Language

ENहिગુ
Scripture Library

Tarkasaṃgraha with autoentary (with commentary) · Part 121140

sūryaparispandastu anekaḥ/ ataḥ kālaghaṭanayaiva atītatvādikaṃ
nirvācyaṃ iti bhāvaḥ/
api ca sūryaparispandaḥ
atītādiviṣayeṣu sākṣātsambandhena nāsti/ ataḥ
1svāśrayatapanasaṃyogisaṃyogādirūpaparamparāsambandhenaiva
sūryaparispandavṛttitvaṃ ghaṭādervaktavyam/ tadapekṣatā lāghavāt
sākṣātsambandhaśālikālasvīkaraṇamevocitamityāśayenāha - digiti/
viṣayatāsambandhena sarvādhāratvaṃ jñānasyāpyasti ityāśaṅkya
kālikasambandhenetyādiriti kathitam/
sarvapadārthaniṣṭhakālikasambandhāvacchinnādheyatānirūpitādhikaraṇatvaṃ
sarvādhāratvamatra vivakṣitamiti bhāvaḥ/
1. svāśrayeti/ svaṃ
sūryaparispandaḥ tadāśrayaḥ sūryaḥ tatsaṃyogī kālaḥ tatsaṃyogī
ghaṭasya/
nanu kriyāmātraṃ
kālopādhiriti siddhāntāt kriyāyāḥ kālikasambandhena
sarvādhāratvasattvāt tatrātivyāptirityata āha - atra
vibhinnakālikayoriti/ kriyāyāḥ
tatsamakālavartisakalapadārthādhāratve 'pi
tadasamakālavartipadārthādhāratvaṃ na saṃbhavati,
bhinnakālikayorādhārādheyabhāvavirahāt/ sarvādhāratvamityatra
sarvapadaṃ tu sakalakālavartisarvapadārthaparam, ato na
kriyāyāmativyāptiriti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
diṅnirūpaṇam
AnTs_16 prācyādivyavahārahetur dik / sā caikā vibhvī nityā ca //
prācyādivyavahārahetuḥ dik/ sā ca ekā vibhvī nityā ca/
dīpikā
diśo lakṣaṇamāha -
prācīti/ digapi kāryamātranimittakāraṇam/
prakāśikā
prācyādivyavahārahetuḥ iti mūle ādinā
pratīcyādiparigrahaḥ/ udayācalasannihitamūrtāvacchinnā dik prācī/
astācalasannihitamūrtāvacchinna dik pratīcī/
merusannihitamūrtāvacchinna dik udīcī/ tadvyavahitamūrtāvacchinnā
tu dakṣiṇā/
tarkasaṅgrahaḥ
ātmanirūpaṇam
AnTs_17[1] jñānādhikaraṇam ātmā / sa dvividhaḥ paramātmā jīvātmā ca / tatreśvaraḥ sarvajñaḥ paramātmaika eva / jīvātmā pratiśarīraṃ bhinno vibhur nityaś ca //
jñānādhikaraṇam ātmā/ saḥ dvividhaḥ jīvātmā paramātmā ceti/

īśvarasādhanam
tatreśvaraḥ sarvajñaḥ
paramātmā eka eva/
jīvātmanirūpaṇam
jīvastu
pratiśarīraṃ bhinnaḥ/ vibhuḥ nityaśca/
dīpikā
ātmano lakṣaṇamāha
- jñāneti/ ātmānaṃ vibhajate - sa dvividha iti/
paramātmano lakṣaṇamāha
- tatreti/ nityajñānādhikaraṇatvam īśvaratvam/ nanu
īśvarasadbhāve kiṃ pramāṇam? na tāvat pratyakṣam/ taddhi bāhyaṃ
āntaraṃ vā/ nādyaḥ, arūpidravyatvāt/ na dvitīyaḥ,
ātmasukhaduḥkhādivyatiriktatvāt/ nāpyanumānam, liṅgābhāvāt/
nāpyāgamaḥ, tathāvidhāgamābhāvāt iti cet - na/ 'aṅkurādikaṃ
sakartṛkaṃ kāryatvāte ghaṭavat' ityanumānasyaiva pramāṇatvāt/
upādānagocarāparokṣajñānacikīrṣākṛtimattvaṃ kartṛtvam/ upādānaṃ
samavāyikāraṇam/ sakalaparamāṇvādisūkṣmadarśitvāt sarvajñatvam/ 'yaḥ
sarvajñaḥ sarvaṃvit' ityādyāgamo 'pi tatra pramāṇam/
jīvasya lakṣaṇamāha -
jīva iti/ sukhādyāśrayatvaṃ jīvalakṣaṇam/ nanu 'manuṣyo 'ham',
'brāhmaṇo 'ham' ityādau sarvatra ahaṃpratyaye śarīrasyaiva viṣayatvāt
śarīrameva ātmā iti cet - na/ śarīrasya ātmatve
karapādādināśe śarīranāśāt ātmano 'pi nāśaprasaṅgāt/ nāpi
indriyāṇāṃ ātmatvam 'yo 'haṃ ghaṭaṃ adrākṣam so 'haṃ idānīṃ
spṛśāmi' ityanusandhānābhāvaprasaṅgāt/ anyānubhūter'the
anyasyānusandhānāyogāt/ tasmāt dehendriyavyatiriktaḥ jīvaḥ
sukhaduḥkhādivaicitryāt pratiśarīraṃ bhinnaḥ/ sa ca na paramāṇuḥ/
sarvaśarīravyāpisukhādyanupalabdhiprasaṅgāt/ na madhyamaparimāṇavān/
tathā sati anityatvaprasaṅgena kṛtahāna - akṛtābhyāgamaprasaṅgāt/
tasmāt nityaḥ vibhuḥ jīvaḥ/
prakāśikā
mūle jñānādhikaraṇamiti/ samavāyena
jñānavadityarthaḥ/ tatra - tayormadhye/ dīpikāyām
nityajñānādhikaraṇatvamiti/ na ca '(nityaṃ) vijñānaṃ ānandaṃ brahma' iti
śrutvā virodha iti vācyam/ ānandapadasya ānandavadarthakatāyā
iva vijñānapadasyāpi
vijñānavadarthakatāsvīkāreṇa avirodhāt/ na ca ānandapadasyaiva
tādṛśārthakatvamasiddhamiti vācyam/ arśa ādyajantatvāṅgīkāreṇa
tādṛśārthasiddheḥ/ anyathā napuṃsakatvānupapatteḥ/ atra ānandaḥ

'bhārāpagame sukhī saṃvṛtto 'ham' itivat duḥkhābhāve upacaryate/
navīnāstu nityasukhamīśvarasyāṅgīkurvanti ityalamadhikajalpanena/
arūpidravyatvāditi/ bāhyapratyakṣaṃ prati udbhūtarūpasya hetutvāditi
bhāvaḥ/ ātmasukhaduḥkhādīti/ vijātīyātmamanassaṃyogasya
mānasapratyakṣahetoḥ īśvare 'bhāvāditi bhāvaḥ/ pramāṇatvāditi/ na
cedaṃ aprayojakamiti śaṅyam/ aprayojakamiti śaṅkyam/
kāryatvāvacchinnaṃ prati kṛtitvāvacchinnasya hetutvena
aprayojakatvābhāvāditi dik/ upādāneti/ yadyapi kartṛtvaṃ
kṛtimattvameva saṃbhavati tathāpi aparokṣajñānādeḥ cikīrṣādikaṃ prati
kāraṇatvapradarśanāya tathoktiriti dhyeyam/ sarvaviditi/
vidadhātvartho viśeṣarūpeṇa jñānam/
lakṣaṇamāheti/
svarūpamāhetyarthaḥ/ mūle pratiśarīraṃ bhinna iti/ na
cāvayavopacayābhyāṃ tattaccaitrādiśarīrāṇāṃ vibhinnatve 'pi
jīvabhedābhāvāt idamasaṅgatam/ evaṃ kāyavyūhasthale 'pīti
vācyam/ samānakālikāyogajadharmājanyaśarīrabhedena jīvabhedasyaiva
vivakṣitatayā adoṣāt/ evaṃ ca etaccharīrāvacchinnabhogavān
samānakālikayogajadharmājanyataccharīrāvacchinnabhogavadbhinna iti
rītyā pratiśarīraṃ jīvabhedaḥ sādhya ityalam/
śarīrasyaiveti/ anyathā
manuṣyatvādīnāṃ śarīradharmatvena tathā pratyayasyaiva
asaṅgatirityabhimānaḥ nāśaprasaṅgāditi/ samavāyikāraṇanāśasya
dravyanāśakatvāditi bhāvaḥ/ yo 'hamiti/ bhūtakālikadarśanavati
vartamānakālikaspārśanavattvaṃ pratyāyyate tacca bhavatāṃ mate na
sambhavati cākṣuṣaspārśanavatorbhedāditi bhāvaḥ/
anusandhānāyogāditi/ anyathā caitreṇānubhūtasya vastunaḥ maitreṇa
smaraṇāpatteriti bhāvaḥ/
nanu
sarvaśarīrāvacchedena ātmani sukhādisākṣātkāropapattaye
sarvaśarīravyāpitvaṃ ātmano 'stu/ tathāpi vibhutvāṅgīkāre
prayojanābhāva ityata āha - na madhyameti/ anityatvaprasaṅgeneti/
yanmadhyamaparimāṇaṃ tadanityam iti vyāpteriti bhāvaḥ/ kṛteti/
kṛtasya yāgādinā sampāditasya dharmāderhānaṃ nāśaḥ,
akṛtasyābhyāgamaḥ prāptiḥ tatprasaṅgādityarthaḥ/ kartuḥ ātmana
uttarajanmani asattvāt, akartuśca sattvāditi bhāvaḥ/
nanu jīvasya
aṇutvameva āstām, tāvatā noktadoṣaḥ/ sūkṣmadīpasya
sarvagṛhāvacchedeneva aṇurūpasyāpi jīvasya prabhāprasaraṇaṅgīkārāt
iti cet - na/ tathā sati kāyavyūhasthale
sukhādisākṣātkārānupapatteriti dik/

