતિ
સંનિકર્ષવાદે તૈઃ કથનાત્॥
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ

એવં
સન્નિકર્ષજન્યજ્ઞાનમ્ પ્રત્યક્ષમ્। તત્કરણં ઇન્દ્રિયમ્। તસ્માદિન્દ્રિયં
પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્॥
ઇતિ તર્કસઙ્ગ્રહે
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ।
દીપિકા
અનુપલબ્ધેઃ
પ્રમાણાન્તરત્વનિરાકરણમ્।
એતેન અનુપલબ્ધેઃ
પ્રમાણાન્તરત્વં નિરસ્તમ્। યદિ અત્ર ઘટઃ અભવિષ્યત્ તર્હિ ભૂતલમિવ
અદ્રક્ષ્યત, દર્શનાભાવાત્ નાસ્તીતિ
તર્કિતપ્રતિયોગિસત્ત્વવિરોધ્યનુપલબ્ધિસહકૃતેન્દ્રિયેણૈવ
અભાવજ્ઞાનોપપત્તૌ અનુપલબ્ધૈઃ પ્રમાણાન્તરત્વાસમ્ભવાત્।
અધિકરણજ્ઞાનાર્થમપેક્ષણીયેન્દ્રિયસ્યૈવ કરણત્વોપપત્તૌ અનુપલબ્ધેઃ
કરણત્વાયોગાત્। વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ
વિશેષણવિશેષ્યસ્વરૂપમેવ, નાતિરિક્તઃ સમ્બન્ધઃ।
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમુપસંહરન્ તસ્ય કરણમાહ - એવમિતિ।
અસાધારણકારણત્વાત્ ઇન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકરણમિત્યર્થઃ।
પ્રત્યક્ષપ્રમાણમુપસંહરતિ - તસ્માદિતિ॥
ઇતિ દીપિકાયાં
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
પ્રકાશિકા
એતેન -
અભાવપ્રમાયા વિશેષણવિશેષ્યભાવસંનિકર્ષજન્યત્વપ્રદર્શનેન।
પ્રમાણાન્તરત્વમ્ - પ્રત્યક્ષાદ્યતિરિક્તપ્રમાણત્વમ્। નનુ અનુપલબ્ધેઃ
પ્રમાણાન્તરત્વાનઙ્ગીકારે ઘટોપલબ્ધિદશાયાં તદભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિઃ,
મમ મતે તુ - અનુપલબ્ધ્યાત્મકપ્રમાણાન્તરાભાવાત્ નાપત્તિરિતિ
ભાટ્ટશઙ્કાં પરિજિહીર્ષુઃ યોગ્યાનુપલબ્ધેઃ
ઇન્દ્રિયસહકારિત્વમાત્રેણૈવ નિર્વાહે અતિરિક્તપ્રમાણત્વં ન
સંભવતીત્યાહ - યદ્યત્રેત્યાદિના। અત્ર - ચક્ષુસ્સંયોગાદિમદ્ભૂતલે
તર્કસ્યાપાદકાભાવસાધકવિપર્યયપ્રતિયોગ્યાપાદ્યકત્વરૂપવિપર્યયે
તત્કોટિપર્યવસાયિત્વં દર્શયતિ - દર્શનાભાવાત્ નાસ્તીતિ।
તદ્દર્શનાભાવાત્ તન્નાસ્તીત્યર્થઃ। તર્કિતેત્યાદિ। તર્કિતા આપાદિતા
પ્રતિયોગિનો ઘટાદેઃ સત્ત્વસ્ય સત્ત્વપ્રસક્તેઃ વિરોધિની ય ઉપલબ્ધિઃ
તત્પ્રતિયોગિકઃ અભાવઃ અનુપલબ્ધિઃ તત્સહકૃતેનેત્યર્થઃ।
વિરોધિત્વવિશેષણં
ઉપલબ્ધેઃ અનાહાર્યત્વસૂચનાય।
પ્રતિયોગિસત્તાપાદનાપાદિતોપલમ્ભપ્રતિયોગિકત્વરૂપયોગ્યતાવિશિષ્ટાનુપલબ્ધિસહકૃતેનેતિ
તુ પરમાર્થઃ। આલોકસંયોગાદ્યસત્ત્વદશાયાં યદ્યત્ર ઘટઃ સ્યાત્ તર્હિ
ઉપલભ્યેત ઇત્યાપાદનાસમ્ભવેન યોગ્યાનુપલબ્ધ્યભાવાત્ ન તત્ર

ઘટાભાવપ્રત્યક્ષમિતિ સંક્ષેપઃ।
કેચિત્તુ -
તર્કિતેત્યાદિ। તર્કિતં આરોપિતં યત્ પ્રતિયોગિસત્ત્વમ્,
તદ્વિરોધિની યા અનુપલબ્ધિઃ
તત્સહકૃતેનેત્યર્થઃ।
એતાવતા પ્રતિયોગિસત્ત્વરૂપ-કારણાભાવ-પ્રયોજ્યોપલબ્ધ્યભાવઃ
અભાવપ્રત્યક્ષે કારણમ્, ન તુ
ઇતરકારણવિરહપ્રયોજ્યોપલબ્ધ્યભાવઃ ઇતિ સૂચિતમ્। અત
એવાન્ધકારે ઉપલમ્ભાભાવસત્ત્વે ઽપિ ન ઘટાભાવપ્રત્યક્ષમ્ - ઇત્યાહુઃ।
નનુ અભાવપ્રમાયાં
ઇન્દ્રિયસ્ય કરણત્વં અનુપલબ્ધેઃ સહકારિત્વં ચ ત્વયા કલ્પનીયમ્।
તદપેક્ષયા અનુપલબ્ધેરેવ કરણત્વકલ્પનં વરમ્ ઇત્યાશઙ્ક્ય
અભાવાધિકરણભૂતલપ્રત્યક્ષે ઇન્દ્રિયસ્ય અવશ્યમપેક્ષણીયતયા
કૢપ્તેનૈવ ઇન્દ્રિયકરણત્વેનાભાવપ્રત્યક્ષોપપત્તૌ
અનુપલબ્ધેર્વિઞ્જાતીયપ્રમિતિકરણત્વકલ્પનમયુક્તમિત્યાહ -
અધિકરણેતિ। નનુ વિશેષણવિશેષ્યભાવાખ્યઃ અતિરિક્તસમ્બન્ધઃ
કલ્પનીયઃ ત્વયેત્યત આહ - વિશેષણવિશેષ્યભાવ ઇતિ।
અત્રેદં બોધ્યમ્ -
પ્રત્યક્ષં દ્વિવિધમ્ લૌકિકમ્ અલૌકિકં ચેતિ। લૌકિકત્વં ચ
વિષયિતાવિશેષઃ। લૌકિકે ષોઢા સંનિકર્ષઃ કારણમ્। અલૌકિકે
તુ સામાન્યલક્ષણા, જ્ઞાનલક્ષણા, યોગજધર્મશ્ચેતિ ત્રિવિધા પ્રત્યાસત્તિઃ।
તત્ર સામાન્યલક્ષણા ધૂમત્વાદિરૂપા તજ્જ્ઞાનરૂપા વા। સામાન્યં લક્ષણં
સ્વરૂપં વિષયો વા યસ્યા ઇતિ વ્યુત્પત્તેઃ। સા ચાશ્રયાણાં
નિખિલધૂમાદીનાં અલૌકિકપ્રત્યક્ષે ઉપયુજ્યતે।
અતીતાનાગતધૂતાદિષુ ચક્ષુસ્સંયોગાદેરસમ્ભવાત્ ઇન્દ્રિયાણાં
અસન્નિકૃષ્ટાનાં પ્રત્યક્ષાજનકત્વાત્। જ્ઞાનલક્ષણા તુ સુરભિ ચન્દનમિતિ
ચાક્ષુષોપનીતભાને સૌરભેણ ચક્ષુષો યોગ્યસન્નિકર્ષાભાવાત્। એવં
યોગિનાં દેશકાલવિપ્રકૃષ્ટપદાર્થપ્રત્યક્ષે યોગજધર્મઃ પ્રત્યાસત્તિઃ
કારણમ્ ઇતિ સંક્ષેપઃ॥
ઇતિ પ્રકાશિકાયાં
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
બાલપ્રિયા
નન્વનુપલબ્ધેરિત્યાદિ। અનુપલબ્ધિર્નામ
પ્રતિયોગિવિષયકપ્રત્યક્ષાભવઃ। ઽભૂતલં ઘટાભાવવત્ઽ
ઇત્યાકારકઘટાદ્યભાવવિષયકપ્રમાં પ્રતિ ઘટોપલબ્ધ્યભાવઃ કારણમ્।
ઽભૂતલં ઘટવત્ઽ ઇતિ ઘટોપલમ્ભકાલે ઘટાભાવપ્રમિત્યનુદયાત્।
યદિ અભાવપ્રમાં પ્રતિ અનુપલબ્ધિઃ ન કારણમ્ તર્હિ પ્રતિયોગિનો
ઘટાદેરુપલમ્ભકાલે ઽપિ ઘટાદ્યભાવપ્રમાયાઃ આપત્તિઃ અતઃ અનુપલબ્ધિઃ
અભાવપ્રમાં પ્રતિ કારણતયા પૃથક્પ્રમાણમિતિ ભાટ્ટાઃ। નૈયાયિકાસ્તુ
અનુપલબ્ધિસહકૃતેન્દ્રિયલિઙ્ગાદિભિરેવ

