તર્કસંગ્રહ (ટીકા સહિત) · ભાગ 121140

સૂર્યપરિસ્પન્દસ્તુ અનેકઃ। અતઃ કાલઘટનયૈવ અતીતત્વાદિકં
નિર્વાચ્યં ઇતિ ભાવઃ।
અપિ ચ સૂર્યપરિસ્પન્દઃ
અતીતાદિવિષયેષુ સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન નાસ્તિ। અતઃ
1સ્વાશ્રયતપનસંયોગિસંયોગાદિરૂપપરમ્પરાસમ્બન્ધેનૈવ
સૂર્યપરિસ્પન્દવૃત્તિત્વં ઘટાદેર્વક્તવ્યમ્। તદપેક્ષતા લાઘવાત્
સાક્ષાત્સમ્બન્ધશાલિકાલસ્વીકરણમેવોચિતમિત્યાશયેનાહ - દિગિતિ।
વિષયતાસમ્બન્ધેન સર્વાધારત્વં જ્ઞાનસ્યાપ્યસ્તિ ઇત્યાશઙ્ક્ય
કાલિકસમ્બન્ધેનેત્યાદિરિતિ કથિતમ્।
સર્વપદાર્થનિષ્ઠકાલિકસમ્બન્ધાવચ્છિન્નાધેયતાનિરૂપિતાધિકરણત્વં
સર્વાધારત્વમત્ર વિવક્ષિતમિતિ ભાવઃ।
1. સ્વાશ્રયેતિ। સ્વં
સૂર્યપરિસ્પન્દઃ તદાશ્રયઃ સૂર્યઃ તત્સંયોગી કાલઃ તત્સંયોગી
ઘટસ્ય।
નનુ ક્રિયામાત્રં
કાલોપાધિરિતિ સિદ્ધાન્તાત્ ક્રિયાયાઃ કાલિકસમ્બન્ધેન
સર્વાધારત્વસત્ત્વાત્ તત્રાતિવ્યાપ્તિરિત્યત આહ - અત્ર
વિભિન્નકાલિકયોરિતિ। ક્રિયાયાઃ
તત્સમકાલવર્તિસકલપદાર્થાધારત્વે ઽપિ
તદસમકાલવર્તિપદાર્થાધારત્વં ન સંભવતિ,
ભિન્નકાલિકયોરાધારાધેયભાવવિરહાત્। સર્વાધારત્વમિત્યત્ર
સર્વપદં તુ સકલકાલવર્તિસર્વપદાર્થપરમ્, અતો ન
ક્રિયાયામતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
દિઙ્નિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_16 પ્રાચ્યાદિવ્યવહારહેતુર્ દિક્ । સા ચૈકા વિભ્વી નિત્યા ચ ॥
પ્રાચ્યાદિવ્યવહારહેતુઃ દિક્। સા ચ એકા વિભ્વી નિત્યા ચ।
દીપિકા
દિશો લક્ષણમાહ -
પ્રાચીતિ। દિગપિ કાર્યમાત્રનિમિત્તકારણમ્।
પ્રકાશિકા
પ્રાચ્યાદિવ્યવહારહેતુઃ ઇતિ મૂલે આદિના
પ્રતીચ્યાદિપરિગ્રહઃ। ઉદયાચલસન્નિહિતમૂર્તાવચ્છિન્ના દિક્ પ્રાચી।
અસ્તાચલસન્નિહિતમૂર્તાવચ્છિન્ન દિક્ પ્રતીચી।
મેરુસન્નિહિતમૂર્તાવચ્છિન્ન દિક્ ઉદીચી। તદ્વ્યવહિતમૂર્તાવચ્છિન્ના
તુ દક્ષિણા।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
આત્મનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_17[1] જ્ઞાનાધિકરણમ્ આત્મા । સ દ્વિવિધઃ પરમાત્મા જીવાત્મા ચ । તત્રેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ પરમાત્મૈક એવ । જીવાત્મા પ્રતિશરીરં ભિન્નો વિભુર્ નિત્યશ્ ચ ॥
જ્ઞાનાધિકરણમ્ આત્મા। સઃ દ્વિવિધઃ જીવાત્મા પરમાત્મા ચેતિ।

ઈશ્વરસાધનમ્
તત્રેશ્વરઃ સર્વજ્ઞઃ
પરમાત્મા એક એવ।
જીવાત્મનિરૂપણમ્
જીવસ્તુ
પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ। વિભુઃ નિત્યશ્ચ।
દીપિકા
આત્મનો લક્ષણમાહ
- જ્ઞાનેતિ। આત્માનં વિભજતે - સ દ્વિવિધ ઇતિ।
પરમાત્મનો લક્ષણમાહ
- તત્રેતિ। નિત્યજ્ઞાનાધિકરણત્વમ્ ઈશ્વરત્વમ્। નનુ
ઈશ્વરસદ્ભાવે કિં પ્રમાણમ્? ન તાવત્ પ્રત્યક્ષમ્। તદ્ધિ બાહ્યં
આન્તરં વા। નાદ્યઃ, અરૂપિદ્રવ્યત્વાત્। ન દ્વિતીયઃ,
આત્મસુખદુઃખાદિવ્યતિરિક્તત્વાત્। નાપ્યનુમાનમ્, લિઙ્ગાભાવાત્।
નાપ્યાગમઃ, તથાવિધાગમાભાવાત્ ઇતિ ચેત્ - ન। ઽઅઙ્કુરાદિકં
સકર્તૃકં કાર્યત્વાતે ઘટવત્ઽ ઇત્યનુમાનસ્યૈવ પ્રમાણત્વાત્।
ઉપાદાનગોચરાપરોક્ષજ્ઞાનચિકીર્ષાકૃતિમત્ત્વં કર્તૃત્વમ્। ઉપાદાનં
સમવાયિકારણમ્। સકલપરમાણ્વાદિસૂક્ષ્મદર્શિત્વાત્ સર્વજ્ઞત્વમ્। ઽયઃ
સર્વજ્ઞઃ સર્વંવિત્ઽ ઇત્યાદ્યાગમો ઽપિ તત્ર પ્રમાણમ્।
જીવસ્ય લક્ષણમાહ -
જીવ ઇતિ। સુખાદ્યાશ્રયત્વં જીવલક્ષણમ્। નનુ ઽમનુષ્યો ઽહમ્ઽ,
ઽબ્રાહ્મણો ઽહમ્ઽ ઇત્યાદૌ સર્વત્ર અહંપ્રત્યયે શરીરસ્યૈવ વિષયત્વાત્
શરીરમેવ આત્મા ઇતિ ચેત્ - ન। શરીરસ્ય આત્મત્વે
કરપાદાદિનાશે શરીરનાશાત્ આત્મનો ઽપિ નાશપ્રસઙ્ગાત્। નાપિ
ઇન્દ્રિયાણાં આત્મત્વમ્ ઽયો ઽહં ઘટં અદ્રાક્ષમ્ સો ઽહં ઇદાનીં
સ્પૃશામિઽ ઇત્યનુસન્ધાનાભાવપ્રસઙ્ગાત્। અન્યાનુભૂતેર્ઽથે
અન્યસ્યાનુસન્ધાનાયોગાત્। તસ્માત્ દેહેન્દ્રિયવ્યતિરિક્તઃ જીવઃ
સુખદુઃખાદિવૈચિત્ર્યાત્ પ્રતિશરીરં ભિન્નઃ। સ ચ ન પરમાણુઃ।
સર્વશરીરવ્યાપિસુખાદ્યનુપલબ્ધિપ્રસઙ્ગાત્। ન મધ્યમપરિમાણવાન્।
તથા સતિ અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગેન કૃતહાન - અકૃતાભ્યાગમપ્રસઙ્ગાત્।
તસ્માત્ નિત્યઃ વિભુઃ જીવઃ।
પ્રકાશિકા
મૂલે જ્ઞાનાધિકરણમિતિ। સમવાયેન
જ્ઞાનવદિત્યર્થઃ। તત્ર - તયોર્મધ્યે। દીપિકાયામ્
નિત્યજ્ઞાનાધિકરણત્વમિતિ। ન ચ ઽ(નિત્યં) વિજ્ઞાનં આનન્દં બ્રહ્મઽ ઇતિ
શ્રુત્વા વિરોધ ઇતિ વાચ્યમ્। આનન્દપદસ્ય આનન્દવદર્થકતાયા
ઇવ વિજ્ઞાનપદસ્યાપિ
વિજ્ઞાનવદર્થકતાસ્વીકારેણ અવિરોધાત્। ન ચ આનન્દપદસ્યૈવ
તાદૃશાર્થકત્વમસિદ્ધમિતિ વાચ્યમ્। અર્શ આદ્યજન્તત્વાઙ્ગીકારેણ
તાદૃશાર્થસિદ્ધેઃ। અન્યથા નપુંસકત્વાનુપપત્તેઃ। અત્ર આનન્દઃ