bālapriyā
samavāyena
jñānavaditi/ kālikasambandhena jñānavati kāle 'tivyāptivāraṇāya
samavāyeneti/ sambandhaviśeṣāvacchinnādhāratāsūcanāyaiva
adhikaraṇapadam/ anyathā jñānavān ātmā ityeva vadet iti
bhāvaḥ/ dīpikāyām - bāhmam - bahirindriyajanyam/ āntaram -
manojanyam/ arūpidravyatvāditi/ rūpavato dravyasyaiva
bahirindriyajanyapratyakṣaviṣayatvāditi bhāvaḥ/
ātmasukhaduḥkhādivyatiriktatvāditi/ yasya jīvātmanaḥ svīyamanasā
saṃyogo 'sti sa tasyaiva jīvātmanaḥ tatsamavetasukhādervā
mānasapratyakṣaṃ janayet/ tajjīvātmatadīyasukhādivyatiriktaṃ
tadīyamanassaṃyogajanyapratyakṣaviṣayo na bhavati/ ataḥ īśvaraḥ
jīvātmatatsukhātiriktaḥ tadīyamānasapratyakṣaviṣayo na bhavatītyāśayaḥ
liṅgābhāvāditi/ īśvaravyāpyasya liṅgasyābhāvādīśvare
nānumānaṃ pramāṇamiti bhāvaḥ/
nanu '(nityaṃ)
vijñānamānandaṃ brahma' iti śrutyā ātmanaḥ jñānasvarūpatvamātrāvagamāt
jñānādhikaraṇatvaṃ na sambhavatīti śaṅkate - na ca nityamiti/ samādhatte
- ānandapadasyeti/ ānandārthakasya ānandaśabdasya
nityapuṃlliṅgatvāt ānandamiti napuṃsakatvānupapatteḥ
ānando 'syāstītyarthe ānandaśabdāt 'arśa ādibhyo 'c' ityacpratyaye
napuṃsaka ānandaśabdaḥ sampadyate/ tathā ca ānandamityasya ānandavadityartha
eva vaktavyaḥ/ tatsamabhivyāhṛtaḥ vijñānaśabdaḥ vijñānavadarthaka eva yuktaḥ/
tathā ca jñānādhikaraṇatvameva tayā śrutyā īśvarasya bodhyata
iti bhāvaḥ/
upacaryate - lakṣaṇayā prayujyate/
vijātīyātmamanassaṃyogasyeti/ parātmavyāvṛttasya
svātmamātravṛtteḥ manassaṃyogasyetyarthaḥ/ na cedamaprayojakamiti/
kāryatvamastu kartṛjanyatvaṃ māstu iti śaṅkāyāḥ nivartakastarko
nāstīti bhāvaḥ/ na cedamaprayojakamiti/ kāryatvarūpaheturastu
sakartṛkatvarūpasādhyaṃ māstu iti śaṅkāyā nivārako yastarkaḥ
tacchūnyamityarthaḥ/ kāryatvāvacchinnaṃ pratīti/ nanu sakartṛkatvaṃ hi
kartṛjanyatvam/ pakṣe tadabhāvo 'stu iti śaṅkāyāṃ yadi
kartṛjanyatvaṃ na syāt tarhi kāryatvamapi na syāt, kāryasāmānyaṃ
prati
kartuḥ
kāraṇatvādityevaṃ kāryatvāvacchinnaṃ prati kartā kāraṇamiti
kāryakāraṇabhāvākhyo 'nukūlatarka eva vaktavyaḥ na tu kāryatvāvacchinnasya
kṛtitvāvacchinnaṃ kāraṇaṃ ityetādṛśa iti kathametaditi cet -
na/ sādhyaṃ sakartṛkatvaṃ na kartṛjayatvarūpam/ tathā sati kartṛtvasyaiva

janakatāvacchedakatvaṃ syāt/ kartṛtvaṃ ca kṛtimattvarūpaṃ
kṛtyātmakamiti anantānāṃ kṛtīnāṃ kāraṇatāvacchedakatve gauravaṃ
syāt/ ataḥ kṛtijanyatvameva sakartṛkatvam/ kṛtitvameva
janakatāvacchedakam kṛtitvaṃ tu jātirūpatayā ekamityāśayena
kāryatvāvacchinne kṛtitvāvacchinnaṃ kāraṇam
ityetādṛśakāryakāraṇabhāvāśyatarkābhidhānāt/
nanu ghaṭatvāvacchinnaṃ
prati kulālakṛtitvāvacchinnā hetuḥ iti viśiṣyaiva
kāryakāraṇabhāvādetādṛśasāmānyakāryakāraṇabhāve pramāṇābhāve
ityatrāha - digiti/
ghaṭatvapaṭatvādibhedenānantakāryakāraṇabhāvakalpanāpekṣayā
kāryatvāvacchinnaṃ prati kṛtitvena ekahetuhetumadbhāvakalpanameva
ucitamiti bhāvaḥ/ dīpikāyām upādānagocareti/ upādānaṃ
samavāyikāraṇaṃ kapālādi tadviṣayakaṃ yat aparokṣajñānaṃ, evaṃ
samavāyikāraṇaviṣayiṇī yā cikīrṣā kapālena ghaṭaṃ kuryām
ityākārikā icchā, evaṃ samavāyikāraṇaviṣayiṇī yā kṛtiḥ
tadvattvaṃ kartṛtvamityarthaḥ/ upādānagocaretyasya triṣvapyanvayāt/
yadyapītyādi/ 'jānāti', 'icchati', 'yatate', 'karoti' iti
kramāt kāryasāmānyaṃ prati yatnaḥ kāraṇam, yatne cikīrṣā kāraṇam,
cikīrṣāṃ prati jñānaṃ kāraṇamiti jñāpanāya dīpikāyāṃ tritayamuktam/
sādhyaṃ tu kṛtijanyatvameveti bhāvaḥ/ nanu 'yaḥ sarvajñaḥ sarvavit'
iti śrutau sarvajñaśabdasamānārthakatvāt sarvavitpadasya
punaruktirityāśaṅkyāha - vidadhātvartha iti/ tathā ca sarvajñaśabdena
sāmānyataḥ prameyatvādinā sarvaviṣayakajñānamucyate/ sarvavitpadena
ghaṭatvapaṭatvādinā viśeṣarūpeṇa sarvaviṣayakajñānamucyate/ ato na
punaruktiriti bhāvaḥ/
nanu jīvastu
'pratiśarīraṃ bhinna' iti mūle jīvasya pratiśarīraṃ bheda evocyate na
lakṣaṇam/ tathā ca tasya mlasya 'jīvasya lakṣaṇamāha' ityavataraṇaṃ na
yuktam ityata āha - svarūpamāhetyartha iti/ śaṅkate - na ceti/
caitraśarīrasya avayavopacayābhyāṃ bhedasyāvaśyakatayā
caitrīyabālaśarīrāpekṣayā tadīyayuvaśarīravṛddhaśarīrādīnāṃ bhedo
vaktavyaḥ/ tathā ca bālayuvādiśarīrabhede satyapi tadavacchinna ātmā eka
eva/ evaṃ saubhariprabhṛtīnāṃ ātmana ekatve 'pi
śarīrāsamūhāṅgīkārāt pratiśarīraṃ jīvabhedābhāvāt pratiśarīraṃ
jīvo bhinna iti kathaṃ saṅgacchata iti śaṅkāgranthasyārthaḥ/
kāyavyūhasthala iti/ ekena jīvena anekaśarīrādhiṣṭhānasthala
ityarthaḥ/
samādhatte -
samānakāliketi/ samānakālikānāṃ yogajadharmājanyānāṃ śarīrāṇāṃ