અભાવવિષયકપ્રત્યક્ષાનુમિત્યાદેરુપપત્ત્યા અભાવવિષયકપ્રમા ન
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમિતિવિલક્ષણા, તથા તત્સાધનમપિ ન
પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણવિલક્ષણમ્, અપિ તુ અભાવપ્રમાજનકેન્દ્રિયાદેઃ
અનુપલબ્ધિઃ સહકારિ કારણમાત્રમિત્યાશેરતે। તર્કસ્યેત્યાદિ।
ઽવ્યાપ્તિસ્તર્કાપ્રતિહતિરવસાનં વિપર્યયે।
અનિષ્ટાનનુકૂલત્વે
ઇતિ તર્કાઙ્ગપઞ્ચકમ્॥ઽ
ઇત્યુક્તરીત્યા તર્કસ્ય
પઞ્ચ અઙ્ગાનિ અપેક્ષિતાનિ। વ્યાપ્તિઃ આપાદકસ્ય અગ્ન્યભાવાદેઃ આપાદ્યસ્ય
ધૂમાભાવાદેશ્ચ વ્યાપ્યવ્યાપકભાવઃ। તર્કાપ્રતિહતિઃ -
પ્રતિકૂલતર્કાભાવઃ। વિપર્યયે પર્યવસાનમ્ - યદિ વહ્ન્યભાવઃ સ્યાત્
તર્હિં ધૂમાભાવઃ સ્યાત્ ઇત્યાપાદનસ્ય હિ ધૂમસત્ત્વાદ્વહ્નિરેવ યુક્ત
ઇત્યેવરૂપે તદ્વિપર્યયે પર્યવસાનં ભવતિ। અનિષ્ટત્વમ્ - આપાદ્યસ્ય
ધૂમાભાવાદેઃ અનિષ્ટત્વં પ્રષ્ટુઃ। અનનુકૂલત્વં
પ્રતિવાદિપક્ષસાધકત્વાભાવઃ। તત્ર વિપર્યયે પર્યવસાનં પરિષ્કૃત્યાહ
- આપાદકાભાવેતિ। આપાદકઃ વહ્ન્યભાવઃ તસ્યાભાવઃ વહ્ન્યભાવાભાવઃ
વહ્નિરૂપઃ તસ્ય સાધકઃ ય વિપર્યયઃ આપાદ્યસ્ય ધૂમાભાવસ્યાભાવઃ
ધૂમરૂપઃ તસ્ય પ્રતિયોગી ધૂમાભાવઃ આપાદ્યઃ યસ્ય તર્કસ્ય તત્ત્વં
વિપર્યયે પર્યવસાનમિત્યર્થઃ। પ્રકૃતે ઽયદ્યત્ર ઘટઃ સ્યાત્ તર્હિ
ભૂતલમિવ ઘટો ઽદ્રક્ષ્યતઽ ઇત્યાકારકે તર્કે આપાદકો ઘટઃ
તસ્યાભાવઃ ઘટાભાવઃ તસ્ય સાધકો વિપર્યયઃ દર્શનાભાવઃ તસ્ય
પ્રતિયોગિ દર્શનમેવ આપાદ્યમિતિ
આપાદકાભાવસાધકવિપર્યંયપ્રતિયોગ્યાપાદ્યકત્વં તર્કસ્ય। તથા ચ
યસ્મિંસ્તર્કે આપાદકાભાવસાધકાભાવપ્રતિયોગિ આપાદ્યં ભવતિ
તાદૃશસ્થલે આપાદ્યાભાવેન હેતુના આપાદકાભાવે એવ પર્યવસાનં
ભવતિ ઇતિ દર્શનાભાવાત્
નાસ્તીત્યનેન
દર્શિતમ્। દર્શનાભાવાદિત્યસ્ય ઘટદર્શનાભાવાદિત્યર્થઃ, નાસ્તીત્યસ્ય
ઘટાભાવ ઇત્યર્થઃ। કેવલાનુપલબ્ધેઃ અભાવપ્રત્યક્ષકારણત્વે
આલોકસંયોગાદ્યસત્ત્વદશાયાં ઘટાનુપલબ્ધેઃ સત્ત્વેન
ઘટાભાવપ્રત્યક્ષાપત્તિઃ। અતઃ યોગ્યતાવિશિષ્ટાનુપલબ્ધેઃ કારણત્વં
વક્તવ્યમ્। યોગ્યતા ચ
તર્કિતપ્રતિયોગિસત્ત્વવિરોધ્યુપલબ્ધિપ્રતિયોગિકત્વરૂપા।
તદ્ઘટકતર્કસ્ય વિપર્યયે પર્યવસાનં ઽયદ્યત્રઽ ઇત્યાદિગ્રન્થેન
પ્રદર્શિતમિતિ ભાવઃ। તર્કિતેત્યાદિમુલં વ્યાચષ્ટેતર્કિતા આપાદિતા
ઇત્યાદિના। યથાશ્રુતે પ્રતિયોગિસત્ત્વસ્ય
પ્રતિયોગ્યુપલબ્ધિઃ
વિરોધિનીતિ પ્રતીયતે। તદસઙ્ગતમ્ - ઘટોપલબ્ધેઃ
ઘટસત્ત્વવિરોધિત્વાભાવાત્। અતઃ સત્ત્વસ્ય સત્ત્વપ્રસક્તેરિતિ
વ્યાખ્યાતમ્। ઘટસત્ત્વારોપરૂપપ્રસક્તેઃ ઘટોપલબ્ધિ વિરોધિની। ન હિ

ઘટે ઉપલભ્યમાને ઽયદ્યત્ર ઘટઃ સ્યાત્ઽ ઇતિ ઘટસત્તાં કશ્ચિત્
પ્રસઞ્જયેદિતિ ભાવઃ। અનાહાર્યત્વસૂચનાયેતિ। અનાહાર્યજ્ઞાનસ્યૈવ
વિરોધિત્વાદિતિ ભાવઃ। સત્ત્વસ્ય સત્ત્વપ્રસક્તેરિતિ વ્યાખ્યાને ઽપિ
આપાદિતત્વરૂપં તર્કિતત્વં પ્રતિયોગિસત્ત્વસ્યૈવ ન તુ તત્પ્રસક્તેઃ। કિં
ચ યત્ર આપાદકં આપાદ્યં ઉભયમપિ પ્રસજ્યતે તત્રૈવ વિપર્યયે
પર્યવસાનં દૃશ્યતે। મૂલાત્તુ પ્રતિયોગિસત્ત્વરૂપાપાદકસ્યૈવ
પ્રસઞ્જિતત્વં લભ્યતે, ન ત્વાપાદ્યાયા ઉપલબ્ધેઃ। અતઃ તાત્પર્યાર્થમાહ -
પ્રતિયોગિસત્તાપાદનેતિ। પ્રતિયોગિનઃ ઘટાદેઃ સત્ત્વસ્ય આપાદનેન
પ્રસઞ્જનેન ઽયદ્યત્ર ઘટઃ સ્યાત્ઽ ઇત્યેવંરૂપેણ આપાદિતઃ પ્રસઞ્જિતઃ
યઃ ઉપલમ્ભઃ ઽતર્હ્યુપલભ્યેતઽ ઇત્યેવંરૂપપ્રસઞ્જનવિષયઃ ઉપલમ્ભઃ સ
પ્રતિયોગી યસ્યા અનુપલબ્ધેઃ તત્કત્વરૂપયોગ્યતાવિશિષ્ટા
અનુપલબ્ધિરિત્યર્થઃ। યોગ્યતાવિશેષણપ્રયોજનમાહ -
આલોકસંયોગેતિ। આપાદનાસમ્ભવેનેતિ। તથા ચ
પ્રતિયોગિસત્ત્વપ્રસઞ્જનપ્રસઞ્જિતપ્રતિયોગિકત્વરૂપયોગ્યતાવિરહાત્
અનુપલબ્ધેઃ યોગ્યાનુપલબ્ધિસ્તત્ર નાસ્તિ। અતો ન ઘટાભાવપ્રત્યક્ષમિતિ
ભાવઃ। નનુ યત્ર પ્રતિયોગિસત્ત્વસ્ય ઉપલબ્ધેશ્ચાપાદાનં વિનૈવ
ભૂતચલક્ષુસ્સંયોગાનન્તરં ઘટો નાસ્તીતિ પ્રત્યક્ષં
તત્રાપાદનઘટિતયોગ્યતાવિરહાત્ તત્પ્રત્યક્ષાનુપપત્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ
- સંક્ષેપ ઇતિ। પ્રતિયોગિસત્તાપાદનાપાદિતત્વં ચ
પ્રતિયોગિસત્તાપાદકકાપત્તિયોગ્યત્વમ્। અતો નાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ।
અત એવાન્ધકાર ઇતિ।
અન્ધકારે યો ઘટોપલમ્ભાભાવઃ સ ન ઘટસત્ત્વાભાવપ્રયોજ્યઃ અપિ તુ
આલોકસંયોગરૂપકારણાન્તરાભાવપ્રયોજ્યઃ। તથા ચ
પ્રતિયોગિસત્ત્વાભાવપ્રયોજ્યોપલબ્ધ્યભાવરૂપાયાઃ યોગ્યાનુપલબ્ધેઃ
તત્રાભાવાત્ ન ઘટાભાવપ્રત્યક્ષમિતિ ભાવઃ।
ધૂમત્વાદિરૂપેત્યાદિ।
આદૌ લક્ષણશબ્દ સ્વરૂપબોધકઃ। દ્વિતીયે તુ વિષયબોધકઃ। પ્રથમપક્ષે
ધૂમત્વાદ્યવિદુષો ઽપિ સ્વરૂપસદ્ધૂમત્વપ્રત્યાસત્ત્યા ધૂમા ઇત્યેવં
યાવદ્ધૂમપ્રત્યક્ષાપત્તિરિત્યસ્વારસ્યાત્ દ્વિતીયપક્ષાનુધાવનમ્।
ચાક્ષુષોપનીતભાવે ઇતિ। ચાક્ષુષં યત્ સ્મૃતસૌરભવિષયકં
જ્ઞાનમિત્યર્થઃ॥
ઇતિ
તર્કસઙ્ગ્રહદીપિકાપ્રકાશિકાવ્યાખ્યાયાં
બાલપ્રિયાયાં
પ્રત્યક્ષપરિચ્છેદઃ
અનુમાનપરિચ્છેદઃ
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અનુમાનલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_44 અનુમિતિકરણમ્ અનુમાનમ્ । પરામર્શજન્યં જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ । વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનં પરામર્શઃ । યથા વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનં પરામર્શઃ । તજ્ જન્યં પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિઃ । યત્ર યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ સાહચર્યનિયમો વ્યાપ્તિઃ । વ્યાપ્યસ્ય પર્વતાદિવૃત્તિત્વં પક્ષધર્મતા ॥
અનુમિતિકરણમ્

