તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 141160

યથાર્થાનુભવસ્ય
લક્ષણમાહ - તદ્વતીતિ। નનુ ઽઘટે ઘટત્વમ્ઽ ઇતિ પ્રમાયાં અવ્યાપ્તિઃ।
ઘટત્વે ઘટાભાવાદિતિ ચેત્ - ન। યત્ર યત્સમ્બન્ધો ઽસ્તિ તત્ર
તત્સમ્બન્ધાનુભવઃ ઇત્યર્થાત્ ઘટત્વે ઘટસમ્બન્ધો ઽસ્તીતિ
નાવ્યાપ્તિઃ। સૈવેતિ। યથાર્થાનુભવ એવ શાસ્ત્રે પ્રમા ઇત્યુચ્યત
ઇત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
મૂલે તદ્વતિ
તત્પ્રકારકાનુભવ ઇતિ। સપ્તમ્યર્થો વિશેષ્યિત્વં
આશ્રયતાસમ્બન્ધેનાનુભવાન્વયી। તથા ચ તદ્વદ્વિશેષ્યક -
તત્પ્રકારકાનુભવત્વં યથાર્થાનુભવસ્ય લક્ષણમ્। તત્પદાર્થઃ પ્રકારઃ,
તદ્વત્તવં પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન ગ્રાહ્યમ્। તેન કાલિકસમ્બન્ધેન
શુક્ત્યાદૌ રજતત્વસત્ત્વે ઽપિ ઽઇદમ્ રજતમ્ઽ ઇતિ ભ્રમે
નાતિવ્યાપ્તિઃ। ન ચ તથાપિ રઙ્ગત્વેન રજતાવગાહિનિ, રજતત્વેન
ચ રઙ્ગાવગાહિનિ ઽહમે રઙ્ગરજતેઽ
ઇત્યાકારકસમૂહાલમ્બનભ્રમે ઽતિવ્યાપ્તિઃ। તત્ર
રઙ્ગવિશેષ્યકત્વ-રઙ્ગત્વપ્રકારકત્વયોઃ
રજતવિશેષ્યકત્વ-રજતત્વપ્રકારનકત્વયોશ્ચ સત્ત્વાદિતિ વાચ્યમ્।
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નતત્પ્રકારકત્વવિશિષ્ટાનુભવત્વરૂપાર્થવિ વક્ષણેન
અદોષાત્। તથા હિ - યયોઃ વિષયતયોઃ નિરૂપ્યનિરૂપકભાવઃ
તન્નિરૂપિતવિષયિતયોઃ અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ।
દર્શિતભ્રમેરઙ્ગત્વપ્રકારતાયાં રાઙ્ગવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વસ્ય,
રજતત્વપ્રકારતાયાં રજતવિશેષ્યતાનિરૂપિતત્વસ્ય ચ અભાવેન
રઙ્ગવિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નરઙ્ગત્વપ્રકારકત્વ -
રજતવિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નરજતત્વપ્રકારકત્વયોશ્ચ અસત્ત્વાત્
નાતિવ્યાપ્તિઃ। સ્મૃતિવ્યાવૃત્તયે અનુભવત્વનિવેશઃ। એતત્ફલં
અનુપદમેવ સ્ફટીભવિષ્યતિ।
નનુ ઽતદ્વતિઽ ઇત્યસ્ય
ઽઅધિકરણેઽ ઇત્યર્થકતયા ઽઘટે ઘટત્વમ્ઽ ઇતિ પ્રમાયામવ્યાપ્તિઃ।
આધેયતાયા વૃત્ત્યનિયામકતયા તેન સમ્બન્ધેન
ઘટરૂપપ્રકારાધિકરણાપ્રસિદ્ધેઃ ઇત્યાશયેન શઙ્કતે - નનુ ઘટે
ઘટત્વામિતિ ઇતિ।
ઽતદ્વતિઽ ઇત્યસ્ય
તત્સમ્બન્ધિનીત્યર્થઃ। એવં ચ ઘટત્વસ્યાપિ ઘટસમ્બન્ધિતયા
તાદૃશપ્રમાયાં આધેયતયા
ઘટસમ્બન્ધિઘટત્વવિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટપ્રકારકત્વસ્ય સત્ત્વાત્
નાવ્યાપ્તિરિતિ સમાધત્તે-યત્રેતિ। યથાર્થાનુભવ એવેતિ। એવકારેણ
યથાર્થસ્મૃતિવ્યવચ્છેદઃ। યથાર્થજ્ઞાનભાત્રસ્ય પ્રમાત્વે સ્મૃતિકરણસ્ય
પ્રમાણાન્તરતાપત્તેઃ ઇતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા

સપ્તમ્યર્થો
વિશેષ્યિત્વમિતિ। ઽતદ્વતિઽ ઇત્યત્ર તચ્છબ્દઃ પ્રકારીભૂતધર્મપરઃ।
સપ્તમ્યર્થો વિશેષ્યિત્વમ્। તત્ર પ્રકૃત્યર્થસ્ય તદ્વત્પદાર્થસ્ય
નિરૂપિતત્વસમ્બન્ધેન અન્વયઃ। વિશેષ્યિત્વસ્ય આશ્રયતાસમ્બન્ધેન
અનુભવે અન્વયઃ। તથા ચ તદ્વન્નિરૂપિતવિશેષ્યિત્વાશ્રયઃ
તન્નિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકઃ અનુભવઃ યથાર્થઃ।
તદ્વન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વે સતિ તન્નિષ્ઠપ્રકારતાપનિરૂપકત્વે
સતિ અનુભવત્વં યથાર્થાનુભવસ્ય લક્ષણમ્। ઽઅયં ઘટઽ ઇતિ પ્રમાયાં
ઘટત્વવદ્ઘટનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વં
ઘટત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વમ્ અનુભવત્વં ચ અસ્તીતિ
લક્ષણસમન્વયઃ। સ્મૃતૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય અનુભવત્વનિવેશઃ।
શુક્તિરજતભ્રમે રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાનિરૂપકત્વે સતિ અનુભવત્વસ્ય
સત્ત્વાત્
અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્
ઇતિ તદ્વારણાય તદ્વન્નિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વનિવેશઃ।
શુક્તિરજતભ્રમે તુ રજતત્વાભાવવચ્છુક્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાકત્વનિવેશઃ।
શુક્તિરજતભ્રમે તુ રજતત્વાભાવવચ્છક્તિનિષ્ઠાવિશેષ્યતાકત્વમેવાસ્તિ,
ન તુ રજતત્વવદ્રજતવિશેષ્યકત્વમિતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ અનુભવત્વમાત્રોક્તૌ શુક્તૌ ઽઇદં રજતમ્ઽ
ઇત્યયથાર્થાનુભવે અતિવ્યાપ્તિઃ। તત્પ્રકારકત્વદલાભાવે તત્પદેન
પ્રકાર એવ ગ્રાહ્ય ઇતિ નિયમાલાભેન તચ્છબ્દેન શુક્તિત્વે ગૃહીતે
શુક્તિત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાનુભવત્વયોઃ તત્ર સત્ત્વાત્। તદ્વારણાય
તત્પ્રકારકત્વપદમ્। તન્નિવેશે ચ એકત્ર ઉચ્ચરિતયોઃ તચ્છબ્દયોઃ
એકાર્થબોધકત્વમિતિ નિયમેન પ્રથમગૃહીતતત્પદાર્થસ્યૈવ
દ્વિતીયતત્પદેનાપિ ગ્રાહ્યતયા પ્રથમતત્પદગૃહીતશુક્તિત્વપ્રકારકત્વસ્ય
નિરુક્તાનુભવે અભાવાત્ ન અતિવ્યાપ્તિઃ ઇતિ કેચિત્। વસ્તુતસ્તુ
રજત એવ દ્રવ્યં ઇતિ જ્ઞાને 1રજતત્વપ્રમાત્વાપત્તિઃ, અતઃ
તત્પ્રકારકત્વનિવેશઃ સ્પષ્ટં ચેદં દિનકર્યાદૌ।
નનુ શુક્તે ઽપિ
કાલિકસમ્બન્ધેન રજતત્વવત્ત્વાત્
રજતત્વવચ્છુક્તિવિશષ્યકત્વરજત્વપ્રકારકત્વયોઃ ઽઇદં રજતમ્ઽ
ઇતિ ભ્રમે ઽપિ સત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિરિત્યત આહ - તદ્વત્ત્વં
પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન ગ્રાહ્યમિતિ। પ્રકૃતે સમવાયસમ્બન્ધઃ
પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ। તેન સમ્બન્ધેન રજતત્વવત્ રજતમેવ, ન
તુ શુક્તિઃ। રજતવિશેષ્યકત્વં ચ રજતભ્રમે નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
1.રજતત્વપ્રમાત્વાપત્તિરિતિ। રજતત્વવદ્વિશેષ્યકત્વાદિતિ
ભાવઃ।
ન ચ તથાપીત્યાદિ।
પુરતઃ અવસ્થિતયોઃ રજતરઙ્ગયોઃ ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટયોઃ સતોઃ

રજતે રઙ્ગત્વં રઙ્ગે રજતત્વં ચાવગાહમાનઃ ઽઇમે
રઙ્ગરજતેઽ ઇત્યાકારકઃ યઃ સમૂહાલમ્બનભ્રમઃ તત્રાતિવ્યાપ્તિઃ।
તસ્મિન્ ભ્રમે રઙ્ગં રજતં ચ ઉભયં વિશેષ્યમ્। રઙ્ગત્વં રજતત્વં
ચ ઉભયં પ્રકારઃ। તથા ચ રઙ્ગત્વવદ્રઙ્ગવિશેષ્યકત્વસ્ય
રજતત્વવદ્રજતવિશેષ્યકત્વસ્ય રઙ્ગત્વપ્રકારકત્વસ્ય
રજતત્વપ્રકારકત્વસ્ય ચ સત્ત્વાત્ ઇતિ શઙ્કિતુરાશયઃ।
નાનામુખ્યવિશેષ્યકં જ્ઞાનં સમૂહાલમ્બનમિત્યુચ્યતે।
સમાધત્તે -
તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નેત્યાદિના। તદ્વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નં યત્
તત્પ્રકારકત્વં તદાશ્રયાનુભવત્વં યથાર્થાનુભવત્વમ્।
વિશેષ્યતાપ્રકારતયોઃ નિરૂપ્યનિરૂપકભાવે સત્યેવ
વિશેષ્યિત્વપ્રકારિત્વયોઃ અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવો ભવતિ।
ઉક્તસમૂહાલમ્બનભ્રમે યદ્યપિ રઙ્ગત્વં રજતત્વં ઉભયં પ્રકારઃ, યથાપિ
રઙ્ગત્વં રજતાંશે પ્રકારઃ રજતત્વં રઙ્ગાંશે પ્રકાર ઇતિ
રઙ્ગત્વનિષ્ઠપ્રકારતા રજતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા ન તુ
રઙ્ગત્વવદ્રઙ્ગનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા। એવં રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા
રઙ્ગનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા ન તુ
રજતત્વવદ્રજતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા। તથા ચ
રઙ્ગત્વનિષ્ઠપ્રકારતારઙ્ગનિષ્ઠવિશેષ્યતયોઃ
નિરૂપ્યનિરૂપકાભાવાત્,
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતારજતનિષ્ઠવિશેષ્યતયોઃ તદભાવાચ્ચ
રઙ્ગત્વનિરૂપિતપ્રકારિત્વ - રઙ્ગનિરૂપિતવિશેષ્યિતયોઃ
રજતત્વનિરૂપિતપ્રકારિત્વરજતનિરૂપિતવિશેષ્યિત્વયોશ્ચ
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવાભાવાત્
રઙ્ગત્વપ્રકારકત્વાવચ્છિન્નરઙ્ગવિશેષ્યકત્વસ્ય
રજતત્વપ્રકારકત્વાવચ્છિન્નરજતવિશેષ્યકત્વસ્ય ચ ઉક્તસમૂહાલમ્બનભ્રમે
અભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। અનુપદમેવ સ્ફટીભવિષ્યતીતિ।
ઽયથાર્થાનુભવ એવ શાસ્ત્રે પ્રમા ઇત્યુચ્યતઽ ઇતિ
દીપિકાગ્રન્થવ્યાખ્યાનાવસર ઇત્યર્થઃ।
અધિકરણે
ઇત્યર્થકતયેતિ। તથા ચ પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન
પ્રકારાધિકરણવિશેષ્યકાનુભવઃ યથાર્થ ઇતિ
લભ્યતે। ઽઘટે
ઘટત્વમ્ઽ ઇતિ પ્રમાયાં ઘટત્વં વિશેષ્યમ્, તત્ર આધેયતાસમ્બન્ધેન
ઘટઃ પ્રકારઃ। પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ આધેયતા। આધેયત્વં
વૃત્ત્યનિયામકમ્ (આધેયત્વાનિયામકમ્)। અતઃ આધેયતાસમ્બન્ધેન
પ્રકારીભૂતઘટાધિકરણાપ્રસિદ્ધ્યા પ્રમાલક્ષણસ્ય
તાદૃશપ્રમાયામવ્યાપ્તિરિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ।
તદ્વતીત્યસ્ય
તત્સમ્બન્ધિનીત્યર્થ ઇતિ।