bhedo yatra tatra jīvabheda ityeva mūle vivakṣitam/
caitrīyabālayuvādiśarīrāṇāṃ samānakālikatvābhāvāt
saubhariprabhṛtibhiḥ ekakāle adhiṣṭhitānāṃ
śarīrāṇāṃ
yogajadharmajanyatvena tadajanyatvābhāvāt tādṛśaśarīrāṇāṃ bhedaḥ
nātmabhedavyāpyatayā mūlābhipreta iti nānupapattiḥ/ tathā ca
samānakālikayogajadharmājanyaśarīrabhedavyāpakabhedapratiyogī jīva
iti 'jīvastu pratiśarīraṃ bhinnaḥ' iti mūlārthaḥ/ tādṛśaḥ
śarīrabhedaḥ caitramaitrādiśarīreṣu tatrātmabhedo 'stīti bhāvaḥ/
evaṃ cetyādi/
avacchedyatāsambandhena taccharīrabhinnaśarīravattvāditi hetuḥ pūraṇīyaḥ/
anyathetyādi/ 'ahaṃ manuṣya' ityādipratītyā ahamarthe ātmani
munaṣyatvādidharmāḥ prakāratayā bhāsante/ śarīra eva manuṣyatvādayaḥ
bhavanti/ tasmāt
ahamarthātmaviśeṣyakamanuṣyatvādidehadharmaprakārakapratītiriyaṃ
śarīramevātmā ityavagamayati/ yadi tu śarīrātiriktaḥ ātmā tarhi
manuṣyatvādirahite ātmani manuṣyatvādiprakārikā iyaṃ pratītiḥ
bhramarūpā syāt na pramātmiketi bhāvaḥ/ anyathā -
śarīrātiriktasyātmanaḥ ahamarthatve/ pratyayasyaivāsaṅgatiriti/ tathā
pratīteḥ pramātvānupapattirityarthaḥ/ manuṣyaśabdasya
manuṣyaśarīrāvacchinna ityarthāt 'ahaṃ manuṣya' iti pratītiḥ
ahamarthe manuṣyaśarīrāvacchinnatvamavagāhate/ ataḥ śarīrātmatvasādhikā
iyaṃ pratītirna bhavatīti siddhāntaṃ manasikṛtya 'ityabhimāna'
ityuktam/
bhūtakāliketi/
'yo 'hamadrākṣaṃ so 'hamidānīṃ spṛśāmi' iti pratītyā
bhūtakālikacākṣuṣapratyakṣāśrayavartamānakālikaspārśanapratyakṣāśrayayoraikyamavagamyate/
indriyātmavāde cākṣuṣapratyakṣāśrayaḥ cakṣuḥ spārśanapratyakṣāśrayaḥ tvak
iti tayorbhedāt tayoraikyāvagāhinī pratyabhijñāpratitirna ghaṭata
iti bhāvaḥ/ dīpikāyām anyānubhūta iti/ nanu
cakṣustvacorbhedāt tayorabhedāvagāhī pratyabhijñāpratyayo nopapadyata
ityeva vaktavyam/ na tvevamiti kathameṣa grantho yojanīya iti
cet - śrūyatām/ uktapratyabhijñā yathā vā
cākṣuṣaspārśanapratyakṣāśrayayoraikyamavagāhate tathā
cākṣuṣapratyakṣaviṣayasyaiva spārśanapratyakṣaviṣayatvamapyavagāhate/ tatra
cakṣuḥkartṛkacākṣuṣapratyakṣaviṣayasya ghaṭasya
tvakkartṛkasmaraṇaviṣayatvāsambhavāt tatsmaraṇapūrvakaṃ tatra
spārśanapratyakṣaviṣayatvāvagāhinītvakkartṛkapratyabhijñā na syāt/ ata
indriyātiriktaḥ
cākṣuṣaspārśanapratyakṣayorāśrayaḥ eko 'ṅgīkāryaḥ/ sa ca svātmanaḥ

abheda svānubhūtamarthaṃ ca anusandhātumarhatītyāśayena dīpikāyāḥ
pravṛtteriti/ prakāśikāyāṃ hānaṃ nāśa iti/ kṛtsa karmaṇo nāśo
nāma niṣphalatvam/ karmakartuḥ phalānubhavaṃ vinaiva nāśāt/
akṛtasya karmaṇaḥ -
karmaṇyakṛta'pi abhyāgamaḥ - phalaprāptiḥ/ phalānubhavitā karmakarturanya
eveti tasya karmānuṣṭhānaṃ vinaiva tatphaprāptiriti bhāvaḥ/ tadāha -
kartuḥā mana iti/ prabhāprasaraṇāṅgīkārāditi/ jñānarūpaprabhāyāḥ
sarvaśarīravyāptyaṅgīkārāt ityarthaḥ/ kāyavyūhasthale iti/
ekena jīvena yugapadadhiṣṭhitāneka śarīsthale yasmin
śarīre 'ṇurjīvaḥ vartate taccharīre jīvaprabhāyāḥ jñānasya prasare 'pi
śarīrāntareṣu tataprasarābhāvāt tadavacchedyasukhādyanusandhānamātmano
na syāditi bhāvaḥ/
nanu
kāyavyūhasthale 'pi yāvanti śarīrāṇi jīvenādhiṣṭhitāni tāvatsu
tatprabhāprasaro 'ṅgīkriyate/ ato nāktānupapatti
rityaśaṅkyāhadigiti/ yathā ekagṛhāntarāropitadīpasya prabhā
gṛhāntare na prasarati, tathā ekaśarīrāntaḥsthajīvasya prabhā śarīrāntare
na prasarediti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
manonirūpaṇam
AnTs_18 sukhādyupalabdhisādhanam indriyaṃ manaḥ / tac ca pratyātmaniyatatvād anantaṃ paramāṇurūpaṃ nityaṃ ca //
sukhādyupalabdhisādhanam indriyaṃ manaḥ/ tacca
pratyātmaniyatatvāt anantaṃ paramāṇurūpaṃ nityaṃ ca/
dipikā
manaso lakṣaṇamāha -
sukheti/ sparśarahitatve sati kriyāyattvaṃ manaso lakṣaṇam/ tadvibhajate
- tacceti/ ekaikasyātmana ekaikaṃ mana āvaśyakam ityātmanāṃ
anekatvāt manaso 'pyanekatvamityarthaḥ/ paramāṇurūpamiti/
madhyamaparimāṇavattve anityatvaprasaṅgādityarthaḥ/
nanu 'mano vibhu
sparśarahitatve sati dravyatvāt, ākāśādivat' iti cet - na/
manaso vibhutve ātmamanassaṃyogasya asamavāyikāraṇasya abhāvāt
jñānānutpattiprasaṅgaḥ/ na ca vibhudvayasaṃyogaḥ asttviti vācyam/
tatsaṃyogasya nityatvena suṣuptyabhāvaprasaṅgāt,
purītadvyatiriktasthale ātmamanassaṃyogasya sarvadā vidyamānatvāt/
aṇutve tu yadā manaḥ purītati praviśati tadā suṣuptiḥ, yadā
nissarati tadā jñānotpattirityaṇutvasiddhiḥ/
prakāśikā
manassaṃyogādyativyāptivārakendriyatvaghaṭitamūloktalakṣaṇāpekṣayā
laghulakṣaṇamāha - sparśarahitatve satīti/ ekaikaṃ mana iti/