અનુમાનમ્।
દીપિકા
અનુમાનં લક્ષયતિ -
અનુમિતિકરણમિતિ।
પ્રકાશિકા
અનુમાનં
લક્ષયતીતિ। પ્રત્યક્ષોપજીવકસઙ્ગત્યા અનુમાનં નિરૂપયતીત્યર્થઃ।
બાલપ્રિયા
પ્રત્યક્ષોપજીવકસઙ્ગત્યેતિ। પ્રત્યક્ષકાર્યત્વરૂપયા સઙ્ગત્યા
ઇત્યર્થઃ। ઇન્દ્રિયેણ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષાદેવ અનુમાનં
ભવતિ। વ્યાપ્તિસ્મરણરૂપાનુમાનં પ્રતિ વ્યાપ્તિપ્રત્યક્ષસ્ય અનુભવવિધયા
કારણત્વાત્। તથા ચ કાર્યકારણભાવરૂપસઙ્ગત્યા
પ્રત્યક્ષાનન્તરમનુમાનનિરૂપણમિતિ ભાવઃ। અનેન પ્રમાણયો
કાર્યકારણભાવ ઉક્તઃ। અનુમિત્યાત્મકપ્રમિતેઃ।
પરામર્શાત્મકમાનસપ્રત્યક્ષકાર્યત્વાત્ પ્રમિત્યોઃ કાર્યકારણભાવઃ
જ્ઞેયઃ।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અનુમિતિલક્ષણમ્
પરામર્શજન્યં
જ્ઞાનં અનુમિતિઃ।
દીપિકા
અનુમિતિં લક્ષયતિ - પરામેર્શેતિ। નનુ
સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે અતિવ્યાપ્તિઃ સ્થાણુપુરુષસંશયાનન્તરં
ઽપુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાન્ અયમ્ઽ ઇતિ પરામર્શે સતિ ઽપુરુષ એવઽ
ઇતિ પ્રત્યક્ષજનનાત્। ન ચ તત્રાનુમિતિરેવ ઇતિ વાચ્યમ્।
ઽપુરુષં સાક્ષાત્કરોમિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયવિરોધાદિતિ ચેત્,
ન-પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્।
પ્રકાશિકા
પરામર્શેતીતિ।
તથા ચ પ્રત્યક્ષપ્રમિત્યપેક્ષયા અનુમિતેઃ વિલક્ષણપ્રમાત્વાત્ અનુમાનસ્ય
પ્રમાણાન્તરત્વં સિધ્યતીતિ ભાવઃ। વિપરીતજ્ઞાનોત્તરપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
વિશેષદર્શનસ્ય હેતુત્વમઙ્ગીકુર્વતાં મતમવલમ્બ્ય શઙ્કતે -
નન્વિતિ। સ્થાણુપુરુષસંશયેતિ। ઇદં
વિરુદ્ધભાવદ્વયકોટિકસંશયાઙ્ગીકારેણ। પરે તુ - સ્થાણુપુરુષેતિ।
સ્થાણુત્વતદભાવપુરુષત્વતદભાવકોટિકેત્યર્થઃ - ઇત્યાહુઃ। પુરુષ
ઐવતિ નિર્ણયસૂચનાય। તત્ર - સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્થલે।
અનુવ્યવસાયવિરોધાદિતિ। ઇદમુપલક્ષણમ્ - ઽપુરુષં અનુમિનોમિઽ
ઇત્યનુવ્યવસાયાભાવેન પ્રમાણાભાવાદિત્યપિ દ્રષ્ટવ્યમ્।
સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે

જનનીયે પક્ષતાયાઃ પરામર્શસહકારિત્વે પ્રયોજનાભાવેન
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વવિવક્ષણાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ ઇત્યાહ -
પક્ષતેતિ। ઐતેન ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવત્પર્વતવાનયં દેશઃઽ ઇતિ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિબુદ્ધિં પ્રતિ
વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકનિર્ણયવિધયા ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્
પર્વતઃઽ ઇતિ પરામર્શસ્ય કારણત્વે ઽપિ ન તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વસ્ય અસત્ત્વેન અતિવ્યાપ્તેરભાવાત્ ઇતિ
સઙ્ક્ષેપઃ।
બાલપ્રિયા
વિલક્ષણપ્રમાત્વાદિતિ। પ્રત્યક્ષપ્રમિતેઃ યત્ કરણં ઇન્દ્રિયં
તદપેક્ષયા વિલક્ષણેન પરામર્શાત્મકેન કારણેન જન્યત્વાત્
અનુમિતેર્વિલક્ષણપ્રમાત્વમિતિ ભાવઃ। પ્રમાણાન્તરત્વમિતિ।
પ્રત્યક્ષાપેક્ષયા અતિરિક્તપ્રમાણત્વમિત્યર્થઃ। દીપિકાયામ્ નન્વિત્યાદિના
ગ્રન્થેન યત્ર દૂરે ઊર્ધ્વવ્યક્તિદર્શનાનન્તરં ઽસ્થાણુર્વા પુરુષો વા
ઽ ઇતિ સંશયઃ તતઃ ઽપુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાન્ઽ ઇતિ
વ્યાપ્યધર્મવત્તાજ્ઞાનરૂપઃ પરામર્શઃ તતઃ ઽઅયં પુરુષઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષમ્,
તસ્મિન્ પ્રત્યક્ષે
પરામર્શજન્યત્વવિશિષ્ટજ્ઞાનત્વરૂપસ્યાનુમિતિલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિઃ
આશઙ્કિતા। તદિદં ન સઙ્ગચ્છતે। સંશયરૂપવિપરીતજ્ઞાનાનન્તરં
ઽઅયં પુરુષઃઽ ઇતિ પ્રત્યક્ષસ્યૈવ અસંભવાત્। તદ્વત્તાબુદ્ધિં પ્રતિ
તદભાવવત્તાજ્ઞાનસ્ય પ્રતિબન્ધકત્વાદિતિ શઙ્કાયાં સત્યપિ
વિપરીતજ્ઞાને યદિ વિશેષદર્શનં સ્યાત્ તર્હિ તસ્ય વિશેષદર્શનસ્ય
પ્રત્યક્ષજનકત્વં ભવતીતિ 1વિશેષદર્શનસ્યેતિ।
વ્યાપ્યધર્મદર્શનસ્યેત્યર્થઃ। પ્રકૃતે ઽપુરુષત્વવ્યાપ્યકરાદિમાન્
અયમ્ઽ ઇતિ પરામર્શો વિવક્ષિતઃ।
ભાવદ્વયકોટિકેતિ।
સ્થાણુત્વપુરુષત્વાશ્યં યત્ ભાવરૂપં ધર્મદ્વયં
તત્પ્રકારકસંશયેત્યર્થઃ। સ્થાણુત્વતદભાવેતિ। સ્થાણુત્વં તદભાવઃ
પુરુષત્વં તદભાવશ્ચેતિ ચતુષ્પ્રકારકસંશયેત્યર્થઃ। ઽસ્થાણુર્વા ન
વા, પુરુષો વા ન વાઽ ઇતિ સંશયસ્યાકારઃ। 2દ્વિકોટિકસંશયદ્વયં
વાત્ર વિવક્ષિતમ્। પ્રમાણાભાવાદિતિ। તત્રાનુમિતિરેવ જાયત ઇત્યત્ર
પ્રમાણાભાવાદિત્યર્થઃ। તથા ચ ઽઅયં પુરુષઃઽ ઇતિ
નિશ્ચયસ્યાનુમિતિત્વે ઽપુરુષં સાક્ષાત્કરોમિઽ ઇતિ
સાક્ષાત્કારત્વાવગાહી અનુવ્યવસાયો નોપપદ્યતે। અનુમિતિત્વાવગાહી
ઽપુરુષમનુમિનોમિઽ ઇતિ અનુવ્યવસાય એવ સ્યાત્। અતો
નાનુમિતિત્વં તસ્ય નિશ્ચયસ્ય, અપિ તુ પ્રત્યક્ષત્વમેવેતિ અલક્ષ્યે તત્ર
લક્ષણસત્ત્વાત્ અનુમિતિલક્ષણસ્યાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। દીપિકાયાં
પક્ષતાસહકૃતેતિ। તથા ચ પરામર્શજન્યત્વમાત્રં નાનુમિતેર્લક્ષણમ્।
અપિ તુ પક્ષતાસહકૃતો યઃ પરામર્શઃ તજ્જન્યત્વમ્।
સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે તુ પરામર્શસ્ય જનકત્વે ઽપિ

1. અનેન
મતાન્તરમપ્યસ્તીતિ દર્શિતમ્। તથા હિ - સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષમાત્રે
વિશેષદર્શનં ન હેતુઃ, અન્ધકારે ઘટસંશયોત્તરપ્રત્યક્ષસ્ય
વિશેષદર્શનં વિનાપિ આલોકસમવધાનમાત્રેણૈવોપપત્તેઃ। તથાપિ
યત્ર વિશેષાદર્શનાદિદોષાધીનઃ સંશયઃ તદુત્તરપ્રત્યક્ષે તસ્ય
હેતુત્વમ્। ઉક્તસ્થલે ચ વ્યઞ્જકાભાવાધીનઃ સંશય ઇતિ। અધિકં
તત્ત્વચિન્તામણૌ પ્રામાણ્યોત્પત્તિવાદે તદ્વ્યાખ્યાને પ્રકાશે ચ
દ્રષ્ટવ્યમ્।
2. દ્વિકોટિકેતિ।
સ્થાણુર્વા ન વેત્યાકારકઃ એકઃ સંશયઃ, પુરુષો ન વેત્યાકારકઃ
અપરઃ સંશય ઇતિ સંશયદ્વયમિત્યર્થઃ।
પક્ષતાયાઃ
નોપયોગિત્વમ્, પ્રમાણાભાવાત્; સિદ્ધિસત્ત્વે ઽપિ
ધારાવાહિકપ્રત્યક્ષોત્પત્ત્યા સિદ્ધ્યભાવરૂપાયાઃ પક્ષતાયાઃ
પ્રત્યક્ષહેતુત્વાસમ્ભવાચ્ચ। તથા ચ
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજનયત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
તદાહ પ્રકાશિકાયામ્ સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે જનનીય ઇતિ।
પ્રયોજનાભાવેનેતિ। પક્ષતાયાઃ સહકારિત્વાનઙ્ગીકારે
અનુપપત્ત્યભાવેનેત્યર્થઃ। એતેનેતિ। વક્ષ્યમાણહેતુના ઇત્યર્થઃ। યદિ
પરામર્શજન્યત્વમાત્રમ્ અનુમિતેર્લક્ષણં સ્યાત્ તદા
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવત્પર્વતવાનયં દેશઃઽ ઇત્યાકારકં
વન્હિવ્યાપ્યધૂમવિશિષ્ટપર્વતવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાનયં પર્વતઃઽ ઇત્યાકારકપરામર્શસ્ય
વિશેષણતાવચ્છેદકીભૂતઃ યઃ ધૂમઃ તત્પ્રકારકનિશ્ચયત્વેન હેતુતયા
તાદૃશવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપ્રત્યક્ષે ઽપિ પરામર્શજન્યત્વરૂપસ્ય
અનુમિતિલક્ષણસ્ય સત્ત્વાત્ અતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસક્તા। સાપિ
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વસ્ય અનુમિતિલક્ષણતવાત્ વારયિતું
શક્યત ઇતિ ભાવઃ। તાદૃશપ્રત્યક્ષસ્ય 1પક્ષતાજન્યત્વાભાવાત્।
દીપિકા
પક્ષતાલક્ષણમ્
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવઃ પક્ષતા। સાધ્યસિદ્ધિઃ
અનુમિતિપ્રતિબન્ધિકા। સિદ્ધિસત્ત્વે ઽપિ ઽઅનુમિનુયામ્ઽ
ઇતીચ્છાયામનુમિતિદર્શનાત્ સિષાધયિષા ઉત્તેજિકા। તતશ્ચ
ઉત્તજકાભાવવિશિષ્ટમણ્યભાવસ્ય
1. યદ્યપિ
ધ્યાપ્યપક્ષોભયવૈશિષ્ટ્યાવગાહિજ્ઞાનત્વરૂપં યત્ પરામર્શત્વ
તદવચ્છિન્નજનકતાનિરૂપિતજન્યતાશાલિજ્ઞાનત્વમનુમિતેર્લક્ષણમિ ત્યક્તાવપિ
ઉક્તવિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપ્રત્યક્ષે ઽતિવ્યાપ્તિવારણં સમ્ભવતિ
તાદૃશબુદ્ધૌ પરામર્શસ્ય વિશેષણતાવચ્છેદકપ્રકારકનિર્ણયત્વેનૈવ
હેતુત્વેન ઉક્તપરામર્શત્વેન હેતુત્વાભાવાત્। તથાપિ