તત્પ્રતિયોગિકપ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાનુયોગિનીત્યર્થ ઇતિ
ભાવઃ। તથા ચ ઽતદ્વતિઽ ઇત્યસ્ય યદિ
તન્નિષ્ઠપ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણતાવાનિત્યર્થઃ
સ્યાત્, તદા આધેયતાયા વૃત્ત્યનિયામકતયા
ઘટનિષ્ઠાધેયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણત્વાપ્રસિદ્ધ્યા
અવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। સોર્ઽથસ્તુ પ્રકૃતે ન વિવક્ષિતઃ। આધેયતાસમ્બન્ધેન
ઘટસમ્બન્ધિ ઘટત્વં ભવતીતિ
1ઘટસમ્બન્ધિઘટત્વવિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નઘટપ્રકારકત્વસ્ય ઽઘટે
ઘટત્વમ્ઽ ઇતિ પ્રમાયાં સત્ત્વાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ સમાધાતુરાશયઃ।
યથાર્થજ્ઞાનમાત્રસ્ય
પ્રમાત્વ ઇતિ। યદિ અનુભવત્વમનિવેશ્ય યથાર્થજ્ઞાનત્વં પ્રમાત્વં
ઇત્યુચ્યતે તર્હિ સ્મૃતેરપિ યથાર્થજ્ઞાનત્વાત્ પ્રકાત્વં પ્રસજ્યેત। ન
ચેષ્ટાપત્તિઃ। પ્રત્યક્ષાદિપ્રમિતિવિલક્ષણસ્મૃતિરૂપપ્રમાકરણસ્ય
વિલક્ષણસ્ય પઞ્ચમપ્રમાણસ્ય આવશ્યકતયા પ્રમાણાનિ ચત્વારીતિ
સૂત્રકારોક્ત્યસાંગત્યાપત્તેરિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અયથાર્થાનુભવલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_35[3] તદભાવવતિ તત્પ્રકારકો ઽનુભવો ઽયથાર્થઃ । યથા શુક્તાવ્ ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ ॥
તદભાવવતિ તત્પ્રકારકાનુભવો ઽયથાર્થઃ।
સૈવ અપ્રમા ઇત્યુચ્યતે। (સ એવ ભ્રમ ઇત્યુચ્યતે)।
દીપિકા
અયથાર્થાનુભવં લક્ષયતિ - તદભાવવતીતિ।
નનુ ઽઇદં સંયોગીઽ તિ પ્રમાયામતિવ્યાપ્તિરિતિ ચેત્ - ન।
યદવચ્છેદેન યત્સમ્બન્ધાભાવઃ તદવચ્છેદેન તત્સમ્બન્ધજ્ઞાનસ્ય
વિવક્ષિતત્વાત્। સંયોગાભાવાવચ્છેદેન સંયોગજ્ઞાનસ્ય
1. ઘટસમ્બન્ધીતિ।
ઘટપ્રત્તિયોગિકાધેયતાસમ્બન્ધાનુયોગીત્યર્ઃથ।
પ્રકાશિકા
અતિવ્યાપ્તિરિતિ।
સંયોગાભાવવતિ સંયોગપ્રકારકત્વસ્ય સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
યદવચ્છેદેનેતિ। યદવચ્છેદેન
યત્સમ્બધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકયદભાવઃ તદવચ્છેદેન તત્સમ્બન્ધેન
તત્પ્રકારકાનુભવસ્ય વિવક્ષિતત્વાદિત્યર્થઃ।
સંયોગાભાવાવચ્છેદેનેતિ। સંયોગાભાવાવચ્છેદકાવચ્છેદેનેત્યર્થઃ।
સંયોગાવચ્છેદેનેતિ। સંયોગાવચ્છેદકાવચ્છેદેનેત્યર્થઃ।
સંયોગસમ્બન્ધસ્યેતિ। સમવાયસમ્બન્ધેન સંયોગસ્યેત્યર્થઃ।
અત્રેદમવધેયમ્ -
ઇદં અવ્યાપ્યવૃત્તિસંયોગાદિપ્રકારકભ્રમાનુરોધેન।
વ્યાપ્યવૃત્તિરજતત્વાદિપ્રકારકભ્રમલક્ષણં તુ -
તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવવાન્ યઃ

તદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્ન-તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
તત્પ્રકારકત્વવિશિષ્ટાનુભવત્વમ્। પ્રતિયોગિતાયાં પ્રકારતાવચ્છેદક
- સમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશાત્ ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ પ્રમાયાં
સમવાયાવચ્છિન્નવહ્ન્યભાવવત્પર્વતવિશેષ્યકત્વસ્ય સત્ત્વે ઽપિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ।
વિશેષ્યિત્વપ્રકારિત્વયોરવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવવિવક્ષણેન ઽઇમે
રઙ્ગરજતેઽ ઇત્યાકારકપ્રમાયાં
રઙ્ગત્વાદ્યભાવવદ્રજતાદિવિશેષ્યકત્વરઙ્ગત્વાદિપ્રકારકયોઃ
સત્ત્વે ઽપિ નાતિવ્યાપ્તિઃ ઇત્યલં અતિવિસ્તરેણ॥
બાલપ્રિયા
સંયોગાભાવવતીતિ। સંયોગસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વાત્
સંયોગવત્યપિ સંયોગાભાવસ્ય સત્ત્વાત્ ઽઇદં સંયોગિઽ ઇતિ
પ્રમાયાં સંયોગાભાવવતિ સંયોગપ્રકારકત્વસત્ત્વાત્ તદભાવવતિ
તત્પ્રકારકત્વરૂપભ્રમલક્ષણાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। યદવચ્છેદેનેત્યાદિ।
મૂલાવચ્છેદેન સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકપિસંયોગાભાવઃ વૃક્ષે
વર્તતે તદવચ્છેદેન ચેત્ કપિસંયોગાવગાહિ જ્ઞાનં ભવતિ તર્હિ
તજ્જ્ઞાનં ભ્રમઃ। અગ્રાવચ્છેદેન કપિસંયોગજ્ઞાનં તુ પ્રમૈવ,
તદવચ્છેદેન કપિસંયોગાભાવવિરહાત્। અગ્રાવચ્છેદેન
કપિસંયોગવતિ વૃક્ષે તદવચ્છેદેનૈવ
સમવાયાતિરિક્તસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકપિસંયોગાભાવસત્ત્વાત્ અગ્રે
વૃક્ષઃ કપિસંયોગીતિ પ્રમાયાઃ ભ્રમત્વાપત્તિઃ। તદ્વારણાય
યત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નેતિ। મૂલાવચ્છેદેન રમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
કપિસંયોગાભાવવતિ વૃક્ષે કાલિકસમ્બન્ધેન
કપિસંયોગપ્રકારકપ્રમાયામતિવ્યાપ્તિવારણાય તત્સમ્બન્ધેનેત્યુક્તમ્
નનુ ઽસંયોગાભાવાવચ્છેદેન સંયોગજ્ઞાનસ્યઽ ઇતિ
દીપિકોક્તિરયુક્તા; મૂલે વૃક્ષઃ કપિસંયોગીતિ ભ્રમાત્મકજ્ઞાનસ્ય
મૂલાવચ્છેદેન કપિસંયોગાવગાહિત્વે ઽપિ સંયોગાભાવાવચ્છેદેન
સંયોગાવગાહિત્વાભાવાત્। ન હિ સંયોગસ્ય
સંયોગાભાવો ઽવચ્છેદકઃ, 1તથા અપ્રતીતેઃ ઇત્યતો વ્યાચષ્ટે -
સંયોગાભાવાવચ્છેદકાવચ્છેદેનેત્યર્થ ઇતિ।
સંયોગાભાવસ્યાવચ્છેદકો યઃ મૂલાદિઃ તદવચ્છેદેનેત્યર્થઃ।
સંયોગાવચ્છેદકાવચ્છેદેનેતિ। સંયોગસ્ય અવચ્છેદકઃ યઃ અગ્રાદિઃ
તદવચ્છેદેનેત્યર્થઃ।
નનુ
અવ્યાપ્યવૃત્તિપદાર્થંપ્રકારકભ્રમસ્ય સાવચ્છિન્નવિષયકત્વે ઽપિ
વ્યાપ્યવૃત્તિરજતત્વાદિપ્રકારકભ્રમસ્ય તદભાવાત્
યદવચ્છેદેનેત્યાદિનિરુક્તભ્રમલક્ષણં સર્વભ્રમાનુયાયિ ન ભવતીત્યત
આહ - અત્રેદમવધેયમિતિ। તત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નેત્યાદિ। શુક્તૌ
ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટાયાં યઃ ઽઇદં રજતમ્ઽ ઇતિ ભ્રમઃ તત્ર સમન્વયઃ
ક્રિયતે। સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન

પ્રતિયોગિતકરજતત્વાભાવવાન્ પુરોવર્તિશુક્તિરૂપપદાર્થઃ।
તદ્વિશેષ્યકત્વે સતિ રજતત્વપ્રકારકત્વં ઉક્તભ્રમે ઽસ્તિ ઇતિ ।
પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વં યદિ પ્રતિયોગિતાયાં ન
નિવેશ્યતે તદા
યત્કિઞ્ચિત્સમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવવાન્ યઃ
તદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્ન-તત્પ્રકારકત્વવિશિષ્ટાનુભવત્વં ભ્રમસ્ય લક્ષણં
સ્યાત્। તથા સતિ ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ પ્રમાયામતિવ્યાપ્તિઃ।
તથા હિ - તત્પદેન વહ્નિરૂપઃ પ્રકારઃ ગૃહીતશ્ચેત્ તસ્ય સંયોગેન
પર્વતે સત્ત્વે ઽપિ સમવાયેન સત્તા નાસ્તિ। અતઃ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નવહ્ન્યભાવવાન્ યઃ
1. તથા અપ્રતીતેરિતિ।
સંયોગાવચ્છેદકતયા સંયોગાભાવસ્યાપ્રતીતેરિત્યર્થઃ।
પર્વતઃ તદ્વિશેષ્યકત્વે
સતિ વહ્નિપ્રકારકત્વં ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ પ્રમાયામસ્તીતિ।
પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશે તુ સંયોગસમ્બન્ધસ્યૈવ
પ્રકારતાવચ્છેદકતયા તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકવહ્ન્યભાવવાન્
વિશેષ્ય પર્વતો ન ભવતીતિ
પ્રકારતાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકતદભાવવદ્વિશેષ્યકત્વં
ઽપર્વતો વહ્નિમાન્ઽ ઇતિ પ્રમાયાં નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ।
વિશેષ્યિત્વપ્રકારિત્વયોરિતિ। તથા ચ
વિશેષ્યિત્વપ્રકારિત્વયો અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવાવિવક્ષણે
તદભાવવદ્વિશેષ્યકઃ તત્પ્રકારકાનુભવઃ ભ્રમ ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ
રઙ્ગે રઙ્ગત્વં રજતે રજતત્વં ચાવગાહમાનઃ યઃ ઽઇમે
રઙ્ગરજતેઽ ઇતિ પ્રમાત્મકાનુભવઃ તત્ર રઙ્ગં રજતં ચ
વિશેષ્યમ્, રઙ્ગત્વં રજતત્વં ચ પ્રકાર ઇતિ તત્પદેન
રઙ્ગત્વગ્રહણે તદભાવવત્ રજતં ઉક્તપ્રમાયાં વિશેષ્યં ભવતિ
રઙ્ગત્વં ચ પ્રકારો ભેવતીતિ રઙ્ગત્વાભાવવદ્રજતવિશેષ્યકત્વં
રઙ્ગત્વપ્રકારકત્વં ચાસ્તિ, એવં રજતત્વાભાવવદ્રઙ્ગવિશેષ્યકત્વં
રજતત્વપ્રકારકત્વં ચાસ્તીત્યતિવ્યાપ્તિ સ્યાત્। અતસ્તયોઃ
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકાભાવવિવક્ષા। તથા ચ તદભાવ વદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નં
યત્ તત્પ્રકારકત્વં તદ્વિશિષ્ટાનુભવઃ ભ્રમ ઇતિ લક્ષણં ભવતિ।
ઉક્તસમૂહાલમ્બનપ્રમાયાં
રઙ્ગત્વનિષ્ઠપ્રકારતરઙ્ગત્વવદ્રઙ્ગનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા, ન
તુ રઙ્ગત્વાભાવવદ્રજતનિષ્ઠવિશેષ્યતાનિરૂપિતા, રજતે
રઙ્ગત્વસ્યાપ્રકારત્વાત્। એવં ચ
રઙ્ગત્વનિષ્ઠપ્રકારતારજતનિષ્ઠવિશેષ્યતયોર્નિંરૂપ્ય
નિરૂપકભાવાભાવતરઙ્ગત્વપ્રકારકત્વરઙ્ગત્વાભાવવદ્રજતવિશેષ્યકત્વયોઃ
અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવો નાસ્તિ। યયોર્વિષયતયોઃ નિરૂપ્યનિરૂપકભાવઃ
તન્નિરૂપિતવિષયિતયોરેવ અવચ્છેદ્યાવચ્છેદકભાવ ઇતિ નિયમાત્।

એવં ચ રઙ્ગત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નરઙ્ગત્વપ્રકારકત્વસ્ય
રજતત્વાભાવવદ્વિશેષ્યકત્વાવચ્છિન્નરજતત્વપ્રકારકત્વસ્ય
ચોક્તસમૂહાલમ્બનપ્રમાયાં અભાવાન્નાતિવ્યાપિતરિતિ ભાવઃ।
પ્રકારતાવિશિષ્ટવિશેષ્યતાનિરૂપકત્વે સત્યનુભવત્વં ભ્રમસ્ય લક્ષણમ્।
વિશેષ્યતાયાં પ્રકારતાવૈશિષ્ટ્યં ચ
1સ્વાવચ્છેદકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકસ્વાશ્રયાભાવવન્નિષ્ઠત્વસ્વનિરૂપિતત્વોભયસમ્બન્ધેનેતિ
નિષ્કર્ષઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
યથાર્થાનુભવવિભાગઃ
અન્ત્સ્_36 યથાર્થાનુભવશ્ ચતુર્વિધઃ પ્રત્યક્ષાનુમિત્યુપમિતિશબ્દભેદાત્ । તત્કરણમ્ અપિ ચતુર્વિધં પ્રત્યક્ષાનુમાનોપમાનશબ્દભેદાત્ ॥
યથાર્થાનુભવઃ
ચતુર્વિધઃ - પ્રત્યક્ષ - અનુમિતિ - ઉપમિતિ - શબ્દભેદાત્। તત્કરણમપિ
ચતુર્વિધમ્ - પ્રત્યક્ષ - અનુમાન - ઉપમાન - શબ્દભેદાત્।
દીપિકા
યથાર્થાનુભવં
વિભજતે। યથાર્થેતિ। પ્રસઙ્ગાત્ પ્રમાકરણં વિભજતે -
તત્કરણમપીતિ। પ્રકાકરણમિત્યર્થઃ। પ્રમાયાઃ કરણં પ્રમાણમ્ ઇતિ
પ્રમાણસામાન્યલક્ષણમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રસઙ્ગાદિતિ।
સ્મૃતસ્ય ઉપેક્ષાનર્હત્વં પ્રસઙ્ગઃ તસ્માદિત્યર્થઃ।
સામાન્યતો ઽવગતસ્યૈવ વિશેષરૂપેણ પ્રતિપાદનં સંભવતીતિ
સામાન્યલક્ષણં સ્ફુટયતિ - પ્રમાયાઃ કરણં પ્રમાણમિતિ।
બાલપ્રિયા
સ્મૃતસ્યેતિ।
પ્રમાયાઃ લક્ષણે ઉક્તે તત્કરણં સ્મૃતં ભવતીતિ તસ્ય ઉપેક્ષા ન યુક્તેતિ
ભાવઃ।
1. સ્વાવચ્છેદકેતિ।
શુક્તાવિદં રજતમિતિ ભ્રમે એવં સમન્વયઃ - સ્વં રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતા
તદવચ્છેદકસમ્બન્ધઃ સમવાયસમ્બન્ધઃ તદવચ્છિન્નપ્રતિયોગિતાકઃ
સ્વાશ્રયસ્ય પ્રકારતાશ્રયસ્ય રજતત્વસ્ય અભાવઃ તદ્વચ્છુક્તિનિષ્ઠત્વં
વિશેષ્યતાયામ્; એવં સ્વં રજત્વનિષ્ઠપ્રકારતા તન્નિરૂપિતત્વં ચ
શુક્તિનિષ્ઠવિશેષ્યતાયામ્। તથા ચ ઉક્તોભયસમ્બન્ધેન
રજતત્વનિષ્ઠપ્રકારતાવિશિષ્ટા યા શુક્તિનિષ્ઠા વિશેષ્યતા
તન્નિરૂપકત્વે સતિ અનુભવત્વં ઇદં રજતમિતિ ભ્રમે ઽસ્તીતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કરણલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_37 અસાધારણમ્ કારણં કરણમ્ ।
(વ્યાપારવત્)
અસાધારણકારણં કરણમ્।

દીપિકા
કરણલક્ષણમાહ -
અસાધારણેતિ। સાધારણકારણે દિક્કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય
અસાધારણેતિ।
પ્રકાશિકા
અસાધારણેતીતિ।
દિક્કાલાદૃષ્ટાદેઃ કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રત્યેવ કારણત્વાત્
અનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નપ્રમાવૃત્તિકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વરૂપાસાધારણકારણત્વસ્ય
તત્ર અસત્ત્વાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ।
પ્રાચીનાસ્તુ-
ઽવ્યાપારવત્ત્વે સતિઽ ઇત્યપિ વક્તવ્યમ્। અતઃ ચક્ષુઃ-સંયોગાદૌ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। શ્રોત્રમનસ્સંયોગઃ શબ્દો વા વ્યાપારઃ સંભવત્યેવેતિ
ન શ્રોત્રેન્દ્રિયો કરણલક્ષણાવ્યાપ્તિઃ-ઇતિ વદન્તિ।
"યદ્વિલમ્બાત્ પ્રકૃતકાર્યાનુત્પાદઃ
તત્કારણત્વસ્યૈવાસાધારણકારણત્વાત્મકતયા કાલાદિષુ
તાદૃશકારણત્વાભાવાત્ ન અતિવ્યાપ્તિઃ।
વ્યાપારત્વેનાભિમતેન્દ્રિયસંયોગાદિકમેવ કરણમ્। એતચ્ચ
ઽલિઙ્ગપરામર્શ એવાનુમાનમ્ઽ ઇતિ મૂલે એવ સ્ફુટીભવિષ્યતિ। અત
એવ મણિકૃદ્ભિઃ ઉક્તમ્ - ઽતચ્ચ લિઙ્ગપરામર્શઃઽ ઇતિ ગ્રન્થેન"ઇતિ
તુ નવ્યાઃ। અધિકમ્ અસ્મદીયચિન્તામણિપ્રભાયાં અનુસન્ધેયમ્।
બાલપ્રિયા
દિક્કાલાદૃષ્ટાદેરિતિ। પ્રમાનિરૂપિતાસાધારણકારણત્વં
પ્રમાણસ્યલક્ષણમ્। પ્રમાનિષ્ઠા યા અનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્ના
કાર્યતા તન્નિરૂપિતકારણત્વમિતિ યાવત્। અનુભવત્વવ્યાપ્યધર્મઃ
પ્રમાત્વમ્, કાર્યતાયાં
અનુભવત્વવ્યાપ્યધર્માવચ્છિન્નત્વસ્યાનિવેશે કાર્યસામાન્યં પ્રતિ
દિક્કાલાદૃષ્ટાદેઃ કારણત્વાત્ પ્રમાં પ્રત્યપિ કારણત્વમસ્તીતિ
પ્રમાણલક્ષણસ્ય દિક્કાલાદાવતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્। તન્નિવેશે તુ
પ્રભાનિષ્ઠકાર્યત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણતાયાઃ દિક્કાલાદૌ
સત્ત્વે ઽપિ પ્રમાનિષ્ઠપ્રમાત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતકારણત્વં નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। ચક્ષુરાદેરિવ તત્સન્નિકર્ષાદેરપિ
પ્રત્યક્ષપ્રમાહેતુત્વાત્ પ્રમાણલક્ષણસ્ય વ્યાપારેષુ સન્નિકર્ષાદિષુ
અતિવ્યાપ્તિવારણાય વ્યાપારદ્વારકં કારણત્વં લક્ષણે
નિવેશનીયમ્। ન ચ
શ્રોત્રેન્દ્રિયો અવ્યાપ્તિઃ, શ્રોત્રસમવાયરૂપસંનિકર્ષસ્ય નિત્યત્વેન
તજ્જન્યત્વઘટિતવ્યાપારલક્ષણાભાવાત્ વ્યાપારદ્વારકકારણત્વરૂપસ્ય
પ્રમાણલક્ષણસ્ય શ્રોત્રેન્દ્રિયે ઽભાવાદિતિ વાચ્યમ્।
શ્રોત્રમનસ્સંયોગસ્ય
શબ્દસ્ય વા શ્રોત્રવ્યાપારત્વાત્ તદ્દ્વારકપ્રત્યક્ષકારણત્વસ્ય શ્રોત્રે ઽપિ
સત્ત્વાત્ - ઇતિ પ્રાચીનમતમ્।