sarvātmanāṃ ekasya manasaḥ svīkāre ekasya jñānadaśāyāṃ aparasya
tadanupapattiḥ, tasyāṇutvena sakalendriyairekadā saṃyogābhāvāditi
bhāvaḥ/ vibhviti/ tathā ca tasya paramamahatparimāṇavattvena
pūrvoktadoṣānavakāśa iti bhāvaḥ/ abhāvāditi/
vibhudvayasaṃyogānabhyupagamāditi bhāvaḥ/ vibhviti/ tathā ca tasya
paramamahatparimāṇavattvena pūrvoktadoṣānavakāśa iti bhāvaḥ/
abhāvāditi/ vibhudvayasaṃyogānabhyupagamāditi bhāvaḥ/
jñānānutpattīti/ bhāvakāryasyāsamavāyikāraṇajanyatvaniyamāditi
bhāvaḥ/ vibhudvayasaṃyogo 'stviti/ tasya nityatvena
asamavāyikāraṇakriyādyasattve 'pi na kṣatiriti bhāvaḥ/
bālapriyā
tarkasaṅgrahoktaṃ
manolakṣaṇa parityajya dīpikāyāṃ anyasya manolakṣaṇasya kathane
bījamāha - manassaṃyogādīti/ 'sukhādisākṣātkārasādhanatvaṃ manaso
lakṣaṇam' ityetāvanmātroktau ātmamanassaṃyoge 'tivyāptiḥ,
tasyāpi sukhādisākṣātkārasādhanatvāt/ tadvāraṇāya indriyatvaṃ
niveśitam/ indriyatvaṃ va 'śabdetare' tyādirūpamiti tadghaṭitaṃ
manolakṣaṇaṃ atiguru iti paryālocya laghulakṣaṇaṃ dīpikāyāṃ
uktamiti bhāvaḥ/
"sādhanamityasya karaṇamityarthaḥ/
etallābhāyaiva indriyapadamupāttam, na tu tena rūpeṇa praveśaḥ
gauravāt"iti tu nṛsiṃhaśāstriṇaḥ prāhuḥ/ teṣāṃ
pakṣe sabhbhavato lakṣaṇāntarasyākathane nyūnatā syāditi tadvāraṇāyaiva
dīpikāyāṃ lakṣaṇāntarakaraṇam/ uktaṃ ca taireva -"nyūnatāparihārāya svayaṃ manolakṣaṇamāha"iti/ nanu vibhadvayasaṃyogaḥ katha bhavet? saṃyogaṃ prati
kriyāyāḥ saṃyogasya ca hetutvāt/ vibhunośca kriyāśūnyatvāt
kriyājanyaḥ saṃyogo na sambhavati/ avayavaśūnyatvāt
hastapusatakasāṃyogāt kāyapustakasaṃyogavat
saṃyogajasaṃyogo 'pi na saṃbhavatītyatrāha - tasya nityatvenati/
kriyādītyatra ādiśabdena saṃyogo gṛhyate/ tathā ca janyasaṃyogaṃ
pratyeva kriyādeḥ hetutvaṃ na tvasaṃyoge ajatvavirodhāditi bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
rūpanirūpaṇam
AnTs_19 cakṣurmātragrāhyo guṇo rūpam / tac ca śuklanīlapītaraktaharitakapiśacitrabhedāt saptavidhaṃ pṛthivījalatejovṛtti / tatra pṛthivyāṃ saptavidham / abhāsvaraśuklaṃ jale / bhāsvaraśuklaṃ tejasi //
cakṣurmātragrāhyo
guṇo rūpam/ tacca śukla - nīla-pīta - raktahirata - kapiśa -
citrabhedāt saptavidham/ pṛthivījalatejāvṛtti/ tatra pṛthivyāṃ
saptavidham/ abhāsvaraśuklaṃ jale/ bhāsvaraśuklaṃ tejasi/
dīpikā
rūpaṃ lakṣayati -
cakṣuriti/ saṅkhyādāvativyāptivāraṇāya mātrapadam/ rūpatve

ativyāptivāraṇāya guṇapadam/ rūpaṃ vibhajate - tacceti/
nanu
avyāpyavṛttinīlādisamudāya eva citrarūpam iti cet - na/ rūpasya
vyāpyavṛttitvaniyamāt/ nanu citrapaṭe avayavarūpasyaiva
pratītirastviti cet - na/ rūparahitatvena
paṭasyāpratyakṣatvaprasaṅgāt/ na ca rūpavatsamavetatvaṃ
pratyakṣatvaprayojakam, gauravāt/ tasmāt paṭasya pratyakṣatvānupapattyā
citrarūpasiddhiḥ/ rūpasyāśrayamāha - pṛthivīti/ āśrayaṃ vibhajya darśayati
- tatreti/
prakāśikā
mātrapadamiti/
yadyapi cakṣurmātragrāhyatvaṃ cakṣuritarāgrāhyatve sati cakṣurgrāhyatvam, tacca
na rūpe saṃbhavati; tathāpi tvagindriyāgrāhyatve sati cakṣurgrāhyatvaṃ
taditi dhyeyam/ guṇapadamiti/ na caivamapi
prabhābhittisaṃyoge 'tivyāptiriti vācyam,
tvagagrāhyacakṣurgrāhyaguṇavibhājakadharmavattve paryavasānena adoṣāt/ ata
eva paramāṇurūpādau nāvayāptiriti bodhyam/ samudāya eveti/
evakāreṇātiriktacitrarūpavyavacchedaḥ/ vyāpyavṛttiveti/
daiśikavyāpyavṛttitvetyarthaḥ/
idamupalakṣaṇam -
ekaikacitrarūpasthale anekarūpāṇāṃ ekaikatattatprāgabhāvādisthale ca
anekaprāgabhāvādīnāṃ kalpanena anekarūpeṣu citraḥ
ityākārakapratītiviṣayatvakalpanena ca gauravamiti/
rūparahitatveneti/ samavāyenetyādiḥ/ prasaṅgāditi/ dravyacākṣuṣaṃ
prati samavāyena rūpasya kāraṇatvāditi bhāvaḥ/ rūpavatsamavetatvamiti/
spāśrayasamavetatvasambandhena rūpam/ pratyakṣatvaprayojakamiti/
pratyakṣaviṣayatvaprayojakamastu ityarthaḥ/ gauravāditi/
sākṣātsambandhena kāraṇatvāpekṣayā gauravādityarthaḥ/
citrāvayavakāvayavakapālaiḥ ārabdhapaṭasya cākṣuṣatvānurodhena
svasamavāyisamavetasamavetasamavetatvasambandhena rūpasya
tatprayojakatvamaṅgīkartavyam/ evaṃ ca truṭeḥ cākṣuṣatvānupapattirapi
draṣṭavyā/ pratyakṣatvānupapattyeti/ etena citrarūpavat citraraso 'pi
sidhyediti śaṅkānirastār/ davayalaukikarāsanasya aprasiddhyā
tadanupapattyabhāvena na citrarasāṅgīkāra iti saṅkṣepaḥ/
bālapriyā
nanu
cakṣurmātragrāhyatvaṃ rūpe asambhavi/ cakṣuritarāgrāhyatve sati cakṣurgrāhyatvaṃ
hi cakṣurmātragrāhyatvam/ jñānasāmānye manasaḥ kāraṇatvāt
cakṣuritaramanojanyapratyakṣaviṣayatvasyaiva rūpe sattvena
cakṣuritarāgrāhyatvasya rūpe abhāvāditi śaṅkate - yadyapīti/

cakṣuritarāgrāhyatvaṃ cakṣuritarajanyapratyakṣāviṣayatvam/ cakṣurgrāhyatvaṃ
cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayatvam/ samādhatte - tathāpīti/
cakṣuritarapadena tvagindriyaṃ vivakṣitam/ tathā ca
tvagindriyajanyapratyakṣāviṣayatve sati cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayatvaṃ
cakṣurmātragrāhyatvam/ asti cedaṃ rūpe iti nāsambhava iti bhāvaḥ/
satyantānupādāne ekatvādisaṅkhyāyāmativyāptiḥ, tasyā api
cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayatvāt/ tadupādāne tu saṅkhyāyāḥ
tvagindriyoṇāpi grāhyatayā tvagindriyajanyapratyakṣāviṣayatvaṃ nāstīti
nātivyāptiḥ/ atīndriye dharmādāvativyāptivāraṇāya viśeṣyam/ na
caivamapīti/ prabhābhittisaṃyogasya tvagindriyāgrāhyatvāt
cakṣurgrāhyatvācceti bhāvaḥ/ tvagagrāhyeti/ tvagindriyajanyapratyakṣāviṣayaḥ
cakṣurindriyajanyapratyakṣaviṣayaśca yaḥ guṇavibhājakadharmaḥ tadvattvaṃ rūpasya
lakṣaṇam/ guṇavibhājakadharmaḥ rūpatvajātiḥ/ sā ca tvagagrāhyā cakṣurgrāhyā
ca, yo guṇaḥ yadindriyagrāhyaḥ tanniṣṭhā jātiḥ tadabhāvaśca
tadindriyagrāhyau iti nyāyāt/ rūpatvavattvaṃ ca rūpe astīti
lakṣaṇasamanvayaḥ/ prabhābhittisaṃyoge vighamānaḥ
guṇavibhājakadharmaḥ
saṃyogatvam/ sa ca na tvagagrāhyo bhavati ghaṭapaṭasaṃyogādau
saṃyogatvasya tvagindriyeṇa grahaṇāt iti
prabhābhittisaṃyoge
nātivyāptiriti bhāvaḥ/ etādṛśajātighaṭitalakṣaṇakaraṇe
prabhābhittisaṃyoge ativyāpitavāraṇavat
paramāṇurūpe 'vyāptivāraṇamiti prayojanamitsayāha - ata eveti/
paramāṇugatarūpasya atīndriyatayā tatra cakṣūrgrāhyatvābhāvāt/
yathāśrutalakṣaṇe
avyāptiḥ/ yathoktajātighaṭitalakṣaṇe tu paramāṇurūpe vidyamānaḥ
guṇavibhājakadharmaḥ rūpatvam/ sa tu ghaṭarūpe cakṣurgrāhya eva/ tathā ca
cakṣargrāhyarūpatvavattayā paramāṇurūpe lakṣaṇasamanvayāt nāvyāptiriti
bhāvaḥ/ nanu utpattikṣaṇe ghaṭādau rūpābhāvena rūpasya
kālikāvyāpyavṛttitayā 'rūpasya vyāpyavṛttitvaniyamāt'
ityasaṅgatamityata āha - daiśikavyāpyavṛttitveti/
nanu
svāśrayasamavetatvasambandhena paṭe tantugatarūpāṇāṃ sattvāt
rūparahitatvena ityasaṅgatam ityata āha - samavāyenetayāditi/
viṣayatāsambandhena pratyakṣaṃ prati samavāyasambandhena rūpasya kāraṇatvāt
paṭe samavāyena rūpaṃ nāsti cet paṭasya pratyakṣaviṣayatvaṃ na syāditi
bhāvaḥ/ nanu pratyakṣatvaṃ pratyakṣajñānavṛtti/ pratyakṣajñāne ca
rūpavatsamavetatvābhāvāt 'rūpavatsamavetatvaṃ pratyakṣatvaprayojakam'
iti granthaḥ asaṅgata ityāśaṅkyāha -
pratyakṣaviṣayatvaprayojakamiti/ pratyakṣatvapadamatra