સંશયોત્તરપ્રત્યક્ષે વ્યાપ્યપક્ષવૈશિષ્ઠ્યાવગાહિજ્ઞાનત્વેન
વ્યાપ્યદર્શનજન્યત્વસત્ત્વાત્ અતિવ્યાપ્તેઃ
પક્ષતાસહકૃતપરામર્શજન્યત્વવિવક્ષણનૈવ બારણીયતા તેનૈવ
વિશિષ્ટવૈશિષ્ટ્યાવગાહિપ્રત્યક્ષવારણસમ્ભવાત્
ઉક્તપરામર્શત્વાવચ્છિન્નજનકતા ન નિવેશ્યેતિ ભાવઃ।
દાહકારણત્વવત્
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવસ્યાપ્યનુમિતિકારણત્વમ્।
યદ્યપિ સાધ્યસંશયસ્ય
પક્ષતાત્વે ઽપિ સાધ્યનિશ્ચયકાલે અનુમિતિવારણં સમ્ભવતિ, તથાપિ
ઘનગર્જિતેન મેઘાનુમિતૌ વ્યભિચારઃ। અતઃ અન્યાદૃશીં પક્ષતામાહ -
સિષાધયિષેતિ। ર્સિષાધયિષાયાઃ સાધ્યાનુમિતીચ્છાયાઃ સમવાયેન યઃ
અભાવઃ સ્વરૂપસમવાયોભવઘટિતસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
તદ્વિશિષ્ટાયાઃ સિદ્ધેઃ સમવાયેન અભાવ ઇત્યર્થઃ। સાધ્યસિદ્ધિઃ -
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટે
સાધ્યતાવચ્છેદકવિશિષ્ટસાધ્યવૈશિષ્ટ્યાવગાહિનિશ્ચયઃ। સિદ્ધૌ
સિષાધયિષાવિરહવૈશિષ્ટ્યનિવેશનસ્ય
પ્રયોજનં દર્શયતિ -
સિદ્ધિસત્ત્વે ઽપીતિ। અત્ર સિદ્ધિશ્ચ ઽપર્વતો વહ્નિમાન્
વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાંશ્ચઽ ઇતિ સમૂહાલમ્બનરૂપા। અતઃ
પરામર્શસમ્પત્તિરિતિ ધ્યેયમ્।
બાલપ્રિયા
ઽસાધ્યસંશયઃ
પક્ષતાઽ ઇતિ પ્રાચીનોક્ત્યુપેક્ષાયાઃ બીજમાહ - યદ્યપીત્યાદિના।
સાધ્યનિશ્ચયરૂપસિદ્ધિકાલે ઽનુમિતિવારણં હિ પક્ષતાયાઃ
અનુમિતિહેતુત્વાઙ્ગીકારસ્ય ઉદ્દેશ્યમ્। તત્તુ સાધ્યસંશયસ્ય
પક્ષતાત્વે ઽપિ નિર્વહતિ। સાધ્યનિશ્ચયકાલે સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાયાઃ
અભાવાદેવ નાનુમિતિઃ ઇત્યેવંરીત્યા અનુમિતિવારણસમ્ભવાત્ તથા
ચ સાધ્યસંશય એવ પક્ષતા અસ્તુ ઇતિ શઙ્કિતુર્ભાવઃ। તથાપીતિ।
સાધ્યસંશયરૂપપક્ષતાયાઃ નાનુમિતિહેતુત્વમ્। વિનાપિ સાધ્યસંશયં
ઘનગર્જનશ્રવણેન 1મેઘાનુમિત્તેઃ વ્યતિરેકવ્યભિચારાદિતિ
સમાધાતુરાશયઃ। વ્યભિચાર ઇતિ। કારણાભાવે ઽપિ કાર્યોત્પત્તિરૂપો
વ્યતિરેકવ્યભિચારો ઽત્ર
વિવક્ષિતઃ।
અન્યાદૃશીમિતિ। સાધ્યસંશયાદન્યવિધામિત્યર્થઃ।
--------------------------------------------------
1. અયં પ્રદેશઃ
મેઘવાન્ ધનગર્જજવત્ત્વાદિત્યનુમાનમત્ર વિવક્ષિતમ્।
--------------------------------------------------
દીપિકાયામ્
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટેત્યાદિ। યત્ર સાધ્યનિશ્ચયરૂપા સિદ્ધિરસ્તિ

તત્રાપિ યદિ ઽપક્ષે સાધ્યં અનુમિનુયામ્ઽ ઇત્યાકારા સિષાધયિષા
અસ્તિ તદાનુમિતિર્ભવતિ। સિદ્ધ્યભાવમાત્રસ્ય પક્ષતાત્વે સા ન સ્યાત્,
સિદ્ધેરેવ
તત્ર સત્ત્વાત્। અતસ્તત્ર
પક્ષતાસમ્પત્તયે સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટેતિ સિદ્ધેર્વિશેષણં દત્તમ્।
ઉક્તસ્થલે સિષાધયિષાયાઃ સત્ત્વેન
સિષાધયિષાવિરહરૂપવિશેષણાભાવાત્
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવસ્યાક્ષતતયા પક્ષતા નિર્વહતિ।
એવં ચ સિષાધયિષા ઉત્તેજિકેતિ ફલિતમ્। ઉત્તેજકત્વં ચ
પ્રતિબન્ધકસમવધાનકાલીનકાર્યોત્પાદકપ્રયોજક્ત્વમ્।
સિદ્ધિરૂપપ્રતિબન્ધકસત્તાકાલે ઽપિ સિષાધયિષાયાઃ
અનુમિતિરૂપકાર્યોત્પાદપ્રયોજકત્વાત્ ઉત્તેજકત્વમ્, યથા
મણિરૂપપ્રતિબન્ધકાલે દાહોત્પત્તિપ્રયોજકત્વાત્ ઉત્તેજકત્વમ્, યથા
મણિરૂપપ્રતિબન્ધકાલે દાહોત્પત્તિપ્રયોજકત્વાત્
મન્ત્રાદેરુત્તેજકત્વમ્। ઉત્તેજકાભાવવિશિષ્ટપ્રતિબન્ધકાભાવસ્ય
કાર્યોત્પત્તિં પ્રતિ હેતુત્વાત્।
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધ્યભાવસ્ય અનુમિતિહેતુત્વમિતિ
ભાવઃ। સિષાધયિષા નામ સાધ્યાનુમિતિવિષયકેચ્છા।
સિષાધયિષાવિરહઃ
સિષાધયિષાનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકો ઽભાવઃ। તત્ર પ્રતિયોગિતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। અન્યથા યત્ર સિદ્ધિઃ
સિષાધયિષા ચાસ્તિ તત્ર સિષાધયિષાયાઃ સંયોગસમ્બન્ધેનાભાવાત્
સિષાધયિષાનિષ્ઠસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવવિશિષ્ટસિદ્ધેદેવ
સત્ત્વેન તદભાવરૂપપક્ષતા ન સ્યાત્। તન્નિવેશે ચ તત્ર
સમવાયસમ્બન્ધેન સિષાધયિષાયાઃ સત્ત્વેન
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નસિષાધયિષાનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાકાભાવરૂપવિશેષણાભાવાત્
વિશિષ્ટાભાવરૂપા પક્ષતા નિર્વહતીતિ। એવં
સિષાધયિષાવિરહવૈશિષ્ટ્યં સસિદ્ધૌ સામાનાધિકરણ્યસમ્બનધેન।
અન્યથા સ્વરૂપસમ્બન્ધેન સિષાધયિષાવિરહવૈશિષ્ટ્યનિવેશે
સિષાધયિષાસત્ત્વે ઽપિ સિદ્ધૌ સિષાધયિષાભાવસ્ય સ્વરૂપસમ્બન્ધેન
સત્ત્વાત્ સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસદ્ધેરેવ સત્ત્વેન
તદભાવરૂપપક્ષતાયાઃ અનુપપત્તિઃ અતઃ સામાનાધિ કરણ્યસમ્બન્ધેન
વૈશિષ્ટ્યં નિવેશનીયમ્। સામાનાધિકરણ્યં ચ સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વમ્।
સ્વાધિકરણત્વં સ્વરૂપસંબન્ધેન, સ્વાધિકરણનિરૂપિતવૃત્તિત્વં
સમવાયસમ્બન્ધેન। તથા ચ
સ્વનિષ્ઠસ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાસમ્બન્ધેન
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટા યા સિદ્ધિઃ તદભાવઃ પક્ષતા। સ્વં -
સિષાધયિષાવિરહ તસ્ય સ્વરૂપસંબન્ધેન અધિકરણમ્ આત્મા તત્ર
સમવાયસમ્બનધેન વૃત્તિમતી ય સિદ્ધિઃ તદભાવ ઇતિ યાવત્। તત્ર
સ્વરૂપસમ્બન્ધાનિવેશે સિષાધયિષાકાલે ઽપિ