ઽભારાપગમે સુખી સંવૃત્તો ઽહમ્ઽ ઇતિવત્ દુઃખાભાવે ઉપચર્યતે।
નવીનાસ્તુ નિત્યસુખમીશ્વરસ્યાઙ્ગીકુર્વન્તિ ઇત્યલમધિકજલ્પનેન।
અરૂપિદ્રવ્યત્વાદિતિ। બાહ્યપ્રત્યક્ષં પ્રતિ ઉદ્ભૂતરૂપસ્ય હેતુત્વાદિતિ
ભાવઃ। આત્મસુખદુઃખાદીતિ। વિજાતીયાત્મમનસ્સંયોગસ્ય
માનસપ્રત્યક્ષહેતોઃ ઈશ્વરે ઽભાવાદિતિ ભાવઃ। પ્રમાણત્વાદિતિ। ન
ચેદં અપ્રયોજકમિતિ શઙ્યમ્। અપ્રયોજકમિતિ શઙ્ક્યમ્।
કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ કૃતિત્વાવચ્છિન્નસ્ય હેતુત્વેન
અપ્રયોજકત્વાભાવાદિતિ દિક્। ઉપાદાનેતિ। યદ્યપિ કર્તૃત્વં
કૃતિમત્ત્વમેવ સંભવતિ તથાપિ અપરોક્ષજ્ઞાનાદેઃ ચિકીર્ષાદિકં પ્રતિ
કારણત્વપ્રદર્શનાય તથોક્તિરિતિ ધ્યેયમ્। સર્વવિદિતિ।
વિદધાત્વર્થો વિશેષરૂપેણ જ્ઞાનમ્।
લક્ષણમાહેતિ।
સ્વરૂપમાહેત્યર્થઃ। મૂલે પ્રતિશરીરં ભિન્ન ઇતિ। ન
ચાવયવોપચયાભ્યાં તત્તચ્ચૈત્રાદિશરીરાણાં વિભિન્નત્વે ઽપિ
જીવભેદાભાવાત્ ઇદમસઙ્ગતમ્। એવં કાયવ્યૂહસ્થલે ઽપીતિ
વાચ્યમ્। સમાનકાલિકાયોગજધર્માજન્યશરીરભેદેન જીવભેદસ્યૈવ
વિવક્ષિતતયા અદોષાત્। એવં ચ એતચ્છરીરાવચ્છિન્નભોગવાન્
સમાનકાલિકયોગજધર્માજન્યતચ્છરીરાવચ્છિન્નભોગવદ્ભિન્ન ઇતિ
રીત્યા પ્રતિશરીરં જીવભેદઃ સાધ્ય ઇત્યલમ્।
શરીરસ્યૈવેતિ। અન્યથા
મનુષ્યત્વાદીનાં શરીરધર્મત્વેન તથા પ્રત્યયસ્યૈવ
અસઙ્ગતિરિત્યભિમાનઃ નાશપ્રસઙ્ગાદિતિ। સમવાયિકારણનાશસ્ય
દ્રવ્યનાશકત્વાદિતિ ભાવઃ। યો ઽહમિતિ। ભૂતકાલિકદર્શનવતિ
વર્તમાનકાલિકસ્પાર્શનવત્ત્વં પ્રત્યાય્યતે તચ્ચ ભવતાં મતે ન
સમ્ભવતિ ચાક્ષુષસ્પાર્શનવતોર્ભેદાદિતિ ભાવઃ।
અનુસન્ધાનાયોગાદિતિ। અન્યથા ચૈત્રેણાનુભૂતસ્ય વસ્તુનઃ મૈત્રેણ
સ્મરણાપત્તેરિતિ ભાવઃ।
નનુ
સર્વશરીરાવચ્છેદેન આત્મનિ સુખાદિસાક્ષાત્કારોપપત્તયે
સર્વશરીરવ્યાપિત્વં આત્મનો ઽસ્તુ। તથાપિ વિભુત્વાઙ્ગીકારે
પ્રયોજનાભાવ ઇત્યત આહ - ન મધ્યમેતિ। અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગેનેતિ।
યન્મધ્યમપરિમાણં તદનિત્યમ્ ઇતિ વ્યાપ્તેરિતિ ભાવઃ। કૃતેતિ।
કૃતસ્ય યાગાદિના સમ્પાદિતસ્ય ધર્માદેર્હાનં નાશઃ,
અકૃતસ્યાભ્યાગમઃ પ્રાપ્તિઃ તત્પ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ। કર્તુઃ આત્મન
ઉત્તરજન્મનિ અસત્ત્વાત્, અકર્તુશ્ચ સત્ત્વાદિતિ ભાવઃ।
નનુ જીવસ્ય
અણુત્વમેવ આસ્તામ્, તાવતા નોક્તદોષઃ। સૂક્ષ્મદીપસ્ય
સર્વગૃહાવચ્છેદેનેવ અણુરૂપસ્યાપિ જીવસ્ય પ્રભાપ્રસરણઙ્ગીકારાત્
ઇતિ ચેત્ - ન। તથા સતિ કાયવ્યૂહસ્થલે
સુખાદિસાક્ષાત્કારાનુપપત્તેરિતિ દિક્।

બાલપ્રિયા
સમવાયેન
જ્ઞાનવદિતિ। કાલિકસમ્બન્ધેન જ્ઞાનવતિ કાલે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય
સમવાયેનેતિ। સમ્બન્ધવિશેષાવચ્છિન્નાધારતાસૂચનાયૈવ
અધિકરણપદમ્। અન્યથા જ્ઞાનવાન્ આત્મા ઇત્યેવ વદેત્ ઇતિ
ભાવઃ। દીપિકાયામ્ - બાહ્મમ્ - બહિરિન્દ્રિયજન્યમ્। આન્તરમ્ -
મનોજન્યમ્। અરૂપિદ્રવ્યત્વાદિતિ। રૂપવતો દ્રવ્યસ્યૈવ
બહિરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વાદિતિ ભાવઃ।
આત્મસુખદુઃખાદિવ્યતિરિક્તત્વાદિતિ। યસ્ય જીવાત્મનઃ સ્વીયમનસા
સંયોગો ઽસ્તિ સ તસ્યૈવ જીવાત્મનઃ તત્સમવેતસુખાદેર્વા
માનસપ્રત્યક્ષં જનયેત્। તજ્જીવાત્મતદીયસુખાદિવ્યતિરિક્તં
તદીયમનસ્સંયોગજન્યપ્રત્યક્ષવિષયો ન ભવતિ। અતઃ ઈશ્વરઃ
જીવાત્મતત્સુખાતિરિક્તઃ તદીયમાનસપ્રત્યક્ષવિષયો ન ભવતીત્યાશયઃ
લિઙ્ગાભાવાદિતિ। ઈશ્વરવ્યાપ્યસ્ય લિઙ્ગસ્યાભાવાદીશ્વરે
નાનુમાનં પ્રમાણમિતિ ભાવઃ।
નનુ ઽ(નિત્યં)
વિજ્ઞાનમાનન્દં બ્રહ્મઽ ઇતિ શ્રુત્યા આત્મનઃ જ્ઞાનસ્વરૂપત્વમાત્રાવગમાત્
જ્ઞાનાધિકરણત્વં ન સમ્ભવતીતિ શઙ્કતે - ન ચ નિત્યમિતિ। સમાધત્તે
- આનન્દપદસ્યેતિ। આનન્દાર્થકસ્ય આનન્દશબ્દસ્ય
નિત્યપુંલ્લિઙ્ગત્વાત્ આનન્દમિતિ નપુંસકત્વાનુપપત્તેઃ
આનન્દો ઽસ્યાસ્તીત્યર્થે આનન્દશબ્દાત્ ઽઅર્શ આદિભ્યો ઽચ્ઽ ઇત્યચ્પ્રત્યયે
નપુંસક આનન્દશબ્દઃ સમ્પદ્યતે। તથા ચ આનન્દમિત્યસ્ય આનન્દવદિત્યર્થ
એવ વક્તવ્યઃ। તત્સમભિવ્યાહૃતઃ વિજ્ઞાનશબ્દઃ વિજ્ઞાનવદર્થક એવ યુક્તઃ।
તથા ચ જ્ઞાનાધિકરણત્વમેવ તયા શ્રુત્યા ઈશ્વરસ્ય બોધ્યત
ઇતિ ભાવઃ।
ઉપચર્યતે - લક્ષણયા પ્રયુજ્યતે।
વિજાતીયાત્મમનસ્સંયોગસ્યેતિ। પરાત્મવ્યાવૃત્તસ્ય
સ્વાત્મમાત્રવૃત્તેઃ મનસ્સંયોગસ્યેત્યર્થઃ। ન ચેદમપ્રયોજકમિતિ।
કાર્યત્વમસ્તુ કર્તૃજન્યત્વં માસ્તુ ઇતિ શઙ્કાયાઃ નિવર્તકસ્તર્કો
નાસ્તીતિ ભાવઃ। ન ચેદમપ્રયોજકમિતિ। કાર્યત્વરૂપહેતુરસ્તુ
સકર્તૃકત્વરૂપસાધ્યં માસ્તુ ઇતિ શઙ્કાયા નિવારકો યસ્તર્કઃ
તચ્છૂન્યમિત્યર્થઃ। કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રતીતિ। નનુ સકર્તૃકત્વં હિ
કર્તૃજન્યત્વમ્। પક્ષે તદભાવો ઽસ્તુ ઇતિ શઙ્કાયાં યદિ
કર્તૃજન્યત્વં ન સ્યાત્ તર્હિ કાર્યત્વમપિ ન સ્યાત્, કાર્યસામાન્યં
પ્રતિ
કર્તુઃ
કારણત્વાદિત્યેવં કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ કર્તા કારણમિતિ
કાર્યકારણભાવાખ્યો ઽનુકૂલતર્ક એવ વક્તવ્યઃ ન તુ કાર્યત્વાવચ્છિન્નસ્ય
કૃતિત્વાવચ્છિન્નં કારણં ઇત્યેતાદૃશ ઇતિ કથમેતદિતિ ચેત્ -
ન। સાધ્યં સકર્તૃકત્વં ન કર્તૃજયત્વરૂપમ્। તથા સતિ કર્તૃત્વસ્યૈવ

જનકતાવચ્છેદકત્વં સ્યાત્। કર્તૃત્વં ચ કૃતિમત્ત્વરૂપં
કૃત્યાત્મકમિતિ અનન્તાનાં કૃતીનાં કારણતાવચ્છેદકત્વે ગૌરવં
સ્યાત્। અતઃ કૃતિજન્યત્વમેવ સકર્તૃકત્વમ્। કૃતિત્વમેવ
જનકતાવચ્છેદકમ્ કૃતિત્વં તુ જાતિરૂપતયા એકમિત્યાશયેન
કાર્યત્વાવચ્છિન્ને કૃતિત્વાવચ્છિન્નં કારણમ્
ઇત્યેતાદૃશકાર્યકારણભાવાશ્યતર્કાભિધાનાત્।
નનુ ઘટત્વાવચ્છિન્નં
પ્રતિ કુલાલકૃતિત્વાવચ્છિન્ના હેતુઃ ઇતિ વિશિષ્યૈવ
કાર્યકારણભાવાદેતાદૃશસામાન્યકાર્યકારણભાવે પ્રમાણાભાવે
ઇત્યત્રાહ - દિગિતિ।
ઘટત્વપટત્વાદિભેદેનાનન્તકાર્યકારણભાવકલ્પનાપેક્ષયા
કાર્યત્વાવચ્છિન્નં પ્રતિ કૃતિત્વેન એકહેતુહેતુમદ્ભાવકલ્પનમેવ
ઉચિતમિતિ ભાવઃ। દીપિકાયામ્ ઉપાદાનગોચરેતિ। ઉપાદાનં
સમવાયિકારણં કપાલાદિ તદ્વિષયકં યત્ અપરોક્ષજ્ઞાનં, એવં
સમવાયિકારણવિષયિણી યા ચિકીર્ષા કપાલેન ઘટં કુર્યામ્
ઇત્યાકારિકા ઇચ્છા, એવં સમવાયિકારણવિષયિણી યા કૃતિઃ
તદ્વત્ત્વં કર્તૃત્વમિત્યર્થઃ। ઉપાદાનગોચરેત્યસ્ય ત્રિષ્વપ્યન્વયાત્।
યદ્યપીત્યાદિ। ઽજાનાતિઽ, ઽઇચ્છતિઽ, ઽયતતેઽ, ઽકરોતિઽ ઇતિ
ક્રમાત્ કાર્યસામાન્યં પ્રતિ યત્નઃ કારણમ્, યત્ને ચિકીર્ષા કારણમ્,
ચિકીર્ષાં પ્રતિ જ્ઞાનં કારણમિતિ જ્ઞાપનાય દીપિકાયાં ત્રિતયમુક્તમ્।
સાધ્યં તુ કૃતિજન્યત્વમેવેતિ ભાવઃ। નનુ ઽયઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વવિત્ઽ
ઇતિ શ્રુતૌ સર્વજ્ઞશબ્દસમાનાર્થકત્વાત્ સર્વવિત્પદસ્ય
પુનરુક્તિરિત્યાશઙ્ક્યાહ - વિદધાત્વર્થ ઇતિ। તથા ચ સર્વજ્ઞશબ્દેન
સામાન્યતઃ પ્રમેયત્વાદિના સર્વવિષયકજ્ઞાનમુચ્યતે। સર્વવિત્પદેન
ઘટત્વપટત્વાદિના વિશેષરૂપેણ સર્વવિષયકજ્ઞાનમુચ્યતે। અતો ન
પુનરુક્તિરિતિ ભાવઃ।
નનુ જીવસ્તુ
ઽપ્રતિશરીરં ભિન્નઽ ઇતિ મૂલે જીવસ્ય પ્રતિશરીરં ભેદ એવોચ્યતે ન
લક્ષણમ્। તથા ચ તસ્ય મ્લસ્ય ઽજીવસ્ય લક્ષણમાહઽ ઇત્યવતરણં ન
યુક્તમ્ ઇત્યત આહ - સ્વરૂપમાહેત્યર્થ ઇતિ। શઙ્કતે - ન ચેતિ।
ચૈત્રશરીરસ્ય અવયવોપચયાભ્યાં ભેદસ્યાવશ્યકતયા
ચૈત્રીયબાલશરીરાપેક્ષયા તદીયયુવશરીરવૃદ્ધશરીરાદીનાં ભેદો
વક્તવ્યઃ। તથા ચ બાલયુવાદિશરીરભેદે સત્યપિ તદવચ્છિન્ન આત્મા એક
એવ। એવં સૌભરિપ્રભૃતીનાં આત્મન એકત્વે ઽપિ
શરીરાસમૂહાઙ્ગીકારાત્ પ્રતિશરીરં જીવભેદાભાવાત્ પ્રતિશરીરં
જીવો ભિન્ન ઇતિ કથં સઙ્ગચ્છત ઇતિ શઙ્કાગ્રન્થસ્યાર્થઃ।
કાયવ્યૂહસ્થલ ઇતિ। એકેન જીવેન અનેકશરીરાધિષ્ઠાનસ્થલ
ઇત્યર્થઃ।
સમાધત્તે -
સમાનકાલિકેતિ। સમાનકાલિકાનાં યોગજધર્માજન્યાનાં શરીરાણાં