pratyakṣaviṣayatvārthakamiti bhāvaḥ/ viṣayatāsambandhena dravyapratyakṣaṃ prati
svāśrayasamavetatvasambandhena rūpaṃ kāraṇam/ paṭe samavāyena
rūpābhāve 'pi 1svāśrayasamavetatvasambandhena tanturūpaṃ tatra vartate/ ataḥ
tasya pratyakṣaviṣayatvaṃ bhavati/ tasmāt citrarūpaṃ māstu ityāśayaḥ/
svasamavāyisamavetasamevatasamavatatvasambandheneti/ svaṃ citrarūpam/
svasamavāyinaḥ ye avayavāḥ kapālāvayavāvayavāḥ, tatra samavetāḥ
kapālāvayavāḥ, tatsamavetatvaṃ kapāle tatsamavetatvaṃ ghaṭe/ truṭeḥ
cākṣuṣatvānupapattiriti/ paramāṇugatarūpasya tryaṇuke
svasamavāyiparamāṇusamavetadvyaṇukasamavetatvasambandhena sattve 'pi
svasamavāyisamavetasamavetasamavetatvasambandhena asattvāt,
paramāṇoravayave satyeva tadrūpasya uktasambandhena tryaṇuke sambhavāt/
tathā coktasambandhena tryaṇuke rūpābhāvena tryaṇukasya
cākṣuṣapratyakṣaviṣayatvaṃ na syāditi bhāvaḥ/ nanu citro rasa iti
pratītyā atiriktacitrarasiddhirityata āha - saṅkṣepa iti/
tādṛśapratīteḥ avayavagatanānāsairupapatteḥ
atiriktacitrarasatatprāgabhāvadhvaṃsādikalpane gauravāditi bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
rasanirūpaṇam
AnTs_20 rasanagrāhyo guṇo rasaḥ / sa ca madhurāmlalavaṇakaṭukaṣāyatiktabhedāt ṣaḍvidhaḥ / pṛthivyāṃ ṣaḍvidhaḥ / jale madhura eva //
rasanagrāhyo guṇo
rasaḥ/ sa ca madhura - amla - lavaṇa - kaṭu - kaṣāya - tiktabhedāt
ṣaḍvidhaḥ/ pṛthivījalavṛttiḥ/ tatra pṛthivyāṃ ṣaḍvidhaḥ/ jale madhura
eva/
1. svāśrayeti/ svaṃ
tanturūpaṃ tasyāśrayaḥ tantuḥ tatsamavetatvaṃ paṭasya/
dīpikā
rasaṃ lakṣayati -
rasaneti/ rasatve 'tivyāptivāraṇāya guṇapadam/ rasasyāśrayamāha
pṛthivīti/ āśrayaṃ vibhajya darśayati - tatreti/
prakāśikā
rasatva iti/
rasanagrāhyaguṇavibhājakopādhimattve tātparyam/ evaṃ gandhalakṣaṇe 'pi/
bālapriyā
nanu rasanāgrāhyatve
sati guṇatvaṃ rasasya lakṣaṇam ityuktāvapi paramāṇurase avyāptiḥ,
tasya rasanendriyajanyapratyakṣaviṣayatvābhāvāt ityāśaṅkyāha -
rasanagrāhyeti/ rasanendriyajanyapratyakṣaviṣayo yaḥ guṇavibhājako dharmaḥ
tadvattvaṃ rasalakṣaṇam/ phalādirase rasatvajātiḥ 'yo guṇaḥ'
ityādinyāyena rasanendriyajanyapratyakṣaviṣayo bhavati
tādṛśarasatvajātimattvasya paramāṇurase 'pi sattvāt nāvyāptiriti

bhāvaḥ/ evaṃ gandhalakṣaṇe 'pīti/ ghrāṇagrāhyaguṇavibhājakopādhimattvaṃ
gandhalakṣaṇamiti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
gandhanirūpaṇam
AnTs_21 ghrāṇagrāhyo guṇo gandhaḥ / sa ca dvividhaḥ surabhirasurabhiś ca / pṛthivīmātravṛttiḥ /
ghrāṇagrāhyo guṇo
gandhaḥ/ sa dvividhaḥ - surabhiḥ asurabhiśceti/ pṛthivīmātravṛtti/
dīpikā
gandhaṃ lakṣayati -
ghrāṇeti/ gandhatve ativyāptivāraṇāya guṇapadam/
tarkasaṅgrahaḥ
sparśanirūpaṇam
AnTs_22 tvagindriyamātragrāhyo guṇo saparśaḥ / sa ca trividhaḥ śitoṣṇānuṣṇāśītabhedāt / pṛthivyaptejovāyuvṛttiḥ / tatra śīto jale / uṣṇas tejasi / anuṣṇāśītaḥ pṛthivīvāyvoḥ //
tvagindriyamātragrāhyo guṇaḥ sparśaḥ/ saḥ trividhaḥ -
śīta-uṣṇa-anuṣṇāśītabhedāt/ pṛthivyaptejovāyuvṛttiḥ/ tatra śītalaṃ
jale/ uṣṇaḥ tejasi/ anuṣṇāśītaḥ pṛthivīvāyyoḥ/
dīpikā
sparśaṃ lakṣayati -
tvagiti/ sparśatve ativyāptivāraṇāya guṇapadam/
saṃyogādāvativyāptivāraṇāya mātrapadam/
prakāśikā
mātrapadamiti/
cakṣuragrāhyatvagindriyagrāhyaguṇavibhājakopādhimattvamiti phalitor'thaḥ/
bālapriyā
nanu
tvagindriyamātragrāhyatve sati guṇatvaṃ sparśasya lakṣaṇamityuktāvapi
paramāṇugatasparśe 'vyāptiḥ/ tasyātīndriyatayā
tvagindriyagrāhyatvābhāvādityāśaṅkyāha - cakṣuragrāhyeti/
cakṣurindriyajanyapratyakṣāviṣayaḥ tvagindriyajanyapratyakṣaviṣayaśca yo
guṇavibhājako dharmaḥ tadvattvaṃ sparśasya lakṣaṇam/ ghaṭādisparśeṣu
sparśatvajātiḥ cakṣuragrāhyā tvaggrāhya ca bhavati tadvattvaṃ
paramāṇugatasparśe 'pyastīti samanvayaḥ/ tvagindriyagrāhyaṃ
saṅkhyātvamādāya saṅkhyāyāṃ ativyāptivāraṇāya cakṣuragrāhyetyuktam/
cakṣuragrāhyaṃ atīndriyaṃ dharmatvādharmatvādikamādāya
dharmādharmādiṣvativyāptivāraṇāya tvagindriyagrāhyetyuktam/
sparśaniṣṭhatayā gṛhyamāṇaṃ guṇatvaṃ cakṣuragrāhyaṃ tvaggrahyaṃ ca bhavatīti
tadbattvamādāya saḍkhyādau ativyāptivāraṇāya
guṇavibhājaketyupādhiviśeṣaṇam/ guṇatvaṃ tu na guṇavibhājakamiti
bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ

pākaprakriyānirūpaṇam
AnTs_23 rūpādicatuṣṭayaṃ pṛthivyāṃ pākajam anityaṃ ca / anyatrāpākajaṃ nityam antyaṃ ca / nityagataṃ nityam / anityagatam anityam //
rūpādicatuṣṭayaṃ
pṛthivyāṃ pākajaṃ anityam/ anyatra apākajaṃ nityamanityaṃ ca/
nityagataṃ nityam/ anityagatamanityam/
dīpikā
pākajamiti/ pākaḥ
tejassaṃyogaḥ/ tena pūrvayapaṃ naśyati rūpāntaramutpadyata ityarthaḥ/
tatra paramāṇuṣveva pākaḥ na dvyaṇukādau/ āmanikṣipte dhaṭe
paramāṇuṣu rūpāntarotpattau śyāmaghaṭanāśe punaḥ dvyaṇukādikrameṇa
raktaghaṭotpattiḥ/ tatra paramāṇavaḥ samavāyikāraṇam/ tejassaṃyogaḥ
asamavāyikāraṇam/ adṛṣṭādikaṃ nimittakāraṇam/ dvyaṇukādirūpe
kāraṇarūpaṃ
asamavāyikāraṇamiti pīlupākavādino vaiśeṣikāḥ/ pūrvaghaṭasya
nāśaṃ vinaiva avayavini avayaveṣu ca paramāṇuparyanteṣu yugapat
rūpāntarotpattiḥ iti piṭharapākavādino naiyāyikāḥ/ ata eva
pārthivaparamāṇurūpādikaṃ anityamityarthaḥ/ anyatreti/ jalādāvityarthaḥ/
nityagatamiti/ paramāṇugatamityarthaḥ/ anityagatamiti/
dvyaṇukādigatamityarthaḥ/ rūpādicatuṣṭayaṃ udbhūtaṃ pratyakṣam/
anudbhūtamapratyakṣam/ udbhūtatvaṃ pratyakṣatvaprayojako dharmaḥ/
tadabhāvaḥ anudbhūtatvam/
prakāśikā
paramāṇuṣveva pāka
iti/ paramāṇuṣveva pūrvarūpaparāvṛttyādijanakatejassaṃyoga
ityarthaḥ/ evakāravyavacchedyaṃ
spaṣṭayati - na
vdyaṇukādāviti/ āmanikṣipte ghaṭa iti/ ghaṭe āmanikṣipte sati
śyāmaghaṭanāśe paramāṇuṣu rūpāntarotpattāvityanvayaḥ/ tatra
paramāṇurūpe/ avayavinipākānaṅgīkārādāha - kāraṇarūpamiti/
paramāṇuṣveva pākaṃ vadatāṃ vaiśeṣikāṇāmayamāśayaḥ -
vegātiśayavatā tejasā paramāṇūnāmabhighātasaṃyoge sati avaśyaṃ
teṣu kriyā jāyate/ tatayo vibhāgaḥ, tata ārambhakasaṃyoganāśe sati
avaśyaṃ yāvadavayavināśaḥ tataḥ svatantreṣu paramāṇuṣu
rūpāntarotpattau
punaradṛṣṭādidhaṭitasāmagrīvaśāt paramāṇuṣu
kriyāvibhāgādikrameṇa yathāsthitaṃ aparāvayaviparyantamutpattiriti/
avayavinyapi pākaṃ
vadatāṃ naiyāyikānāṃ tu avamāśayaḥ - tejasā
paramāṇūnāmabhighātasaṃyoge 'pi tasya niyamata
ārambhakasaṃyogapratidvandvivibhāgajanakakriyājanakatve mānābhāvena

avayavinyapi pākasvīkāra ucitaḥ/ ata eva 'so 'yaṃ ghaṭaḥ' iti
pratyābhijñāpi saṅgacchate/ anantāvayavināśādyakalpanena lāghavaṃ ceti/
na cāvayavirūpaṃ prati avayavarūpasya, tannāśaṃ prati āśrayanāśasya ca
hetutāyāṃ vyabhicāra iti vācyam/ kāryatāvacchedakakoṭau
vaijātyaniveśanena vyabhicāravāraṇasambhavāt/ anyatreti -
jalādāvityartha iti/ yadyapi rūpādicatuṣṭayaṃ jalādau bādhitam,
tathāpi yathāyogyamanvaye tātparyam/ udbhūtatvamiti/ udbhūtatvaṃ
jātiḥ/ na ca śuklatvādinā sāṅkaryam/ guṇasāṅkaryaṃ na doṣa
iti navīnamatābhiprāyako 'yaṃ grantha iti na doṣaḥ/
kecittu -
śuklatvādivyāpyamanudbhūtatvaṃ nānā/ tadabhāvakūṭavattvameva
udbhūtatvamityāhuḥ/
bālapriyā
pūrvarūpaparāvṛttyādīti/ parāvṛttiḥ - nāśaḥ/ ādipadena
rūpāntarotpattiḥ gṛhyate/ tatreti vyākhyeyaṃ padam/ tasya vyākhyānaṃ
paramāṇurūpa iti/ paramāṇugate rūpe ityarthaḥ/ nanu
dvyaṇukādigatarūpe vijātīyatejassaṃyogātmakapākasyaiva
asamavāyikāraṇatvasambhavāt kāraṇarūpaṃ
asamavāyikāraṇamityasaṅgatamityāśaṅkyāha - avayavini
pākānaṅgīkārāditi/ pīlupākavādivaiśeṣikamate avayavini
pākavaśāt pūrvarūpādiparāvṛttiyapāntarotpattyoḥ anaṅgīkārāt
tatra rūpāntaraṃ prati pākasyāsamavāyikāraṇatvaṃ na sambhavatīti bhāvaḥ/
yāvadavayavināśa iti/ antyāvayaviparyantaṃ nāśa ityarthaḥ/
ārambhakasaṃyogetyādi/ dvyaṇukādyārambhako yaḥ paramāṇusaṃyogaḥ
tatpratidvandvī tasya saṃyogasya vināśako yo vibhāgaḥ tajjanikā yā
kriyā tajjanakatva ityarthaḥ/ vaijātyaniveśaneneti/
pākajanyarūpatadvināśayoravṛtti yadvaijātyaṃ tadavacchinnaṃ prati
avayavarūpaṃ āśrayanāśaśca heturiti bhāvaḥ/
'anyatra apākajaṃ
nityamanityaṃ ca' iti paramamūlam/ anyatra ityasya
jalādāvityarthaḥ/ pūrvavākyāt rūpādicatuṣṭayamityanuvartane/ tathā
ca jalādau vidyamānaṃ rūpādicatuṣṭayaṃ apākajamityartho labhyate/
tadetadasaṅgatam/ jalādau rūpādicatuṣṭayābhāvāt/ jale
gandharahitasya rūpāditrayasyaiva, tejasi gandharasarahitasya
rūpasparśadvikasyaiva vāyau sparśasyaiva sattvāt ityata āha -
yadyapītyādinā/ yathāyogyamanvaya iti/ rūpādicatuṣṭayamityasya
rūpādicatuṣṭayaghaṭakamityarthaḥ/ tadghaṭakaṃ ca trikaṃ dvayaṃ ekaṃ ca
bhavatīti nānupapattiriti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
saṅkhyānirūpaṇam

AnTs_24 ekatvādivyavahārahetuḥ saṃkhyā / navadravyavṛttir ekatvādiparārdhaparyantā / ekatvaṃ nityam anityaṃ ca / nityagataṃ nityam anityagatam anityam / dvitvādikaṃ tu sarvatrānityam eva //
ekatvādivyavahārahetuḥ saṅkhyā/ navadravyavṛttiḥ/
ekatvādiparārdhaparyantā/ ekatvaṃ nityagataṃ nityam/
anityagatamanityam/ dvitvādikaṃ tu sarvatrānityameva/
dīpikā
saṅkhyāṃ lakṣayati -
eketi/
prakāśikā
mūle dvitvādikaṃ
tu sarvatrānityameveti/ hetubhūtāpekṣābuddhināśena
dvitvādināśāditi bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
parimāṇanirūpaṇam
AnTs_25 mānavyavahārakāraṇaṃ parimāṇaṃ / navadravyavṛtti / tac caturvidham / aṇu mahad dīrghaṃ hrasvaṃ ceti //
mānavyavahārāsādhāraṇaṃ kāraṇaṃ parimāṇam/ navadravyavṛtti/
taccaturvidham - aṇu-mahat-dīrghaṃ-hrasvaṃ ceti/
dīpikā
parimāṇaṃ lakṣayati
- māneti/ parimāṇaṃ vibhajate - tacceti/ bhāvapradhāno nirdeśaḥ/
aṇutvaṃ mahatvaṃ dīrghatvaṃ hrasvatvaṃ cetyarthaḥ/
prakāśikā
parimāṇasya guṇibodhakaśabdaiḥ
vibhajanamasaṅgatam/ ataḥ dīpikāyām bhāvapradhāna iti/
bālapriyā
nanu parimāṇasya
guṇatvāt tadvibhāgo 'pi guṇabodhakaiḥ aṇutvamahatvādiśabdaireva
kartavyaḥ, na tu parimāṇaviśeṣarūpaguṇaviśiṣṭavācakaiḥ
aṇumahadādiśabdaiḥ iti śaṅkāyāṃ samādhānaṃ uktam - dīpikāyāṃ
bhāvapradhāno nirdeśa iti/ aṇumahadādayaḥ śabdāḥ mūle
dharmapradhānakāḥ/ tathā ca teṣāṃ śabdānāṃ aṇutvaṃ
mahattvamityādiparimāṇarūpaguṇā evārtha iti nānupapattiḥ/ tadāha -
parimāṇasyeti/
tarkasaṅgrahaḥ
pṛthaktvanirūpaṇam
AnTs_26 pṛthagvyavahārakāraṇaṃ pṛthagtvaṃ / sarvadravyavṛtti //
pṛthagvyavahārāsādhāraṇaṃ kāraṇaṃ pṛthaktvam/ sarvadravyavṛtti/
dīpikā
pṛthaktvaṃ lakṣayati -
pṛthagiti/ 'idaṃ asmāt pṛthak' iti vyavahārakāraṇaṃ
pṛthaktvamityarthaḥ/