એકજ્ઞાનવિષયત્વસમ્બનધેન સિષાધયિષાવિરહાધિકરણે આત્મનિ
સમવાયેન વૃત્તિત્વં સિદ્ધેરસ્તીતિ તાદૃશવૃત્તિત્વસમ્બનધેન
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધેરેવ સત્ત્વેન પક્ષતા નોપપદ્યેત।
સ્વરૂપસમ્બન્ધનિવેશે તુ તેન સિષાધયિષાભાવાધિકરણં
સિષાધયિષાવાનાત્મા ન ભવતિ, અપિ તુ અન્ય આત્મા તદ્વૃત્તિત્વં
એતદાત્મગતસિદ્ધેર્નાસ્તીતિ
તાદૃશવૃત્તિત્વરૂપસામાનાધિકરણ્યસમ્બન્ધેન
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટાયાઃ સિદ્ધેરભાવસ્ય સત્ત્વાત્ ન
પક્ષતાનુપપત્તિઃ। એવં વૃત્તિત્વે સમવાયસમ્બનધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે
સિષાધયિષાવિરહાધિકરણે આત્મનિ સિદ્ધેઃ સમવાયેન સત્ત્વે ઽપિ
સંયોગાદિસમ્બન્ધેનાસત્ત્વાત્
સમવાયાતિરિક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવૃત્તિત્વરૂપસામાનાધિકરણ્યં
સિદ્ધેર્નાસ્તીતિ વિશિષ્ટાભાવરૂપા
પક્ષતા પ્રસજ્યેત। અતઃ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વસ્ય સામાનાધિકરણ્યઘટકવૃત્તિત્વે નિવેશઃ।
એવં સિદ્ધ્યભાવઃ સિદ્ધિનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાનિરૂપકો ઽભાવઃ। તત્ર
પ્રતિયોગિતાયાં સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશ્યમ્। અન્યથા
સિદ્ધિકાલે ઽપિ સમ્બન્ધાન્તરાવચ્છિન્નસિદ્ધ્યભાવમાદાય પક્ષતા
પ્રસજ્યેત। તદેતત્સર્વમભિસન્ધાયાહ - પ્રકાશિકાયામ્ -
સિષાધયિષાયાઃ સાદધ્યાનુમિતીચ્છાયા ઇત્યાદિ।
સ્વરૂપસમવાયયોભયઘટિતેતિ। સામાનાધિકરણ્યઘટકાધિકરણતાયાં
સ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં, વૃત્તિતાયાં સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં ચ
નિવેશનીયમિતિ ભાવઃ। સિંદ્ધેઃ સમવાયેનાભાવ ઇતિ।
સિદ્ધિનિષ્ઠસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવ ઇત્યર્થઃ।
પક્ષતાવચ્છેદકવિશિષ્ટ ઇત્યાદિ।
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપક્ષનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાશાલિનિશ્ચય
ઇત્યર્થઃ। દ્રવ્યત્વેન પર્વતાવગાહિ ઽદ્રવ્યં વહ્નિમત્ઽ
ઇત્યાકારકનિશ્ચયદશાયાં ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિત્યુત્પત્તેઃ ઽદ્રવ્યં વહ્નિમત્ઽ ઇત્યાકારકનિશ્ચયસ્ય
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વવારણાય
પક્ષનિષ્ઠવિશેષ્યતાયાં
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। એવં ઽપર્વતો દ્રવ્યવાન્ઽ
ઇત્યાકારકનિશ્ચયસ્ય તાદૃશાનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વવારણાય
પ્રકારતાયાં સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। એવં પ્રકારતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વમપિ નિવેશનીયમ્। અન્યથા ઽપર્વતઃ
સમવાયેન વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ નિશ્ચયસ્યાપિ ઽપર્વતઃ સંયોગેન
વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિપ્રતિબન્ધકત્વાપત્તેઃ।
નનુ સિદ્ધિકાલે યદિ
સિષાધયિષા વર્તતે તદાનીમપિ અનુમિતેઃ ઉપપાદનાર્થં હિ સિદ્ધૌ

સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટેતિ વિશેષણં દત્તમ્। તચ્ચ તદૈવ
સાર્થકં ભવતિ યદિ સિદ્ધિ-સિષાધયિષા-પરામર્શાનામેકકાલે
સમવધાનં સ્યાત્।
તચ્ચ દુર્ઘટમ્। તથા હિ- યત્ર પ્રથમં સિદ્ધિઃ અનન્તરં સિષાધયિષા,
તતઃ પરામર્શઃ, તતઃ અનુમિતિઃ, તત્ર પરામર્શક્ષણે સિદ્ધેર્નાશાદેવ
પ્રતિબન્ધકાભાવાત્ અનુમિત્યુપપત્તેઃ વ્યર્થં
સિષાષયિષાવિરહવિશિષ્ટત્વવિશેષણમ્। યત્ર ક્રમેણ
સિષાધયિષા-સિદ્ધિ-પરામર્શાઃ તત્ર પરામર્શક્ષણે સિષાધયિષાયાઃ
નાશાત્ સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટસિદ્ધેરેવ સત્ત્વાત્
સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટત્વનિવેશે ઽપિ પક્ષતા ન નિર્વહતિ। યત્ર તુ
પરામર્શંસિદ્ધિસિષાધયિષાઃ ક્રમેણ ભવન્તિ તત્ર સિષાધયિષાક્ષણે
પરામર્શનાશાત્ પરામર્શરૂપકારણવૈકલ્યાત્ નાનુમિતિઃ।
જ્ઞાનયોર્વા જ્ઞાનેચ્છયોર્વા એકક્ષણોત્પત્તિકત્વં તુ નાઙ્ગીક્રિયતે।
તથા ચ કથં સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટત્વસ્ય
સાર્થકત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહ - અત્ર સિદ્ધિશ્ચેત્યાદિના। પક્ષતાઘટકીભૂતા
સિદ્ધિશ્ચ વહ્નિવહ્નિવ્યાપ્યધૂમોભયાવગાહિની સમૂહાલમ્બનરૂપા
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાંશ્ચઽ ઇત્યાકારિકા
વિવક્ષિતા। અયમેવ સાધ્યનિશ્ચયરૂપત્વાત્ સાધ્યવ્યાપ્યનિશ્ચયરૂપત્વાચ્ચ
સિદ્ધ્યાત્મકપરામર્શ ઇતિ વ્યવહ્રિયતે। તથા ચ યત્ર આદૌ ઉક્તાકારઃ
સિદ્ધ્યાત્મકપરામર્શઃ તતઃ સિષાધયિષા તતો ઽનુમિતિઃ તત્ર
દ્વિતીયક્ષણે સિદ્ધેઃ સત્ત્વાત્ સિદ્ધ્યભાવમાત્રસ્ય પક્ષતાત્વે પક્ષતા ન
નિર્વહતિ। અતઃ સિષાધયિષાવિરહવિશિષ્ટત્વં સિદ્ધેઃ વિશેષણમ્। તત્ર
તુ સિષાધયિષાસત્ત્વેન સિષાધયિષાવિરહરૂપવિશેષણાભાવાત્
વિશિષ્ટાભાવરૂપા પક્ષતા નિર્વહતીત્યેવં તદ્વિશેષણસ્ય
સાર્થક્યમુપપાદનીયમિતિ ભાવઃ। અતઃ પરામર્શસમ્પત્તિરિતિ।
અનુમિત્યવ્યવહિતપૂર્વક્ષણે સિદ્ધિસિષાધયિષાપરામર્શાનાં
મેલનમિત્યર્થઃ।
॥।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પરામર્શલક્ષણમ્
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનં પરામર્શઃ। યથા
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વતઃઽ ઇતિ જ્ઞાનં પરામર્શઃ। તજ્જન્યં
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ જ્ઞાનમનુમિતિઃ।
દીપિકા
પરામર્શં લક્ષયતિ -
વ્યાપ્તીતિ। વ્યાપ્તિવિષયકં યત્ પક્ષધર્મતાજ્ઞાનં સ પરામર્શ
ઇત્યર્થઃ। પરામર્શમભિનીય દર્શયતિ - યથેતિ। અનુમિતિમભિનીય
દર્શયતિ - તજ્જન્યમિતિ। પરામર્શજન્યમિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
ઽવ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનમ્ઽ ઇત્યત્ર વ્યાપ્તિવિશિષ્ટે