નવીનમતમાહ -
યદ્વિલમ્બાદિત્યાદિના। ન વ્યાપારવત્કારણત્વમસાધારણકારણત્વમ્।
અતિ તુ યદ્વિલમ્બાત્ પ્રકૃતકાર્યાનુત્પાદઃ તત્ત્વમ્। કાલાદિષુ
એતાદૃશાસાધારણકારણત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિઃ। વ્યાપારત્વેન
પ્રાચીનાભિમતેષુ
સંનિકર્ષાદિષ્વેવ
ઈદૃશં કારણત્વમસ્તીતિ સન્નિકર્ષપરામર્શાદીનામેવ પ્રમાણત્વમિતિ
નવીનમતમ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કારણલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_38 કાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિ કારણમ્ ।
(અનન્યથાસિદ્ધત્વે સતિ) કાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિ કારણમ્।
દીપિકા
કારણલક્ષણમાહ - કાર્યેતિ। ઽપૂર્વવૃત્તિ
કારણંઽ ઇત્યુક્તે રાસભાદૌ અતિવ્યાપ્તિઃ સ્યાત્, અતઃ નિયતેતિ।
તાવન્માત્રે કૃતે કાર્યે અતિવ્યાપ્તિઃ, અતઃ પૂર્વવૃત્તિ ઇતિ।
પ્રકાશિકા
નિયતેતિ।
નિયતત્વં હિ વ્યાપકત્વમ્। તચ્ચ રાસભાદેઃ ન સંભવતીતિ તત્ર ન
ઘટકારણત્વાતિપ્રસક્તિરિતિ ભાવઃ। પૂર્વવૃત્તીતિ। સ્વવ્યાપકત્વસ્ય
સ્વસ્મિન્ સત્ત્વે ઽપિ સ્પૂર્વકાલવૃત્તિત્વસ્ય અસત્ત્વેન નાતિપ્રસઙ્ગ ઇતિ
ભાવઃ। કાર્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન કાર્યાધિકરણે
કાર્યાવ્યવહિતપ્રાક્ક્ષણાવચ્છેદેન
વિદ્યમાનાત્યન્તાભાવપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકતદ્ધર્મવત્ત્વં તેન રૂપેણ
કારણત્વમિતિ સમુદિતાર્ઽથો બોધ્યઃ।
બાલપ્રિયા
કાર્યનિયતત્વે
સતિ કાર્યપૂર્વવૃત્તિત્વં કારણસ્ય લક્ષણમ્। કાર્યનિયતત્વં ચ
કાર્યવ્યાપકત્વમ્। કાર્યપૂર્વવૃત્તિત્વમાત્રોક્તૌ
રાસભાદેરપિકદાચિત્ ઘટપૂર્વવર્તિત્વમસ્તીતિ ઘટકારણત્વાપત્તિઃ।
તદ્વારણાય કાર્યવ્યાપકત્વનિવેશઃ। કાર્યસ્યાપિ કાર્યવ્યાપકત્વાત્
તત્રતિવ્યાપ્તિવારણાય કાર્યપૂર્વવર્તિતત્વનિવેશઃ। તદાહ-નિયતત્વં
હીત્યાદીના। કાર્યવ્યાપકત્વશરીર એવ કાર્યપૂર્વવર્તિત્વમપિ નિવેશ્ય
પરિષ્કરોતિ - કાર્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેનેત્યાદિના।
કાર્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેન સંયોગેન કાર્યાધિકરણે ઘટાધિકરણે
પ્રદેશે ઘટપૂર્વક્ષણાવચ્છેદેન વર્તમાનો યો ઽભાવઃ ન
દણ્ડચક્રાદ્યભાવઃ, અપિ તુ રાસભાદ્યભાવઃ તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકં
રાસભત્વાદિ પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકં દણ્ડત્વાદિ, તદ્વત્ત્વં
તણ્ડાદિષ્વસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ। કાર્યતાવચ્છેદકસમ્બન્ધેનેત્યનુક્તૌ
કાલિકસમ્બન્ધેન ઘટાધિકારણં યત્ર ઘટો નોત્પદ્યતે સ પ્રદેશો ઽપિ

ભવતિ તદ્વૃત્તિર્યો ઽભાવઃ દણ્ડાદ્યભાવઃ,
તત્પ્રતિયોગિતાવચ્છેદકધર્મવત્ત્વમેવ દણ્ડાદાવસ્તિ ન
તદનવચ્છેકધર્મવત્ત્વમિત્યસમ્ભવઃ સ્યાત્।
તદ્વારણાય-કાર્ય-તાવચ્છેદકસમ્બન્ધેનેતિ।
કાર્યાધિકરણવૃત્ત્યભાવાપ્રતિયોગિત્વમાત્રોક્તૌસંયોગસમ્બન્ધેન
ઘટાધિકરણૈ વર્તતે યો ઽભાવઃ દણ્ડતન્તૂભયાભાવઃ
તત્પ્રતિયોગિત્વમેવ દણ્ડે અસ્તીતિ રીત્યા ઉભયાભાવમાદાય અસમ્ભવઃ
સ્યાત્। તદ્વારણાય પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકધર્મવત્ત્વનિવેશઃ।
યદ્ધર્મપુરસ્કારેણ કારણત્વં વિવક્ષિતં તસ્મિન્ ધર્મે
પ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વં વિવક્ષિતમ્। દણ્ડત્વચક્રત્વાદિના
દણ્ડચક્રાદીનાં કારણત્વં વિવક્ષિતમ્। દણ્ડત્વાદેસ્તુ
તાદૃશપ્રતિયોગિતાનવચ્છેદકત્વમસ્ત્ત્યેવ ઇતિ લક્ષણસમન્વયઃ। નાતઃ
પ્રમેયત્વમાદાય રાસભાદાવતિવ્યાપ્તિઃ।
દીપિકા
અન્યથાસિદ્ધિનિરૂપણમ્
નનુ તન્તુરૂપમપિ
પટં પ્રતિ કારણં સ્યાત્ ઇતિ ચેત્ - નફ ઽઅનન્યથાસિદ્ધત્વે સતિઽ
ઇતિ વિશેષણાત્। અનન્યથાસિદ્ધત્વમ્ અન્યથાસિદ્ધિરહિતત્વમ્।
અન્યથાસિદ્ધિઃ ત્રિવિધા - યેન સહૈવ યસ્ય યં પ્રતિ
પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતે તં પ્રતિ તેન તદન્યથાસિદ્ધમ્। યથા તન્તુના
તન્તુરૂપં તન્તુત્વં ચ પટં પ્રતિ। અન્યં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વે જ્ઞાત એવ
યસ્ય યં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતે તં પ્રતિ તદન્યથાસિદ્ધમ્। યથા
શબ્દં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વે જ્ઞાત એવ પટં પ્રતિ આકાશસ્ય।
અન્યત્ર
કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિન એવ કાર્યસમ્ભવે તત્સહભૂતં અન્યથાસિદ્ધમ્।
યથા પાકજસ્થલે ગન્ધં પ્રતિ રૂપપ્રાગભાવસ્ય। એવં ચ
અનન્યથાસિદ્ધનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં કારણત્વમ્।
પ્રકાશિકા
કારણં સ્યાદિતિ।
તસ્ય નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વાદિતિ ભાવઃ। નિબન્ધાન્તરેષુ અન્યથાસિદ્ધેઃ
પઞ્ચવિધત્વે ઽપિ મણિકારમતાભિપ્રાયેણાહ - ત્રિવિધેતિ। યેન
સહૈવેત્યાદિ। યેન તન્તુના સહૈવ યસ્ય તત્તુરૂપસ્ય તન્તુત્વસ્ય ચ યં
પટં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વમવગમ્યતે તં પટં પ્રતિ તન્તન્તુરૂપં
તન્તુત્વં ચ તેન તન્તુના અન્યથાસિદ્ધમિત્યર્થઃ। અત્ર સહિતત્વમ્
એકજ્ઞાનવિષયત્વં બોધ્યમ્। તન્તુરૂપસ્ય પટપૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાને
અનતિપ્રસક્તતન્તુરૂપત્વેનૈવ વિષયતા વાચ્યા। તથા ચ તન્તુરૂપં
અન્યથાસિદ્ધમિતિ। એવં એન્તુત્વસ્ય પૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાનમપિ
તન્તુવિષયકમેવેતિ તદપ્યન્યથાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ। અત્ર ઽયેનઽ ઇત્યસ્ય
ઽસ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલિનાઽ ઇતિ ઽયસ્યઽ ઇત્યસ્ય ચ
ઽસ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યસ્યઽ ઇતિ વિશેષણં બોધ્યમ્। તેન ન

અતથાભૂતેન તન્તુત્વેન તન્તોરન્યથાસિદ્ધિઃ, ન વા તન્તુસંયોગસ્ય
તન્તુના અન્યથાસિદ્ધિરિતિ સઙ્ક્ષેપઃ।"ઇતરાન્વયવ્યતિરેકપ્રયુક્તાન્વયવ્યતિરેકશાલિ યત્ યત્
અન્યથાસિદ્ધમ્"ઇતિ તુ પરે। શબ્દં પ્રતીતિ। આકાશત્વં
હિ શબ્દસમવાયિકારણત્વમ્। તથા ચ શબ્દકારણત્વમગૃહીત્વા
આકાશસ્ય આકાશત્વેન ઘટપૂર્વવૃત્તિત્વં ગ્રહીતુમ્ અશક્યં
ઇત્યાકાશો ઽન્યથાસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ। અન્યત્ર કૢપ્તેતિ।
અપાકજસ્થલે ગન્ધં પ્રતિ કૢપ્તનિયતપૂર્વવૃત્તિના ગન્ધપ્રાગભાવેનૈવ
પાકજસ્થલે ઽપિ તત્સમ્ભવે રૂપપ્રાગભાવો ઽન્યથાસિદ્ધ ઇત્યર્થઃ। અથ એવં
નિયતપદં વ્યર્થમ્, અનિયતરાસમભાદેઃ તૃતીયાન્યથાસિદ્ધત્વેન
સત્યન્તેનૈવ વારણસમ્ભવાત્ ઇતિ ચેત્ - ન। ઘટસામાન્યં પ્રતિ
અન્યથાસિદ્ધ્યસંભવાત્ અન્યત્ર ઘટાભિન્ને પટાદૌ કૢપ્તપૂર્વવર્તિનઃ
તન્ત્વાદિતઃ ઘટોત્પત્ત્યસમ્ભવાદિતિ।
નવીનાઃ
પુનરેવમાહુઃ - લઘુનિયતપૂર્વવર્તિન એવ કાર્યંસમ્ભવે તદ્ભિન્નં
અન્યથાસિદ્ધં ઇત્યેકવિધમેવ અન્યથામિદ્ધત્વમ્। લઘુત્વં ચ
શરીરકૃતમુપસ્થિતિકૃતં સંબન્ધકૃતમ્ ચ। તત્ર પ્રથમમ્ -
અનેકદ્રવ્યસમવેતત્વાપેક્ષયા મહત્ત્વે। દ્વિતીયમ્ - ગન્ધં પ્રતિ
રૂપપ્રાગભાવાપેક્ષયા ગન્ધપ્રાગભાવે, ગન્ધસ્ય પ્રતીયોગિન
ઉપસ્થિતત્વેન શીઘ્રં તદુપસ્થિતેઃ। તૃતીયમ્ -
દણ્ડત્વદણ્ડરૂપાદ્યપેક્ષયા દણ્ડાદૌ,
સ્વાશ્રયદણ્ડસંયોગાદિરૂપપરમ્પરયા ગુરુત્વાત્। એવં ચૈતાવતૈવ
નિર્વાહે અન્યથાસિદ્ધિત્રિવિધ પઞ્ચવિધા ચેતિ પ્રપઞ્ચો
વ્યુત્પત્તિવૈચિત્ર્યાય।
ન ચ અનિયતરાસભાદેઃ
તૃતીયાન્યથાસિદ્ધત્વેનૈવ વારણાત્ નિયતપદં વ્યર્થમિતિ વાચ્યમ્।
યતઃ અન્યથાસિદ્ધત્વસ્ય અનુગતસ્ય દુર્વચતયા યત્ર યત્ર પ્રામાણિકાનાં
અન્યથાસિદ્ધત્વવ્યવહારઃ તત્તદ્ભેદકૂટં નિવેશનીયમ્।
લઘુનિયતેત્યાદિકં તુ ભેદપ્રતિયોગિતત્તદ્વ્યક્તિપરિચાયકમ્।
ઇત્થં ચ અનિયતાનન્તરાસભાદીનાં એકેન નિયતત્વવિશેષણેનૈવ
વારણાત્ તત્તદ્ભેદકૂટનિવેશે ગૌરવમ્। નિયતાનાં
દણ્ડત્વાદીનાં તુ અનાયત્યા તત્તદ્ભેદદવત્ત્વે
નિવેશનીયમિત્યભિસન્ધિઃ।
બાલપ્રિયા
નિબન્ધાન્તરેષ્વિતિ-કુસુમાઞ્જલિવ્યાખ્યાને પ્રકાશે
વર્ધમાનોપાધ્યાયૈઃ પઞ્ચવિધા અન્યથાસિદ્ધયઃ પ્રદર્શિતાઃ, તદનુસાદેણ
મુક્તવલ્પાં ચ। મણિકારૈસ્તુ શક્તિવાદે ત્રિવિધા એવાન્યથાસિદ્ધયઃ
પ્રદર્શિતાઃ। તદનુસારેણ દીપિકાયામપિ।
સહિતત્વમેકજ્ઞાનવિષયત્વમિતિ। તથા ચ યસ્ય
પૂર્વવૃત્તિત્વમવગાહમાને જ્ઞાને નિયમેન તદાશ્રયસ્યાપિ ભાનં ભવતિ
તત્ અન્યથાસિદ્ધમિતિ ફલતિ। ઽતન્તુરૂપં પટપૂર્વવૃત્તિઽ ઇતિ જ્ઞાને

તન્તુરૂપાશ્રયસ્ય તન્તોરપિ વિષયત્વાત્ ઽતન્તુત્વં પટપૂર્વવૃત્તિઽ
ઇતિ જ્ઞાને વિશેષ્યતાવચ્છેદકતયા તન્તુત્વત્વસ્ય ભાનાત્
તન્તુત્વત્વસ્ય તન્ત્વિતરાવૃત્તિત્વે સતિ તન્તુવૃત્તિત્વરૂપત્વાત્
તન્તૂનામપિ ભાનાચ્ચ તન્તુરૂપં તન્તુત્વં ચ પટં
પ્રત્યન્યથાસિદ્ધમિત્યર્થઃ।
1તત્કાર્યનિરૂપિતનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વગ્રહનિરૂપિતસ્વનિષ્ઠવેશષ્યતાવચ્છેદકીભૂતસ્વાશ્રયકત્વં
પ્રથમાન્યથાસિદ્ધત્વમિતિ યાવત્।
નનુ ઽરૂપં
પટપૂર્વંવૃત્તિઽ ઇત્યાકારકં રૂપત્વેન
તન્તુરૂપાવગાહિજ્ઞાનમુપગમ્યતે તત્ર તન્તૂનામવિષયત્વાત્ તન્તુના
સહૈવ પૂર્વવૃત્તિત્વં નાવગમ્યત ઇતિ કથં તન્તુરૂપસ્ય
અન્યથાસિદ્ધત્વમિત્યાશઙ્ક્યાહતન્તુરૂપસ્યેતિ। રૂપત્વસ્ય
પટપૂર્વવૃત્તિત્વાતિપ્રસક્તતયા તદવચ્છેદેન પટપૂર્વવૃત્તિત્વગ્રહો ન
સમ્ભવતિ, અન્યૂનાનતિપ્રસક્તધર્મસ્યૈવાવચ્છેદકત્વાત્। અપિ તુ
અનતિપ્રસક્તતન્તુરૂપત્વાવચ્છિન્ને એવ પટપૂર્વવૃત્તિત્વં જ્ઞાયત ઇતિ
વક્તવ્યમ્। તસ્મિન્ જ્ઞાને તુ તન્તૂનામપિ
2વિશેષ્યતાવચ્છેદકતયા વિષયત્વમાવશ્યકમિતિ ભાવઃ।
તન્તુત્વસ્ય પૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાનમપિ તન્તુવિષયકમેવેતિ। ઽતન્તુત્વં
પટપૂર્વવૃત્તિઽ ઇતિ જ્ઞાને તન્તુત્વસ્ય વિશેષ્યત્વાત્ જાતેઃ યત્ર
વિશેષ્યતયા ભાનં તત્ર કિઞ્ચિદ્રૂપેણૈવ ભાનમિતિ નિયમાત્
તન્તુત્વત્વેન તન્તુત્વભાનં વક્તવ્યમ્। તન્તુત્વત્વં ચ
તન્ત્વિતરાવૃત્તિત્વે સતિ સકલતન્તુવૃત્તિત્વરૂપમિતિ
1.
તત્કાર્યનિરૂપિતેત્યાદિ। તત્કાર્યં પટઃ તન્નિરૂપિતં યત્
નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વં તદ્વિષયકગ્રહઃ ઽતન્તુરૂપં તન્તુત્વં વા
પટનિયતપૂર્વવૃત્તિઽ ઇત્યાકારકો ગ્રહઃ તન્નિરૂપિતા યા સ્વનિષ્ઠા
વિશેષ્યતા તન્તુરૂપનિષ્ઠા તન્તુત્વનિષ્ઠા વા વિશેષ્યતા
તદવચ્છેદકીભૂતઃ યઃ સ્વાશ્રયઃ તન્તુરૂપસ્ય તન્તુત્વસ્ય વા આશ્રયઃ
તન્તુઃ તત્કત્વં તન્તુરૂપે તનતુત્વે ચાસ્તીતિ સમન્વયઃ।
2.
વિશેષ્યતાવચ્છેદકતયેતિ। તન્તુરૂપમિત્યસ્ય સમવાયસમ્બન્ધેન
તન્તુવિશષ્ટ રૂપમિત્યર્થઃ। તથા ચ ઽતન્તુરૂપં પટપૂર્વવૃત્તિઽ ઇતિ
જ્ઞાને વિશેષ્યે રૂપે તન્તૂનામપિ વિશેષણત્વાત્
વિશેષ્યતાવચ્છેદકત્વમાવશ્યકમિતિ ભાવઃ।
તન્તુત્વત્વઘટકતયા
તન્તૂનામર્પિં ભાનમવર્જનીયમ્। એવં ચ
તન્તુત્વવિશેષ્યકપૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાનસ્ય
તન્તુવિષયકત્વનૈયત્યમિત્યાશયઃ। યદ્વા યદ્વિષયકત્વવ્યાપ્યં
પૂર્વવૃત્તિત્વપ્રકારકજ્ઞાનીયં યદ્વિશેષ્યકત્વં તત્ અન્યથાસિદ્ધમિતિ
યાવત્।

નનુ પ્રથમયત્પદેન
તન્તુમુપાદાય તદ્વિષયકત્વવ્યાપ્યત્વં ઽતન્તુત્વં પટપૂર્વવૃત્તિઽ
ઇતિ જ્ઞાનીયતન્તુત્વવિશેષ્યકત્વે ઽસ્તીતિ તન્તુત્વસ્યાન્યથા
સિદ્ધત્વોપપાદને, પ્રથમયત્પદેન તન્તુત્વમુપાદાય
તદ્વિષયકત્વવ્યાપ્યત્વં ઽતન્તુઃ પટપૂર્વવર્તીઽ ઇતિ
જ્ઞાનીયતન્તુવિશેષ્યકત્વે ઽસ્તીતિ તન્તુત્વેન
તન્તોરપ્યન્યથાસિદ્ધત્વં સ્યાત્। એવં ઽતન્તુસંયોગઃ પટપૂર્વવર્તીઽ
ઇતિ જ્ઞાનીયતન્તુસંયોગવિશેષ્યકત્વે
તન્તુવિષયકત્વવ્યાપ્યત્વમસ્તીતિ તન્તુના તન્તુસંયોગસ્ય
અન્યથાસિદ્ધત્વં સ્યાત્ ઇતિ, અત આહ - અત્ર યેનેત્યસ્યેત્યાદિના। તથા
ચ સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલિ યદ્વિષયકત્વવ્યાપ્યં
પૂર્વવૃત્તિત્વજ્ઞાનીય - સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યયદ્વિશેષ્યકત્વં તેન
તદન્યથાસિદ્ધમિતિ ફલતિ। તન્તુત્વસ્ય સ્વાતન્ત્ર્યેણ પટં પ્રતિ
અન્વયવ્યતિરેકૌ ન સ્તઃ। કિં તુ તન્તોરન્વયવ્યતિરેકાવનુસૃત્યૈવ।
અતઃ પ્રથમયત્પદેન તન્તુત્વસ્ય ગ્રહણાસમ્ભવાત્ ન તન્તુત્વેન
તન્તોરન્યથાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ। તન્તુત્વસ્ય ગ્રહણાસમ્ભવાત્ ન
તન્તુત્વેન તન્તોરન્યથાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ। તન્તુવત્ તન્તુસંયોગસ્ય
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકા સ્તઃ, અસમવયિકારણત્વાત્। અતઃ પ્રથમયત્પદેન
તન્તું ગૃહીત્વા તદ્વિષયકત્વવ્યાપ્યત્વસ્ય ઽતન્તુસંયોગઃ
પટપૂર્વવૃત્તિઽ ઇતિ જ્ઞાનીય તન્તુસંયોગવિશેષ્યકત્વે સત્ત્વે ઽપિ
તન્તુસંયોગે સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યત્વાભાવાત્ ન
દ્વિતીયયત્પદેન તસ્ય ગ્રહણં શક્યમિતિ ન તસ્યાન્યથાસિદ્ધિરિતિ ભાવઃ।
તથા ચ પ્રથમયત્પદાર્થે સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશાલીતિ વિશેષણસ્ય
પ્રયોજનમાહ - તેન ન અતથાભૂતેનેતિ।
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યેનેત્યર્થઃ। દ્વિતીયયત્પદાર્થે
સ્વતન્ત્રાન્વયવ્યતિરેકશૂન્યત્વનિવેશફલમાહ ન વેતિ।
લાઘવાદાહૈતરન્વયવ્યતિરેકપ્રયુક્તેતિ। આકાશત્વં હીત્યાદિ।
આકાશસ્ય ઘટનિયતપૂર્વવૃત્તિત્વે ઽપિ ઘટકારણત્વં નાઙ્ગીક્રિયતે,
અન્યથાસિદ્ધત્વાત્। તસ્ય તુ અન્યં પ્રતીત્યાદિ દ્વિતીયાન્યથાસિદ્ધત્વમ્।
ઘટં પ્રતિ આકાશસ્ય પૂર્વવૃત્તિત્વં આકાશત્વેન ગ્રાહ્યમ્। આકાશત્વં ચ
શબ્દસમવાયિકારણત્વમ્। તથા ચ શબ્દં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વં
ગૃહીત્વૈવ આકાશસ્ય ઘટં પ્રતિ પૂર્વવૃત્તિત્વં ગ્રાહ્યમિતિ આકાશં
અન્યથાસિદ્ધમિતિ ભાવઃ। અપાકજસ્થલ ઇત્યાદિ। યત્ર ઘટાદૌ
વિજાતીયતેજસ્સંયોગરૂપપાકવશાત્
પૂર્વરૂપરસગન્ધસ્પર્શનાશપૂર્વકં રૂપાન્તરરસાન્તરાદીનામુત્પત્તિઃ
તત્ર રૂપાન્તરાદ્યુત્પત્તેઃ પ્રાક્ ચતુર્ણામપિ રૂપરસાદિપ્રાગભાવાનાં
નિયમેન સત્ત્વાત્ પાકજગન્ધં પ્રતિ ગન્ધપ્રાગભાવવત્
રૂપપ્રાગભાવો ઽપિ કારણં ભવતુ ઇતિ શઙ્કા ગન્ધં પ્રતિ
રૂપપ્રાગભાવસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વાત્ વારણીયા। તસ્ય ઽ અન્યત્ર કૢપ્તેઽ
ત્યાદિનોક્તં તૃતીયાન્યથાસિદ્ધત્વં ભવતિ। અન્યત્ર - પાકજાદન્યસ્મિન્

ઉપાકજે ગન્ધે નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વેન કૢપ્તાત્ ગન્ધપ્રાગભાવાદેવ
પાકજગન્ધસ્યાપિ સમ્ભવેન તદ્ભિન્નઃ રૂપપ્રાગભાવઃ અન્યથાસિદ્ધ ઇતિ
ભાવઃ1। અથૈવમિતિ। ઽઅન્યત્ર કૢપ્તેઽ ત્યાદિરૂપેણ
તૃતીયાન્યથાસિદ્ધવર્ણન ઇત્યર્થઃ। નિયતપદં વ્યર્થમિતિ।
ઽકાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિઽ ઇતિ કારણલક્ષણે કાર્યપૂર્વવૃત્તિ
ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ યદ્ઘટોત્પત્તેઃ પૂર્વં યદૃચ્છયા રાસભો ઽપિ
વર્તતે, તત્ર રાસભસ્યાપિ તદ્ઘટપૂર્વવૃત્તિત્વાત્
ઘટકારણત્વાપત્તિરિતિ તદ્વારણાય નિયતપદમુપાત્તમ્। તદુપાદાને
ચ
ઘટવ્યાપકત્વં રાસભે
નાસ્તીતિ નાતિવ્યાપ્તિઃ। પરં તુ તદ્ઘટાદન્યસ્મિન્ ઘટાન્તરે
કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિભિઃ દણ્ડચક્રાદિભિરેવ તદઘટસ્યાપિ સમ્ભવે
તદ્ભિન્નરાસભસ્યાન્યથાસિદ્ધત્વાત્ અનન્યથાસિદ્ધત્વદલેનૈવ
રાસભવાવણસમ્ભવાત્ નિયતપદં વ્યર્થમિતિ શઙ્કિતુરાશયઃ।
સત્યન્તેનૈવેતિ। અનન્યથાસિદ્ધત્વે સતીત્યનેનૈવેત્યર્થઃ। સમાધત્તે -
ઘટસામાન્યં પ્રતીતિ। તદ્ઘટત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ રાસભસ્ય
પૂર્વોક્તરીત્યા અન્યથાસિદ્ધત્વે ઽપિ
1. એતત્
પીલુપાકવાદિનાં મતમનુસૃત્ય। તન્મતે પરમાણુગન્ધસ્યૈવ
પાકજન્યત્વાત્ દ્વ્યણુકાદ્યવયવિગન્ધસ્ય
અવયવગતગન્ધજન્યત્વાઙ્ગીકારેણ અપાકજગન્ધપદેન
દ્વ્યણુકાદિગન્ધસ્ય ગ્રહીતું શક્યત્વાત્। પિઠરપાકવાદિનાં મતે તુ
અવયવિગન્ધસ્યાપિ પાકજન્યત્વાત્ અપાકજઃ પાર્થિવગન્ધઃ અપ્રસિદ્ધઃ। જલે
તુ ગન્ધસ્યૈવાભાવાત્ અપાકજગન્ધપદેન
જલીયગન્ધસ્યોપાદાનાસંભવાત્। તન્મતાનુસાદેણ પાકજરૂપં પ્રતિ
ગન્ધપ્રાગભાવસ્ય રસપ્રાગભાવસ્ય
વા કારણત્વં ભવતુ
ઇતિ શઙ્કા, અન્યથાસિદ્ધત્વેન સમાધાનં ચ વક્તવ્યમ્।
ઘટત્વાવચ્છિન્નં
પ્રત્યન્યથાસિદ્ધત્વં ન સમ્ભવતિ। તદા હિ ઽઅન્યત્રઽ ઇત્યસ્ય
ઘટત્વાવચ્છિન્નાત્ અન્યસ્મિન્ ઇત્યર્થઃ। તથા ચ ઘટસામાન્યભિન્ને
પટાદૌ કૢપ્તનિયતપૂર્વવર્તિભિઃ તન્તવાદિભિઃ ઘટસ્યાસંભવાત્
અન્યથાસિદ્ધલક્ષણં રાસભે નાસ્તીતિ અનન્યથાસિદ્ધે
તત્રાતિવ્યાપ્તિવારણાય નિયતપદમાવશ્યકમિતિ ભાવઃ।
ત્રયાણામન્યથાસિદ્ધાનાં
સંગ્રાહકમેકં લક્ષણં વદતાં નવીનાનાં મતમાહ - નવીનાઃ
પુનરિતિ। લઘુ યત્ કાર્યનિયતપૂર્વવૃત્તિ તત એવ કાર્યકમ્ભવે
તદ્ભિન્નં અન્યથાસિદ્ધમ્। લઘુત્વં શરીરતઃ ઉપસ્થિત્યા સમ્બન્ધેનેતિ
ત્રિવિધમ્। પ્રત્યક્ષં પ્રતિ અનેકદ્રવ્યસમવેતત્વં કારણં વા મહત્ત્વં
કારણં વેતિ સન્દેહે અનેકદ્રવ્યસમવેતત્વાપેક્ષયા શરીરતો લાઘવં

મહત્ત્વે અસ્તીતિ લઘુનિયતપૂર્વવૃત્તિના મહત્ત્વેનૈવ પ્રત્યક્ષસમ્ભવે
તદ્ભિન્નં અનેકસમવેતત્વં અન્યથાસિદ્ધમ્। અતો ન તત્પ્રત્યક્ષકારણમ્।
ગન્ધં પ્રતિ
ગન્ધપ્રાગભાવઃ કારણં વા રૂપપ્રાગભાવો વા ઇતિ સન્દેહે
ગન્ધરૂપપ્રતિયોગિન્યુપસ્થિતે ઝટિતિ ગન્ધપ્રાગભાવ એવોપસ્થિતો
ભવતિ ન રૂપપ્રાગભાવ ઇતિ શીઘ્રોપસ્થિતિરૂપલાઘવેન ગન્ધપ્રાગભાવ
એવ કારણં રૂપપ્રાગભાવસ્તુ અન્યથાસિદ્ધઃ। એવં ઘટં પ્રતિ દણ્ડઃ કારણં
વા દણ્ડત્વદણ્ડરૂપાદિકં કારણં વા ઇતિ સન્દેહે
ઉભયોર્નિયતપૂર્વવૃત્તિત્વે ઽપિ દણ્ડસ્ય સંયોગસંબન્ધેન કારણત્વમ્।
દણ્ડત્વદણ્ડરૂપાદીનાં તુ સ્વાશ્રયદણ્ડસંયોગરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધેન
કારણત્વમિતિ સમ્બન્ધલાઘવં દણ્ડ એવાસ્તીતિ તત એવ ઘટસમ્બભવે
તદ્ભિન્નં દણ્ડત્વદણ્ડરૂપાદિકં અન્યથાસિદ્ધમિત્યર્થઃ।
વ્યુત્પત્તિવૈચિત્ર્યાયેતિ। બુદ્ધિવૈશદ્યાયેત્યર્થઃ।
અનુગતસ્ય
દુર્વચતયેતિ। લઘુત્વસ્ય શરીરકૃતસમ્બન્ધકૃતાદિભેદેન
નાનારૂપતયા અન્યથાસિદ્ધત્વં એકમનુગતં ન શક્યતે વક્તુમ્। એવં
લઘુત્વવિરોધિગુરુત્વસ્યાપિ ભિન્નતયા તદ્ભિન્નમિત્યસ્ય
ગુરુભૂતમિત્યર્થકતયા ગુરુત્વમેવ અન્યથાસિદ્ધત્વમિતિ પર્યવસાનાત્।
તસ્માત્ યત્ર યત્ર પ્રામાણિકાનાં અન્યથાસિદ્ધત્વવ્યવહારઃ
તાવત્પ્રતિયોગિકભેદકૂટકવત્ત્વં કારણલક્ષણે નિવેશનીયમ્। તત્ર
કાર્યાવ્યાપકાઃ યે અનન્તાઃ રાસભાદયઃ તેષાં
વ્યાપકત્વાર્થકનિયતપદેનૈવ વારણસમ્ભવાત્ તાવદ્ભેદાનાં
નિવેશઃ અનાવશ્યકઃ। કાર્યવ્યાપકાનાં દણ્ડત્વાદીનાં તુ ભેદઃ
કારણલક્ષણે નિવેશનીય ઇતિ નિયતપદં અનન્યથાસિદ્ધત્વં ચ
કારણલક્ષણે નિવેશિતવતો ગ્રન્થકારસ્યાશય ઇતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
અન્ત્સ્_39 કાર્યં પ્રાગભાવપ્રતિયોગિ ।
કાર્યંપ્રાગભાવપ્રતિયોગિ।
દીપિકા
કાર્યલક્ષણમાહ -
કાર્યમિતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
કારણવિભાગઃ
અન્ત્સ્_40 કારણં ત્રિવિધં સમવાય્યસમવાયિનિમિત્તભેદાત્ । યત્ સમવેતં કાર્યમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ સમવાયિકારણમ્ । યથા તન્તવઃ પટસ્ય પટશ્ ચ ખગતરૂપાદેઃ । કાર્યેણ કારણેન વા સહૈકસ્મિન્ન્ અર્થે સમવેતત્વે સતિ યત્ કારણં તદ્ અસમવાયિકારણમ્ । યથા તન્તુસંયોગઃ પટસ્ય તન્તુરૂપં પટરૂપસ્ય । તદુભયભિન્નં કારણં નિમિત્તકારણમ્ । યથા તુરીવેમાદિકં પટસ્ય ।
કારણં ત્રિવિધમ્ -
સમવાયિ-અસમવાયિ-નિમિત્તભેદાત્। યત્સમવેતં કાર્યમુત્પદ્યતે
તત્સમવાયિકારણમ્। યથા
તન્તવઃ પટસ્ય, પટશ્ચ
સ્વગતરૂપાદેઃ। કાર્યેણ કારણેન વા સહ એકસ્મિન્ અર્થે સમવેતં
સત્કારણં અસમવાયિકારણમ્। યથા તન્તુસંયોગઃ પટસ્ય, તન્તુરૂપં

પટગતરૂપસ્ય ચ। તદુભયભિન્નં કારણં નિમિત્તકારણમ્। યથા
તુરીવેમાદિકં પટસ્ય।
અન્ત્સ્_41 તદ્ એતત્ત્રિવિધકારણમધ્યે યદ્ અસાધારણં કારણં તદ્ એવ કરણમ્ ॥
તદેતત્ત્રિવિધકારણમધ્યે યદસાધારણં કારણં તદેવ કારણમ્।
દીપિકા
કારણં વિભજતે -
કારણમિતિ। સમવાયિકારણસ્ય લક્ષણમાહ - યત્સમવેતમિતિ। યસ્મિન્
સમવેતમિત્યર્થઃ। અસમવાયિકારણં લક્ષયતિકાર્યેણેતિ। ઽકાર્યેણઽ
ઇત્યેતદુદાહરતિ - તન્તુસંયોગ ઇતિ। કાર્યેણ પટેન સહ
એકસ્મિન્ તન્તૌ સમવેતત્વાત્ તન્તુસંયોગઃ
પટસ્યાસમવાયિકારણમિત્યર્થઃ। ઽકારણેનઽ ઇત્યેતત્ ઉદાહરતિ -
તન્તુરૂપમિતિ। કારણેન પટેન સહ એકસ્મિન્ તન્તૌ સમવેતત્વાત્
તન્તુરૂપં પટરૂપસ્યાસમવાયિકારણમિત્યર્થઃ। નિમિત્તકારણં લક્ષયતિ
- તદુભયેતિ। સમવાય્યસમવાયિભિન્નકારણં નિમિત્તકારણમિત્યર્થઃ।
કારણલક્ષણમુપસંહરતિ - તદેતદિતિ।
પ્રાકાશિકા
યસ્મિન્
સમવેતમિત્યર્થ ઇતિ। યદ્ધર્માવચ્છિન્નં યદ્ધર્માવચ્છિન્ને
સમવાયેનોત્પદ્યતે, તદ્ધર્માવચ્છિન્નં પ્રતિ તદ્ધર્માવચ્છિન્નં
સમવાયિકારણમિતિ પરમાર્થઃ। કારણેન પટેનેતિ।
સ્વકાર્ય-સમવાયિકારણેન પટેન ઇત્યર્થઃ। સ્વં તન્તુરૂપમ્।
પટાદિકં પ્રતિ તુરીતન્તુસંયોગાદીનાં અસમવાયિકારણત્વવારણાય
તત્તદસમવાયિકારણલક્ષણે તત્તદ્ભિન્નત્વં દેયમિતિ દિક્।
બાલપ્રિયા
યદ્ધર્માવચ્છિન્નમિતિ। સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નઘટત્વાવચ્છિન્ન -
કાર્યતાનિરૂપિત-તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વં
ઘટસમવાયિકારણસ્ય લક્ષણમ્। સમવાયેન કાર્યસામાન્યં પ્રતિ
તાદાત્મ્યેન દ્રવ્યં કારણમિતિ સામાન્યકાર્યકારણભાવો ઽપ્રામાણિક
ઇત્યભિપ્રેત્યૈવમુક્તમ્। તાદૃશકાર્યઙ્કારણભાવસ્ય પ્રામાણિકત્વે તુ
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિત-તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન-કારણત્વમમિતિ
સામાન્યલક્ષણમપિ ભવિતુમર્હતિ। કાર્યતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે વિષયતાસમ્બન્ધેન ઘટપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન ઘટસ્યનિમિત્તકારણતયા
વિષયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન-
ઘટપ્રત્યક્ષનિષ્ઠકાર્યન્તાનિરૂપિત-તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન-કારણતાવતિ
ઘટે અતિવ્યાપ્તિઃ અતઃ તન્નિવેશઃ। કારણતાયાં
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિંન્નત્વાનિવેશે સમવાયસમ્બન્ધેન ઘટં પ્રતિ
કપાલસંયોગસ્ય સમવાયસમ્બન્ધેન કારણતયા
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન-ઘટનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતાવતિ
ઘટાસમવાયિકારણે કપાલદ્વયસંયોગે અતિવ્યાપ્તિઃ। તદ્વારણાય

તન્નિવેશઃ। એવં સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
કાર્યતાનિરૂપિત-સમવાય-સ્વસમવાયિસમવેતત્વાન્યતરસમ્બન્ધવચ્છિન્નકારણત્વં
અસમવાયિકારણત્વમ્। તત્ર કાર્યતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે વિષયતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
ઘટપ્રત્યક્ષનિષ્ઠકાર્યતાનિરૂપિતાસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
નિમિત્તકારણતાવતિ ઘટરૂપે અતિવ્યાપ્તિઃ। કારણતાયાં
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વાનિવેશે
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતાવતિ સમવાયિકારણે ઽતિવ્યાપ્તિઃ।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વમાત્રસ્ય કારણતાયાં નિવેશે પટરૂપં
પ્રત્યસમવાયિકારણે તન્તુરૂપે ઽવ્યાપ્તિઃ। સમવાયેન પટરૂપં પ્રતિ
તન્તુરૂપસ્ય સમવાયેન અકારણત્વાત્। અતઃ
સ્વસમવાયિસમવેતત્વસમ્બન્ધાવચ્છિન્નત્વનિવેશઃ। તાવન્માત્રનિવેશે
પટં પ્રતિ અસમવાયિકારણે તન્તુસંયોગે ઽવ્યાપ્તિઃ। અતઃ
અન્યતરસમ્બન્ધનિવેશઃ। અધિકમન્યત્ર।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પ્રત્યક્ષલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_42 તત્ર પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકરણં પ્રત્યક્ષમ્ । ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ ।તદ્ દ્વિવિધં નિર્વિકલ્પકં સવિકલ્પકં ચેતિ । તત્ર નિર્વિકલ્પકં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકં યથેદં કિંચિત્ । સપરકારકં જ્ઞાનં સવિકલ્પકં યથા ડિત્થોઽયમ્ બ્રહ્મણોઽયં શ્યામોઽયમ્ ઇતિ ॥
તત્ર
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનકરણં પ્રત્યક્ષમ્। ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષજન્યં જ્ઞાનં
પ્રત્યક્ષમ્।
તદ્વિભાગ
તદ્દ્વિવિધમ્ -
નિર્વકલ્પકં સવિકલ્પકં ચેતિ। નિષ્પ્રકારકં જ્ઞાનં નિર્વિકલ્પકમ્।
સપ્રકારકં જ્ઞાનં સવિકલ્પકમ્। યથા ઽડિત્થઃ અયમ્ઽ, ઽબ્રાહ્મણઃ અયમ્ઽ,
ઽશ્યામઃ અયમ્ઽ, ઽપાચકઃ અયમ્ઽ ઇતિ।
દીપિકા
પ્રત્યક્ષપ્રમાણલક્ષણમાહ - તત્રેતિ। પ્રમાણચતુષ્ટયમધ્ય
ઇત્યર્થઃઃ। પ્રત્યક્ષજ્ઞાનસ્ય લક્ષણમાહ - ઇન્દ્રિયેતિ। ઇન્દ્રિયં
ચક્ષુરાદિકમ્, અર્થઃ ઘટાદિઃ, તયોસ્સંનિકર્ષઃ સંયોગાદિઃ, તજ્જન્યં
જ્ઞાનમિત્યર્થઃ।
તદ્વિભજતે -
તદ્દ્વિવિધમિતિ। નિર્વિકલ્પકસ્ય લક્ષણમાહ - નિષ્પ્રકારકમિતિ।
વિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધાનવગાહિ જ્ઞાનમિત્યર્થઃ। નનુ નિર્વિકલ્પકે કિં
પ્રમાણમિતિ ચેત્ - ન। ઽગૌઃઽ ઇતિ વિશિષ્ટજ્ઞાનં
વિશેષણજ્ઞાનજન્યં, વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાત્ દણ્ડીતિ જ્ઞાનવત્
ઇત્યનુમાનસ્ય પ્રમાણત્વાત્। વિશેષણજ્ઞાનસ્યાપિ સવિકલ્પકત્વે
અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાત્ નિર્વિકલ્પકસિદ્ધિઃ। સવિકલ્પકં લક્ષયતિ -
સપ્રકારકમિતિ। નામજાત્યાદિવિશેષણવિશેષ્યસમ્બન્ધાવગાહિ
જ્ઞાનમિત્યર્થઃ। સવિકલ્પકમુદાહરતિ - યથેતિ।
પ્રકાશિકા

નનુ
તુરીયવિષયતાનિરૂપકસ્ય નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસ્પ નિરૂપકતાસમ્બન્ધેન
પ્રકારતાશૂન્યત્વમિવ વિશેષ્યતાશૂન્યત્વં સંસર્ગતાશૂન્યત્વમપિ
લક્ષણં ભવતિ, વિનિગમનાવિરહાત્ ઇત્યતઃ લક્ષણત્રયં દર્શયતિ
-વિશેષણવિશેષ્યેતિ। વિશેષ્યાદિવિધ્યા
વિશેષ્યાદ્યનવગાહિજ્ઞાનમિત્યર્થઃ। તથા ચ જ્ઞાનત્વઘટિતં
વિશેષ્યતાશૂન્યત્વમ્, વિશેષણતાશૂન્યત્વં સંસર્ગતાશૂન્યત્વં ચેતિ
લક્ષણત્રયં પર્યવસિતમિતિ ભાવઃ।
કેચિત્તુ - નનુ
નિષ્પ્રકારકત્વં પ્રકારતાશૂન્યત્વમ્। પ્રકારતા ચ
ભાસમાનવૈશિષ્ટ્યપ્રતિયોગિત્વમ્। સંસર્ગાવચ્છિન્નવિષયતેતિ યાવત્
તથા ચ સંસર્ગાનવગાહિજ્ઞાનત્વમેવ સંસર્ગતાશૂન્યજ્ઞાનત્વેન વા
લક્ષણમાસ્તાં લાઘવાદિત્યતઃ તથૈવ
મૂલાર્થમાહ-વિશેષણવિશેષ્યેતીન્તિ-ઇત્યાહુઃ। તચ્ચિન્ત્યમ્ -
સિદ્ધાન્તે સંસર્ગતાયા ઇવ પ્રકારતાયા અપિ
વિલક્ષણવિષયતાત્મકત્વેન નિષ્પ્રકારકત્વરૂપલક્ષણે
ગૌરવાનવકાશાદિતિ દિક્।
નિર્વિકલ્પકજ્ઞાનસ્ય
અતીન્દ્રિયતયા તત્ર પ્રત્યક્ષપ્રમાણાસમ્ભવાત્ અનુમાનં પ્રમાણયતિ -
ગૌરિતિ। વિશિષ્ટજ્ઞાનત્વાદિતિ। વિશિષ્ટબુદ્ધિં પ્રતિ વિશેષણજ્ઞાનસ્ય
કારણત્વાત્ નાપ્રયોજકતાશઙ્કેતિ ભાવઃ। અનવસ્થાપ્રસઙ્ગાદિતિ।
સવિકલ્પકસ્ય વિશિષ્ટબુદ્ધિત્વેન વિશેષણજ્ઞાનજન્યત્વનિયમાદિતિ
ભાવઃ। વિશેષણવિશેશ્યસમ્બન્ધાવગાહીતિ। અત્રાપ્યુક્તરીત્યા લક્ષણત્રયં
બોધ્યમ્।
બાલપ્રિયા
તુરીયવિષયતાનિરૂપકસ્યેતિ। પ્રકારતા -
વિશેષ્યતા સંસર્ગતાત્રયાતિરિક્તચતુર્થવિષયતાનિરૂપકસ્યેત્યર્થઃ।
વિશેષ્યાદિવિધયેતિ। વિશેષ્યત્વાદિપ્રકારેણેત્યર્થઃ। નિર્વિકલ્પકે
ઘટઃ ઘટત્વં સમ્બન્ધશ્ચ ભાસતે। પરન્તુ વિશેષ્યત્વં -
વિશેષણત્વ-સંસર્ગત્વૈઃ ઘટાદિકં ન ભાસતે। તથા ચ મૂલે
પ્રકારશબ્દઃ વિશેષ્યત્વ-વિશેષણત્વ-સંસર્ગત્વરૂપપ્રકારપરઃ।
નિષ્પ્રકારકમિત્યસ્ય તાદૃશવિશેષ્યત્વાદિપ્રકારશૂન્યમિત્યર્થ ઇતિ
ભાવાઃ। અત્રાપ્યુક્તરીત્યા લક્ષણત્રયમિતિ। પ્રકારતાનિરૂપકત્વં
વિશેષ્યતાનિરૂપકત્વં સંસર્ગતાનિરૂપકત્વમિતિ લક્ષણત્રયમિત્યર્થઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સન્નિકર્ષવિભાગઃ
અન્ત્સ્_43 પ્રત્યક્ષજ્ઞાનહેતુર્ ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ ષડ્વિધઃ । સંયોગઃ સંયુક્તસમવાયઃ સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સમવાયઃ સમવેતસમવાયો વિશેષણવિશેષ્યભાવશ્ ચેતિ । ચક્ષુષા ઘટપ્રત્યક્ષજનને સંયોગઃ સન્નિકર્ષઃ । ઘટરૂપપ્રત્યક્ષજનને સંયુક્તસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપસ્ય સમવાયાત્ । રૂપત્વસામાન્યપ્રત્યક્ષે સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ ચક્ષુઃસંયુક્તે ઘટે રૂપં સમવેતં તત્ર રૂપત્વસ્ય સમવાયાત્ । શ્રોત્રેણ શબ્દસ્યાકાશગુણત્વાત્ ગુણગુણિનોશ્ ચ સમવાયાત્ । શબ્દત્વસાક્ષાત્કારે સમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ શ્રોત્રસમવેતે શબ્દે શબ્દત્વસ્ય સમવાયાત્ । અભાવપરત્યક્ષે વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સન્નિકર્ષો ઘટાભાવવદ્ ભૃતલમ્ ઇત્ય્ અત્ર ચક્ષુઃસંયુક્તે ભૂતલે ઘટાભાવસ્ય વિશેષણત્વાત્ । એવં સ્ન્નિકર્ષષટ્કજન્યં જ્ઞાનં પ્રત્યક્ષમ્ । તત્કરણમ્ ઇન્દ્રિયમ્ । તસ્માદ્ ઇન્દ્રિયં પ્રત્યક્ષપ્રમાણમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ॥
પ્રત્યક્ષજ્ઞાનહેતુઃ
ઇન્દ્રિયાર્થસન્નિકર્ષઃ ષડ્વિધઃ। સંયોગઃ, સંયુક્તસમવાયઃ,
સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ, સમવાયઃ, સમવેતસમવાયઃ,

વિશેષણવિશેષ્યભાવશ્ચેતિ। ચક્ષુષા ઘટપ્રત્યક્ષજનને સંયોગઃ
સન્નિકર્ષઃ। ઘટરૂપપ્રત્યક્ષે સંયુક્તસમવાયઃ। ચક્ષુસ્સંયુક્તે ઘટે રૂપસ્ય
સમવાયાત્। રૂપત્વસામાન્યપ્રત્યક્ષે સંયુક્તસમવેતસમવાયઃ।
ચક્ષુસ્સંયુક્તે ઘટે રૂપં સમવેતમ્। તત્ર રૂપત્વસ્રૂ સમવાયાત્।
શ્રોત્રેણ શબ્દસાક્ષાત્કારે સમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ। કર્ણવિવરવૃત્ત્યાકાશસ્ય
ક્ષોત્રત્વાત્। શબ્દસ્ય આકાશગુણત્વાત્। ગુણગુણિનોઃ સમવાયાત્।
શબ્દત્વસાક્ષાત્કારે સમવેતસમવાયઃ સન્નિકર્ષઃ। શ્રોત્રસમવેતે શબ્દે
શબ્દત્વસ્ય સમવાયાત્। અભાવપ્રત્યક્ષે વિશેષણવિશેષ્યભાવઃ સન્નિકર્ષઃ।
ભૂતલં ઘટાભાવવત્ ઇત્યત્ર ચક્ષુસ્સંયુક્તે ભૂતલે ઘટાભાવસ્ય
વિશેષણત્વાત્।
દીપિકા
ઇન્દ્રિયાર્થંસન્નિકર્ષં વિભજતે -
પ્રત્યક્ષેતિ। સંયોગસન્નિકર્ષમુદાહરતિ - ચક્ષુષેતિ। દ્રવ્યપ્રત્યક્ષે
સર્વત્ર સંયોગઃ સન્નિકર્ષઃ। આત્મા મનસા સંયુજ્યતે, મન ઇન્દ્રિયેણ,
ઇન્દ્રિયમર્થેન તતઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનમુત્પદ્યતે ઇત્યર્થઃ।
સંયુક્તસમવાયમુદાહરતિ - ઘટરૂપેતિ। તત્ર યુક્તિમાહ - ચક્ષુસ્સંયુક્ત
ઇતિ। સંયુક્તસમવેતસમવાયમુદાહરતિ -
રૂપત્વેતિ।
સમવાયમુદાહરતિ - શ્રોત્રેણેતિ। તદુપપાદયતિ - કર્ણેતિ। નન
દૂરસ્થશબ્દસ્ય કથં શ્રોત્રસમ્બન્ધ ઇતિ ચેત્ - ન।
વીચીતરઙ્ગ્ન્યાયેન કદમ્બમુકુલન્યાયેન વા શબ્દાત્
શબ્દાન્તરોત્પત્તિક્રમેણ શ્રોત્રદેશે જાતસ્ય શ્રોત્રેણ સમ્બન્ધાત્
પ્રત્યક્ષત્વસમ્ભવાત્। સમવેતસમપાયમુદાહરતિ - શબ્દત્વેતિ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવમુદાહરતિ - અભાવેતિ। તદુપપાદયતિ -
ઘટાભાવવદિતિ। ભૂતલં વિશેષ્યમ્, ઘટાભાવો વિશેષણમ્। ભૂતલે
ઘટો નાસ્તીત્યત્ર અભાવસ્ય વિશેષ્યત્વં દ્રષ્ટવ્યમ્।
પ્રકાશિકા
મન
ઇન્દ્રિયેણેતિ। સંયુજ્યતે ઇત્યનેનાન્વયઃ। એવમગ્રે ઽપિ।
આત્મપ્રત્યક્ષસઙ્ગ્રહસ્તુ આત્મા મનસા સંયુજ્યતે, તતઃ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનં
ઉત્પદ્યતે ઇતિ યોજનાન્તરેણ। કથં શ્રોત્રસમ્બન્ધ ઇતિ। ન ચ
શ્રોત્રસ્ય નભોરૂપત્વેન તત્સમવાયઃ દૂરસ્થશબ્દે ઽપ્યક્ષત ઇતિ
શઙ્ક્યમ્। અતિપ્રસઙ્ગભઙ્ગાય
કર્ણવિવરાવચ્છિન્નનભો ઽનુયોગિકત્વવિશિષ્ટસમવાયસ્યૈવ
પ્રત્યક્ષહેતુત્વાઙ્ગીકારેણ તાદૃશસમ્બન્ધસ્ય દૂરસ્થશબ્દે ઽભાવાદિતિ
ભાવઃ। પ્રથમતઃ ભેરીદણ્ડસંયોગેન નભસિ શબ્દ ઉત્પદ્યતે, તેન શબ્દાઃ,
તૈશ્ચ પુનઃ શબ્દાઃ ઇત્યેવં ક્રમેણ નિખિલદિગવચ્છેદેન
શબ્દોત્પત્તેરઙ્ગીકરણીયતયા તદંશે ઽપિ સામ્યનિર્વાહાય આહ -
કદમ્વેતિ। દ્રષ્ટવ્યમિતિ।
અત્રેદમવધેયમ્ -

વિશેષણતાનાં સંયુક્તવિશેષણતાવાદિરૂપેણ બહુવિધત્વે ઽપિ
વિશેષણતાત્વેનૈવ પરિગણનાત્ ચ ષડ્વિધત્વહાનિઃ। ન ચૈવં
સમવાયત્વેનૈવ સંયુક્તસમવાયાદીનામનુગમઃ કુતો ન કૃત ઇતિ
વાચ્યમ્; સ્વતન્ત્રેચ્છસ્યેત્યાદિન્યાયાનુસારેણ અદોષાદિતિ।
બાલપ્રિયા
એવમગ્રે ઽપીતિ।
ઽઇન્દ્રિયમર્થેનઽ ઇત્યસ્યાપિ ઽસંયુજ્યતઽ ઇત્યનેનાન્વય ઇતિ
ભાવઃ। અતિપ્રસઙ્ગભઙ્ગાતેતિ। સર્વેષામપિ શબ્દાનાં
પ્રત્યક્ષપ્રસઙ્ગવારણાયેત્યર્થઃ। તથા આદ્યવીચી સમીપદેશે
તરઙ્ગાન્તરં જનયતિ તત્તરઙ્ગઃ સમીપદેશે તરઙ્ગાન્તરં
જનયતિ, એવં ભેર્યાદ્યસમવાયિકારણકાદ્યશબ્દો ઽપિ
સમીપદેશાવચ્છેદેન શબ્દાન્તરં જનયતિ, સો ઽપિ શબ્દઃ
સ્વસન્નિહિતદેશાવચ્છેદેન શબ્દાન્તરં જનયતીતિ રીત્યા
કર્ણવિવરાવચ્છેદેન ઉત્પન્નશબ્દો ગૃહ્યતે ઇતિ વીચીતરઙ્ગન્યાયેન
શબ્દોત્પત્તિક્રમઃ। યથા પ્રથમતઃ ઉત્પન્નં કદમ્બમુકુલં
સર્વદિગવચ્છેદેન એવદૈવાનેકમુકુલાનિ જનયતિ એવ
ભેયાદ્યાકાશસંયાગાસમવાયિકારણકાદ્યશબ્દો ઽપિ
સર્વદિગવચ્છેદેન અધિકશબ્દાન્ જનયતીતિ। પરં તુ યદ્દિગભિમુખો
વાયુઃ તદ્દિગવચ્છેદેન અધિકશબ્દાન્ જનયતીતિ કદમ્બમુકુલન્યાયેન
શબ્દોત્પત્તિક્રમ ઇતિ નૃસિંહપ્રકાશિકાકારાઃ પ્રાહુઃ।
અત્રેદમવધેયમિત્યાદિ।
વિશેષણવિશેષ્યભાવો નામ નૈકઃ સન્નિકર્ષઃ। અપિ તુ વિશેષણત્વં
વિશેષ્યત્વં ચેતિ સમ્બન્ધદ્વયમ્। તત્રાભાવવિશેષણકપ્રત્યક્ષે
વિશેષણત્વં સંનિકર્ષઃ। અભાવવિશેષ્યકપ્રત્યક્ષે વિશેષ્યત્વં
સંનિકર્ષઃ। વિશેષણત્વં પઞ્ચવિધમ્ સંયુક્તવિશેષણત્વમ્,
સંયુક્તસમવેતવિશેષણત્વમ્, સંયુક્તસમવેતસમવેતવિશેષણત્વમ્,
સમવેતવિશેષણત્વમ્, સમવેતસમવેતવિશેષણત્વમ્ ચેતિ। એવં
વિશેશ્યત્વમપિ સંયુક્તવિશેષ્યત્વમ્, સંયુક્તસમવેતવિશેષ્યત્વમ્,
સંયુક્તસમવેતસમવેતવિશેષ્યત્વમે, સમવેતવિશેષ્યત્વમ્,
સમવેતસમવેતવિશેષ્યત્વમ્ ચેતિ પઞ્ચવિધમ્। આહત્ય
વિશેષણવિશેષ્યભાવો દશવિધ ઇતિ ન્યાયભૂષણે પ્રત્યપાદિ।
તેષાં ક્રમેણ
ઉદાહરણાનિ - 1ભૂતલં ઘટાભાવવત્, 2તોયસ્પર્શઃ ઉષ્ણત્વાભાવવાન્,
3નીલત્વં શુક્લત્વાભાવવત્,
4વીણાશબ્દઃ
તીવ્રત્વાભાવવાન્, 5શબ્દત્વં ભેદાભાવવત્, 6ભૂતલે ઘટાભાવઃ,
7તોયસ્પર્શે ઉષ્ણત્વાભાવઃ, 8નીલત્વે શુક્લત્વાભાવઃ, 9વીણાશબ્દે
તીવ્રત્વાભાવઃ, 10શબ્દત્વે ભેદાભાવઃ ઇતિ। ન ચૈવં
વિશેષ્યવિશેષણભાવસ્ય બહુવિધત્વે ષોઢા સન્નિકર્ષ ઇતિ કથમિતિ
વાચ્યમ્। વિશેષણતાત્વેન પઞ્ચવિધવિશેષણતાનાં વિશેષ્યતાત્વેન