tarkasaṅgrahaḥ
saṃyoganirūpaṇam
AnTs_27 saṃyuktavyavahārahetuḥ saṃyogaḥ / sarvadravyavṛttiḥ //
saṃyuktavyavahārahetuḥ saṃyogaḥ/ sarvadravyavṛttiḥ/
dīpikā
saṃyogaṃ lakṣayati -
saṃyukteti/ 'imau saṃyuktau' iti vyavahāraheturityarthaḥ/
saṅkhyādilakṣaṇe sarvatra/ dikkālādau ativyāptivāraṇāya
asādhāraṇeti viśeṣaṇīyam/
saṃyogo dvividhaḥ -
karmajaḥ saṃyogajaśceti/ ādyo hastakriyayā hastapustakasaṃyogaḥ/
dvitīyo hastapustaka saṃyogāt kāyapusatakasaṃyogaḥ/ avyāpyavṛttiḥ
saṃyogaḥ/ svātyantābhāvasamānādhikaraṇatvaṃ avyāpyavṛttitvam/
prakāśikā
asādhāraṇetīti/
kālādeḥ sādhāraṇakāraṇatvena tatra nātivyāptiriti bhāvaḥ/
svātyantābhāveti/ svapratiyogitva -
svasāmānādhikaraṇyobhayasambandhena abhāvavattvamiti niṣkarṣaḥ/
bālapriyā
svapratiyogitveti/ svaṃ kapisaṃyogābhāvaḥ, tatpratiyogitvaṃ
kapisaṃyoge, tathā svaṃ kapisaṃyogābhāvaḥ, tadadhikaraṇavṛkṣavṛttitvaṃ
ca kapisaṃyoge/ tathā ca
svapratiyogitvasvādhikaraṇavṛttitvobhayasambandhena
kapisaṃyogābhāvaviśiṣṭatvaṃ kapisaṃyoge astīti
tasyāvyāpyavṛttitvam/ svapratiyogitvasambandhena ghaṭābhāvaviśiṣṭasya
ghaṭasyāvyāpyavṛttitvavāraṇāya svasāmānādhikaraṇyaniveśaḥ/ ghaṭasya
ghaṭātyantābhāva sāmānādhikaraṇyaṃ nāstīti na doṣaḥ/
svādhikaraṇavṛttitvasambandhena ghaṭātyantābhāvaviśiṣṭasya
paṭasyāvyāpyavṛttitvavāraṇāya svapratiyogitvaniveśaḥ/ paṭasya
ghaṭābhāvapratiyogitvāt na doṣaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
vibhāganirūpaṇam
AnTs_28 saṃyoganāśako guṇo vibhāgaḥ / sarvadravyavṛttiḥ //
saṃyoganāśako
guṇaḥ vibhāgaḥ/ sarvadravyavṛttiḥ/
dīpikā
vibhāgaṃ lakṣayati -
saṃyogeti/ kālādau ativyāptivāraṇāya guṇa iti/ rūpādau
ativyāptivāraṇāya saṃyoganāśaka iti/
vibhāgo 'ti dvividhaḥ -

karmajaḥ, vibhāgajaśceti/ ādyaḥ hastakriyatā hastapustakāvibhāgaḥ/
dvitīyaḥ hastapusatakavibhāgāt kāyapustakavibhagāḥ/
prakāśikā
saṃyoganāśaka
itīti/ na ca tathāpi saṃyoge ativyāptiḥ/ tasya pratiyogividhayā
nāśaṃ prati kāraṇatvāditi vācyam/
pratiyogitāsambandhānavacchinnanāśaniṣṭhajanyatānirūpitajanakatvavivakṣaṇenādoṣāditi
kecit/
pare tu
saṃyoganāśatvāvacchinnakāryatānirūpitasamavāyasambandhāvacchinnakāraṇatvam
iti niṣkarṣaḥ/ etattatparyagrāhakaṃ guṇapadamityāhuḥ/
vibhāga iti/
ayamapyavyāpyavṛttiriti bodhyam/ ādyeti/ ādyatvamiha
svasamānādhikaraṇapatanapratiyogikadhvaṃsāsamānakālikatvam/
dvitīyapatanādīnāṃ prāthamikapatanadhvaṃsasamānakālikatvāt
nirāsa iti bhāvaḥ/
bālapriyā
na ca tathāpi
saṃyāga iti/ saṃyoganāśakatvaṃ hi saṃyoganāśajanakatvam/ dhvaṃsaṃ
prati pratiyoginaḥ kāraṇatvāt saṃyoganāśaṃ prati saṃyogo 'pi
kāraṇam/ tathā ca saṃyoganāśajanakatvaṃ saṃyoge 'stīti
ativyāptirityarthaḥ/ pratiyogividhayeti/ pratiyogitvenetyarthaḥ/
pratiyogitāsambandhānavacchinneti/ pratiyogitāsambandhena nāśaṃ prati
tādātmyasambandhena pratiyogī kāraṇamiti kāryakāraṇabhāvāt
saṃyoganāśaniṣṭhā yā pratiyogitāsambandhāvacchinna kāryatā
tannirūpitatādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatāyāḥ saṃyoge sattve 'pi
pratiyogitāsambandhānavacchinnasaṃyoganāśaniṣṭhajanyatānirūpitajanakatā
nāstīti na saṃyoge 'tivyāptiriti bhāvaḥ/
pare tviti/
svarūpasambandhena saṃyoganāśaṃ prati samavāyasambandhena vibhāgaḥ
kāraṇamiti kāryakāraṇabhāvāt tadanusādeṇa svarūpasambandhāvacchinna -
saṃyoganāśatvāvacchinna -
kāryatānirūpitasamavāyasambandhāvacchinnakāraṇatvaṃ vibhāgalakṣaṇaṃ atra
vivakṣitam/ saṃyoge tu
saṃyoganāśaniṣṭhapratiyogitāsambandhāvacchinnakāryatānirūpitatādātmyasambandhāvacchinnakāraṇatāyāḥ
sattve 'pi uktavidhakāraṇatvābhāvāt nātivyāptiriti bhāvaḥ/
etattātparyagrāhakamiti/
samavāyasambandhāvacchinnakāraṇatātātparyadyotakamityarthaḥ/
ādyatvamiheti/
svasamānādhikaraṇapatanapratiyogikadhvaṃsasamānakālikaṃ yat yat