પક્ષધર્મતા વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતા તજ્જ્ઞાનમિતિ
સપ્તમીતત્પુરુષાઙ્ગીકારે વ્યભિચારિલિઙ્ગકાનુમિતૌ
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનજન્યત્વાભાવેન અવ્યાપ્તિઃ; અતઃ
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપદસ્ય
વ્યાપ્તિવિષયકેત્યર્થમવલમ્બ્ય જ્ઞાનાન્તપદેન
કર્મધારયમઙ્ગીકરોતિ - વ્યાપ્તિવિષયકમિતિ।
વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્ન-પ્રકારતાનિરૂપિત -
પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-વિશેષ્યતાશાલિનિશ્ચયઃ પરામર્શ ઇતિ તુ
નિર્ગલિતાર્થઃ। અભિનીય - અભિલાપકશબ્દમુચ્ચાર્ય।
બાલપ્રિયા
વ્યાપ્તિવિશિષ્ટપક્ષધર્મતાજ્ઞાનમિત્યત્રેત્યાદિ। યત્ર લિઙ્ગં
સાધ્યવ્યભિચારિ ભવતિ તત્રાપિ વ્યાપ્ત્યશે ભ્રમાત્મકાત્
ઽધૂમવ્યાપ્યવહ્નિમાનયં પર્વતઃઽ ઇતિ પરામર્શાત્ ઽપર્વતો
ધૂમવાન્ઽ ઇત્યનુમિતિઃ જાયતે। યદિ તુ વસ્તુતો વ્યાપ્તિવિશિષ્ટે
પક્ષધર્મત્વાવગાહિ જ્ઞાનં પરામર્શઃ તજ્જન્યત્વં અનુમિતેર્લક્ષણમુચ્યેત
તર્હિ ઉક્તપરામર્શસ્ય વ્યાપ્તિવિશિષ્ટે તદવગાહિત્વાભાવે
પરામર્શત્વાભાવાત્ તજ્જન્યજ્ઞાનસ્ય અનુમિતિત્વં ન સ્યાત્। અતઃ
વ્યાપ્તિવિષયકં યત્ પક્ષધર્મત્વાવગાહિ જ્ઞાનં તત્ પરામર્શઃ।
ઉક્તભ્રમાત્મકજ્ઞાનસ્ય વ્યાપ્તિવિષયકત્વમક્ષતમિતિ પરામર્શરૂપતા, અત
એવ તજ્જન્યજ્ઞાનસ્ય
પરામર્શજન્યત્વરૂપાનુમિતિલક્ષણાક્રાન્તતયા અનુમિતિત્વમપ્યુપપદ્યત
ઇતિ ભાવઃ।
નનુ વ્યાપ્તિવિષયકં
પક્ષસમ્બન્ધાવગાહિ ચ જ્ઞાનં પરામર્શ ઇતિ પરામર્શલક્ષણકથને ઽપિ
ઽધૂમો વહ્નિવ્યાપ્યઃ ધૂમવાંશ્ચ પર્વતઃઽ
ઇત્યાકારકસમૂહાલમ્બનજ્ઞાનસ્યાપિ વ્યાપ્તિવિષયકત્વાત્
પક્ષસમ્બન્ધવિષયકત્વાચ્ચ પરામર્શત્વાપત્તિરિત્યત આહ -
વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નેતિ। વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્ન યા હેતુનિષ્ઠા પ્રકારતા
તન્નિરૂપિતા યા પક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ના પક્ષનિષ્ઠા વિશેષ્યતા
તન્નિરૂપકો નિશ્ચયઃ પરામર્શ ઇત્યર્થઃ। ભવતિ ચ
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ પર્વતઽ ઇતિ નિશ્ચયઃ તાદૃશઃ।
પર્વતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતાયાઃ ધૂમનિષ્ઠાયાઃ પ્રકારતાયાઃ
વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નત્વાત્। વ્યાપ્ત્યવચ્છિન્નત્વં ચ
સાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપ્તિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતત્વમ્। તેન
ઽવ્યાપ્યધૂમવાન્ પર્વતઃઽ ઇતિ જ્ઞાને નાતિવ્યાપ્તિઃ। ઽધૂમો
વહ્નિવ્યાપ્યઃ ધૂમવાંશ્ચ પર્વતઃઽ ઇતિ
સમૂહાલમ્બનજ્ઞાનીયધૂમનિષ્ઠપ્રકારતાયાં
વ્યાપ્તિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતત્વં નાસ્તિ, ધૂમાંશે વ્યાપ્તેઃ
પ્રકારતયા અભાનાત્। અતો ન તત્રાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। તથા ચ
સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતવ્યાપ્તિનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતહેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્ન-

હેતુનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપિતપક્ષતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપક્ષનિષ્ઠવિશેષ્યતાશાલિનિશ્ચયઃ
પરામર્શ ઇતિ નિષ્કર્ષઃ। તેન ઽદ્રવ્યવ્યાપ્યધ્મવાન્ પર્વતઃઽ,
ઽવહ્નિવ્યાપ્યદ્રવ્યવાન્ પર્વતઃઽ ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવદ્દ્રવ્યમ્ઽ
ઇત્યાદિનિશ્ચયાનાં ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિહેતુભૂતપરામર્શત્વં ન પ્રસજ્યત ઇત્યવધેયમ્।
નિર્ગલિતાર્થ ઇતિ। નિષ્કૃષ્ટાર્થ ઇત્યર્થઃ।
અભિલાપકશબ્દમુચ્ચાર્યેતિ। આકારપ્રદર્શકશબ્દમુચ્ચાર્યેત્યર્થઃ।
કાયિકચેષ્ટારૂપસ્યાભિનયસ્યાત્રાસમ્ભવાત્।
॥
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વ્યાપ્તિલક્ષણમ્
યત્ર ધૂમઃ તત્ર
અગ્નિઃ ઇતિ સાહચર્યનિયમઃ વ્યાપ્તિઃ।
દીપિકા
વ્યાપ્તિલક્ષણમાહ -
યત્રેતિ। યત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિરિતિ વ્યાપ્તેરભિનયઃ। સાહચર્યનિયમઃ
ઇતિ લક્ષણમ્। સાહચર્યં સામાનાધિઙ્કરણ્યમ્, તસ્ય નિયમઃ।
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવાપ્રતિયોગિસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં
વ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
નિયતસામાનાધિકરણ્યં સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વાદિરૂપં ન
સમ્ભવતિ; ઽઇદં વાચ્યમ્ જ્ઞેયત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ અવ્યાપ્તેઃ।
સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધેરિત્યાલોચ્યાહ - હેતુસમાનાધિકરણેતિ।
ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ ધૂમસમાનાધિકરણે યો ઽત્યન્તાભાવઃ
ઘટાત્યન્તાભાવઃ, તદપ્રતિયોગી વહ્નિઃ તત્સામાનાધિકરણ્યં ધૂમે
અસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ। ઽધૂમવાન્ વહ્નેઃઽ ઇત્યાદૌ તુ
ધૂમસામાન્યાભાવસ્યાપિ હેતુસમાનાધિકરણતયા તત્પ્રતિયોગ્યેવ
ધૂમ ઇતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ
તત્તદ્વહ્ન્યભાવસ્ય ચાલિનીન્યાયેન ધૂમસમાનાધિકરણતયા
તાદૃશાભાવાપ્રતિયોગિત્વં ન કસ્યાપિ વહ્નેરિત્યતિવ્યાપ્તિરિતિ
વાચ્યમ્, અપ્રતિયોગિસાધ્યેત્યસ્ય
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદક-સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નેત્યર્થતાત્પર્યઙ્કતયાદોષાત્।
પ્રતિયોગિતાયાં સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્।
તેન ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ સમવાયેન
વહ્નિત્વાવચ્છિન્ન-પ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય ધૂમસમાનાધિકરણત્વે ઽપિ ન
ક્ષતિઃ। હેતુપદં હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમ્। અતઃ ઽદ્રવ્યમ્
વિશિષ્ટસત્ત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ વિશિષ્ટસ્ય શુદ્ધાનતિરેકિતયા
હેત્વધિકરણગુણાદિનિષ્ઠત્વે ઽપિ દ્રવ્યત્વાભાવસ્ય નાવ્યાપ્તિઃ।
હેત્વધિકરણતા
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના ગ્રાહ્યા। તેન ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ

ઇત્યાદૌ વહ્નિસામાન્યાભાવસ્ય ધૂમસમવાયિનિષ્ઠત્વે ઽપિ
નાવ્યાપ્તિઃ। ન ચૈવમપિ ઽકપિસંયોગી એવદ્વૃક્ષત્વાત્ઽ ઇત્યાદૌ
અવ્યાપ્તિઃ, સાધ્યસ્ય
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નત્વાદિતિ
વાચ્યમ્। હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવે પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યસ્ય
નિવેશનીયત્વાત્। કેવલાન્વયિસાધ્યકે તાદૃશસ્ય ઘટાભાવાદેઃ
પ્રસિદ્ધત્વાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ। અધિકં અસ્મદીય-મણિદીધિતિવ્યાખ્યાયા
બુદ્ધિકુશલૈરનુસન્ધેયમ્।
બાલપ્રિયા
સાધ્યાભાવાપ્રસિદ્ધેરિતિ। સાધ્યસ્ય વાચ્યત્વસ્ય કેવલાન્વયિત્વેન
સર્વત્ર વિદ્યમાનતયા તદભાવસ્યાપ્રસિદ્ધેઃ
સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વરૂપ1વ્યાપ્તલક્ષણસ્ય
કેવલાન્વયિસાધ્યકસદ્ધેતાવવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
ઇત્યર્થતાત્પર્યકતયાદોષાદિતિ। તથા ચ
હેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાદધ્યતાવચ્છેદકા-
વચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિઃ। ઽપર્વતો વહ્નિમાન્
ધૂમાત્ઽ ઇત્યાદૌ હેતુઃ ધૂમઃ, તદધિકરણં પર્વતઃ,
તદ્વૃત્તિર્યો ઽત્યન્તાભાવઃ
ઘટાદ્યભાવ મહાનસીયવહ્ન્યભાવશ્ચ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં
ઘટત્વ-મહાનસીયવહ્નિત્વાદિકમ્। તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકં
વહ્નિત્વરૂપં સાધ્યતાવચ્છેદકમ્, તદવચ્છિન્ન-વહ્નિસામાનાધિકરણ્યસ્ય
તાદૃશવહ્ન્યધિકરણપર્વતાદિવૃત્તિત્વરૂપસ્ય ધૂમે સત્ત્વાત્
લક્ષણસમન્વયઃ। પર્વતો ધૂમવાન્ વહ્નેઃ ઇત્યાદૌ હેતુઃ વહ્નિઃ
તદધિકરણમ્ અયોગાલકમ્ તદ્વૃત્તિર્યો ઽત્યન્તાભાવઃ ધૂમાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ ધૂમત્વરૂપં
1. વ્યાપ્તેઃ સ્વરૂપં
વ્યાપ્તસ્ય લક્ષણમિતિ ભાવઃ।
સાધ્યતાવચ્છેદકમિતિ
સાધ્યતાવચ્છેદકે
હેતુસમાનાધિકરણાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાભાવાત્
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। પ્રતિયોગિતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમિત્યાદિ। ઽપર્વન્તો
વહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ ઇત્યત્ર ધૂતાધિકરણે પર્વતે વર્તતે
યો ઽત્યન્તાભાવઃ સમવાયેન વહ્નિર્નાસ્તીત્યાકારકપ્રતીતિસિદ્ધઃ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકો ઽભાવઃ।
તત્પ્રતિયોગિતાયાં અવચ્છેદકમેવ વહ્નિત્વં ઇત્યવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્।
તદ્વારણાય હેત્વધિકરણવૃત્ત્યભાવીયપ્રતિયોગિતાયાં
સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં નિવેશનીયમ્। નિવેશે ચ
હેત્વધિકરણવૃત્ત્યભાવ ઇત્યનેન યસ્યાભાવસ્યોપાદાને
તદીયપ્રતિયોગિતાયાઃ સાધ્યતાવચ્છેદકસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં

ભવેત્ સ એવોપાદેયઃ ઇતિ સંયોગસમ્બન્ધેન ઘટાદ્યભાવ એવ
તાદૃશઃ, ન તુ સમવાયેન વહ્ન્યભાવઃ તદીયપ્રતિયોગિતાયાઃ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાસમ્ભવાત્। તથા ચ
હેત્વધિકરણવૃત્તિઘટાદ્યભાવીયસંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાયામવચ્છેદકં
ઘટત્વાદિ અનવચ્છેદકં ચ વહ્નિત્વં ભવતીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। ન
ક્ષતિરિતિ। નાવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। તથા ચ
હેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિ ન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદક
- સાધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિ - કરણ્યં
વ્યાપ્તિરિત્યેતાવતા ફલિતમ્। હેતુપદં
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નપરમિત્યાદિ। ઽઘટો દ્રવ્યમ્
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્ત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર સદ્ધેતૌ હેતુઃ શુદ્ધસત્તાપિ
વિશિષ્ટશુદ્ધયોરનતિરેકાત્। હેતોરદધિકરણં ગુણકર્મણી અપિ;
તત્ર વર્તતે યો ઽત્યન્તાભાવઃ દ્રવ્યત્વાભાવો ઽપિ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ દ્રવ્યત્વત્વમિતિ સાધ્યતાવચ્છેદકે
દ્રવ્યત્વત્વે પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વાભાવાત્ અવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નહેત્વધિકરણત્વં નિવેશનીયમ્। ગુણે
કર્મણિ વ સત્તાત્વાવચ્છિન્નસત્તાધિકરણત્વસદ્ભાવે ઽપિ
હેતુતાવચ્છેદકં યત્ ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાત્વં
તદવચ્છિન્નાધિકરણત્વં ન સમ્બભવતિ। ગુણઃ કર્મ ચ
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવદિતિ પ્રતીત્યભાવાત્। અતઃ
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાત્વાવચ્છિન્નાધિકરણં દ્રવ્યમેવ
તદ્વૃત્તિર્યો ઽભાવઃ ન દ્રવ્યત્વાભાવઃ અતિ તુ ગુણત્વાદ્યભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં ગુણત્વત્વાદિ અનનવચ્છેદકં દ્રવ્યત્વત્વમિતિ
નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। તથા ચ
1હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નહેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવનિરૂપિત-સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદક-
સાદધ્યતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિઃ।
હેત્વધિકરણતા
હેતુતાવચ્છદેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના ગ્રાહ્યેતિ। ઽવહ્નિમાન્ ધૂમાત્ઽ
ઇત્યાદૌ હેતોઃ ધૂમસ્ય સમવાયસમ્બન્ધેનાધિકરણં ધૂમાવયવઃ
તદ્વૃત્તિર્યો ઽત્યન્તાભાવઃ સંયોગેન વહ્ન્યભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ સાધ્યતાવચ્છેદકં વહ્નિત્વમિત્યવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વારણાય હેતુનિષ્ઠાધેયતાયાં હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં
નિવેશનીયમ્। પ્રકૃતે
ચ
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ સંયોગઃ
તદવચ્છિન્નધૂમનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતવાન્ ધૂમાવયવો ન
ભવતિ,
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નધૂમનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાયા 2એવ
તત્ર સત્ત્વાત્। અપિ તુ પર્વતાદિરેવ
તન્નિષ્ઠો ઽભાવઃ ન

વહ્ન્યભાવઃ અપિ તુ ઘટાદ્યભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતવચ્છેદકં વહ્નિત્વં
ભવતીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। વહ્નિસામાન્યાભાવસ્ય -
વહ્નિત્વાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકાભાવસ્ય। ધૂસમવાયિનિષ્ઠત્વે ઽપિ -
સમવાયસમ્બન્ધેય ધૂતાધિકરણધૂમાવયવવૃત્તિત્વે ઽપિ। તથા ચ
હેતુતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નહેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નહેતુનિષ્ઠાધેયતા-
ધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્ય-
તાવચ્છેદકાવચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિઃ।
1.
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નહેત્વધિકરણેત્યસ્ય
હેતુતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નહેતુનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવદિત્યર્થઃ।
2. એવકારેણ
સંયોગસમ્બન્ધાવચ્છિન્નધૂતનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતા
ધ્યવચ્છિદ્યતે।
ન ચૈવમપીત। ઽઅયં
વૃક્ષઃ કપિસંયોગી એતદ્વૃક્ષત્વાત્ઽ ઇત્યત્ર હેતુઃ એતદ્વૃક્ષત્વં
તદઘિકરણમેતદ્વૃક્ષઃ તત્ર વર્તતે યો ઽભાવઃ કપિસંયોગાભાવો ઽપિ,
તદ્વૃક્ષે અગ્રભાગાવચ્છેદેન કપિસંયોગસ્ય સત્ત્વે ઽપિ
મૂલભાગાવચ્છેદેન કપિસંયોગસ્યાભાવાત્। તથા ચ
હેત્વધિકરણવૃત્તેઃ કપિસંયોગાભાવસ્ય પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ
કપિસંયોગત્વરૂપં સાધ્યતાવચ્છેદકમિત્યવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
પ્રતિયોગિવૈયધિકરણ્યસ્ય નિવેશનીયત્વાદિતિ। તથા ચ વૃક્ષવૃત્તિઃ
કપિસંયોગાભાવઃ પ્રતિયોગિનઃ કપિસંયોગસ્યાધિકરણે વૃક્ષે
વર્તમાનતયા પ્રતિયોગિસમાનાધિકરણો ન પ્રતિયોગિવ્યધિકરણઃ।
ઘટાદ્યભાવ એવ 1તાદૃશઃ તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકં કપિસંયોગત્વં
ભવતીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। સાધ્યાભાવવદવૃત્તિત્વસ્ય વ્યાપ્તિત્વે
ઽઇદં વાચ્યં જ્ઞેયત્વાત્ઽ ઇત્યત્રોક્તા અવ્યાપ્તિઃ,
પ્રકૃતસિદ્ધાન્તવ્યાપ્તિલક્ષણે ન પ્રસજતીત્યાહ - કેવલાન્વયિસાધ્યક
ઇતિ। તથા ચ હેતોઃ જ્ઞેયત્વસ્યાધિકરણં ભૂતલાદિઃ
તદ્વૃત્તિર્યો ઽભાવઃ ઘટાદ્યભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં ઘટત્વાદિ
અનવચ્છેદકં વાચ્યત્વત્વરૂપં સાધ્યતાવચ્છેદકં
તદવચ્છિન્નવાચ્યત્વરૂપસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં જ્ઞેયત્વે ઽસ્તીતિ
નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
એવં
પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વં પ્રતિયોગ્યનધિકરણવૃત્તિત્વમ્, ન તુ
પ્રતિયોગ્યધિકરણાવૃત્તિત્વમ્, ઽસંયોગી સત્ત્વાદિત્ઽ
ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેઃ2
1. તાદૃશ ઇતિ।
પ્રતિયોગિવ્યધિકરણ ઇત્યર્થઃ।
2.
અતિવ્યાપ્ત્યાપત્તેરિતિ। સંયોગાભાવવતિ ગુણાદૌ સત્તાયાઃ સત્ત્વાત્

અયં હેતુર્વ્યભિચારી। અત્ર હેત્વધિકરણં સત્તાધિકરણં ગુણાદિ
તન્નિષ્ઠો યો ઽભાવઃ સંયોગાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ
સંયોગત્વરૂપં સાધ્યતાવચ્છેદકમિત્યતિવ્યાપ્તિર્વારણીયા। દિ તુ
પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વં પ્રતિયોગ્યધિકરણાવૃત્તિત્વં તદા
સંયોગાભાવસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેન સંયોગાધિકરણે દ્રવ્યે
વર્તમાનતયા પ્રતિયોગ્યધિકરણાવૃત્તિઃ સંયોગાભાવો ન ભવતિ, અપિ
તુ ઘટાદ્યભાવ એવ, તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં
સંયોગત્વે ઽરતીત્યતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસજ્યતે। પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વં
પ્રતિયોગ્યનધિકરણવૃત્તિત્વમિત્યુક્તૌ તુ સંયોગાભાવસ્યાપિ
સંયોગાનધિકરણગુણવૃત્તિત્વેન લક્ષણઘટકતયા
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમેવ સંયોગત્વે ઽસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ।
1પ્રતિયોગ્યનધિકરણીંભૂતહેત્વધિકરણવૃત્ત્યત્યન્તાભાવેત્યાદિલક્ષણં
વિવક્ષિતમ્। પ્રતિયોગ્યનધિકરણત્વં ચ
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નાનધિકરણત્વમ્। યથાશ્રુતે ઽઘટઃ
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાવાન્ જાતેઃઽ ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તેઃ।
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાભાવવતિ ગુણે કર્મણિ ચ જાતિસત્ત્વાત્
અયં વ્યભિચારી હેતુઃ। અત્ર જાતેરધિકરણે ગુણે વર્તમાનસ્ય
ગુણકર્માન્યત્વવિશિષ્ટસત્તાભાવસ્ય
પ્રતિયોગિશુદ્ધસત્તાધિકરણહેત્વધિકરણગુણવૃત્તિતયા
પ્રતિયોગ્યનધિકરણહેત્વધિકરણવૃત્તિત્વાભાવાત્ તાદૃશમભાવાન્તરં
ઘટાદ્યભાવમાદાય તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વસ્ય વિશિષ્ટસત્તાત્વે
સત્ત્વાત્ અતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસજતિ। પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવચ્છિન્નેતિ
નિવેશે તુ
વિશિષ્ટસત્તાત્વરૂપપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકાવિચ્છિન્નાનધિકરણં
ગુણઃ તદ્વૃત્તિતયા વિશિષ્ટસત્તાભાવો ઽપિ લક્ષણઘટકઃ,
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ સાધ્યતાવચ્છેદકમ્ વિશિષ્ટસત્તાત્વમિતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। એવં પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
પ્રતિયોગ્યનધિકરણમિત્યપિ વક્તવ્યમ્। અન્યથા ઽઆત્મા જ્ઞાનવાન્
દ્રવ્યત્વાત્ઽ ઇત્યત્રાતિવ્યાપ્તેઃ। જ્ઞાનાભાવવતિ ઘટાદૌ
દ્રવ્યત્વસત્ત્વાત્ અયં
વ્યભિચારી। અત્ર હેતોઃ દ્રવ્યત્વસ્યાધિકરણં ઘટાદિ તન્નિષ્ઠઃ અભાવઃ
જ્ઞાનાભાવઃ, યદ્યપિ, તથાપિ સ
પ્રતિયોગ્યનધિકરણહેત્વધિકરણવૃત્તિર્ન ભવતિ
જ્ઞાનાભાવપ્રતિયોગિનઃ જ્ઞાનસ્ય વિષયતાસમ્બન્ધેનાધિકરણમેવ
1. નનુ
પ્રતિયોગિવ્યધિકરણત્વં પ્રતિયોગ્યનધિકરણવૃત્તિવમિતિ
વિવક્ષાયામપિ સદ્ધેતૌ ઽકપિસંયોગી એતદ્વૃક્ષત્વાત્ઽ,
ઇત્યાદાવવ્યાપ્તિઃ।
ઽકપિસંયોગાભાવો હ્યવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્ હેતોરધિકરણે વૃક્ષે

વર્તતે, તથા પ્રતિયોગિનઃ કપિસંયોગસ્યાનધિકરણે ગુણે ચ વર્તત
ઇતિ પ્રતિયોગિવ્યધિકરણઃ હેત્વધિકરણવૃત્તિશ્ચ યો ઽભાવઃ
કપિસંયોગાભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમેવ સાધ્યતાવચ્છેદકે
કપિસંયોગત્વે ઽસ્તીતિ। અતો નિષ્કૃષ્ટાર્થમાહ - પ્રતિયોગ્યનધિકરણી
ભૂતેતિ। પ્રતિયોગિવ્યધિકરણહેત્વધિકરણવૃત્તીત્યન્તસ્ય
પ્રતિયોગ્યનધિકરણીભૂતહેત્વધિકરણવૃત્તીત્યર્થઃ। સંયોગી
સત્ત્વાદિત્યત્ર પ્રતિયોગિનઃ સંયોગસ્યાનધિકરણં હેતોઃ
સત્તાયાશ્ચાધિકરણં ગુણઃ તદ્વૃત્તિર્યો ઽભાવઃ સંયોગાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકમેવ સંયોગત્વમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
કપિસંયોગી એતદ્વૃક્ષત્વાત્ ઇત્યત્ર હેતોઃ અધિકરણં વૃક્ષઃ
પ્રતિયોગિનઃ સંયોગસ્યાધિકરણમેવ ભવતિ ઇતિ
પ્રતિયોગ્યનધિકરણહેત્વધિકરણવૃત્તિરભાવઃ ન કપિસંયોગાભાવઃ
અપિ તુ ઘટાદ્યભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં
કપિસંયોગત્વે ઽસ્તીતિ નાવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
ઘટાદિરિતિ। અતઃ
પ્રતિયોગ્યનધિકરણહેત્વધિકરણવૃત્તિરભાવઃ પટાદ્યભાવ એવ
તત્પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં સાધ્યતાવચ્છેદકે
જ્ઞાનત્વે ઽસ્તીત્યતિવ્યાપ્તિઃ પ્રસજ્યતે।
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધનિવેશે તુ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નજ્ઞાનાભાવસ્યૈવ હેત્વધિકરણવૃત્તિતયા
સમવાયસમ્બન્ધ એવ પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ તેન સમ્બન્ધેન
જ્ઞાનસ્ય અનધિકરણં ઘટાદિ તદ્વૃત્તિઃ યો જ્ઞાનાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકત્વમેવ જ્ઞાનત્વસ્યેતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। તથા ચ
1પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિ ન્નપ્રતિયોગિનિષ્ઠાધેયતા-
નિરૂપિતાધિકરણતાવદ્ભિન્ન -
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નહેતુતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્નહેતુનિષ્ઠાધેયતાનિરૂપિતા-
ધિકારણતાવન્નિષ્ઠાત્યન્તાભાવનિરૂપિતસાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકસાધ્યતાવચ્છેદકા-
વચ્છિન્નસાધ્યસામાનાધિકરણ્યં વ્યાપ્તિરિતિ ફલિતમ્।
તદિદમભિસન્ધાયાહ - અધિકં અસ્મદીયમણિદીધિતિવ્યાખ્યાયામિતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પક્ષધર્મતાનિરૂપણમ્
વ્યાપ્યસ્ય
પર્વતાદિવૃત્તિત્વં પક્ષધર્મતા।
અનુમાનવિભાગઃ
અન્ત્સ્_45 અનુમાનં દ્વિવિધં સ્વાર્થં પરાર્થં ચ । તત્ર સ્વાર્થં સ્વાનુમિતિહેતુઃ । તથા હિ સ્વયમ્ એવ ભૂયો દર્શનેન યત્ર ધૂમસ્ તત્ર અગ્નિર્ ઇતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિં ગૃહીત્વા પર્વતસમીપં ગતસ્ તદ્ગતે ચાગ્નૌ સન્દિહાનઃ પર્વતે ધૂમં પશ્યન્ વ્યાપ્તિં સ્મરતિ યત્ર ધૂમસ્ તત્રાગ્નિર્ ઇતિ । તદન્તરં વહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વત ઇતિ જ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે । અયમ્ એવ લિઙ્ગપરામર્ષં ઇત્ય્ ઉચ્યતે । તસ્માત્ પર્વતો વહ્નિમાન્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ અનુમિતિર્ ઉત્પદ્યતે । તદ્ એતત્ સ્વાર્થાનુમાનમ્ । યત્ તુ સ્વયં ધૂમાદ્ અગ્નિમ્ અનુમાય પરપ્રતિપત્ત્યર્થં પઞ્ચાવયવવાક્યં પ્રયુક્તે તત્ પરાર્થાનુમાનમ્ । યથા પર્વતો વહ્નિમાન્ ધૂમવત્ત્વાત્ । યો યો ધૂમવાન્ સ વહ્નિમાન્ યથા મહાનસઃ । તથા ચાયમ્ । તસ્માત્ તથેતિ । અનેન પ્રતિપાદિતાલ્ લિન્ગાત્ પરોઽપ્ય્ અગ્નિં પ્રતિપદ્યતે ॥
અનુમાનં
દ્વિવિધમ્-સ્વાર્થમ્, પરાર્થમ્ ચેતિ।
1.
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના
પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્ના ચ યા પ્રતિયોગિનિષ્ઠા આધેયતા

તન્નિરૂપિતાધિકરણતાવદ્ભિન્નં અથ ચ
હેતુતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના હેતુતાવચ્છેદકધર્માવચ્છિન્ના ચ યા
હેતુનિષ્ઠાધેયતા તન્નિરૂપિતાધિકરણતાવત્ યત્ તન્નિષ્ઠો
યો ઽત્યન્તાભાવઃ તન્નિરૂપિતા યા સાધ્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્ના
પ્રતિયોગિતા તદનવચ્છેદકં યત્ સાધ્યતાવચ્છેદકં તદવચ્છિન્નં યત્
સાધ્યં તદધિકરણવૃત્તિત્વં ધ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ।
દીપિકા
પક્ષધર્મતાસ્વરૂપમાહ - વ્યાપ્યસ્યેતિ।
અનુમાનં વિભજતે -
અનુમાનમિતિ।
000
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સ્વાર્થાનુમાનનિરૂપણમ્
સ્વાર્થં સ્વાનુમિતિહેતુઃ। તથા હિ -
સ્વયમેવ ભૂયોદર્શનેન યત્ર ધૂમઃ તત્રાગ્નિરિતિ મહાનસાદૌ વ્યાપ્તિં
ગૃહીત્વા પર્વતસમીપં ગતઃ, તદ્ગતે ચ પર્વતે ધૂમં પશ્યન્ અગ્નૌ
સન્દિહાનઃ વ્યાપ્તિં સ્મરતિ ઽયત્ર ધૂમસ્તત્રાગ્નિઃઽ ઇતિ। તદનન્તરં
ઽવહ્નિવ્યાપ્યધૂમવાન્ અયં પર્વતઃઽ ઇતિ જ્ઞાનમુત્પદ્યતે। અયમેવ
લિઙ્ગપરામર્શ ઇત્યુચ્યતે। તસ્માત્ ઽપર્વતો
વહ્નિમાન્ઽ
ઇત્યનુમિતિરુત્પદ્યતે। તદેતત્ સ્વાર્થાનુમાનમ્।
દીપિકા
સ્વાર્થાનુમાનં
દર્શયતિ - સ્વમેવેતિ।
વ્યાપ્તિગ્રહોપાયનિરૂપણમ્
નનુ
પાર્થિવત્વલોહલેખ્યત્વાદૌ શતશઃ રહચારદર્શને ઽપિ વજ્રમણૌ
વ્યભિચારોપલબ્ધેઃ ભૂયોદર્શનેન કથં વ્યાપ્તિગ્રહ ઇતિ ચેત્-ન।
વ્યભિચારજ્ઞાનવિરહસહકૃતસહચારજ્ઞાનસ્ય વ્યાપ્તિગ્રાહકત્વાત્।
વ્યભિચારજ્ઞાનં નિશ્ચયઃ શઙ્કા ચ। તદ્વિરહઃ ક્વચિત્ તર્કાત્,
ક્વચિત્ સ્વતસ્સિદ્ધ એવ। ધૂમાગ્ન્યોર્વ્યાપ્તિગ્રહે
કાર્યકારણભાવભઙ્ગપ્રસઙ્ગલક્ષણઃ તર્કો વ્યભિચારશઙ્કાનિવર્તકઃ।
નનુ
સકલવહ્નિધૂમયોરસન્નિકર્ષાત્ કથં વ્યાપ્તિગ્રહ ઇતિ ચેત્ - ન।
વહ્નિત્વધૂમત્વરૂપસામાન્યપ્રત્યાસત્ત્યા સકલવહ્નિધૂમજ્ઞાનસમ્ભવાત્।
તસ્માદિતિ। લિઙ્ગપરામર્શાદિત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
સ્વાર્થાનુમાનમિતિ। સ્વસ્યાર્થઃ પ્રયોજનં
સાધ્યસંશયનિવૃત્તિરૂપં યસ્માદિતિ વ્યુત્પત્ત્યા
સ્વીયસંશયનિવૃત્તિપ્રયોજકાનુમાનમિત્યર્થઃ। પશ્યન્ ઇતિ।