ભેદો યત્ર તત્ર જીવભેદ ઇત્યેવ મૂલે વિવક્ષિતમ્।
ચૈત્રીયબાલયુવાદિશરીરાણાં સમાનકાલિકત્વાભાવાત્
સૌભરિપ્રભૃતિભિઃ એકકાલે અધિષ્ઠિતાનાં
શરીરાણાં
યોગજધર્મજન્યત્વેન તદજન્યત્વાભાવાત્ તાદૃશશરીરાણાં ભેદઃ
નાત્મભેદવ્યાપ્યતયા મૂલાભિપ્રેત ઇતિ નાનુપપત્તિઃ। તથા ચ
સમાનકાલિકયોગજધર્માજન્યશરીરભેદવ્યાપકભેદપ્રતિયોગી જીવ
ઇતિ ઽજીવસ્તુ પ્રતિશરીરં ભિન્નઃઽ ઇતિ મૂલાર્થઃ। તાદૃશઃ
શરીરભેદઃ ચૈત્રમૈત્રાદિશરીરેષુ તત્રાત્મભેદો ઽસ્તીતિ ભાવઃ।
એવં ચેત્યાદિ।
અવચ્છેદ્યતાસમ્બન્ધેન તચ્છરીરભિન્નશરીરવત્ત્વાદિતિ હેતુઃ પૂરણીયઃ।
અન્યથેત્યાદિ। ઽઅહં મનુષ્યઽ ઇત્યાદિપ્રતીત્યા અહમર્થે આત્મનિ
મુનષ્યત્વાદિધર્માઃ પ્રકારતયા ભાસન્તે। શરીર એવ મનુષ્યત્વાદયઃ
ભવન્તિ। તસ્માત્
અહમર્થાત્મવિશેષ્યકમનુષ્યત્વાદિદેહધર્મપ્રકારકપ્રતીતિરિયં
શરીરમેવાત્મા ઇત્યવગમયતિ। યદિ તુ શરીરાતિરિક્તઃ આત્મા તર્હિ
મનુષ્યત્વાદિરહિતે આત્મનિ મનુષ્યત્વાદિપ્રકારિકા ઇયં પ્રતીતિઃ
ભ્રમરૂપા સ્યાત્ ન પ્રમાત્મિકેતિ ભાવઃ। અન્યથા -
શરીરાતિરિક્તસ્યાત્મનઃ અહમર્થત્વે। પ્રત્યયસ્યૈવાસઙ્ગતિરિતિ। તથા
પ્રતીતેઃ પ્રમાત્વાનુપપત્તિરિત્યર્થઃ। મનુષ્યશબ્દસ્ય
મનુષ્યશરીરાવચ્છિન્ન ઇત્યર્થાત્ ઽઅહં મનુષ્યઽ ઇતિ પ્રતીતિઃ
અહમર્થે મનુષ્યશરીરાવચ્છિન્નત્વમવગાહતે। અતઃ શરીરાત્મત્વસાધિકા
ઇયં પ્રતીતિર્ન ભવતીતિ સિદ્ધાન્તં મનસિકૃત્ય ઽઇત્યભિમાનઽ
ઇત્યુક્તમ્।
ભૂતકાલિકેતિ।
ઽયો ઽહમદ્રાક્ષં સો ઽહમિદાનીં સ્પૃશામિઽ ઇતિ પ્રતીત્યા
ભૂતકાલિકચાક્ષુષપ્રત્યક્ષાશ્રયવર્તમાનકાલિકસ્પાર્શનપ્રત્યક્ષાશ્રયયોરૈક્યમવગમ્યતે।
ઇન્દ્રિયાત્મવાદે ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષાશ્રયઃ ચક્ષુઃ સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષાશ્રયઃ ત્વક્
ઇતિ તયોર્ભેદાત્ તયોરૈક્યાવગાહિની પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રતિતિર્ન ઘટત
ઇતિ ભાવઃ। દીપિકાયામ્ અન્યાનુભૂત ઇતિ। નનુ
ચક્ષુસ્ત્વચોર્ભેદાત્ તયોરભેદાવગાહી પ્રત્યભિજ્ઞાપ્રત્યયો નોપપદ્યત
ઇત્યેવ વક્તવ્યમ્। ન ત્વેવમિતિ કથમેષ ગ્રન્થો યોજનીય ઇતિ
ચેત્ - શ્રૂયતામ્। ઉક્તપ્રત્યભિજ્ઞા યથા વા
ચાક્ષુષસ્પાર્શનપ્રત્યક્ષાશ્રયયોરૈક્યમવગાહતે તથા
ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયસ્યૈવ સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષવિષયત્વમપ્યવગાહતે। તત્ર
ચક્ષુઃકર્તૃકચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયસ્ય ઘટસ્ય
ત્વક્કર્તૃકસ્મરણવિષયત્વાસમ્ભવાત્ તત્સ્મરણપૂર્વકં તત્ર
સ્પાર્શનપ્રત્યક્ષવિષયત્વાવગાહિનીત્વક્કર્તૃકપ્રત્યભિજ્ઞા ન સ્યાત્। અત
ઇન્દ્રિયાતિરિક્તઃ
ચાક્ષુષસ્પાર્શનપ્રત્યક્ષયોરાશ્રયઃ એકો ઽઙ્ગીકાર્યઃ। સ ચ સ્વાત્મનઃ

અભેદ સ્વાનુભૂતમર્થં ચ અનુસન્ધાતુમર્હતીત્યાશયેન દીપિકાયાઃ
પ્રવૃત્તેરિતિ। પ્રકાશિકાયાં હાનં નાશ ઇતિ। કૃત્સ કર્મણો નાશો
નામ નિષ્ફલત્વમ્। કર્મકર્તુઃ ફલાનુભવં વિનૈવ નાશાત્।
અકૃતસ્ય કર્મણઃ -
કર્મણ્યકૃતઽપિ અભ્યાગમઃ - ફલપ્રાપ્તિઃ। ફલાનુભવિતા કર્મકર્તુરન્ય
એવેતિ તસ્ય કર્માનુષ્ઠાનં વિનૈવ તત્ફપ્રાપ્તિરિતિ ભાવઃ। તદાહ -
કર્તુઃઆ મન ઇતિ। પ્રભાપ્રસરણાઙ્ગીકારાદિતિ। જ્ઞાનરૂપપ્રભાયાઃ
સર્વશરીરવ્યાપ્ત્યઙ્ગીકારાત્ ઇત્યર્થઃ। કાયવ્યૂહસ્થલે ઇતિ।
એકેન જીવેન યુગપદધિષ્ઠિતાનેક શરીસ્થલે યસ્મિન્
શરીરે ઽણુર્જીવઃ વર્તતે તચ્છરીરે જીવપ્રભાયાઃ જ્ઞાનસ્ય પ્રસરે ઽપિ
શરીરાન્તરેષુ તતપ્રસરાભાવાત્ તદવચ્છેદ્યસુખાદ્યનુસન્ધાનમાત્મનો
ન સ્યાદિતિ ભાવઃ।
નનુ
કાયવ્યૂહસ્થલે ઽપિ યાવન્તિ શરીરાણિ જીવેનાધિષ્ઠિતાનિ તાવત્સુ
તત્પ્રભાપ્રસરો ઽઙ્ગીક્રિયતે। અતો નાક્તાનુપપત્તિ
રિત્યશઙ્ક્યાહદિગિતિ। યથા એકગૃહાન્તરારોપિતદીપસ્ય પ્રભા
ગૃહાન્તરે ન પ્રસરતિ, તથા એકશરીરાન્તઃસ્થજીવસ્ય પ્રભા શરીરાન્તરે
ન પ્રસરેદિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
મનોનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_18 સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમ્ ઇન્દ્રિયં મનઃ । તચ્ ચ પ્રત્યાત્મનિયતત્વાદ્ અનન્તં પરમાણુરૂપં નિત્યં ચ ॥
સુખાદ્યુપલબ્ધિસાધનમ્ ઇન્દ્રિયં મનઃ। તચ્ચ
પ્રત્યાત્મનિયતત્વાત્ અનન્તં પરમાણુરૂપં નિત્યં ચ।
દિપિકા
મનસો લક્ષણમાહ -
સુખેતિ। સ્પર્શરહિતત્વે સતિ ક્રિયાયત્ત્વં મનસો લક્ષણમ્। તદ્વિભજતે
- તચ્ચેતિ। એકૈકસ્યાત્મન એકૈકં મન આવશ્યકમ્ ઇત્યાત્મનાં
અનેકત્વાત્ મનસો ઽપ્યનેકત્વમિત્યર્થઃ। પરમાણુરૂપમિતિ।
મધ્યમપરિમાણવત્ત્વે અનિત્યત્વપ્રસઙ્ગાદિત્યર્થઃ।
નનુ ઽમનો વિભુ
સ્પર્શરહિતત્વે સતિ દ્રવ્યત્વાત્, આકાશાદિવત્ઽ ઇતિ ચેત્ - ન।
મનસો વિભુત્વે આત્મમનસ્સંયોગસ્ય અસમવાયિકારણસ્ય અભાવાત્
જ્ઞાનાનુત્પત્તિપ્રસઙ્ગઃ। ન ચ વિભુદ્વયસંયોગઃ અસ્ત્ત્વિતિ વાચ્યમ્।
તત્સંયોગસ્ય નિત્યત્વેન સુષુપ્ત્યભાવપ્રસઙ્ગાત્,
પુરીતદ્વ્યતિરિક્તસ્થલે આત્મમનસ્સંયોગસ્ય સર્વદા વિદ્યમાનત્વાત્।
અણુત્વે તુ યદા મનઃ પુરીતતિ પ્રવિશતિ તદા સુષુપ્તિઃ, યદા
નિસ્સરતિ તદા જ્ઞાનોત્પત્તિરિત્યણુત્વસિદ્ધિઃ।
પ્રકાશિકા
મનસ્સંયોગાદ્યતિવ્યાપ્તિવારકેન્દ્રિયત્વઘટિતમૂલોક્તલક્ષણાપેક્ષયા
લઘુલક્ષણમાહ - સ્પર્શરહિતત્વે સતીતિ। એકૈકં મન ઇતિ।

સર્વાત્મનાં એકસ્ય મનસઃ સ્વીકારે એકસ્ય જ્ઞાનદશાયાં અપરસ્ય
તદનુપપત્તિઃ, તસ્યાણુત્વેન સકલેન્દ્રિયૈરેકદા સંયોગાભાવાદિતિ
ભાવઃ। વિભ્વિતિ। તથા ચ તસ્ય પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વેન
પૂર્વોક્તદોષાનવકાશ ઇતિ ભાવઃ। અભાવાદિતિ।
વિભુદ્વયસંયોગાનભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ। વિભ્વિતિ। તથા ચ તસ્ય
પરમમહત્પરિમાણવત્ત્વેન પૂર્વોક્તદોષાનવકાશ ઇતિ ભાવઃ।
અભાવાદિતિ। વિભુદ્વયસંયોગાનભ્યુપગમાદિતિ ભાવઃ।
જ્ઞાનાનુત્પત્તીતિ। ભાવકાર્યસ્યાસમવાયિકારણજન્યત્વનિયમાદિતિ
ભાવઃ। વિભુદ્વયસંયોગો ઽસ્ત્વિતિ। તસ્ય નિત્યત્વેન
અસમવાયિકારણક્રિયાદ્યસત્ત્વે ઽપિ ન ક્ષતિરિતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
તર્કસઙ્ગ્રહોક્તં
મનોલક્ષણ પરિત્યજ્ય દીપિકાયાં અન્યસ્ય મનોલક્ષણસ્ય કથને
બીજમાહ - મનસ્સંયોગાદીતિ। ઽસુખાદિસાક્ષાત્કારસાધનત્વં મનસો
લક્ષણમ્ઽ ઇત્યેતાવન્માત્રોક્તૌ આત્મમનસ્સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિઃ,
તસ્યાપિ સુખાદિસાક્ષાત્કારસાધનત્વાત્। તદ્વારણાય ઇન્દ્રિયત્વં
નિવેશિતમ્। ઇન્દ્રિયત્વં વ ઽશબ્દેતરેઽ ત્યાદિરૂપમિતિ તદ્ઘટિતં
મનોલક્ષણં અતિગુરુ ઇતિ પર્યાલોચ્ય લઘુલક્ષણં દીપિકાયાં
ઉક્તમિતિ ભાવઃ।
"સાધનમિત્યસ્ય કરણમિત્યર્થઃ।
એતલ્લાભાયૈવ ઇન્દ્રિયપદમુપાત્તમ્, ન તુ તેન રૂપેણ પ્રવેશઃ
ગૌરવાત્"ઇતિ તુ નૃસિંહશાસ્ત્રિણઃ પ્રાહુઃ। તેષાં
પક્ષે સભ્ભવતો લક્ષણાન્તરસ્યાકથને ન્યૂનતા સ્યાદિતિ તદ્વારણાયૈવ
દીપિકાયાં લક્ષણાન્તરકરણમ્। ઉક્તં ચ તૈરેવ -"ન્યૂનતાપરિહારાય સ્વયં મનોલક્ષણમાહ"ઇતિ। નનુ વિભદ્વયસંયોગઃ કથ ભવેત્? સંયોગં પ્રતિ
ક્રિયાયાઃ સંયોગસ્ય ચ હેતુત્વાત્। વિભુનોશ્ચ ક્રિયાશૂન્યત્વાત્
ક્રિયાજન્યઃ સંયોગો ન સમ્ભવતિ। અવયવશૂન્યત્વાત્
હસ્તપુસતકસાંયોગાત્ કાયપુસ્તકસંયોગવત્
સંયોગજસંયોગો ઽપિ ન સંભવતીત્યત્રાહ - તસ્ય નિત્યત્વેનતિ।
ક્રિયાદીત્યત્ર આદિશબ્દેન સંયોગો ગૃહ્યતે। તથા ચ જન્યસંયોગં
પ્રત્યેવ ક્રિયાદેઃ હેતુત્વં ન ત્વસંયોગે અજત્વવિરોધાદિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
રૂપનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_19 ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યો ગુણો રૂપમ્ । તચ્ ચ શુક્લનીલપીતરક્તહરિતકપિશચિત્રભેદાત્ સપ્તવિધં પૃથિવીજલતેજોવૃત્તિ । તત્ર પૃથિવ્યાં સપ્તવિધમ્ । અભાસ્વરશુક્લં જલે । ભાસ્વરશુક્લં તેજસિ ॥
ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યો
ગુણો રૂપમ્। તચ્ચ શુક્લ - નીલ-પીત - રક્તહિરત - કપિશ -
ચિત્રભેદાત્ સપ્તવિધમ્। પૃથિવીજલતેજાવૃત્તિ। તત્ર પૃથિવ્યાં
સપ્તવિધમ્। અભાસ્વરશુક્લં જલે। ભાસ્વરશુક્લં તેજસિ।
દીપિકા
રૂપં લક્ષયતિ -
ચક્ષુરિતિ। સઙ્ખ્યાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય માત્રપદમ્। રૂપત્વે

અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્। રૂપં વિભજતે - તચ્ચેતિ।
નનુ
અવ્યાપ્યવૃત્તિનીલાદિસમુદાય એવ ચિત્રરૂપમ્ ઇતિ ચેત્ - ન। રૂપસ્ય
વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમાત્। નનુ ચિત્રપટે અવયવરૂપસ્યૈવ
પ્રતીતિરસ્ત્વિતિ ચેત્ - ન। રૂપરહિતત્વેન
પટસ્યાપ્રત્યક્ષત્વપ્રસઙ્ગાત્। ન ચ રૂપવત્સમવેતત્વં
પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકમ્, ગૌરવાત્। તસ્માત્ પટસ્ય પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્ત્યા
ચિત્રરૂપસિદ્ધિઃ। રૂપસ્યાશ્રયમાહ - પૃથિવીતિ। આશ્રયં વિભજ્ય દર્શયતિ
- તત્રેતિ।
પ્રકાશિકા
માત્રપદમિતિ।
યદ્યપિ ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યત્વં ચક્ષુરિતરાગ્રાહ્યત્વે સતિ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વમ્, તચ્ચ
ન રૂપે સંભવતિ; તથાપિ ત્વગિન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વે સતિ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં
તદિતિ ધ્યેયમ્। ગુણપદમિતિ। ન ચૈવમપિ
પ્રભાભિત્તિસંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ વાચ્યમ્,
ત્વગગ્રાહ્યચક્ષુર્ગ્રાહ્યગુણવિભાજકધર્મવત્ત્વે પર્યવસાનેન અદોષાત્। અત
એવ પરમાણુરૂપાદૌ નાવયાપ્તિરિતિ બોધ્યમ્। સમુદાય એવેતિ।
એવકારેણાતિરિક્તચિત્રરૂપવ્યવચ્છેદઃ। વ્યાપ્યવૃત્તિવેતિ।
દૈશિકવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેત્યર્થઃ।
ઇદમુપલક્ષણમ્ -
એકૈકચિત્રરૂપસ્થલે અનેકરૂપાણાં એકૈકતત્તત્પ્રાગભાવાદિસ્થલે ચ
અનેકપ્રાગભાવાદીનાં કલ્પનેન અનેકરૂપેષુ ચિત્રઃ
ઇત્યાકારકપ્રતીતિવિષયત્વકલ્પનેન ચ ગૌરવમિતિ।
રૂપરહિતત્વેનેતિ। સમવાયેનેત્યાદિઃ। પ્રસઙ્ગાદિતિ। દ્રવ્યચાક્ષુષં
પ્રતિ સમવાયેન રૂપસ્ય કારણત્વાદિતિ ભાવઃ। રૂપવત્સમવેતત્વમિતિ।
સ્પાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન રૂપમ્। પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકમિતિ।
પ્રત્યક્ષવિષયત્વપ્રયોજકમસ્તુ ઇત્યર્થઃ। ગૌરવાદિતિ।
સાક્ષાત્સમ્બન્ધેન કારણત્વાપેક્ષયા ગૌરવાદિત્યર્થઃ।
ચિત્રાવયવકાવયવકપાલૈઃ આરબ્ધપટસ્ય ચાક્ષુષત્વાનુરોધેન
સ્વસમવાયિસમવેતસમવેતસમવેતત્વસમ્બન્ધેન રૂપસ્ય
તત્પ્રયોજકત્વમઙ્ગીકર્તવ્યમ્। એવં ચ ત્રુટેઃ ચાક્ષુષત્વાનુપપત્તિરપિ
દ્રષ્ટવ્યા। પ્રત્યક્ષત્વાનુપપત્ત્યેતિ। એતેન ચિત્રરૂપવત્ ચિત્રરસો ઽપિ
સિધ્યેદિતિ શઙ્કાનિરસ્તાર્। દવયલૌકિકરાસનસ્ય અપ્રસિદ્ધ્યા
તદનુપપત્ત્યભાવેન ન ચિત્રરસાઙ્ગીકાર ઇતિ સઙ્ક્ષેપઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ
ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યત્વં રૂપે અસમ્ભવિ। ચક્ષુરિતરાગ્રાહ્યત્વે સતિ ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં
હિ ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યત્વમ્। જ્ઞાનસામાન્યે મનસઃ કારણત્વાત્
ચક્ષુરિતરમનોજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વસ્યૈવ રૂપે સત્ત્વેન
ચક્ષુરિતરાગ્રાહ્યત્વસ્ય રૂપે અભાવાદિતિ શઙ્કતે - યદ્યપીતિ।

ચક્ષુરિતરાગ્રાહ્યત્વં ચક્ષુરિતરજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયત્વમ્। ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વં
ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વમ્। સમાધત્તે - તથાપીતિ।
ચક્ષુરિતરપદેન ત્વગિન્દ્રિયં વિવક્ષિતમ્। તથા ચ
ત્વગિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયત્વે સતિ ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વં
ચક્ષુર્માત્રગ્રાહ્યત્વમ્। અસ્તિ ચેદં રૂપે ઇતિ નાસમ્ભવ ઇતિ ભાવઃ।
સત્યન્તાનુપાદાને એકત્વાદિસઙ્ખ્યાયામતિવ્યાપ્તિઃ, તસ્યા અપિ
ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વાત્। તદુપાદાને તુ સઙ્ખ્યાયાઃ
ત્વગિન્દ્રિયોણાપિ ગ્રાહ્યતયા ત્વગિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયત્વં નાસ્તીતિ
નાતિવ્યાપ્તિઃ। અતીન્દ્રિયે ધર્માદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય વિશેષ્યમ્। ન
ચૈવમપીતિ। પ્રભાભિત્તિસંયોગસ્ય ત્વગિન્દ્રિયાગ્રાહ્યત્વાત્
ચક્ષુર્ગ્રાહ્યત્વાચ્ચેતિ ભાવઃ। ત્વગગ્રાહ્યેતિ। ત્વગિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયઃ
ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયશ્ચ યઃ ગુણવિભાજકધર્મઃ તદ્વત્ત્વં રૂપસ્ય
લક્ષણમ્। ગુણવિભાજકધર્મઃ રૂપત્વજાતિઃ। સા ચ ત્વગગ્રાહ્યા ચક્ષુર્ગ્રાહ્યા
ચ, યો ગુણઃ યદિન્દ્રિયગ્રાહ્યઃ તન્નિષ્ઠા જાતિઃ તદભાવશ્ચ
તદિન્દ્રિયગ્રાહ્યૌ ઇતિ ન્યાયાત્। રૂપત્વવત્ત્વં ચ રૂપે અસ્તીતિ
લક્ષણસમન્વયઃ। પ્રભાભિત્તિસંયોગે વિઘમાનઃ
ગુણવિભાજકધર્મઃ
સંયોગત્વમ્। સ ચ ન ત્વગગ્રાહ્યો ભવતિ ઘટપટસંયોગાદૌ
સંયોગત્વસ્ય ત્વગિન્દ્રિયેણ ગ્રહણાત્ ઇતિ
પ્રભાભિત્તિસંયોગે
નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ। એતાદૃશજાતિઘટિતલક્ષણકરણે
પ્રભાભિત્તિસંયોગે અતિવ્યાપિતવારણવત્
પરમાણુરૂપે ઽવ્યાપ્તિવારણમિતિ પ્રયોજનમિત્સયાહ - અત એવેતિ।
પરમાણુગતરૂપસ્ય અતીન્દ્રિયતયા તત્ર ચક્ષૂર્ગ્રાહ્યત્વાભાવાત્।
યથાશ્રુતલક્ષણે
અવ્યાપ્તિઃ। યથોક્તજાતિઘટિતલક્ષણે તુ પરમાણુરૂપે વિદ્યમાનઃ
ગુણવિભાજકધર્મઃ રૂપત્વમ્। સ તુ ઘટરૂપે ચક્ષુર્ગ્રાહ્ય એવ। તથા ચ
ચક્ષર્ગ્રાહ્યરૂપત્વવત્તયા પરમાણુરૂપે લક્ષણસમન્વયાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ
ભાવઃ। નનુ ઉત્પત્તિક્ષણે ઘટાદૌ રૂપાભાવેન રૂપસ્ય
કાલિકાવ્યાપ્યવૃત્તિતયા ઽરૂપસ્ય વ્યાપ્યવૃત્તિત્વનિયમાત્ઽ
ઇત્યસઙ્ગતમિત્યત આહ - દૈશિકવ્યાપ્યવૃત્તિત્વેતિ।
નનુ
સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન પટે તન્તુગતરૂપાણાં સત્ત્વાત્
રૂપરહિતત્વેન ઇત્યસઙ્ગતમ્ ઇત્યત આહ - સમવાયેનેતયાદિતિ।
વિષયતાસમ્બન્ધેન પ્રત્યક્ષં પ્રતિ સમવાયસમ્બન્ધેન રૂપસ્ય કારણત્વાત્
પટે સમવાયેન રૂપં નાસ્તિ ચેત્ પટસ્ય પ્રત્યક્ષવિષયત્વં ન સ્યાદિતિ
ભાવઃ। નનુ પ્રત્યક્ષત્વં પ્રત્યક્ષજ્ઞાનવૃત્તિ। પ્રત્યક્ષજ્ઞાને ચ
રૂપવત્સમવેતત્વાભાવાત્ ઽરૂપવત્સમવેતત્વં પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકમ્ઽ
ઇતિ ગ્રન્થઃ અસઙ્ગત ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
પ્રત્યક્ષવિષયત્વપ્રયોજકમિતિ। પ્રત્યક્ષત્વપદમત્ર

પ્રત્યક્ષવિષયત્વાર્થકમિતિ ભાવઃ। વિષયતાસમ્બન્ધેન દ્રવ્યપ્રત્યક્ષં પ્રતિ
સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન રૂપં કારણમ્। પટે સમવાયેન
રૂપાભાવે ઽપિ 1સ્વાશ્રયસમવેતત્વસમ્બન્ધેન તન્તુરૂપં તત્ર વર્તતે। અતઃ
તસ્ય પ્રત્યક્ષવિષયત્વં ભવતિ। તસ્માત્ ચિત્રરૂપં માસ્તુ ઇત્યાશયઃ।
સ્વસમવાયિસમવેતસમેવતસમવતત્વસમ્બન્ધેનેતિ। સ્વં ચિત્રરૂપમ્।
સ્વસમવાયિનઃ યે અવયવાઃ કપાલાવયવાવયવાઃ, તત્ર સમવેતાઃ
કપાલાવયવાઃ, તત્સમવેતત્વં કપાલે તત્સમવેતત્વં ઘટે। ત્રુટેઃ
ચાક્ષુષત્વાનુપપત્તિરિતિ। પરમાણુગતરૂપસ્ય ત્ર્યણુકે
સ્વસમવાયિપરમાણુસમવેતદ્વ્યણુકસમવેતત્વસમ્બન્ધેન સત્ત્વે ઽપિ
સ્વસમવાયિસમવેતસમવેતસમવેતત્વસમ્બન્ધેન અસત્ત્વાત્,
પરમાણોરવયવે સત્યેવ તદ્રૂપસ્ય ઉક્તસમ્બન્ધેન ત્ર્યણુકે સમ્ભવાત્।
તથા ચોક્તસમ્બન્ધેન ત્ર્યણુકે રૂપાભાવેન ત્ર્યણુકસ્ય
ચાક્ષુષપ્રત્યક્ષવિષયત્વં ન સ્યાદિતિ ભાવઃ। નનુ ચિત્રો રસ ઇતિ
પ્રતીત્યા અતિરિક્તચિત્રરસિદ્ધિરિત્યત આહ - સઙ્ક્ષેપ ઇતિ।
તાદૃશપ્રતીતેઃ અવયવગતનાનાસૈરુપપત્તેઃ
અતિરિક્તચિત્રરસતત્પ્રાગભાવધ્વંસાદિકલ્પને ગૌરવાદિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
રસનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_20 રસનગ્રાહ્યો ગુણો રસઃ । સ ચ મધુરામ્લલવણકટુકષાયતિક્તભેદાત્ ષડ્વિધઃ । પૃથિવ્યાં ષડ્વિધઃ । જલે મધુર એવ ॥
રસનગ્રાહ્યો ગુણો
રસઃ। સ ચ મધુર - અમ્લ - લવણ - કટુ - કષાય - તિક્તભેદાત્
ષડ્વિધઃ। પૃથિવીજલવૃત્તિઃ। તત્ર પૃથિવ્યાં ષડ્વિધઃ। જલે મધુર
એવ।
1. સ્વાશ્રયેતિ। સ્વં
તન્તુરૂપં તસ્યાશ્રયઃ તન્તુઃ તત્સમવેતત્વં પટસ્ય।
દીપિકા
રસં લક્ષયતિ -
રસનેતિ। રસત્વે ઽતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્। રસસ્યાશ્રયમાહ
પૃથિવીતિ। આશ્રયં વિભજ્ય દર્શયતિ - તત્રેતિ।
પ્રકાશિકા
રસત્વ ઇતિ।
રસનગ્રાહ્યગુણવિભાજકોપાધિમત્ત્વે તાત્પર્યમ્। એવં ગન્ધલક્ષણે ઽપિ।
બાલપ્રિયા
નનુ રસનાગ્રાહ્યત્વે
સતિ ગુણત્વં રસસ્ય લક્ષણમ્ ઇત્યુક્તાવપિ પરમાણુરસે અવ્યાપ્તિઃ,
તસ્ય રસનેન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયત્વાભાવાત્ ઇત્યાશઙ્ક્યાહ -
રસનગ્રાહ્યેતિ। રસનેન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયો યઃ ગુણવિભાજકો ધર્મઃ
તદ્વત્ત્વં રસલક્ષણમ્। ફલાદિરસે રસત્વજાતિઃ ઽયો ગુણઃઽ
ઇત્યાદિન્યાયેન રસનેન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયો ભવતિ
તાદૃશરસત્વજાતિમત્ત્વસ્ય પરમાણુરસે ઽપિ સત્ત્વાત્ નાવ્યાપ્તિરિતિ

ભાવઃ। એવં ગન્ધલક્ષણે ઽપીતિ। ઘ્રાણગ્રાહ્યગુણવિભાજકોપાધિમત્ત્વં
ગન્ધલક્ષણમિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
ગન્ધનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_21 ઘ્રાણગ્રાહ્યો ગુણો ગન્ધઃ । સ ચ દ્વિવિધઃ સુરભિરસુરભિશ્ ચ । પૃથિવીમાત્રવૃત્તિઃ ।
ઘ્રાણગ્રાહ્યો ગુણો
ગન્ધઃ। સ દ્વિવિધઃ - સુરભિઃ અસુરભિશ્ચેતિ। પૃથિવીમાત્રવૃત્તિ।
દીપિકા
ગન્ધં લક્ષયતિ -
ઘ્રાણેતિ। ગન્ધત્વે અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સ્પર્શનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_22 ત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યો ગુણો સપર્શઃ । સ ચ ત્રિવિધઃ શિતોષ્ણાનુષ્ણાશીતભેદાત્ । પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુવૃત્તિઃ । તત્ર શીતો જલે । ઉષ્ણસ્ તેજસિ । અનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીવાય્વોઃ ॥
ત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યો ગુણઃ સ્પર્શઃ। સઃ ત્રિવિધઃ -
શીત-ઉષ્ણ-અનુષ્ણાશીતભેદાત્। પૃથિવ્યપ્તેજોવાયુવૃત્તિઃ। તત્ર શીતલં
જલે। ઉષ્ણઃ તેજસિ। અનુષ્ણાશીતઃ પૃથિવીવાય્યોઃ।
દીપિકા
સ્પર્શં લક્ષયતિ -
ત્વગિતિ। સ્પર્શત્વે અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્।
સંયોગાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય માત્રપદમ્।
પ્રકાશિકા
માત્રપદમિતિ।
ચક્ષુરગ્રાહ્યત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યગુણવિભાજકોપાધિમત્ત્વમિતિ ફલિતોર્ઽથઃ।
બાલપ્રિયા
નનુ
ત્વગિન્દ્રિયમાત્રગ્રાહ્યત્વે સતિ ગુણત્વં સ્પર્શસ્ય લક્ષણમિત્યુક્તાવપિ
પરમાણુગતસ્પર્શે ઽવ્યાપ્તિઃ। તસ્યાતીન્દ્રિયતયા
ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાભાવાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - ચક્ષુરગ્રાહ્યેતિ।
ચક્ષુરિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષાવિષયઃ ત્વગિન્દ્રિયજન્યપ્રત્યક્ષવિષયશ્ચ યો
ગુણવિભાજકો ધર્મઃ તદ્વત્ત્વં સ્પર્શસ્ય લક્ષણમ્। ઘટાદિસ્પર્શેષુ
સ્પર્શત્વજાતિઃ ચક્ષુરગ્રાહ્યા ત્વગ્ગ્રાહ્ય ચ ભવતિ તદ્વત્ત્વં
પરમાણુગતસ્પર્શે ઽપ્યસ્તીતિ સમન્વયઃ। ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યં
સઙ્ખ્યાત્વમાદાય સઙ્ખ્યાયાં અતિવ્યાપ્તિવારણાય ચક્ષુરગ્રાહ્યેત્યુક્તમ્।
ચક્ષુરગ્રાહ્યં અતીન્દ્રિયં ધર્મત્વાધર્મત્વાદિકમાદાય
ધર્માધર્માદિષ્વતિવ્યાપ્તિવારણાય ત્વગિન્દ્રિયગ્રાહ્યેત્યુક્તમ્।
સ્પર્શનિષ્ઠતયા ગૃહ્યમાણં ગુણત્વં ચક્ષુરગ્રાહ્યં ત્વગ્ગ્રહ્યં ચ ભવતીતિ
તદ્બત્ત્વમાદાય સડ્ખ્યાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય
ગુણવિભાજકેત્યુપાધિવિશેષણમ્। ગુણત્વં તુ ન ગુણવિભાજકમિતિ
ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ

પાકપ્રક્રિયાનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_23 રૂપાદિચતુષ્ટયં પૃથિવ્યાં પાકજમ્ અનિત્યં ચ । અન્યત્રાપાકજં નિત્યમ્ અન્ત્યં ચ । નિત્યગતં નિત્યમ્ । અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્ ॥
રૂપાદિચતુષ્ટયં
પૃથિવ્યાં પાકજં અનિત્યમ્। અન્યત્ર અપાકજં નિત્યમનિત્યં ચ।
નિત્યગતં નિત્યમ્। અનિત્યગતમનિત્યમ્।
દીપિકા
પાકજમિતિ। પાકઃ
તેજસ્સંયોગઃ। તેન પૂર્વયપં નશ્યતિ રૂપાન્તરમુત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ।
તત્ર પરમાણુષ્વેવ પાકઃ ન દ્વ્યણુકાદૌ। આમનિક્ષિપ્તે ધટે
પરમાણુષુ રૂપાન્તરોત્પત્તૌ શ્યામઘટનાશે પુનઃ દ્વ્યણુકાદિક્રમેણ
રક્તઘટોત્પત્તિઃ। તત્ર પરમાણવઃ સમવાયિકારણમ્। તેજસ્સંયોગઃ
અસમવાયિકારણમ્। અદૃષ્ટાદિકં નિમિત્તકારણમ્। દ્વ્યણુકાદિરૂપે
કારણરૂપં
અસમવાયિકારણમિતિ પીલુપાકવાદિનો વૈશેષિકાઃ। પૂર્વઘટસ્ય
નાશં વિનૈવ અવયવિનિ અવયવેષુ ચ પરમાણુપર્યન્તેષુ યુગપત્
રૂપાન્તરોત્પત્તિઃ ઇતિ પિઠરપાકવાદિનો નૈયાયિકાઃ। અત એવ
પાર્થિવપરમાણુરૂપાદિકં અનિત્યમિત્યર્થઃ। અન્યત્રેતિ। જલાદાવિત્યર્થઃ।
નિત્યગતમિતિ। પરમાણુગતમિત્યર્થઃ। અનિત્યગતમિતિ।
દ્વ્યણુકાદિગતમિત્યર્થઃ। રૂપાદિચતુષ્ટયં ઉદ્ભૂતં પ્રત્યક્ષમ્।
અનુદ્ભૂતમપ્રત્યક્ષમ્। ઉદ્ભૂતત્વં પ્રત્યક્ષત્વપ્રયોજકો ધર્મઃ।
તદભાવઃ અનુદ્ભૂતત્વમ્।
પ્રકાશિકા
પરમાણુષ્વેવ પાક
ઇતિ। પરમાણુષ્વેવ પૂર્વરૂપપરાવૃત્ત્યાદિજનકતેજસ્સંયોગ
ઇત્યર્થઃ। એવકારવ્યવચ્છેદ્યં
સ્પષ્ટયતિ - ન
વ્દ્યણુકાદાવિતિ। આમનિક્ષિપ્તે ઘટ ઇતિ। ઘટે આમનિક્ષિપ્તે સતિ
શ્યામઘટનાશે પરમાણુષુ રૂપાન્તરોત્પત્તાવિત્યન્વયઃ। તત્ર
પરમાણુરૂપે। અવયવિનિપાકાનઙ્ગીકારાદાહ - કારણરૂપમિતિ।
પરમાણુષ્વેવ પાકં વદતાં વૈશેષિકાણામયમાશયઃ -
વેગાતિશયવતા તેજસા પરમાણૂનામભિઘાતસંયોગે સતિ અવશ્યં
તેષુ ક્રિયા જાયતે। તતયો વિભાગઃ, તત આરમ્ભકસંયોગનાશે સતિ
અવશ્યં યાવદવયવિનાશઃ તતઃ સ્વતન્ત્રેષુ પરમાણુષુ
રૂપાન્તરોત્પત્તૌ
પુનરદૃષ્ટાદિધટિતસામગ્રીવશાત્ પરમાણુષુ
ક્રિયાવિભાગાદિક્રમેણ યથાસ્થિતં અપરાવયવિપર્યન્તમુત્પત્તિરિતિ।
અવયવિન્યપિ પાકં
વદતાં નૈયાયિકાનાં તુ અવમાશયઃ - તેજસા
પરમાણૂનામભિઘાતસંયોગે ઽપિ તસ્ય નિયમત
આરમ્ભકસંયોગપ્રતિદ્વન્દ્વિવિભાગજનકક્રિયાજનકત્વે માનાભાવેન

અવયવિન્યપિ પાકસ્વીકાર ઉચિતઃ। અત એવ ઽસો ઽયં ઘટઃઽ ઇતિ
પ્રત્યાભિજ્ઞાપિ સઙ્ગચ્છતે। અનન્તાવયવિનાશાદ્યકલ્પનેન લાઘવં ચેતિ।
ન ચાવયવિરૂપં પ્રતિ અવયવરૂપસ્ય, તન્નાશં પ્રતિ આશ્રયનાશસ્ય ચ
હેતુતાયાં વ્યભિચાર ઇતિ વાચ્યમ્। કાર્યતાવચ્છેદકકોટૌ
વૈજાત્યનિવેશનેન વ્યભિચારવારણસમ્ભવાત્। અન્યત્રેતિ -
જલાદાવિત્યર્થ ઇતિ। યદ્યપિ રૂપાદિચતુષ્ટયં જલાદૌ બાધિતમ્,
તથાપિ યથાયોગ્યમન્વયે તાત્પર્યમ્। ઉદ્ભૂતત્વમિતિ। ઉદ્ભૂતત્વં
જાતિઃ। ન ચ શુક્લત્વાદિના સાઙ્કર્યમ્। ગુણસાઙ્કર્યં ન દોષ
ઇતિ નવીનમતાભિપ્રાયકો ઽયં ગ્રન્થ ઇતિ ન દોષઃ।
કેચિત્તુ -
શુક્લત્વાદિવ્યાપ્યમનુદ્ભૂતત્વં નાના। તદભાવકૂટવત્ત્વમેવ
ઉદ્ભૂતત્વમિત્યાહુઃ।
બાલપ્રિયા
પૂર્વરૂપપરાવૃત્ત્યાદીતિ। પરાવૃત્તિઃ - નાશઃ। આદિપદેન
રૂપાન્તરોત્પત્તિઃ ગૃહ્યતે। તત્રેતિ વ્યાખ્યેયં પદમ્। તસ્ય વ્યાખ્યાનં
પરમાણુરૂપ ઇતિ। પરમાણુગતે રૂપે ઇત્યર્થઃ। નનુ
દ્વ્યણુકાદિગતરૂપે વિજાતીયતેજસ્સંયોગાત્મકપાકસ્યૈવ
અસમવાયિકારણત્વસમ્ભવાત્ કારણરૂપં
અસમવાયિકારણમિત્યસઙ્ગતમિત્યાશઙ્ક્યાહ - અવયવિનિ
પાકાનઙ્ગીકારાદિતિ। પીલુપાકવાદિવૈશેષિકમતે અવયવિનિ
પાકવશાત્ પૂર્વરૂપાદિપરાવૃત્તિયપાન્તરોત્પત્ત્યોઃ અનઙ્ગીકારાત્
તત્ર રૂપાન્તરં પ્રતિ પાકસ્યાસમવાયિકારણત્વં ન સમ્ભવતીતિ ભાવઃ।
યાવદવયવિનાશ ઇતિ। અન્ત્યાવયવિપર્યન્તં નાશ ઇત્યર્થઃ।
આરમ્ભકસંયોગેત્યાદિ। દ્વ્યણુકાદ્યારમ્ભકો યઃ પરમાણુસંયોગઃ
તત્પ્રતિદ્વન્દ્વી તસ્ય સંયોગસ્ય વિનાશકો યો વિભાગઃ તજ્જનિકા યા
ક્રિયા તજ્જનકત્વ ઇત્યર્થઃ। વૈજાત્યનિવેશનેનેતિ।
પાકજન્યરૂપતદ્વિનાશયોરવૃત્તિ યદ્વૈજાત્યં તદવચ્છિન્નં પ્રતિ
અવયવરૂપં આશ્રયનાશશ્ચ હેતુરિતિ ભાવઃ।
ઽઅન્યત્ર અપાકજં
નિત્યમનિત્યં ચઽ ઇતિ પરમમૂલમ્। અન્યત્ર ઇત્યસ્ય
જલાદાવિત્યર્થઃ। પૂર્વવાક્યાત્ રૂપાદિચતુષ્ટયમિત્યનુવર્તને। તથા
ચ જલાદૌ વિદ્યમાનં રૂપાદિચતુષ્ટયં અપાકજમિત્યર્થો લભ્યતે।
તદેતદસઙ્ગતમ્। જલાદૌ રૂપાદિચતુષ્ટયાભાવાત્। જલે
ગન્ધરહિતસ્ય રૂપાદિત્રયસ્યૈવ, તેજસિ ગન્ધરસરહિતસ્ય
રૂપસ્પર્શદ્વિકસ્યૈવ વાયૌ સ્પર્શસ્યૈવ સત્ત્વાત્ ઇત્યત આહ -
યદ્યપીત્યાદિના। યથાયોગ્યમન્વય ઇતિ। રૂપાદિચતુષ્ટયમિત્યસ્ય
રૂપાદિચતુષ્ટયઘટકમિત્યર્થઃ। તદ્ઘટકં ચ ત્રિકં દ્વયં એકં ચ
ભવતીતિ નાનુપપત્તિરિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સઙ્ખ્યાનિરૂપણમ્

અન્ત્સ્_24 એકત્વાદિવ્યવહારહેતુઃ સંખ્યા । નવદ્રવ્યવૃત્તિર્ એકત્વાદિપરાર્ધપર્યન્તા । એકત્વં નિત્યમ્ અનિત્યં ચ । નિત્યગતં નિત્યમ્ અનિત્યગતમ્ અનિત્યમ્ । દ્વિત્વાદિકં તુ સર્વત્રાનિત્યમ્ એવ ॥
એકત્વાદિવ્યવહારહેતુઃ સઙ્ખ્યા। નવદ્રવ્યવૃત્તિઃ।
એકત્વાદિપરાર્ધપર્યન્તા। એકત્વં નિત્યગતં નિત્યમ્।
અનિત્યગતમનિત્યમ્। દ્વિત્વાદિકં તુ સર્વત્રાનિત્યમેવ।
દીપિકા
સઙ્ખ્યાં લક્ષયતિ -
એકેતિ।
પ્રકાશિકા
મૂલે દ્વિત્વાદિકં
તુ સર્વત્રાનિત્યમેવેતિ। હેતુભૂતાપેક્ષાબુદ્ધિનાશેન
દ્વિત્વાદિનાશાદિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પરિમાણનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_25 માનવ્યવહારકારણં પરિમાણં । નવદ્રવ્યવૃત્તિ । તચ્ ચતુર્વિધમ્ । અણુ મહદ્ દીર્ઘં હ્રસ્વં ચેતિ ॥
માનવ્યવહારાસાધારણં કારણં પરિમાણમ્। નવદ્રવ્યવૃત્તિ।
તચ્ચતુર્વિધમ્ - અણુ-મહત્-દીર્ઘં-હ્રસ્વં ચેતિ।
દીપિકા
પરિમાણં લક્ષયતિ
- માનેતિ। પરિમાણં વિભજતે - તચ્ચેતિ। ભાવપ્રધાનો નિર્દેશઃ।
અણુત્વં મહત્વં દીર્ઘત્વં હ્રસ્વત્વં ચેત્યર્થઃ।
પ્રકાશિકા
પરિમાણસ્ય ગુણિબોધકશબ્દૈઃ
વિભજનમસઙ્ગતમ્। અતઃ દીપિકાયામ્ ભાવપ્રધાન ઇતિ।
બાલપ્રિયા
નનુ પરિમાણસ્ય
ગુણત્વાત્ તદ્વિભાગો ઽપિ ગુણબોધકૈઃ અણુત્વમહત્વાદિશબ્દૈરેવ
કર્તવ્યઃ, ન તુ પરિમાણવિશેષરૂપગુણવિશિષ્ટવાચકૈઃ
અણુમહદાદિશબ્દૈઃ ઇતિ શઙ્કાયાં સમાધાનં ઉક્તમ્ - દીપિકાયાં
ભાવપ્રધાનો નિર્દેશ ઇતિ। અણુમહદાદયઃ શબ્દાઃ મૂલે
ધર્મપ્રધાનકાઃ। તથા ચ તેષાં શબ્દાનાં અણુત્વં
મહત્ત્વમિત્યાદિપરિમાણરૂપગુણા એવાર્થ ઇતિ નાનુપપત્તિઃ। તદાહ -
પરિમાણસ્યેતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પૃથક્ત્વનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_26 પૃથગ્વ્યવહારકારણં પૃથગ્ત્વં । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિ ॥
પૃથગ્વ્યવહારાસાધારણં કારણં પૃથક્ત્વમ્। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિ।
દીપિકા
પૃથક્ત્વં લક્ષયતિ -
પૃથગિતિ। ઽઇદં અસ્માત્ પૃથક્ઽ ઇતિ વ્યવહારકારણં
પૃથક્ત્વમિત્યર્થઃ।

તર્કસઙ્ગ્રહઃ
સંયોગનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_27 સંયુક્તવ્યવહારહેતુઃ સંયોગઃ । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ ॥
સંયુક્તવ્યવહારહેતુઃ સંયોગઃ। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ।
દીપિકા
સંયોગં લક્ષયતિ -
સંયુક્તેતિ। ઽઇમૌ સંયુક્તૌઽ ઇતિ વ્યવહારહેતુરિત્યર્થઃ।
સઙ્ખ્યાદિલક્ષણે સર્વત્ર। દિક્કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય
અસાધારણેતિ વિશેષણીયમ્।
સંયોગો દ્વિવિધઃ -
કર્મજઃ સંયોગજશ્ચેતિ। આદ્યો હસ્તક્રિયયા હસ્તપુસ્તકસંયોગઃ।
દ્વિતીયો હસ્તપુસ્તક સંયોગાત્ કાયપુસતકસંયોગઃ। અવ્યાપ્યવૃત્તિઃ
સંયોગઃ। સ્વાત્યન્તાભાવસમાનાધિકરણત્વં અવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્।
પ્રકાશિકા
અસાધારણેતીતિ।
કાલાદેઃ સાધારણકારણત્વેન તત્ર નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
સ્વાત્યન્તાભાવેતિ। સ્વપ્રતિયોગિત્વ -
સ્વસામાનાધિકરણ્યોભયસમ્બન્ધેન અભાવવત્ત્વમિતિ નિષ્કર્ષઃ।
બાલપ્રિયા
સ્વપ્રતિયોગિત્વેતિ। સ્વં કપિસંયોગાભાવઃ, તત્પ્રતિયોગિત્વં
કપિસંયોગે, તથા સ્વં કપિસંયોગાભાવઃ, તદધિકરણવૃક્ષવૃત્તિત્વં
ચ કપિસંયોગે। તથા ચ
સ્વપ્રતિયોગિત્વસ્વાધિકરણવૃત્તિત્વોભયસમ્બન્ધેન
કપિસંયોગાભાવવિશિષ્ટત્વં કપિસંયોગે અસ્તીતિ
તસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વમ્। સ્વપ્રતિયોગિત્વસમ્બન્ધેન ઘટાભાવવિશિષ્ટસ્ય
ઘટસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વવારણાય સ્વસામાનાધિકરણ્યનિવેશઃ। ઘટસ્ય
ઘટાત્યન્તાભાવ સામાનાધિકરણ્યં નાસ્તીતિ ન દોષઃ।
સ્વાધિકરણવૃત્તિત્વસમ્બન્ધેન ઘટાત્યન્તાભાવવિશિષ્ટસ્ય
પટસ્યાવ્યાપ્યવૃત્તિત્વવારણાય સ્વપ્રતિયોગિત્વનિવેશઃ। પટસ્ય
ઘટાભાવપ્રતિયોગિત્વાત્ ન દોષઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
વિભાગનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_28 સંયોગનાશકો ગુણો વિભાગઃ । સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ ॥
સંયોગનાશકો
ગુણઃ વિભાગઃ। સર્વદ્રવ્યવૃત્તિઃ।
દીપિકા
વિભાગં લક્ષયતિ -
સંયોગેતિ। કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણ ઇતિ। રૂપાદૌ
અતિવ્યાપ્તિવારણાય સંયોગનાશક ઇતિ।
વિભાગો ઽતિ દ્વિવિધઃ -

કર્મજઃ, વિભાગજશ્ચેતિ। આદ્યઃ હસ્તક્રિયતા હસ્તપુસ્તકાવિભાગઃ।
દ્વિતીયઃ હસ્તપુસતકવિભાગાત્ કાયપુસ્તકવિભગાઃ।
પ્રકાશિકા
સંયોગનાશક
ઇતીતિ। ન ચ તથાપિ સંયોગે અતિવ્યાપ્તિઃ। તસ્ય પ્રતિયોગિવિધયા
નાશં પ્રતિ કારણત્વાદિતિ વાચ્યમ્।
પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાનવચ્છિન્નનાશનિષ્ઠજન્યતાનિરૂપિતજનકત્વવિવક્ષણેનાદોષાદિતિ
કેચિત્।
પરે તુ
સંયોગનાશત્વાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વમ્
ઇતિ નિષ્કર્ષઃ। એતત્તત્પર્યગ્રાહકં ગુણપદમિત્યાહુઃ।
વિભાગ ઇતિ।
અયમપ્યવ્યાપ્યવૃત્તિરિતિ બોધ્યમ્। આદ્યેતિ। આદ્યત્વમિહ
સ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકધ્વંસાસમાનકાલિકત્વમ્।
દ્વિતીયપતનાદીનાં પ્રાથમિકપતનધ્વંસસમાનકાલિકત્વાત્
નિરાસ ઇતિ ભાવઃ।
બાલપ્રિયા
ન ચ તથાપિ
સંયાગ ઇતિ। સંયોગનાશકત્વં હિ સંયોગનાશજનકત્વમ્। ધ્વંસં
પ્રતિ પ્રતિયોગિનઃ કારણત્વાત્ સંયોગનાશં પ્રતિ સંયોગો ઽપિ
કારણમ્। તથા ચ સંયોગનાશજનકત્વં સંયોગે ઽસ્તીતિ
અતિવ્યાપ્તિરિત્યર્થઃ। પ્રતિયોગિવિધયેતિ। પ્રતિયોગિત્વેનેત્યર્થઃ।
પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાનવચ્છિન્નેતિ। પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધેન નાશં પ્રતિ
તાદાત્મ્યસમ્બન્ધેન પ્રતિયોગી કારણમિતિ કાર્યકારણભાવાત્
સંયોગનાશનિષ્ઠા યા પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન કાર્યતા
તન્નિરૂપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતાયાઃ સંયોગે સત્ત્વે ઽપિ
પ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાનવચ્છિન્નસંયોગનાશનિષ્ઠજન્યતાનિરૂપિતજનકતા
નાસ્તીતિ ન સંયોગે ઽતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
પરે ત્વિતિ।
સ્વરૂપસમ્બન્ધેન સંયોગનાશં પ્રતિ સમવાયસમ્બન્ધેન વિભાગઃ
કારણમિતિ કાર્યકારણભાવાત્ તદનુસાદેણ સ્વરૂપસમ્બન્ધાવચ્છિન્ન -
સંયોગનાશત્વાવચ્છિન્ન -
કાર્યતાનિરૂપિતસમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણત્વં વિભાગલક્ષણં અત્ર
વિવક્ષિતમ્। સંયોગે તુ
સંયોગનાશનિષ્ઠપ્રતિયોગિતાસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકાર્યતાનિરૂપિતતાદાત્મ્યસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતાયાઃ
સત્ત્વે ઽપિ ઉક્તવિધકારણત્વાભાવાત્ નાતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
એતત્તાત્પર્યગ્રાહકમિતિ।
સમવાયસમ્બન્ધાવચ્છિન્નકારણતાતાત્પર્યદ્યોતકમિત્યર્થઃ।
આદ્યત્વમિહેતિ।
સ્વસમાનાધિકરણપતનપ્રતિયોગિકધ્વંસસમાનકાલિકં યત્ યત્

તદ્ભિન્નત્વં આદ્યત્વમિત્યર્થઃ।
સ્વં દ્વિતીયપતનાદિ
તત્સમાનાધિકરણં યત્ આદ્યપતનં તદ્ધ્વંસસમાનકાલિકમેવ
દ્વિતીયપતનાદિ તદ્ભિન્નત્વં ચાદ્યપતને અસ્તીતિ લક્ષણસમન્વયઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
પરત્વાપરત્વનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_29 પરાપરવ્યવહારાસાધારણકારણે પરત્વાપરત્વે । પૃથિવ્યાદિચતુષ્ટયમનોવૃત્તીતિ । તે દ્વિવિધે દિક્કૃતે કાલકૃતે ચ । દૂરસ્થે દિક્કૃતં પરત્વમ્ । સમીપસ્થે દિક્કૃતમ્ અપરત્વમ્ । જ્યેષ્ઠે કાલકૃથં પરત્વમ્ । કનિષ્ઠે કાલકૃતમ્ અપરત્વમ્ ॥
પરાપરવ્યવહારાસાધારણકારણે પરત્વાપરત્વે। તે દ્વિવિધે -
દિક્કૃતે કાલકૃતે ચેતિ। દૂરસ્થે દિક્કૃતં પરત્વમ્। સમીપસ્થે
દિક્કૃતં અપરત્વમ્। જ્યેષ્ઠે કાલકૃતં પરત્વમ્। કનિષ્ઠે કાલકૃતં
અપરત્વમ્।
દીપિકા
પરત્વાપરત્વયોઃ
લક્ષણમાહ - પરાપરેતિ। પરવ્યવહારાસાધારણકારણં પરત્વમ્।
અપરવ્યવહારાસાધારણકારણં અપનરત્વમ્ ઇત્યર્થઃ। તે વિભજતે -
તે દ્વિવિધે ઇતિ। દિક્કૃતયોરુદાહરણમાહ - દૂરસ્થ ઇતિ।
કાલકૃતે ઉદાહરતિ - જ્યેષ્ઠ ઇતિ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
ગુરુત્વનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_30 આદ્યપતનાસમવાયિકારણં ગુરુત્વં । પૃથિવીજલવૃત્તિ ॥
આદ્યપતનાસમવાયિકારણં ગુરુત્વમ્। પૃથિવીજલવૃત્તિ।
દ્રવત્વનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_31 આદ્યસ્યન્દનાસમવાયિકારણં દ્રવત્વં પૃથિવ્યપ્તેજોવૃત્તિ । તદ્ દ્વિવિધં સાંસિદ્ધિકં નૈમિત્તિકં ચ । સાંસિદ્ધિકં જલે નૈમિત્તિકં પૃથિવીતેજસોઃ । પૃથિવ્યાં ઘૃતાદાવગ્નિસંયોગજન્યં દરવત્વમ્ । તેજસિ સુવર્ણાદૌ ॥
આદ્યસ્યન્દનાસમવાયિકારણં દ્રવત્વમ્। પૃથિવીજલતેજોવૃત્તિ।
તત્ દ્વિવિધમ્ - સાંસિદ્ધિકં નૈમિત્તિકં ચેતિ। સાંસિદ્વિકં જલે।
નૈકિત્તિકં પૃથિવીતેજસોઃ। પૃથિવ્યાં ઘૃતાદૌ અગ્નિસંયોગજં
દ્રવત્વમ્। તેજસિ સુવર્ણાદૌ।
સ્નેહનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_32 ચૂર્ણાદિપિણ્ડીભાવહેતુર્ ગુણઃ સ્નેહઃ । જલમાત્રવૃત્તિઃ ॥
ચૂર્ણાદિપિણ્ડીભાવહેતુઃ ગુણઃ સ્નેહઃ। જલમાત્રવૃત્તિઃ।
દીપિકા
ગુરુત્વં લક્ષયતિ -
આદ્યેતિ। દ્વિતીયાદિપતનસ્ય વેગાસમવાયિકારણત્વાત્ વેગે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય આદ્યેતિ।
દ્રવત્વં લક્ષયતિ -
આદ્યેતિ। સ્યન્દનમ્ - પ્રસ્રવણમ્। તેજઃસંયોગજં નૈમિત્તિકમ્।
તદ્ભિન્નં સાંસિદ્ધિકમ્। પૃથિવ્યાં નૈમિત્તિકમુદાહરતિ -
ઘૃતાદાવિતિ। તેજસિ તદાહ - સુવર્ણાદાવિતિ।
સ્નેહં લક્ષયતિ -
ચૂર્ણેતિ। કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્।

રૂપાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય ચૂર્ણાદિપિણ્ડીભાવેતિ।
પ્રકાશિકા
તદાહેતિ -
નૈમિત્તિકમાહ ઇત્યર્થઃ।
પિણ્ડીભાવેતિ -
પિણ્ડીભાવઃ સંયોગવિશેષઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
શબ્દનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_33 શ્રોત્રગ્રાહ્યો ગુણઃ શબ્દઃ । આકાશમાત્રવૃત્તિઃ । સ દ્વિવિધો દ્વન્યાત્મકો વર્ણાત્મકશ્ ચેતિ । દ્વન્યાત્મકો ભેર્યાદૌ । વર્ણાત્મકઃ સંસ્કૃતભાષાદિરૂપઃ ॥
શ્રોત્રગ્રાહ્યો ગુણઃ
શબ્દઃ। આકાશમાત્રવૃત્તિઃ। સઃ દ્વિવિધઃ ધ્વન્યાત્મકઃ વર્ણાત્મકશ્ચેતિ।
ધ્વન્યાત્મકો ભેર્યાદૌ। વર્ણાત્મકઃ સંસ્કૃતભાષાદિરૂપઃ।
દીપિકા
શબ્દં લક્ષયતિ -
શ્રોત્રેતિ। શબ્દત્વે અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણપદમ્।
રૂપાદાવતિવ્યાપ્તિવારણાય શ્રોત્રેતિ। શબ્દઃ ત્રિવિધઃ - સંયોગજઃ
વિભાગજઃ શબ્દજશ્ચેતિ। તત્ર આદ્યઃ ભેરીદણ્ડસંયોગજન્યઃ। દ્વિતીયો
વંશે પાટ્યમાને દલદ્વયવિભાગજન્યઃ ચટચટશબ્દઃ।
ભેર્યાદિદેશમારભ્ય શ્રોત્રદેશપર્યન્તં દ્વિતીયાદિશબ્દાઃ શબ્દજાઃ।
પ્રકાશિકા
ભેરીદણ્ડસંયોગજન્ય ઇતિ। આદ્યે અસમવાયિકારણં
ભેર્યાકાશસંયોગઃ, નિમિત્તકારણં ભેરીદણ્ડસંયોગઃ। દ્વિતીયે
વંશદલાકાશવિભાગો ઽસમવાયિકારણમ્, દલદ્વયવિભાગો
નિમિત્તકારણમ્। તૃતીયે તુ પૂર્વપર્વૃશબ્દઃ અસમવાયિકારણમ્।
પવનાદિ નિમિત્તકારણમિતિ વિવેકઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
બુદ્ધિનિરૂપણમ્
અન્ત્સ્_34 સર્વવ્યવહારહેતુર્ બુદ્ધિર્ જ્ઞાનમ્ । સા દ્વિવિધા સ્મૃતિરનુભવશ્ ચ । સંસ્કારમાત્રજન્યં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ । તદ્ભિન્નં જ્ઞાનમ્ અનુભવઃ ॥
સર્વવ્યવહારહેતુઃ
ગુણઃ જ્ઞાનં બુદ્ધિઃ।
બુદ્ધિવિભાગઃ
સા દ્વિવિધા -
સ્મૃતિઃ અનુભવશ્ચેતિ। સંસ્કારમાત્રજન્યં જ્ઞાનં સ્મૃતિઃ। તદ્ભિન્નં
જ્ઞાનં અનુભવઃ।
અન્ત્સ્_35[1] સ દ્વિવિધો યથાર્થો ઽયથાર્થશ્ ચ ।
સઃ દ્વિવિધઃ - યથાર્થઃ અયથાર્થશ્ચેતિ
દીપિકા
બુદ્ધેઃ લક્ષણમાહ -
સર્વવ્યવહારેતિ। કાલાદૌ અતિવ્યાપ્તિવારણાય ગુણ ઇતિ। રૂપાદૌ
અતિવ્યાપ્તિવારણાય સર્વવ્યવહાર ઇતિ। ઽજાનામિઽ

ઇત્યનુવ્યવસાયગમ્યં જ્ઞાનત્વમેવ લક્ષણં ઇતિ ભાવઃ।
બુદ્ધિં વિભજતે -
સેતિ। સ્મૃતેઃ લક્ષણમાહ - સંસ્કારેતિ। ભાવનાખ્યઃ સંસ્કારઃ।
સંસ્કારધ્વંસે અતિવ્યાપ્તિવારણાય જ્ઞાનમિતિ। અનુભવે
અતિવ્યાપ્તિવારણાય સંસ્કારજન્યમિતિ। પ્રત્યભિજ્ઞાયાં
અતિવ્યાપ્તિવારણાય માત્રપદમ્। અનુભવં લક્ષયતિ। તદ્ભિન્નમિતિ।
સ્મૃતિભિન્નં જ્ઞાનં અનુભવ ઇત્યર્થઃ। અનુભવં વિભજતે - સ દ્વિવિધ
ઇતિ।
પ્રકાશિકા
જાનામીતીતિ। જ્ઞાનત્વમાત્રં લક્ષણમ્।
ઽજાનામિઽ ઇત્યનુવ્યવસાયગમ્યત્વં તુ જ્ઞાનત્વસ્ય
પ્રમાણસિદ્ધત્વસૂચનાય। તથા હિ - ઽઘટં જાનામિઽ
ઇત્યાદ્યનુગતાનુવ્યવસાયસ્યાનુગતધર્મમન્તરાનુપપન્નેત્વેન તસ્ય
સ્વીકર્તવ્યત્વેન લાઘવાત્ જાતિત્વસિદ્ધિઃ। ઇત્થં ચ મૂલે
સર્વવ્યવહારહેતુઃ ઇતિ બુદ્ધેઃ સ્વરૂપકથનમિતિ ભાવઃ।
સંસ્કારસ્ય
ત્રિવિધત્વાદાહ - ભાવનાખ્ય ઇતિ। પ્રત્યભિજ્ઞાયાં અતિવ્યાપ્તીતિ।
ઽસો ઽયં દેવદત્તઃઽ ઇતિ પ્રત્યભિજ્ઞાયાં
તદ્દેશકાલવૃત્તિત્વરૂપતત્તાસંસ્કારજન્યત્વસ્ય સત્ત્વેન
તત્રાતિવ્યપ્તિરિતિ ભાવઃ। માત્રીતીતિ। યદ્યપિ સંસ્કારમાત્રજન્યત્વં
સંસ્કારેતરાજન્યત્વે સતિ સંસ્કારજન્યત્વમ્। તચ્ચ સ્મૃતૌ અસમ્ભવિ।
તત્ર સંસ્કારેતરાત્માદિજન્યત્વસ્ય સત્ત્વાત્। તથાપિ ચક્ષુરાદ્યજન્યત્વે
સતિ સંસ્કારજન્યત્વે તાત્પર્યમવસેયમ્।
બાલપ્રિયા
નનુ
જ્ઞાનત્વજાતિમત્ત્વસ્યૈવ જ્ઞાનલક્ષણ્ત્વે મૂલે સર્વવ્યવહારહેતુઃ ઇતિ
ગુરુલક્ષણં કુતઃ પ્રોક્તમિત્યાશઙ્ક્ય મૂલં ન લક્ષણપરમ્, કિં તુ
સ્વરૂપપરમ્। અતો નાનુપપત્તિરિત્યાહ - ઇત્થં ચેતિ। જ્ઞાનત્વસ્યૈવ
જ્ઞાનલક્ષણત્વ ઇત્યર્થઃ।
તદ્દેશકાલવૃત્તિત્વેતિ।
તદ્દેશકાલવૃત્તિત્વરૂપા યા તત્તા તદ્વિષયકસંસ્કારજન્યત્વસ્યેત્યર્થઃ।
તથાપિ ચક્ષુરાદ્યજન્યત્વં ઇતિ। પ્રત્યભિજ્ઞા તુ
સંસ્કારસહકૃતચક્ષુરદિજન્યેતિ ચક્ષુરાદ્યજન્યત્વાભાવાત્ ન તત્ર
અતિવ્યાપ્તિરિતિ ભાવઃ।
તર્કસઙ્ગ્રહઃ
યથાર્થાનુભવલક્ષણમ્
અન્ત્સ્_35[2] તદ્વતિ તત્પ્રકારકો ઽનુભવો યથાર્થઃ । યથા રજત ઇદં રજતમ્ ઇતિ જ્ઞાનમ્ । સ એવ પ્રમેત્ય્ ઉચ્યતે ।
તદ્વતિ
તત્પ્રકારકાનુભવો યથાર્થઃ। સૈવ પ્રમેત્યુચ્યતે।
દીપિકા