tadbhinnatvaṃ ādyatvamityarthaḥ/
svaṃ dvitīyapatanādi
tatsamānādhikaraṇaṃ yat ādyapatanaṃ taddhvaṃsasamānakālikameva
dvitīyapatanādi tadbhinnatvaṃ cādyapatane astīti lakṣaṇasamanvayaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
paratvāparatvanirūpaṇam
AnTs_29 parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve / pṛthivyādicatuṣṭayamanovṛttīti / te dvividhe dikkṛte kālakṛte ca / dūrasthe dikkṛtaṃ paratvam / samīpasthe dikkṛtam aparatvam / jyeṣṭhe kālakṛthaṃ paratvam / kaniṣṭhe kālakṛtam aparatvam //
parāparavyavahārāsādhāraṇakāraṇe paratvāparatve/ te dvividhe -
dikkṛte kālakṛte ceti/ dūrasthe dikkṛtaṃ paratvam/ samīpasthe
dikkṛtaṃ aparatvam/ jyeṣṭhe kālakṛtaṃ paratvam/ kaniṣṭhe kālakṛtaṃ
aparatvam/
dīpikā
paratvāparatvayoḥ
lakṣaṇamāha - parāpareti/ paravyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ paratvam/
aparavyavahārāsādhāraṇakāraṇaṃ apanaratvam ityarthaḥ/ te vibhajate -
te dvividhe iti/ dikkṛtayorudāharaṇamāha - dūrastha iti/
kālakṛte udāharati - jyeṣṭha iti/
tarkasaṅgrahaḥ
gurutvanirūpaṇam
AnTs_30 ādyapatanāsamavāyikāraṇaṃ gurutvaṃ / pṛthivījalavṛtti //
ādyapatanāsamavāyikāraṇaṃ gurutvam/ pṛthivījalavṛtti/
dravatvanirūpaṇam
AnTs_31 ādyasyandanāsamavāyikāraṇaṃ dravatvaṃ pṛthivyaptejovṛtti / tad dvividhaṃ sāṃsiddhikaṃ naimittikaṃ ca / sāṃsiddhikaṃ jale naimittikaṃ pṛthivītejasoḥ / pṛthivyāṃ ghṛtādāvagnisaṃyogajanyaṃ daravatvam / tejasi suvarṇādau //
ādyasyandanāsamavāyikāraṇaṃ dravatvam/ pṛthivījalatejovṛtti/
tat dvividham - sāṃsiddhikaṃ naimittikaṃ ceti/ sāṃsidvikaṃ jale/
naikittikaṃ pṛthivītejasoḥ/ pṛthivyāṃ ghṛtādau agnisaṃyogajaṃ
dravatvam/ tejasi suvarṇādau/
snehanirūpaṇam
AnTs_32 cūrṇādipiṇḍībhāvahetur guṇaḥ snehaḥ / jalamātravṛttiḥ //
cūrṇādipiṇḍībhāvahetuḥ guṇaḥ snehaḥ/ jalamātravṛttiḥ/
dīpikā
gurutvaṃ lakṣayati -
ādyeti/ dvitīyādipatanasya vegāsamavāyikāraṇatvāt vege
ativyāptivāraṇāya ādyeti/
dravatvaṃ lakṣayati -
ādyeti/ syandanam - prasravaṇam/ tejaḥsaṃyogajaṃ naimittikam/
tadbhinnaṃ sāṃsiddhikam/ pṛthivyāṃ naimittikamudāharati -
ghṛtādāviti/ tejasi tadāha - suvarṇādāviti/
snehaṃ lakṣayati -
cūrṇeti/ kālādau ativyāptivāraṇāya guṇapadam/

rūpādāvativyāptivāraṇāya cūrṇādipiṇḍībhāveti/
prakāśikā
tadāheti -
naimittikamāha ityarthaḥ/
piṇḍībhāveti -
piṇḍībhāvaḥ saṃyogaviśeṣaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
śabdanirūpaṇam
AnTs_33 śrotragrāhyo guṇaḥ śabdaḥ / ākāśamātravṛttiḥ / sa dvividho dvanyātmako varṇātmakaś ceti / dvanyātmako bheryādau / varṇātmakaḥ saṃskṛtabhāṣādirūpaḥ //
śrotragrāhyo guṇaḥ
śabdaḥ/ ākāśamātravṛttiḥ/ saḥ dvividhaḥ dhvanyātmakaḥ varṇātmakaśceti/
dhvanyātmako bheryādau/ varṇātmakaḥ saṃskṛtabhāṣādirūpaḥ/
dīpikā
śabdaṃ lakṣayati -
śrotreti/ śabdatve ativyāptivāraṇāya guṇapadam/
rūpādāvativyāptivāraṇāya śrotreti/ śabdaḥ trividhaḥ - saṃyogajaḥ
vibhāgajaḥ śabdajaśceti/ tatra ādyaḥ bherīdaṇḍasaṃyogajanyaḥ/ dvitīyo
vaṃśe pāṭyamāne daladvayavibhāgajanyaḥ caṭacaṭaśabdaḥ/
bheryādideśamārabhya śrotradeśaparyantaṃ dvitīyādiśabdāḥ śabdajāḥ/
prakāśikā
bherīdaṇḍasaṃyogajanya iti/ ādye asamavāyikāraṇaṃ
bheryākāśasaṃyogaḥ, nimittakāraṇaṃ bherīdaṇḍasaṃyogaḥ/ dvitīye
vaṃśadalākāśavibhāgo 'samavāyikāraṇam, daladvayavibhāgo
nimittakāraṇam/ tṛtīye tu pūrvaparvṛśabdaḥ asamavāyikāraṇam/
pavanādi nimittakāraṇamiti vivekaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
buddhinirūpaṇam
AnTs_34 sarvavyavahārahetur buddhir jñānam / sā dvividhā smṛtiranubhavaś ca / saṃskāramātrajanyaṃ jñānaṃ smṛtiḥ / tadbhinnaṃ jñānam anubhavaḥ //
sarvavyavahārahetuḥ
guṇaḥ jñānaṃ buddhiḥ/
buddhivibhāgaḥ
sā dvividhā -
smṛtiḥ anubhavaśceti/ saṃskāramātrajanyaṃ jñānaṃ smṛtiḥ/ tadbhinnaṃ
jñānaṃ anubhavaḥ/
AnTs_35[1] sa dvividho yathārtho 'yathārthaś ca /
saḥ dvividhaḥ - yathārthaḥ ayathārthaśceti
dīpikā
buddheḥ lakṣaṇamāha -
sarvavyavahāreti/ kālādau ativyāptivāraṇāya guṇa iti/ rūpādau
ativyāptivāraṇāya sarvavyavahāra iti/ 'jānāmi'

ityanuvyavasāyagamyaṃ jñānatvameva lakṣaṇaṃ iti bhāvaḥ/
buddhiṃ vibhajate -
seti/ smṛteḥ lakṣaṇamāha - saṃskāreti/ bhāvanākhyaḥ saṃskāraḥ/
saṃskāradhvaṃse ativyāptivāraṇāya jñānamiti/ anubhave
ativyāptivāraṇāya saṃskārajanyamiti/ pratyabhijñāyāṃ
ativyāptivāraṇāya mātrapadam/ anubhavaṃ lakṣayati/ tadbhinnamiti/
smṛtibhinnaṃ jñānaṃ anubhava ityarthaḥ/ anubhavaṃ vibhajate - sa dvividha
iti/
prakāśikā
jānāmītīti/ jñānatvamātraṃ lakṣaṇam/
'jānāmi' ityanuvyavasāyagamyatvaṃ tu jñānatvasya
pramāṇasiddhatvasūcanāya/ tathā hi - 'ghaṭaṃ jānāmi'
ityādyanugatānuvyavasāyasyānugatadharmamantarānupapannetvena tasya
svīkartavyatvena lāghavāt jātitvasiddhiḥ/ itthaṃ ca mūle
sarvavyavahārahetuḥ iti buddheḥ svarūpakathanamiti bhāvaḥ/
saṃskārasya
trividhatvādāha - bhāvanākhya iti/ pratyabhijñāyāṃ ativyāptīti/
'so 'yaṃ devadattaḥ' iti pratyabhijñāyāṃ
taddeśakālavṛttitvarūpatattāsaṃskārajanyatvasya sattvena
tatrātivyaptiriti bhāvaḥ/ mātrītīti/ yadyapi saṃskāramātrajanyatvaṃ
saṃskāretarājanyatve sati saṃskārajanyatvam/ tacca smṛtau asambhavi/
tatra saṃskāretarātmādijanyatvasya sattvāt/ tathāpi cakṣurādyajanyatve
sati saṃskārajanyatve tātparyamavaseyam/
bālapriyā
nanu
jñānatvajātimattvasyaiva jñānalakṣaṇtve mūle sarvavyavahārahetuḥ iti
gurulakṣaṇaṃ kutaḥ proktamityāśaṅkya mūlaṃ na lakṣaṇaparam, kiṃ tu
svarūpaparam/ ato nānupapattirityāha - itthaṃ ceti/ jñānatvasyaiva
jñānalakṣaṇatva ityarthaḥ/
taddeśakālavṛttitveti/
taddeśakālavṛttitvarūpā yā tattā tadviṣayakasaṃskārajanyatvasyetyarthaḥ/
tathāpi cakṣurādyajanyatvaṃ iti/ pratyabhijñā tu
saṃskārasahakṛtacakṣuradijanyeti cakṣurādyajanyatvābhāvāt na tatra
ativyāptiriti bhāvaḥ/
tarkasaṅgrahaḥ
yathārthānubhavalakṣaṇam
AnTs_35[2] tadvati tatprakārako 'nubhavo yathārthaḥ / yathā rajata idaṃ rajatam iti jñānam / sa eva pramety ucyate /
tadvati
tatprakārakānubhavo yathārthaḥ/ saiva prametyucyate/
dīpikā

Original text: Tarkasaṃgraha with autoentary (Dīpikā), Nīlakaṇṭha's Dīpikāprakāśikā and Bālapriyā · Data entry members of the Sansknet Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc